Мұзафар Әлімбаевтің халық ауыз әдебиетін аудару тәжірибесі мен сапасы

Кіріспе

І тарау М.Әлімбаевтің поэзия саласындағы аудармашылық мұрасы.
1.1. Балаларға арналған шығармаларды аударудағы іздемпаздығы
1.2. Орыс классиктерін аударудағы ерекшілігі

ІІ тарау Мұзафар Әлімбаевтің халық ауыз әдебиетін аудару тәжірибесі мен сапасы.
2.1 Даналық сөздердің тәржімалануы
2.2 Жұмбақ жанрын аудару жетістігі
2.3 Өзге халық ертегілерінің қазақ тілінде көрініс табуы.

Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қосымша әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Өнер жолы ( күрделі, әдебиет ... ( ... ... ... ... дүниесінде өрнекті ой-толғаныстарымен, ақындық даусымен, шебер
аудармаларымен айқындалған көрнекті ... ... ... ... ... ... ... фольклорының жинаушысы, балдырған
әдебиетінің ... ... ( ... ... ... ... ... Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты,
сонымен ... Абай ... және ... ... ... да ... ... еңбегі сіңген қызметкері,
Ы.Алтынсарин медалінің иегері, ... ... ... ... ... көп ... талант иесі Мұзафар Әлімбаевтің
атамекен қонысы ... ... ... ауданына ... ... ... ... елді мекенінің Қаратөбе ауылы.
Ал өзінің туған жері ... ... ... таң ... 5 ... ... әліп деп ... кітап оқи
бастайды. 6-сыныпта ауыл ... бір ... ... аса
кітабын тауысып, “Бауырсақтан” бастап, “Батырлар жырын” ортаға ... 4 ... ... Өлең ... мектеп қабырғасынан
бастап, 16 жасында алғашқы туындысы мерзімді баспасөзде ... ... өнер ... ... ... ... еді. Яғни ... дүниеге келген жасы. “Ебі жоқ ... емі де ... өзі ... де, қанатты сөз де ... ... ... ... сөз” дейді. Оған да түсіндірмесі ... ... ... ... ... ... ... ( нақыл... Егер,
түбінде ... ... ... ... ... жоқ...” (2(
Шынында, Мұзағаңның мақалға, халық даналығына ... ... ... сөздері де баршылық. ... ... ... ... мен шығарып едімді” кімге түсіндіріп отырасың. ... ... не ... Әйтеуір өзің қалай, қашан жазғаныңды білесің.
Қолжазбалары бар.” (2( ... ... ... ... көп. ... үй болу ... “Жүрек өз иесін алдамайды” секілді нақылдардың
халық мақалы ... жиі ... ... ... да авторы
Мұзафар Әлімбаев екендігін екінің бірі біле бермейді. Ақын ... ... ... ... ана ... төл туындысындай
тарап кеткен. Нақыл жанрында ақын үш ... аса ... Бұл ... әлі ... тоқталамыз.
Мұзафар Әлімбаев жеті жарым жылдық ... ... ... ... ... ... ... бөлімін
басқарады. Одан соң 1956-1958 жылдары “Қазақ ... ... ... меңгерушісі, іле бас редакторының орынбасары болады.
Енді ... ... ... ... ... оның ... ... сіңірген еңбегіне тоқталған шарт. Сол 1958 жылдан 1986
жылға ... ... ... 28 жыл 3 ай 15 күн ... бас ... болып қызмет атқарады. ... ... ... ... ... бар ... мен
эксперименттер қазақ топырағына ... ... ... ... бар қазынасы әлем ... ... ... ... Оның ... ... ... елеулі жинақтарының қатарына:
“Менің ... (1953), ... ... (1955), “Ақ ... ... (1977), “Аспандағы әпке” (1982), “Екі тақтай бір көпір” (1992)
сияқтылар ... ... ... ... ... Әлімбайұлы өте
көп оқыған, көп оқитын және қазақ ... бар ... ... ... ... ... да әр жанрдың
да жай-жағдайын бір ... ... ... өз ... ... жазып, өзгеге білгізіп отыратын білімпаз жан. Ақын досы ... (3( ( ... ... ... ... болмауына қарамастан,
академик ... ... ... ... Оның ... ... жүк ... тұрады. Қаламгердің ертеректе жазған ... ... ... деп ... зерттемесін ғылыми монография десек
жарасады. Ал “Қалам қайратынан” бастап жарық ... келе ... ... ... кәдімгі әдебиет сыншысының еңбектерінен ... ... ... Бұл ... ... әр кезеңінде жасаған
қаламгерлігі мен әр ... ... ... ... ... ... жинақталған.
Шежіреші Мұзафар Әлімбаевтің ... ... ... ... ... бір сала ( ... ... атты ... ... Қаламгер жанрлық түрлер мен формалық ізденістерді
көркем әдебиетке көптеп ... ... ... әдебиетке де
жаңалық ... ... ол ... ... да шебері. ... ... ... ... ... ... ... туады”,
“Қалам қайраты” деп аталатын очерктер жинағы да ... қара ... ... дерлік тұғырлы туындылар жинағы. Рақымжан ... ... ... ... ... Нұртазина, Серік Нұрқазов,
Қанапия Телжанов, Мұқан Төлебаев сынды ... ... ... ... ту ... ... ... келесісі аяулы ұстаз
немесе айтулы өнерпаздарымыздың қайталанбас тағдырын баяндап ... ... ол ( 300-ге ... ән-өлеңдердің авторы. Ақынның
ән-өлеңдері, лирикалық өлеңдері қазақ поэзиясының ... ... ... ... ... ... де жігіт
қызықсың” ... ... ... бойы ... ... ... әлі ... беретін асқақ та ... ... ... ... ... ... Ергөбектің тағы бір пікіріне көңіл ... ... ... ... ... ... жұлдызы
жоғары. Оның ән-өлеңдері ( ән-өлең жанрының ... дер ... ... ақын ... ... ... ... бол, махаббат”
кітабын Мұзағаңа ... ... ... қолтаңба қалдырған екен:
“Поэзияны, жалпы әдебиетті ... ... оны ... ... ... адамды, ақынды қаламдас ағалардың ... мен ... ... жоқ. Өз ... ... ... қоймай, қомағайлана зерттеп отыратын ... да ... ... ... Мұзафар Әлімбаевтің көп қырлы әдеби ... ... ... туындылары. Поэзияның кесек, тынысты
жанрындағы асқақ ... ( ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Ауыз әдебиеті
негіздерін, мифологиялық сарындарды ... ... ... ... әрі ... сирек кездесетін жай. “Аяз би” дастаны елдік
даналық ... жаңа ... ... ... ... ... туралы
“Құрыш қазақ” дастаны, Рақымжан Қошқарбаев ... ... ... ... ... “Құрбымның күнделігі”, “Қарағанды ... ... ... көп ... ойды жыр ... ... қырлы талант иесі Мұзафар Әлімбаевтің ... ... әлем ... 39 ... ... ... 140
тілге аударылды. Бұл ақынның өзі ... ... өзге ... да ( ... процесс...” (5(
Белгілі сыншы Б.Сахариев ... ... ... адам ... мақсат-мүдделерін бейнелейтін өлеңдерінде де, әр ... ... ... жазған “Түркмен топырағында”, “Кавказ
қойнауында”, “Литва жырлары”, ... ... ... ... ... де оның гүл ... бал жиған арадай, ел
ішінен тәжірибе жинап, ой ... ... Яғни ой ... ... туыстық, достық пен ынтымақ.” (6, 280( ... да ... ... ... ақындығы жайында ... ... ... Арнайы кандидаттық диссертация да ... ... ... ... ... әдебиетіне сіңірген еңбегі де ... ... қала ... жоқ. Осы орайда, ... ... ... ... ... ол жасаған аудармалардың сөз
бола ... ... осы ... 50 ... орыс ... ... Атақты классиктер Сағди Гүлстан (тәжік), Иранның Бостаны
(Жәннәт), Шандор ... ... ... ... Маяковский,
Пушкин, Лермонтовтарды қазақша сөйлеттім. Көркем аударма ... ... ... ... жинауды ерте бастадым. ... ... (5( ( деп ... өзі ... оның ... тағы бір ... ( көркем аударма саласы. Ол Павлодар
қаласындағы ... ... ... алып ... ... ... ... Акопян туындыларын ана ... ... ... ... ... әлі де алда зерттемекпіз.
Ал тәржімашының прозалық шығармаларды ... ... ... қорына қосқан үлестеріне жеке тоқталмасақ та, оларды
атап өтпекпіз. Еңбекқор аудармашы чех ... ... ... “Дар
алдындағы сөз” естелік кітабын, грузин ... ... ... ... ... жинағын қазақ тіліне
тәржімалады.
Сонымен қатар, ... ... ... вопрос”
(ділмар сауал), “табу” (тиым ... ... ... ... ... ... жеке “Қазақша ( ... өлең ( ... ( ... ... словарь в стихах” кітабын шығарды. Бұл сөздіктің қазіргі
қазақ халқына ... ... ... ... ондағы аудармалар қазақ
тілін үйреніп, жаттауға жеңіл ұйқастырылған сөздер. Мысалы, ... ... ( ... (7, ... ... ( вдвоем,
барайық ( пойдем.
Заң ( закон,
таныс ( знаком. (7, 59(
Иә, уақыт ілгері жылжып, ел өмірі өзгеріске толы. ... орай ... ... де сан қыры ... Алайда, қазақ көркем аудармасына
байланысты осы кезге дейінгі еңбектердің көпшілігі не белгілі бір ... ... не ... ... ... тарихи мәселелерді, не
белгілі бір кезеңдегі ... ... ... ... етіп ... ... олқылық – ел әдебиеті мен мәдениетінің дамуына үлес ... бір тобы – ... ... ... шығармашылық
даралығы, аударма өнеріндегі жетістіктері мен ... өсу ... тыс ... ... ... ... үшін аудармашының көркем
шығарма авторының көлеңкесінде қалып қоятыны ... ... ... ... ... ізденісі, табысқа жету құпиясы
назардан қағыс қалып келеді.Ал, аударма өнерінің қыр-сырын ашу үшін ... ... ... талдаулар жасалынып, шығармашылық
ізденісі ашылуы қажет. Біздің ... ... ... де ... ... ... құяр кең арналардың бірі – ... ... ... ... ... бар ... ... еңбегі
арқылы қазақ топырағына жетіп, мерзімді басылымдарда ... ... ... ... ... кітап болып басылып шыққан
аудармаларының өзі біраз дүние. Біз осы ... ... ... екі ... ... отырып, көркем аударма шеберлігі ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі.
Жалпы қазақ өнерінің, әдебиетінің қажымас, талмас сарбазы ... ... ... ... ... ... очерк
жазушылығы, балдырғандар жанын зерек ... ... ... ... ... ақын ... Шаханов: “Көзі тірі
классик. (юмормен КТК)”, (8( ( деген ... ... ... ... деңгейі, тіл айшығы туралы баспасөз бетінде бірқатар әдеби-сын
мақалалар жарық көрді.
Дегенмен, ... ... ... жүйелі түрде жан-жақты
қарастырылып, арнайы зерттеу обьектісіне айналған жоқ.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті.
Көркем аударма теориясының өзегі – шеберлік сыры ... ... ... ... және ... тәжірибесімен және өзіндік стилімен
тығыз байланысты. ... да біз ... ... ... ... аудармашылар арасынан белгілі тәржімашы М.Әлімбаевтың
шығармашылығын таңдап ... ... ... ол орыс тілінен қазақшаға
тек орыс әдебиеті үлгілерін ғана ... орыс тілі ... ... ... ... да, ... ... елдерінің нақыл сөздерін, мақал-
мәтелдерін аударды. Екіншіден, оның қаламы арқылы әлемге танымал ақындардың
шығармалары ... ... ... байлығына айналды. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... Осы мақсатқа
орай алдымызға төмендегідей міндеттер қойылды:
– М.Әлімбаевтың ... ... күн ... ... ... ... аударма өнерінің дамуындағы аудармашының
шығармашылық даралығы ролін анықтау;
– Түпнұсқаны қазақшалаудағы ... ... ... ... Мақал-мәтелдердің, қанатты сөздердің аударылуындағы шеберлік
жолдарын анықтау.
Зертеу нысаны ретінде М.Әлімбаевтың әр ... ... ... ... мен қазақшаға аударылған орыс және ... ... ... ... ... және теориялық негіздері.
Көтерілген мәселелердің шешімін іздеуде көрнекті ғалымдардың ғылыми
еңбектері ... ... Атап ... М.Әуезов, А.Федоров,
Г.Гачечиладзе, М.Қаратаев, ... ... ... ... ... ... ... зертеу әдістері: сипаттау,
салыстыру, контекстуалдық талдау.
Жұмыстың құрылымы. Магистрлік жұмыс кіріспе, екі тарау, қорытынды және
пайдаланылған ... ... ... ... поэзия саласындағы аудармашылық мұрасы.
Аударма ( көне де жаңа өнер. Өнер болғанда, ол ( сөз, ... ... ... бір саласы. Аударма адамдардың көп
уақытқа созылған ұзақ тарихында тілі өзге ... ... ... олармен қарым-қатынас жасаудың дәнекері болған.
Аударма әрқашанда адамдар, ... ... ... ... ... рухани, ғылыми қарым-қатынастың
айырбастау құралы, ел ... ... ... тәжірибенің,
тағылым алмасудың құралы. Ал ... ( ... ... ... ( өз ... өз ... өзі өмір ... заманының
перзенті. Яғни ол екі тілді де жетік білумен ... әрі ... ... әрі ... болуға тиіс. Аударма сапасы оның талантына,
біліміне, жалпы ... ... және ... ... ... аударма жайлы айтпастан бұрын, академик Зәки
Ахметовтың поэзия жайлы айтқанын ... ... ... ( сөз ... ... ... жоқ озық ... Оның үстіне поэзияның
аса ... ... ... құбылыстарды бейнелеп көрсете
алатын зор ... бар. Ол ( ... ... өмірді танып-
білудің күшті құралы, біздің қоғамдық ... ... ... ... ... ... Сондықтан поэзиядағы
сөз суреттілігі, бейнелілігі өмір ... нәр ... ... ... ... Сөз ... шеберлігі, көркемдік шеберлік ... ... ... ... ... көркем ой-сезім
қуаттылығымен терең тамырласып, ... ... (9, ... енді ... ... тәржімалау мәселесіне
тоқталсақ, әлем ... ... ... ана тілімізге аудару
қашан да өз ... ... ... Қай ... болмасын шоқтығы
биік, терең мазмұнды шығармаларын аудару ... ... ... бірі ... ... ... ... белгілі бір халықтың
ұлттық ақынының шығармасы болса, ұлттық ... ... ... ... ... жағдайда оны өзге тілге аудару ... ... ғана ... ... қатар үлкен талантты ... ... Яғни ... ... ( ... талант болуы керек.
Және оны дұрыс бағалай білу ... ... ... ... ... аудармаларының арасында біраз айырмашылықтар
бар. ... ... ... ... ... шықпай, оның
жүйесінен ауытқымай еңбектенеді. Ал өлең ... ... ... ойын ... ... ... жарыстыра отырып, өзінің лирикалық
сезіміне жол береді. Дегенмен, аудармашы түпнұсқадан алшақтап, мазмұн
мен ... ... ... ... ... белгілі өлеңінің
тууына негіз ... өмір ... ... ... таразылай
отырып, ақынның ойлау, сезіну даралығын, оның шығармашылық тұрғысы ... ... ... ғана ... ... ... көтеріліп, поэтикалық қасиетке ие болады.” ... ... ... ... ең ... ... немесе
шарт ( көркемдік-идеялық күй мен эстетикалық ләззатын жеткізу. ... ... ... ... ойын ... ... ... шығармаларда аудармашы қолданатын тәсілдер( интонация, ырғақ,
ұйқас, ... ... ... дәрежеде берілгеніне ... ... ... ... ... ... ... молайуына, әдеби тіліміздің байи түсуіне
айрықша әсер етеді.
Әлемдік әдебиетті ана ... ... ... ... ... ... тиісті. Қазақ ұғымына қонымды шығарма
тыңдаушысын елең еткізіп, ұлттық әдебиетіміздің өз ... ... ... ... ... ... жол табуы ... ... ... ... ... лишь в ... если он ... проник в материал переводимого произведения,
если он знает жизнь того ... ... ... ... или ... знает ее до конца, как быт и ... ... Вот ... переводчик-поэт должен быть не ... ... но и ... ... ... ... этнографом, филологом-лингвистом.” (11, 162(
Демек, тұп-тура аудармашы ... ... ... ... ... орыс ... ... М.Ю.Лермонтов,
В.Маяковский, Н.Некрасов, С.Есенин, ... ... ... ... ... ... ... ақыны Сағди, Иранның Бостаны, венгер ... ... ... ... ... ... ... Белеков, Сооронбай Жусуев,
А.Қыдыров, Алықұл Османов, украин ақыны ... ... ... ... ... ... ... ақыны Адам Мицкевич,
азербайджан ... ... ... ... ... Веселинов,
француздың Гийом Аполлинер, өзбек ақыны ... ... ... ... ... ... Қаюм Тәңріқұлов, чечен ... ... ... ... ... ... Ю.Кушак, Дж.Родари,
Р.Фархади, Жәми, Фирдауси, Ш.Руставели, Райнис, Зелили, Расул ... ... ... ... ... деген ұғымның ауқымы кең. Ол ... ... ... ... әдебиеттің, адамдардың ауызекі
сөйлеуінің бөлінбес бір құралы, оның дәнекері іспеттес.
Мұзафар ... осы ... ... зор ... ... ... ол тәржімалаған
өлеңдердің көбі ... ... да, ... да ... берілген. Көп болса төрт шумақтан тұрады. Сондықтан ... ... ... да ... ... әрі оңлы. Көптеген
өлеңдерді тікелей нұсқадан емес, орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... егер”, Генрих ... ... ... ... ... ... “Құр бекерге
мақтанба”, Шандор Петефиден “Су ... ... ... ... “Қыз қуу”, Адам Мицкевичтен “Адамдар мен ... ... ... ... ... ... “Емен” атты өлеңін
І.Мәмбетовпен, Мұса ... ... ... ... ... ... ... Аударма сәтті шыққан.
Қазақшалаған дастандары туралы ... ... ... ... Сатылғановтың “Қазақ жеріндегі жыр” поэмасы ... ... ... ... дастаны. Бұл дастандар
туысқан қырғыз тілінен ... ... ... ... ... ... ... қырғыз халқының рухани қазынасын,
тарихын, азаттықты аңсаған қырғыз ... ... ... да бай
тілі арқылы аударады. Сонымен қатар, авторлардың ... ... ... дәл ... ... ... ... іздемпаздығы.
Бір қызығы аудармашы Мұзафар Әлімбаев ... ... ... ... ... ұлттық танымына, дәстүріне, мәдениетіне
етене ... әрі ... ... Яғни ... ақыны жазған төлтума
шығармасы сияқты. Мәселен, грузин ақыны Иосиф Нонешвилидің ... ... ... ... ... француз ақыны Гийом Аполлинердің
“Неке қию”, болгар ақыны ... ... ... ... ... мына ... қазақ аналарының қара домалақтарымызға
тербеген, ... ... ... ... ... жата ... ... бата ғой...”
“Жас жеткіншектің ... ... нәр ... ... ақ ... ... ... ананың бесік жыры мен ананың әсем де
әсерлі әңгімелері”, (12( ( деп, ... ... ... ... ұғымына сай ... ... ... Мұзафар
Әлімбаевтің бала жанды ақын екендігін білдіртіп қана ... ... ... ... ... ... ... дәлел ретінде ... ... ... артық болмайды. Тәржімешінің балаларға арналған
аудармалардың көбі ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер арқылы ... ... ... ... ... ... Аполлинердің “Бестарийінде” (хайуанаттар
туралы орта ғасырлық ертек ... ... ... ... ... ... ... “Мысық”, “Қоян”, “Арыстан”, “Түйе” секілді
төрт жолды ... ... ... Қаюм ... ... ... орыс ақыны ... ... ... ... ... Османовтың “Түлкі мен қаздар”, өзбек ақыны ... ... неге ... ... атты ... ... жайлы аудармалар.
Жалпы балалар әдебиетінің аудармашысына ... аса ... ... ол жеткіншектердің нәзік әлемін
күрделендірмей беру керек. Екіншіден, жас ... ... ... ... ... ... олардың дүниетанымының
қалыптасуына әсер етуі ... Ал ... ... ... ... ... ... үзіндісінде қазақ балаларына таныс
емес аңды ... ... ... ... ... жерде,
Африкада ( сіздің елде,
Ала киім кие ме ... ... сүйе ме ... (13(
Бұл аударма бала жанының сауатын ашатын өлең. ... ... ол ... ... ... бары ... белгілі болды. Сол
сияқты “Піл”, “Арыстан”, “Тауыс” өлеңдерінің ... ... ... ... ... аудармасының талаптарына аса
мұқияттылықпен қарағанын ... ... ... және ... ... да ... болады. Мәселен, “Дельфин” өлеңі:
“Дельфин резвится. Но всегда
Там в море ... ... ли я быть ... снова?
Нет! Жизнь по-прежнему сурова.” (14(
Француз ... орыс ... ... ... ... ... ... дейді:
“Дельфин ойнақ салады. Ал бірақ та
Теңіздің ... ащы суы ... ... ... ме ... баққа?
Тірлік деген тым қатал бұрынғыдай.” (15(
Аударма сәтсіздікке ұшыраған. Тәржімеші сәл ... ... ... ... ... ғанибет болар еді. Өлеңдегі ұйқасты
беремін деп, ... ... ... ... “Ал ... та ... ащы суы удай” деген ... бала ... ... ... жат
аударма, яғни қазақ тілінің ... ... ... тұр. Ал теңіз
суының ... ... ( ... аударамын деп, синоним
сөздерді ... ... ... ... “Могу ли я быть счастлив
снова?” жолы ... ... ... ме ... ... ... аудармасында
“жетер ме қолым баққа” дегенді “болам ба ... ... ... ... Неде ... бұл ... ... қатар, М.Исаковскийден аударған “Аймалап ... ... ... ... ... көктеуде
Мейірмен жайып құшағын
Селоға келді ... де... (1961) (16, ... ... ... дәл ... “село” сөзін
“село ”деген, бұны неге ... ... ... сол 60 жылдарда
бұндай ... сол ... ... түсе ... ... ... Әлімбаев аудармаларынан
кішкентайларға тәрбиелік мәні бар ... ... ... ... ... ... ... шақырады. Мысалы, Құддыс
Мұхамадидің “Бұзау неге ... ... ... ... бар”,
Қаюм Тәңріқұлов “Балапан”, “Шибөрі”, П.Воронька “Құр бекерге мақтанба”
(осы ... ... деп ... ... бір мысық.
Жөнелді мысық,
Бөгелді мысық
Суға кетті-ау сол “пысық”.
Мақтанба ... ... ал ... ... ме!” ... бір тоқталып кететін жай, оның балаларға қызықты етіп
диалог ... ... ... да бар ... ... ... ... мен қаздар” өлеңі:
Түлкі:
Қанқ, қанқ, ... ... пана ... қой, қу ... жап, әрі қаш! (16, ... ... ... ретінде алған “Бақаның жауабы” аудармасы:
( Бақа! Бақа! Күні-түні ... ғана ... ... ... ... өз дауысым ұнайды. (17, 34(
Міне, диалог түріндегі аударма(өлеңге де ... ... ... ... ... Бұл ... ... сөз үнемдеудің нағыз қолайлы әрі өнімді тәсілі.
Асылы, бір ... ... ( бір ... екі ... білген ( екі
адам ... ... ... аудармашы Мұзафар Әлімбаев өзі
айтпақшы: “Аударманы өз ... деп ... ( ... ... (5(
Орыс классиктерін аударудағы ерекшілігі.
Бір басына қаншама көркемдік тәжірибе, білім-білік, ... ... ... Әлімбаев: “Иә аударма жасау ( ақын-жазушы
үшін ... ... ... академиясы!” (5( ( дегендей, шеберлік
академиясынан енді тәржімашының орыс ... ... ... Бүкіл дүние жүзінде әдебиеттің дамуына ... ... орыс ... ... ... ... тәрізді данышпан ақындарымыздың көлемді
шығармалары ана ... ... ... ... ... Біз
енді осы аталған классиктердің ... ... ... ... ... ... көрейік.
Орыстың классикалық поэзиясының қазақшаға қалай тәржімаланғанына
тоқталмас бұрын, атақты ақынның ... ... ... болған
жайларға назар аударайық. Солардың бастылары:
Біріншіден, Пушкиннің қазақ ... ... ... ... ... танысуы, оның мәдениетіне ыстық ықылас білдіруі, Пушкиннің
қазақ халқына деген ілтипаты, ... ... ... ... қос арнадай қосылып, әсем тұтастық тапты.
Екіншіден, Пушкин музасының қазақ даласына жаңғырыққанына, ... ... ... ... ... ең ... ... танытқан Абай
Құнанбаев. 1887-1889 жылдар қазақ поэзиясындағы Пушкин жылдары ... ... ... ... орын алды.
Үшіншіден, дүниежүзілік әдебиет алыптарының, орыс классиктерінің
арасынан біздің ұлттық ... дәл ... ... ықпал
жасаған ешкім жоқ. Пушкин поэзиясының ана ... ... ... ... қана ... жоқ, ... бірге
ақындарымыз үшін үлкен шеберлік мектебіне айналды. Оның лирикаларын
аудару ... ... ... ... ... ... ... өзі аударманы әдебиеттің дербес бір тегі ... ... Абай мен ... ... ... ... ... сынды ақындарымыз Пушкинге соқпай өткен емес.
Белгілі әдебиет зерттеушісі С.Сейітов ... ... ... ... ... ... жанр ... мейлінше әр алуан:
саяси ... ... ақын ... ... көңіл-күй, табиғат
лирикасы, сәлем хат түріндегі өлең мен ... ода мен ... мен ... ... ( ... баршасына ол қайталанбас
қолтаңбасын ... ... ... жаңа рең, жаңа мазмұн, ажар-көрік
беріп, сыңғырлаған сұлу сөз, ... үн ... (18, ... бір айта ... ... қазақ ақындарының қай-қайсысы ... ... ... сөйлетуде Абай тәжірибесін есте тұтады. Ал, Абай
негізінде үш түрлі тәсіл қолданады. ...... ... Екіншісі – түпнұсқаның төркініне сайма-сай балама ... ... ... мүддесіне, өз арманына, жалпы қазақ топырағына бейімдеу.
Осының алғашқы екеуі бүгінгі ... үшін ... ... ... гөрі ... ... жуық. Ол, әрине, өз ... ... ... ... де қазақша мейлінше жатық шығып ... ... ... сыр бермеген: дәмеленсе, күндесе білдірмеген" іші
қыртысты мінездемеге сайса, "жас ... ... ... ... ... ... тәрізді тың орамдар ұлттық ... ішкі ... ... Және ... ... ... ... ат салысып келген және өз
тәржімасын үнемі ... ... ... бірі ... еңбегіне тоқталмақпыз. Ақын ... ... ... ... ... Оранскийге”, “Жыршы”, “Бұлбұл мен гүл”, “Қаралап
өсек күңкілі...”, “Ұмыттым, ... ... ... ... мен ... ... қабырғасындағы жазу” секілді өлеңдері
қазақ көкейіне қонымды жатық етiп ... Ол ... ... ... ... өлең ... мәнін, астарын сол ... ... ... Таба ... ... ... осыған
соғып жатады. Бұған қарапайымдылық пен ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, "Достарға" өлеңінде:
Сендерге берген құдайдың
Бұл рахат кездері
Сендерге ұяң қыздардың
Қадалған ынтық көздері,////пушкин қазақ– деп қара ... ... ... ... ... жасайды. Осындағы екінші жолды "алтын түндер, алтын
күндер" деп аударса не болар еді? ... оған ... ... ... балама іздейді. Аудармашы ... ... ... әдісін қолданады. Түпнұсқаның төркінінен туған балама
аударманы әсерлі етіп ... ... ... ... ... интонациялық
ерекшеліктерін, ішкі мағынасын, сырлы ... ... ... ... Ақын орыс ... Пушкиннің поэзиялық образдарының баламасын
сәтті тапқан, түпнұсқаның ... ... ... ... ... Аудармалардың
жақсы болып шығуының сыры да осында.
Мысалға Пушкиннің "Адельге" деп аталатын тамаша өлеңінің аудармасына
тоқталайық.
Орысшасы:
Играй, Адель,
Не знай ... ... ... ... ... ... ясна;
Для наслажденья
Ты рождена;
Аудармасы:
Ойна да, Адель,
Аулақ бол мұңнан,
Харита, Лель,
Некеңді қиған.
Бесікте сені
Тербетті солар.
Көктемнің күні,
Шұғлалы болар:
Бір ләззат ... ... ... ... шығармасының лейтмотиві айқын сезіледі. Ақын көңіл-
күйін, жан зердесін жақсы ... ... ... өлеңін тамаша
аударып шыққан. Аудармашы өлеңнің идеялық мазмұнын берумен қатар, оның
ішкі және ... ... ... ... сақтаған. Пушкин өлеңін
оқығанда алатын ... ... ... ... ... ... олар бірін-бірі толықтыра түседі. Мұндай ... ... жиі ... Олардың қатарына "Бұлбұл мен гүл",
"Құзғынға құзғын кездесті", "Саңырауды ... ... ... ... ... ... Бұл өлеңдердің қазақшасында Пушкин өлеңдерінің көз тартар
өзгешеліктері, айқын да, ашық, әдемі де әсем образды тілі ... ... ... ... ерекшелігін, оның поэтикасына тән қасиеттерді сақтай
отырып, ... ... ... бай қазынасынан түпнұсқаның көңіл-күйі
мен ойын оқушыларға дұрыс жеткізетін образдар мен ... ... ... ... ... ... Пушкин өлеңінің дыбыстық үндесу жағын
да беруге біраз күш ... ... мен ... ... ... тәржімашы өлеңнің
идеялық мазмұнын, ішкі ритмикасын, интонациясын мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ... ... ішкі және
сыртқы құрылысы ұтырлы сақталған. Аудармаға назар ... ... ... ... ... ... алам".
Алтын айтты: "Сатып алам",
Болат айтты: "Тартып алам".
Мұндай мысалдарды М.Әлімбаевтың ... ... ... болады.
Оларды оқығандай әсер аласыз, көп жылдар бойы жүз көріспей жүрген ең ... ... ... сыр ақтарысқандай боласың. Олар ақын ... ... ... ... гүл көркімен көз алдыңа қайта туғызған
күйіне әкеледі. Міне, нағыз көркем аударма осындай болу керек. ... ... ... ... басқа халық поэзиясының тарихындағы жаңа фактор болған
өлеңнің әсер күшінің өмірі берік болмақ. Сонда ғана ол ... ... ... ақылшысына айналмақ. Жақсы аударма ақынды оқушылар алдында
жасарта ... ... ... жақындата бермек. Халықтарды рухани
жағынан байытып, мәдениет жағынан бірлестіре, біріктіре ... ... ... өзі ... ... аса зор мән ... оны" почтовая лошадь
просвещения" – деп ... ... оның ... ... аудармасында түпнұсқадағы ұлттық элементті аудару өте қиын
нәрсе. Бұл жайды осы күнгі ... ... бәрі ... ... бәрі бір ... ... тән ... ерекшеліктерді басқа халық
тілінің ... ... ... бір ауыздан қостайды. Бұл біздің
аудармада орын тепкен бірден-бір принцип. Көп ... көп ... үлт ... тән ... ... басқа тілде оқушыларға
жеткізуге белгілі дәрежеде мүмкіндігі бар ... ... куә бола ... ... ... ... ... отырған ақын
екеніне жоғарыда тоқталып кеттік. Ойымызды біз енді “Жыршы” ... ... ... ... көрейік..
“Жыршы” (“Певец”. 1816) небәрі 18 жолды өлең. Орыс ... ль вы за ... глас ... ... певца своей печали?
Когда поля в час утренний ... звук ... и ... ль вы?
Встречали ль вы в ... тьме ... ... ... ... печали?
Следы ли слез, улыбку ль ... ... ... ... ... ль ... ль вы, ... тихий глас
Певца любви, певца своей печали?
Когда в лесах вы юношу ... взор его ... ... ль ... жыр алғаш 1949 жылғы бір томдыққа Мұзафар Әлімбаевтің
аударылуымен ... ... ақын оған ... оралып, өзі жасаған
дүниенің бойынан ... ... ... ... екінші рет
көріктендіреді. Мысалдарға ... ... зар мен ... жыршысының
Естіп пе едің орманнан түнгі үнін?
Қыр мүлгіп, таң ... дем ... үнін ... ... пе едің?
(Бір томдық,
1949, 11-б.)
Естіп пе едің ... ... ... пен ... ... ... таң алдында дем алғанда
Шерлі үнін ... ... пе ... 1953, 48-
б.)
Мұнда алдыңғы екі тармақтың ... ... ... ... сөздің мағынасы анықталып, лайығы қолданған. ... ... ... ... ... шоқ тоғай екені ескеріліп, “орманнан” енді
“тоғайда” ... ... Бір ... ... мен ... ... ... аудармашы төртінші тармақтағы “простой”
сөзін ... ... дей ... ... үнге ... ... ... шумақ
Көріп пе едің қойнында түнгі орманның
Жыршысын махаббаттың, мұң мен ... ба, ... езу ... ... ... ... пе едің?
(Бір томдық,
1949, 11-б.)
Көріп пе едің ... қою ... пен ... ... ба көз ... ... қарасын, іздерін күлкісінің
Көріп пе едің?
(1-т., 1953, ... ... ... ... ... ... ... біраз шираған, жұмырланған. “Қайғымен езу
тартып”, “Сүзіліп мұңлы ... ... ... ... ... ... мен зардың, махаббат жыршысының?
Тебіреніп пе ең есітіп нәзік үнін.
Көргенде ... ... жас ... жанарының сөнгендігін
Тебіреніп пе ... ... ... пе ең есітіп нәзік үнін
Махаббат пен ... ... ... ішінде жас жігіттің
Жалыны жанарының ... пе ... 1953, ... ... ... ... алғашқы екі ... ... ... сөздің орындарын ауыстырумен қанағаттанған
(алғашқысында ( ... мен ... ... ( “қасіреттің”).
1975 жылғы басылымға енгізілген аудармасында бірінші шумақтың
бірінші тармағына ... ... ... ... үнін” делінген.
Бұл “за рощей глас ночной” тіркесінің ... ... ... бола
алмайтын тәрізді (“тоғайда түндегі үнін”). Ал ... ... ... енді ... ... ... көшірілуіне көнуге болар.
Орысшасындағы соңғы бір сөздің ... ... ... ... ... ... шумақтағы “жас ... ... ... ... бұл ұйқас жағынан да ұтымды шыққан.
М.Әлімбаевтің Пушкиннің шағын бір ... ... ... жеке шумақтарын ширату, сөйтіп ... ... ... ... ... міне, осындай.
Тіпті 1949 жылы Мұзафар Әлімбаев Ғабит ... ... ... барып, А.С.Пушкиннен қазақшалаған өлеңдерін көрсетсе,
талғампаз, қатал ... ... ... ... ... ... баға қойып беріпті. (4(
Бұл айтылған пікірлерден М.Әлімбаев аударған Пушкин өлеңдерінің барлығы
шетінен ығай мен сығай, ешқандай ... жоқ, ... ... ... деген теріс пікір тумаса керек. Қазақ ақыны аударған өлеңдердің
Пушкин ... ... ... кей ... ... ... ... аудармалар да жоқ емес. ... ... біз ... көп ... ... ... көп ... айта кетуге
міндеттіміз.
Мысалы біз жоғарыда М,Әлімбаевтың орыс ақынының "Романс" ... ... ... Осы ... ол ... ... қойылатын
шарттың бәрін ескере бермейтін тәрізді. Түпнұсқамен творчестволық ... ... ... ... отырады. Оның үстіне тілдің ішкі заңдарын,
өзіндік нәзіктігін сезінуі де ... ... тіл ... шала
ұғынушылығына аталған өлеңнен мысал келтіре кетейік:
Шаттығыңды қайғысыз-қамсыз сенің,
Тұрғанда қуып кетпей әлі жылдар.
Немесе:
Кенеттен бір ... ... ... ... ай
(Романс)
Міне осынау жолдардың олақтығы өзінен-өзі сайрап тұр. Қазақ "Жылдар
әлі қуып ... ... деп ... ... Бірақ, "қуып кетіп тұрғанда
әлі жылдар" деп айтпайды. Әрине, бұл ... ... ... ... сөз ... заңдылығы ақсамайды, қайта ... ... ... ай көрсетті" деп қазақ айтпайды.
Повсюду странник одинокий,
Предел неправедный кляня.
Барса да жалғызсырап кезбе қайда,
Өмірдің қарғап-сілеп жолын кесір.
Осы соңғы жолды М.Әлімбаев: ... ... ... ... ... етіп ... қазақша шығар еді. Ал, мына күйінде өмірдің ... ... ... қарғаған секілді болып тұр. Аудармадағы әріпшілдік осындай
қайшылықтарға ... ... ... ... ... нас,
Пушкин көрнеу патша өкіметінің әділетсіз, сұмдық заңын ... ... ... ... ... өмір ... қасіретіне байлап берген, – деп аударады. Сөйтіп барлық
жауыздықты "тағдырға" ... ... ... ... қазақтың әдебиет зерттеу ілімінде пушкинтану ілімінің
әлсіздігі орны толмас ... ... орыс ... ... бірі
біледі. Бірақ осы әдебиеттің ішкі лабораториясы бізде жан-жақты ... Бұл ... ... ... үшін ... ... ... баянды,
ырысты мектеп ретінде қазақ ... ... ... ... Пушкин
шығармалары әлі де аударыла бермекші, қыры мен сыры ... ... ... ... да ... Ақынның "Анна Кернге" сынды
махаббат лирикасы, "Буря ... небо ... ... кеш" ... ... ... ... үздім" секілді көңіл сазы қазақ тілінде бірнеше
нұсқада жарысқан баламада өмір сүріп келеді. Пушкин ... ... ... ... ... ... шыңын меңзейді. Абай
аудармаларына күні бүгінге дейін тең ... ... ... аударушының
озат дарыны, қайталанбас болмысы бар. Түпнұсқамен ... тең ... ... ... ... келе ... – үлкен талант иесі, дүние жүзі әдебиеті тарихында өз ... ... сөз ... Сырт ... ... ... ... аудару
жеңіл сияқты болып көрінеді. Өйткені оның ақындық стилі анық, ... ... ... ... қона ... ... солай бола тұрса да,
Пушкинді қазақ ... ... өз ... ... қиыншылығы бар. Пушкин
қарапайым сөздердің іштей қайысқан әдемі ... көп ... ... ойды ... отырады. Ал біздің кейбір ... ... ... жете ... ... ауа ... ... өздерінше "әдемілеп", "жөндеген". ... ... ... де ... ... ... тамаша өлеңдеріне жасаған
осы қиянаттарын көргенде ішің удай ашып, оның ... да асыл ... ... ... ... арта ... ... аударма саласында қосқан үлестерінің
тағы бір қыры ( ... ... ... Не бары 27 ... өмір ... Пушкиннен кейін орыс әдебиеті мен әдеби тілінің дамуына
орасан зор әсер еткен ... ... ... ... шеңберінен асып
шартарапқа мәшһүр болды.
Пушкин сияқты Лермонтов та ... рет ... ... ... жылдарында
Абай аудармалары арқылы бізге танылып, сүйікті ақынымыз болып кетті. ... ... ... ... ... бір жым-жырт түнде жалғыз",
"Теректің сыйы", "Желкен" өлеңдері орыс классиктерінен ... ... ... ... шеберлігі жағынан теңдесі жоқ аудармалар
болып табылады. Абай Лермонтов аудармалары арқылы Байрон мен Гете өлеңдерін
қазақ тіліне ... ... өр ... де, ... ыза да, от ... күрсіну
де бар. Оның жоғарыда аталған өлеңдері мен ... ... ... Қ.Аманжолов пен М.Әлімбаев, т.б. Бұлардың аудармаларын Абай
аудармаларынан сәтті ... деу ... Енді ... ... ... тоқталайық.
Аудармашы ақынның “Желкен”, “Бұлт”, “Жартас”, “Өмір ... ... ... ... жалқы меңіреу теріскейде”, ... ... ... “1830 жыл. ... 16 ... “Романс”, “Кремльді кім көрді
арай таңында”, “Қанды ... ... тағы ... ... ... ... өлеңін алсақ, ұлы Абайдың “Жалау”
аудармасын М.Әуезов: “Теңдесі жоқ ... ( деп ... Ал ... ... ... тәсілмен аударып, буын санын да, ұйқас ... ... ... өлеңді Пушкиннің “Жыршы” өлеңіндей екі
қайтара ... деп ... ... ... ... ... біз орыс ақынының ... ... ... ... ... ... та ... Айта кететін бір жай,
С.Жиенбаев өлеңнің тақырыбын түпнұсқадағыдай дәл ... ( ... ... Ал ... құр ғана ... ... ... бұлттарды
өлең бойында да ... ... ... ... ... странники!
Степью лазурною, цепью жемчужною
Мчитесь, вы, будто, как я же, изгнанники,
С ... ... в ... ... (19, ... та, М.Әлімбаев та “сен, сен” деп кетеді.
С.Жиенбаевта:
Көгілдір ... ... ... ... ... сен де айырылып, байғұс еркіңнен,
Теріскей жақтың қалдырып көкшіл ... ... ... ... барасың.
(20,245(
М.Әлімбаевта:
Айтшы саған қысы-жазы бірдей ме
Қыр ... ... ... ... ... теріскейден күнгейге
Кіріптар боп жер ... ... (16, ... ... екі ... да ... бел ... аудармада “тучки небесные” тіркесі “көгілдір бұлттар”, “цепью
жемчужною” ( “моншақтай ... ... ... орынсыз
қолданылған. Ал екінші аудармада ... сөзі ... ... ... ... ... көшсек,
Кто же вас гонит: судьбы ли решения?
Зависть ли ... ... ль ... на вас ... ... ... ... ядовитая? (19, 71(
С.Жиенбаев:
Кім қуды сені? Жазмышы ма екен ... ... ... ... ... па екен? Өштік пе түскен ... әлде ... ... жала ... ... не сүргін? Жазмыш соны қосқан ба?
Күншілдік пе? Қаны шыққан ... ... әкеп ... ... ... ... ... неден жастықта? (16, 282(
С.Жиенбаев “жазмышы ма екен ... деп, екі ... ... ... ал ... бұл ... ... аударған
“жазмыш соны қосқан ба”.
Жалпы С.Жиенбаев аудармасы тым ... ... Оны ... мен ... көруге болады: “кім қуды сені”, “қызғаныш”,
“өштік”, ... ... жала ма”, ... ... ... қазақ
тілінің сөздік қорының байлығын қолдана ... Ол ... же ... ( ... не ... “зависть” ( “күншілдік”, “злобаны” (
“қастық”, “или ... ... ... ( ... әкеп ... берген
достар ма” деп тәржімалайды.
Ал енді соңғы шумақтан да Мұзафар ... ... ... аударғанын байқай аламыз.
Түпнұсқада:
Нет, вам наскучили нивы ... вам ... и ... ... ... ... свободные,
Нет у вас родины, нет вам ... (19, ... ... ... құнарсыз көгал құр елес,
Сен үшін нәпсі, сен үшін ... түк ... ... суықсың мәңгі сеңдейсің,
Ғайыпта тудың, сондықтан қуғын көрмейсің.
(20, 245(
М.Әлімбаев:
Жоқ! Жапаннан мезі ... ... не, ... не ( сезер ме ең?!
Жат ... ... азат ... (
Елі жоққа қуғын да жоқ ... (16, ... ... алып ... ... ... ... Әлімбаевтің аудармасы тәуірірек. Өйткені С.Жиенбаев, жоғарыда
айтып ... ... ... бай ... ... ... ... жолды “сен үшін нәпсі, сен үшін қайғы түк ... ... оның ... не, ... не ( сезер ме ең” деп тура
баламасын ... ... ... ... мәңгі, суықсың ... ... ... ... ... өз ... ... сөзіндей сөзбе-сөз беріп, “суық сеңдейсің” ... ... ... Бұл жолды Мұзафар Әлімбаев “жат бауырсың, жанын азат
өзіңнің” деп ... ... ... ... у вас ... нет вам
изгнания” жолын “елі ... ... да жоқ ... деп ... ... ... ... тудың, сондықтан қуғын көрмейсің”
деп нашарлатып жіберген. Жалпы Мұзағаңның аудармасы ... ... ... екі ... да өлең ... ауыстырып, С.Жиенбаев
сөзбе-сөздікке бой ... ... ... солай аударса, М.Әлімбаев
Лермонтовтың меңзеп отырған ойын жете ... ... ... дәл
беріп, қазақтың шұрайлы тілін қолданысқа батыл ... ... ... ... тағы бір ... ... дәлелдеп көрейік. Ақынның 1841 жылы жазған ... ... ... ... атты өлеңін алайық:
На севере ... ... ... ... ... ... дремлет качаясь, и снегом сыпучим
Одета, как ... ... ... ей все, что в пустыне далекой,
В том ... где ... ... и ... на ... горючем
Прекрасная пальма растет. (19, 123(
Бұл өлеңді Мұзафар Әлімбаевтан ... ... ... ... бел ... ... ... теріскейде,
Қарағай тұр тап-тақыр бір төскейде
Теңселеді, қалғиды қысты ... ... ... қар ... ... ... күншығыс өлкесінде
Бет шарпыған жартастың шың ... ... ... ... ... ... құрма. (16, 279(
А.Шамкенов аудармасы:
Тап-тақыр ... шын ... ... бір ... ... киім ... ... тұр қарамай.
Түсіне енеді оның, сонау маңда
Сонау бір құм ... ... жар ... ... ... ... ... өсіп. (20, 196(
Көріп ... ... ... ... ... ... сәл еркіндікке бел ұрғаны байқалады. Лермонтовтың
өлеңіндегі “пальма” сөзін ... деп ... Ал ... ... екі ... өсімдік. Бірақ Мұзаға А.Шамкенов ... ... ... деп ... ... қазақ оқырманына ... ... ... ... ... ... Лермонтов өлеңінің мән-мағынасын
түсініп, стилін дәл береді. Мысалы, ... ... өсіп ... (автор адам баласының азапты, қиын өмірін осы ... ... тұр) ... ... өсіп ... пальмадай болуды арман етеді.
Оны ... ... ... ... ... ... ... Лермонтовтың “мұңлы” қарағайын ... ... ... киім ... ... тұр ... ... керісінше “мұңайған” кейіпте береді. Ол мына ... ... жар ... ... ... екі ... қарастыра келе, Мұзафар Әлімбаевтің
бізге жеткізген Лермонтов өлеңдерінің ... ... ... зор келеді.
Майталман қаламгердің аударма саласындағы тағы бір ... тұсы ( ... ... қазақшалауы. Аудармашы
ақынның “Жас гвардия”, “Талғамның айырмашылығы туралы ... ... мен ... туралы ой”, “Біз сене ... ... ... болам?”, “Серуен”, “Егін ... ... бері ... ... тәржімалаған.
Осынысына байланысты академик Евней Букетов былай деген ... ... ... ... ... ... түпнұсқаға біздің
тілде бағалы балама табуға ұмтылған ұтады ... (21, ... ... ... ... Владимир Маяковскийдің
М.Горькиймен үзеңгілес орын алатыны белгілі. Шын ... бір ... ... ... табылатын, социалистік реализм бағытында жырлаған
ақын шығармалары – заманымыздың шежіресі сияқты. Елімізде ... ... ол дер ... үн ... отырды.
Октябрьдің шабытты жыршысы – әлемдегі аса әйгілі ақындардың бірі. Оның
атақаты өлеңдері мен поэмалары ... жүзі ... ... ... ... ... өлеңдерінің шетел оқырмандарына мәлім бола
бсатауы жиырмасыншы жылдардың бас кезі. Мысалы, оның ... ... 1920 ... 25 ... ... апталығында жарияланған.
Ал, совет өкіметі жылдарында Маяковский ... 944 рет ... ... ... 71 миллион данадан асады. Оның өлеңдері мен поэмалары
әлем халықтарының 56 тілінде жарық көрген.
Қазақ ақын-жазушылары да өздерінің өсу ... ... ... ... Олардың арасынан біз ең алдымен С.Сейфуллинді атаған болар
едік. Сәкен ... ... ... ... ... поэмаларында Маяковскиймен бағыттас екенін танытты. С.Мұқанов та
Маяковскийге алғаш өлең ... оның ... ... ... ... ... ... шумағы "бар дауыспен "поэмасының ... ... ... ... иек ... ... көрнекті ақындарымыз
Тайыр Жароков пен Қасым Аманжоловты, Қалижан Бекхожин мен ... ... ... пен ... Мәуленовты атау ләзім. Маяковский
өлеңдерін қазақшаға тұңғыш аударушылардың бірі – ... ... ... ... өз халқын таныстыруды ардақты іс деп білсе, сол
мұраны ... ... ... ізденімпаз аудармадан артық пайда
келтіретін нәрсе жоқ екенін де ... ... ... ... ... Қ.Тоғызақов, Қ.Аманжолов
сияқты ақындар ... ... ... ... ... бұл саладағы еңбектері атауға тұрарлық. Осынау
игілікті іске соңғы жылдарда жас ақындар ... ... ... ... ... шығармалардың саны тым аз.
Дау жоқ, Маяковский шығармасын аудару оңайға түсетін жұмыс ... ... ... музыкалы келетін, ауызекі сөз ырғағы (разговорная
интонация) қазақ ... үшін ... көп ... ... ететіні
түсінікті. Аудармащылар бұл жайтты барынша ескеруге тырысты. Бұл ... ... сөз бере ... ... ... мои ... трудно еще потому,– дейді ол,– что я ... в стих ... ... ... “светить – и никаких гвоздей”, – попробуйте
–ка это перевести, местами весь стих ... как ... рода ... ... ... и ... только если ощущаешь систему языка в
целом...” ////В.Маяк.т.10, 274 б////
Маяковский интонациясының жаңалығына ұдайы құлаш ұрғанда, біз ... ... тән ... ... ішкі заңдарын ескермей отыра
алмаймыз. Маяковский шығармаларын аудару, ... ... ... ... ... ... ... Қайта оны өзінің төл заңына
сәйкестендіріп байыта түссе керек.
Осы тұрғыдан ... ... ... ... ақынның жаңа ой-
пікірлерін еш жеткізіп бере алмайды деуге ... өлең ... ... Әңгіме сол буынды қаншалықты орынды қолдана
білуде. Әңгіме ... ... ... Ал, ... ... ... ... сөз салмағына тікелей байланысты. Абай аудармалары ... ... “И ... и ... ... ... ... ойлануына құрылған, баяу ағатын өлең. Сол өлеңді Абай ... 7-8 ... жыр ... ... интонациясына барабар,
салмақты етіп аударған жоқ па? Абай:
Әм жабықтым, әм жалықтым,
Сүйеу болар қай ... деп ... , ең ... ... салмақты баяу оқылуына
көңіл аударған жоқ па? Немесе, “көңілден кеткен соң тыным, өткен
соң бар жақсы жылым” демей, ... жыр ... ... ... соң, ... ... ... соң” деуді білмеді дейсіз бе?
Білді. Бірақ, содан ... ... ... ... ... жеткізіп беруге қазақтың өмір сүріп келе жатқан
өлең мөлшерінің әбден жарайтынын Абай үлгілері ... ... біз ... ... ылғи соны буындарды, соны
ырғақтарды ғана ... ... ... өнеріндегі
мүмкіншіліктерді тарылтып алмаймыз ба? Сондықтан да Маяковский
өзінің ұлттық озат дәстүріне, ... ... ... біз де ... ... дәстүріміздің озық үлгілеріне
сүйенуіміз керек.
Қазақ ақындары әдебиетіміздегі қолда бар өлең мөлшерлерін Маяковский
интонациясына ... ... ... Мұндай мүмкіншілікті ... ... ... ... ... ... ... балаларға
арналған белгілі өлеңін М.Әлімбаев осындай тәсілмен шебер аударған.
Түпнұсқа:
У меня растут года,
Будет и ... ... мне ... ... ... и ... мебель мудрено:
Сначала
мы
берем бревно
И пилим доски
Длинные и плоские. ///Маяк
Аудармасы:
Келемін, міне, өсіп мен,
Он жетіге де ... ... ... мен ие ... мен ... ... іске ... Аударма(
Осындай сәтімен шыққан шумақтар М.Әлімбаев аудармаларында өте ... ол ... ... де ... ... өте дәл, ... аударады.
Мынау
күшік
кір басқан
Үсті-басы
бастасқан
Ит
әртүрлі болады.
Мынау,
насы,
жаманы.
Міне, осы қарайлас ... ... ... аудармаларынан жиі
кездесіп отырады.
Маяковский шығармасын аудару үшін көп ... ... ... өзі де ... ... ... ақынның кейбір өлеңдерін
бірнеше рет аударған. Дегенмен де оның аудармаларында жоғарыдағыдай тәуір
шыққан шумақтармен ... ... ... ... ... кетушіліктер де кездеседі.
Маяковскийдің "Үйге" деген өлеңінің аудармасында сәтімен шыққан жолдар
бар. Мәселен:
"Маркита,
Маркита,
Маркита, моя.
Почему, Маркита,
Не любишь меня..." – ... ... ... менің,
Неліктен, маркитам,
Емеспін теңің..." –
деп өлеңнің ойнақы ырғағы сақтап жатық аударады. Бірақ, шамасы осы
шығар деп, ... ... ... М.Әлімбаевта да бар. ... ... ... моему,
просто глуп,–
деген жолдар:
Үнемі
жайдары ашық
болам деген –
Меніңше,
ақымақтық
осы дер ем, –
болып қате аударылады.
Маяковскийдің бұл жерде айтып ... ... ... ... ... ... ... тар, сыр сақтауды білмейтін аңғалақтар. Абайдың
сөзімен айтқанда "бойы бұлғаңдар". Ал, ... ... ... ... ... ... бұл қайта терең дамдарда болатын игі қасиет екені белгілі.
Міне, түпнұсқадан осы ... ... ... ... ... ізденімпаздықтың аздығынан екеніне көз жеткіземіз. Пушкин мен
Байронды кез-келген адам ... ... ... ... ... ... ... ақынды терең зерттеуші болуы керек. Ақын шеберлігінің ... ... ... ... ... ... Оның шығармаларын атүсті аударуымыз
да осыдан деп ойлаймыз.
Осы ... ... ... өз ... орынсыз сөз қосушылықтар
басқа да аудармаларында кездеседі.
Ухо
словом
не привык ласкать:
Ушку девическому
в ...... ... ... ... ... ... аудармада былай берілген:
Сыпайы сөзді тыңдау
емес дағдым,
Кей сөздер,
балағаттау болса-дағы–
Түрілген бұйраланып бұрымдағы
Ұялып
қызармайды
қыз құлағы.
Міне, ... ... ... әлдилеу дағдым емес" деген мағынадағы сөзді
аудармашы "сыпайы сөзді тыңдау емес дағдым" деп керісінше ... ... ... ... ... қызармайды қыз құлағы" деген жолдарды
әншейін жорамалдап қоса салған.
Бұл жерде өлеңнің сыртқы формасының да сақталмағанын айта ... ... Рас, ... өлең ырғақтарымыз силлабикалық жырға жатады.бірақ
біздің халық ауыз әдебиетінде жыр ... ... ... ... белгілі. Ендеше Маяковский шығармаларын аударғанда өлеңнің
силлабикалық буынын сақтаймыз деп басы ... сөз ... ... шарт емес ... ... ақын өлеңінің формасын байытып ... тиіс ... ... ... да ... туады, соған қабысып жатады. Бірақ, Маяковский
сияқты жаңашыл ақынның өлеңдерін аудару біз үшін жаңа ... ... ... ... ... ... бере ... Қайта сол рецепті ақын өзі
жасайды. Мәселен, бұрын бізде он буынды өлең жоқ еді. Сол ... ... ... ... тұрақтап еніп отыр. Сол секілді араласып отыратын 8,9
буын да ... жоқ ... ... , өлең ... ... ... ... мәдениетімізге, оның Абай бастаған жаңашыл дәстүріне ... сай ... ... ... Ұлттық дәстүрден тыс жаңалық өмір
сұре алмақ емес. ... ... да ... ... ... жатқан жоқ. Қайта, тікелей содан туған болатын. Ендеше, оны ... ... ... мен нормаларын әдейі бұзған ... ... ... тіліне де соны қолданғысы келушілер ... ... орыс ... ... ... ... ... өрт...”, “Қара күн...”, “Еңбек еткен Ермолай туралы
нақыл”, “Ақынға”; ... “Ақ ... ... ... ... ... ... ұстаз тұтқан С.Щипачевтің “Қызғаныш”
туындыларын ... ... ... ... ана ... аудару ісіне ақындарымыздың
барлық буындарынан қабырғалы таланттар қатысып келеді. М.Әлімбаев та ... ... ... аудармалар сапасын жетілдіру, сұрыптау жағына назар
аударған.
Некрасов шығармаларын аударудың алғашқы кезеңінде түпнұсқадан көрінеу
ауытқып, тым еркін ... ... кей ... ... ... дәл ... ... одан кейінгі кезеңде дәлдіктің жөні
осы деп ... ... ... ауырлату, озық өнердің көркемдік дәрежесіне
нұқсан келтіру басым болды. Одан кейін бір ... ... ... ... ... нәрселерді тыңнан аудару шаралары біздің ісімізді
бірте-бірте саннан сапаға ауыстырып келеді. Дегенмен де қазіргі ... ... орыс ... "Русьта кім жақсы тұрады", ... ... жол" ... ... пландағы ұлы дүниелері аудармашыға қойылатын не
бір қатал талаптар тұрғысынан орындалды десек, жалған айтқан болар едік.
Бұл ... ... ... аударған туындыларына да қатысты.
Ақын ... ... ... ... ... ... ... өнерпаздығын былай деп ... ... ... да, қиындығы да, бейнеті де, ... де ... ... бір күн ... босатпайтын, өз талантын
тынымсыз, толассыз толғаныс, тебіреніс арқылы, іркілмей іздену ... ... ... ... ... келе жатқан жемісті қаламгер.”
(6, ... ұлы ... ... ... ... аударыла қоймайтын
қасиетін аңғарып айтқан. Егер бұл ... ... ... басқа да
бауырлас жұрттардың не бір ... ... ... Махамбет,
Сұлтанмахмұттарды күні бүгінге дейін түп ... ... ... ... ... дәлелдеуге болады? Бірақ, озық ой – ортақ сыбаға.
Оны қайткенде де игермек ісі – ... ... ... ... ... тарау
Мұзафар Әлімбаевтің халық ауыз әдебиетін аудару тәжірибесі мен ... ... ( ... келе ... ... Бұл ... ... ұлы сыншысы В.Г.Белинский: “Халық немесе ... жазу ... ... ... оның ... болмауы мүмкін емес” (22, 86(, (
деп, ауыз ... тым ерте ... ... ... ... ... туғандығын дәлелдейді. Халық ауыз әдебиетінің ... зор. Ең ... ол ... ... өмірі, тұрмыс-тіршілігі,
әдет-ғұрпы, салт-санасы, дүние танымы, арман мүддесі, таптық ... ... ... ... Және қай ... ... та, ... әдебиеті ауыз әдебиетінен басталады.
Осы ауыз әдебиетінің үлгілері аударма саласында да ... ... ... тұрмыс-салтқа байланысты шығармалар: мақал-
мәтелдер, жаңылтпаштар, жұмбақтар, батырлар жыры, лиро-эпостық ... ... ... ... ... ... ... өрнекті,
көркем аудармаларымен ғана ... ауыз ... ... ... әрі ... ретінде де көпшілікке кең ... ... ... ... әлем ... ... жұмбақ-
жаңылтпаштарын, сонымен қатар жасөспірімдерге арналған ... ... үлес ... ... ... ... аударған Т.Молдағалиев,
Т.Жароков, Қ.Жұмалиев, Ә.Дүйсенбиев, А.Шамкенов, А.Хангельдин, С.Машақов,
Қ.Бекхожин, Ғ.Орманов ... ... ... ... Мұзафар
Әлімбаев та орын тепті. ... ... ... 4-кітабын
“Сейтектің тууы және балалық шағы” деген ... ... ... кітапты Мұзафар Әлімбаев толығымен ... біз ... ... ... ... біз ... әлем халық даналығын,
жұмбақтарын, ертегілерін аудару шеберлігіне тоқтамақпыз.
Даналық ... ... келе ... ... ... ... ( мақал-мәтелді халқымызбен қайта қауыштыруға келгенде пірі ... ... бар. Бірі ( ... ... екіншісі ( Мұзафар
Әлімбаев. Өтебай Тұрманжанұлы қазақ мақалдары мен ... ... ... бес мәрте кітап етіп бастырса, ... ... ... ... ... ... сөйлетумен қатар, оларды ... жылы ... сөз ( ... ... атты монографиясын жариялады.
Монографиясында өзіне дейінгі ... ... ... ... өз ойын ... ... ... білуінің нәтижесінде, мақал мен
мәтелге нақты ... ... ... түр ... ... ... ... жете саралап шығады. Сонымен
қатар ... ... ... мен ... ... қазақ тіліне аударылған мақал-мәтелдері және қазақтың
ертеден ... ... мен ... өмірімізді
бейнелейтін мақал-мәтелдер жайында әңгіме болады.
“Көп жыл бойы ... ... ... ізденуден туған бұл
зерделі зерттеу ... сөз, ... ой”, ... ... ... ... кестесі”, “Өрнекті ... ... және ... ұстарту ( тынымсыз ... атты ... ... ... ... әр тараудың аты ойлы, ... ... ат ... ... әр ... ... оған ... тілінің өрнектік қасиеті қосылып, ... ... ... (23, 170( ( деп ... ... ... ақынның бұл ғылыми еңбегі біздің әдеби санамыздағы ... ... ... ... ... өзі айтқандай: “Мақал ( біздің тілге
арабтардан кірген сөз. ... ... ( ... сөз”, яғни “тиісті
орынында айтылған сөз”. Қай ... ... да, ... қалған асыл
қазынаға ( мақал-мәтелге ... ... ... ... ... ... ... (24, 12(
Енді мәтел жөнінде сөз қозғайық. Мәтел жөнінде қым-қиғаш пікірлер бар.
Тіпті кейбір халық мақал және ... деп ... де, ... өзбек халқы
тек "мақол" деп, азербайжандар тек "аталар сөзі" деп қана ... ... ... ... ... ... мен қорытынды пікір бірдей келіп
отырса, мәтелде бұл екеуінің бірі ғана болады."///17 деп ... ... ... ... аталған еңбегінде мәтелге мынадай тұжырымдама
береді: "Мәтел дегеніміз – ... ... кең ... ... тұжырымы тиянақталмаған, қарама-қарсы шендестіруі жоқ ықшам да
кестелі халық сөзі" (24,18). Мысалдар: "Апама жездем сай", ... да ... ... қасық ауыз жыртады" және тағы басқалар.
Мақал-мәтелдегі санаулы сөз, салмақты ой, зергерлік өрнек – үшеуінің
басын ... ... ...... ғана ... жүк. ... аударудағы негізгі мәселелер – өзге ... ... ... мазмұны да, түрі де келетін мақал-мәтелдерді не сыртқы сыны
өзгешелеу болса да, мазмұн –мәні сай ... ... ... ... ... ... ... жаңғырту, яғни өз ана
тіліміздің туындысындай етіп ... ... бір ... ... тілге
қалың-қалың томдар мен романдарды аудару үстінде сирек ұшырасатын мақал-
мәтел жайы ... ...... ... дүние жалықтарының асыл
қазынасын ана тіліміздің игілігіне ... ... ... ... бір
контекстің сырын ашуға септігін тигізіп отырған ... ... ... ... ... ... ... саналатын мақал-
мәтелдерді қазақшаға аударып халқымызға жеткізуге тиіс. Бұ әдебиетші қауым
алдында, баспасөз алдында тұрған күрделі ... ... ... Сол ... өз ... өз ... жаңа ... тың ойлармен байыта
түсеміз, тіл мәдениетін биік деңгейге көтере бермекпіз.
Мақал-мәтелдерді аударғанда ... ... ... әр ... өз
мәнеріне, ұлттық сипатына тоқталмай кете алмайды. Мәселен, өзбектер мақал-
мәтелдеріне образды, көркемдік бейнелемелерді көбінесе ... ... жер ... су ... ... алады. "Сараңның бағы
көгермес", "Жаңбыр – егіншінің жаны", "Жігіт малы жерде".
Вьетнам тропика табиғатына орай, өз ... ... ... ... өзі маймыл". (Бұл мәселен, біздің мал баққан
бұрынғы ... ... тірі ... ... көрмеген ата-
бабаларымыздың аузына түсе қояр сөз бе?) ... ... бақа ... ... ... мақтаудан несін сасасың".
Соңғы мәтелдерден вьетнамдардың теңіз жағасын мекендеген ел екенін
ұғуға ... ... бұл ... ... ... ... көркемдік тәсілдерді сақтау керек. Өз тілімізден орынсыз балама,
ауыстырулар іздей беру де жарамайды. ... біз ... тың да ... ғана байытып қоймаймыз, оның ... ... ... де сұлуландыра түсеміз.
Бүгінгі мақал-мәтелдеріміздің, қанатты сөздеріміздің қатары күн ... ... ... орыс ... ана ... аударылған туындылармен
толығып отырады. Олардың сәтті аударылғаны төл мақал-мәтелдерімізбен
етене ... ел ... ... ... ... ... көп, ... айтсақ,
сонау "Темірді қызған кезде соқ" (Куй железо пока горячо), "Еңбек етпеген
ішіп ... (Кто не ... тот не ест), ... ұшса қатаяды" (Крылья
крепнут в полете). Осының бәрі де аударма арқылы кірген дүниелер. Кейінгі
жылдарда әр ... ... ... ана тілімізге аударып, кітап етіп
басып шығару ісі қолға ... игі ... ... ... Осы жақсы
істің бастауында М.Әлімбаевтың "666 мақал мен мәтел" және ... ... ... екі ... ... ... ... мақал-мәтелдерді аударуда әлі де өнерсізідік,
орашолақтық көзге көп шалынады. Аудармашының эрудициясы, білім, ... ... мен ... ... ... ... ... – алғырлық пен сезімталдық.
Кейбір аудармашыларда осы жағы ... ... мына ... ... ... түйенің аузына ебелек түспес",
Орысшасы:
"Лежащему верблюду перекати-поле в рот не вкатится". Осында аудармашы
"перекати ... ... не ... деп алады да, өрнекті кестеге ауысу
орнына өлі сөзге байланады. Осы ... ... ... ... ... жаңағы мақалдың аудармасы "Жатқан түйенің аузына жантақ
түспес" болу керек деп есептейміз.
Сәтті-сәтсіз аударылған бірнеше мақал-мәтелді қарап өткенде ... ... ... ... әдебиетіміздің, оның ішінде мақал-мәтелдеріміздің
көркемдік қазынасын байытудың бір үлкен ...... ... ... ... ... сүреңсіз, сырсыз, сылдыр аудармалар әлі де аз
емес. ... ... де ... ... мақал-мәтелдерімізді көркем
әдебиеттен тым алыс кездейсоқ біреулер ... ... ... ... ... ... Ал кейде мақал-мәтелдің көркемдік
табиғатын ... де бой ... мен ... сөз ... ... ... ... де, біздің қазақ әдебиетінде де азды-көпті сөз болған. Аударма
теориясын сөз еткендердің қай-қайсысы да бұл ... ... ... ... ... ... ... бәрінің пікірлерін қорытып айтқанда,
идиомалардың – мақал-мәтелдердің, қанатты сөздердің, афоризмдердің, тағы
басқа ... сөз ... бір ... ... тілге аударуға
келмейтіндері жоқ. Оларды аударылу тәртібіне қарай, бірнеше жікке ... – екі ... де бар ... ... ... ... тек ана ... қазынасынан тауып алып, орнына қоя білу керек. Олар
кейде мазмұны жағынан да, формасы жағынан да дәл ... ... ... сыты и овцы целы" – "қасқыр да тоқ, қой да аман", "что посеешь, то
и пожнешь" – " не ... соны ... ... ... Кейде форма жағынан
дәл келмесе де, мазмұны бойынша сол ... ... ... бола ... "Тише воды, ниже травы" – "бетегеден биік, жусаннан ... "из ... ...... түйедей етеді", "на нет и суда нет" – ... ... ... ... ... бәрі соншалық әдемі
ауыстырылады да, ... ... ... ... ... ... тұра ... – қазақ тілінде ондай дайын үлгілері жоқ идиомалар. Оларды,
мазмұны мен ... дәл ... ... ... ... тура ... Бірақ
аударғанда мақал мен мәтелдің барлық ерекшеліктері сақталуға тиіс. Яғни,
ұйқасы, үндесуі, ұтқырлығы, әсерлілігі ... ... ... ... ... ... тиіс. "Кто не работает, тот не ест" – "еңбек етпеген ішіп-
жемейді"; " лучше меньше, да лучше" – "аз ... да саз ... ... чем ... – "ештен кеш жақсы"; Взялся за гуж – неговори что дюж"
– "ауыр ... ... ... ... ... деген тәрізді. Бұл
аудармаларда жалпы формасы да, ішкі ... мен ... де, ... да дәл ... ... да ... көбі ... өз мақалы сияқты
болып, тұрмысқа еніп кеткен. Аударманың көздейтін мақсаты да сол.
Үшіншісі – халықаралық аңыз болып, дүние жүзіне тарап ... ... өз ... аталған принциптердің бәрін үстанады. Ал
практикалық тұрғыдан алғанда мақал-мәтелдер негізгі ұйқастармен, ... ішкі ... ... ... Енді ... ... үш әдісті қолданудағы, мақал-мәтелдегі көркемдік кестені сақтаудағы
тәжірибесіне тоқталайық.
Аудармашы "666 мақал мен мәтел", "Мақал ... ... " ... ... тән ырғақтардың бірталайын қолданып, өлеңше аударады.
Мұндай мақалдар поэзияның мінсіз ... ... ... арқасында
Әлімбаев аударған мақал-мәтелдер тез жатталады, адам ... ... ... ... ... ... саздылық, әуенді
үндестік ұйқасты жоқтатпайды. Мысалы, "Таз ... той ... "т" ... ... қандай әсемдік тауып тұр. Немесе
"Еңкейгеннің еңсесін еңбек көтереді" Мұнда үш ... "е" ... ... ... ... әсер беріп тұр. Бұл секілді ... ... ... сөздерді аударушыға таптырмас үлгі, тамаша құрал.
Акдемик З.Ахметовтің айтуынша: "Дыбыстың қайталаулары олардың ... ... ... шартымен аударған мақал-мәтелдердің бүкіл сөйлемдегі
сөздері, бірыңғай аллитерациядан не ... ... нұр ... нұр. ... тапқырлық қажет. Енді М.Әлімбаевтың "Пословицы и ... ... ///125// ... ... ... ... ... салайық. Мысалы: "Овцы бедняка – это куры". Көріп ... ... ... Ал, ... осы мәтелді үндестік
заңына бағындырып, үш "т" дыбысын пайдаланып, әрі ... ... ... ... ... деп аударады. Мұнда екі сөзге ... ... ...... ... ал "қойды" – тоқты деп алады.
Мұндағы баламалар ... ... ... ... ... ... атаулар.
Со сияқты монғол халқының "У глупого ламы много учителей" дегенін жолма-
жол ... ... ... ... көп". ... лама сөзі
көпшілікке түсініксіз, ауызекі айтылатын ... ... ... да тәржімашы оны халқымызға ... ... ... ... ... өз ... ... "Оңбаған молланың ұстазы көп"
болып шықты.
Енді аудармашының ... ... ... ... ... көз ... Аллитерацияға қарағанда ассонанс әлдеқайда
әуенді, музыкалы ... ... ... тілінде "У хорошей головы – сто
рук" деген ... бар ... ... ... ... ... жүз қолы ... шығады. Қазақ "жақсы бас" деп айтпайды. Әлімбаев осыны ассонанс
үндестігіне орайластыра ... ... бас" деп ... "жүз" ... ... ауыстырады. Сөйтіп, қазақтағы ұйқасқа татырлық "Ақылды бастың
алпыс қолы бар" ... ... Осы ... ... ...... ... мақалын "Өнерлінің өрісі кең" деп ... ... ... дегенді "өрісі кең" деген сөзбен алмастырады.
Арабтардың "Время – хороший учитель" деген аса бір ... ... ... мұны да ... ... ... бой ұрады. "Уақыт – жақсы
ұстаз" десек ассонанс әлі толық емес. Сол ... ... ... сын ... "үлкен" деген сөзбен ауыстырады. Нәтижесінде қазақ
оқырмандарына "Ұстаздың үлкені – ... ... ... ... ... үш
дыбыс ұштаса келе ассонанс тудырды, ... ... ... келгенде М.Әлімбаевтың аудармаларынан мақал-мәтелдердің бір
тілден екінші тілге не өлең ... не ... ... ... ана ... ... ... мақал-мәтелдің барша
бітімін, барлық қасиетін толық жеткізе алады, сонысын қару етеді.
Осы орайда М.Әлімбаев не ... ... не ... ... ... ... деген сұрақ туады. Мұндай мақалдарды
аударуда ол ... пен ... баса ... ... ... ... ... сын – отцу владыка" дегенді, "Жалғыз ұл – әкесінің
әміршісі" деп сөзбе-сөз аударған.
Мақал-мәтелдерді, нақыл ... ... өлең ... ... ... ... ... Яғни мақал-мәтелдерді
аударғанда олардағы ұлттық оқшау бояулардан гөрі, ... ... ... ... ұстану қажет. Жалпы мақал-мәтелдердің аударылуы
жайлы зерттелген елеулі ... әлі де ... ... шебер аудармашы Мұзафар Әлімбаев дүние ... ... мен ... ... және ... ... (бас-аяғы 30 мыңдай) қазақшалап, 7-8 кітап шығарған ... 1960 ... “666 ... мен мәтел”, 1963 жылғы “Мақал ( ... 1970 ... ... 1978 ... ... ... осы жылғы “Маржан сөз” және тағы ... бұл ... ... өзбек, қарақалпақ, татар,
башқұрт, осетин, чуфаш, түркмен, ұйғыр, араб, ... ... ... ... ... испан, Индонезия және Малайя, Латин, болғар,
украин, орыс, мордва, Сібір, ... ... ... ... ... ... ... корей тағы басқа ... ... ... ... ... өзі сол ... ... М.Әлімбаевтің мына әңгімесінен білуге ... ... ... ... да, одан ... де ... ... шаңын қаға шүйім тексеретін, тырнақтың ... ... ... басында “Мақал ( сөздің мәйегі” атты аударма
кітабыма қол ... деп ... тұс. Мені лито ... ... ... ішіндегі “Таздан тарақ ... ... ... бас ... ... ... ... тиіп кетпей ме?” ... ... кім ... сезе ... “Бұл мақалды ауғандар
атам заманда, сенің айтып отырған ... ... ... ... ... ( деймін. “Жо-жоқ, жіберте алмаймын” дейді қасарысып...
1978 жылы “Маржан сөз” атты тағы да ... ... ... ... деп ... ... көке тағы ... ... да ... ... ... ... ме? ... да көлеңке түсіреді,” ( деп ... Мен ... бұл ... көне ... ... қолданысқа ешқандай жанамасы жоқ!” ... ... ... да ... ... ... жетекшісі Әбдірашит
Шалабаевтың арқасында жарық көрді.” (4(
Жалпы, өзге халықтардың мақал-мәтелдерін және ... ... ең ... және ең көп ... әдіс ( ... ... ... әрі ... аудару, яғни ана тілінде
тыңнан өлең тудыру ... сөз. ... ... ... ... ... ... қажет. Ал бұндай қасиеттер Мұзафар Әлімбаевта
кездесетінін дәлелдейік. Бұған ... ... ... орыс ... ... ест, а ... ... (25, 141(
Мұны Мұзафар Әлімбаев ... ... күйе ... ... ... ... ... демей,
“Күйе киімді жейді,
Күйік миыңды жейді,” (26, 145(
деп ұйқастырып ... ... ... үшін ... ... ... мағына-мазмұнға кесір келтірмейтіндей етіп, “ми” ... ... ... ... орыс ... ... қырсық,
берекесіздер жайлы айтылатын: “Курица ( не птица, лодырь ( не ... ( не ... (25,947( ... ... ... ұйқастырсақ
“Тауық құс емес, жалқау кісі ... ... де, ... ... ( қызметкер емес” деп, ырғақты да, ұйқасты да ... ... ... ... қоса наздылығын, ырғағын сақтап, былай
дейді.
“Тауық құс ... кісі ... сөз іс ... (26, ... ... тағы да М.Әлiмбаевтiң мақалдардағы ... ... ... ... ... ... саз ... жағымды үн тудырады. Мысалы:
“Знаний много, а умения нет.” (27, 8(
“Білімі бар, ... ... (26, ... ... “бар”, “жоқ” екі сөзі ... ... ... мен ... ... ... үйлесуі арқылы мақал
тұтастық тапқан. Сол сияқты:
“Долг ( это проклятие.” (28, ... ... ... де.” (26, ... бен ... сөзін дәнекер етіп аударған. Немесе,
“Где любовь, там и ... (27, 54( ... ... “Бар жерде
махаббат, бар махаббат” дей салмай, ... бар ... ... (26, 115( деп айтуға оралымды тәржімаланған.
Сөйтіп, мақал мен мәтелді өлеңмен ... ... ... Әлімбаев, ішкі ұйқастың да атқаратын рөлі зор ... ... ... ... ана ... ... басты элементтердің бірі ( ішкі ұйқас байлығы. Ішкі ... ... саз ... ... ... үн тудырады. Жалпы ішкі
ұйқас поэтикалық аудармаға ғана емес, ... ... да ... ... Мұзафар Әлімбаевтің аударма ... ... ... ... ... тау ... ... адасарсың (
азербайжан мақалы.
Мұнда тармақтардың аяғындағы “тау асарсың” және “адасарсың”
деген ... екі ... ... ішкі екі ... тағы бар. ... келген “халықтан” және “жазықта”. Екеуі де ... ... ... ... бір ... ... (
Жүгенсіз байтал.”
(Азербайжан мақалы).
“Сайқал” мен “байтал” өзара ұйқасып тұрса, оған ... жол ... ... бен ... ... ... де
толық үйлесім тапқан деуімізге болғандай. Сөйтіп, Мұзафар ... ... ... төрт ... ... ... аударғанда қазақ оқушыларының ұғымына
сай, лайықты балама ... ... ... яғни өзге ... ... ... қайта түпнұсқаның бар қадір-қасиетін
сақтау, ... ... ... ... атауларды ала беруге ... ... ... ... тіліндегі “Шутка, зашедшая далеко,
ведет к ссоре” (28, 251( мақалын “Ұшқары әзіл ... (26, ... ... ... батыра айтқан әзіл ұрыс-керіске соғады” ... ... бес ... мақалды үш-ақ сөзбен үнемдеп, ... Яғни ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөлген.
Осындай қара тер ... ... ... 1950 ... ... әр
халықтың даналық сөздерін ... ... ... ... ... сұзлаған, эсиж сұзим,
Ұликка ийглаған эсиз құзим.” (29, 38(
“Наданға қор ... есіл ... ... есіл ... (30, 582(
деп аударса, онысы қате болып шығады. Өзбекше ... ( ... ... ... ... ... ... мәнде қолданып
жіберген. Бірақ, мақалдың дәл баламасын тауып, қиынынан ... ... ... ... табу жеке ... ... жеке компоненттерге балама табудан ... ... ... ... орыс ... ... корм жалеть, либо
лошадь” деген ... ... бұны ... “Не ... ая, не ... деп қиюын таппай, құрғақ сөздер тіркесі арқылы аудармай, ... ая, не ... ая” деп ... ... ... ... жайшылықтағы сын есім мұнда түсті ғана ... ... ... ... да ... ... дау тудырмас. Неге десеңіз,
қазақта ертеден келе ... ... ... ... ... бе?!”
деген көне мәтел бар. ... ... да ... ... ... ... аударғанда, баламаларды орнын
тауып қолдана білу, әр қилы ... ... ... ... ... ... Яғни түпнұсқадағы сөйлемді ( мақал-
мәтелдегі ( үш сөз ... ана ... де ... сөзді сөйлем
болсын деп әурелену аудармашының олақтығынан ... ... әрі мен ... ... өз ... ... де көркем
етіп сөйлету үшін кей-кейде өз ... сөз қосу да ... ... ... ... ... кетуді жөн
көрдік, ол: “Переводы с ... ... ... ... а ... ... двух ... не дает переводчику простора, а между
тем многие слова, которые таки ... в ... ( при ... ... дают у нас иные ... чем на ... ... (31, 318(
Мұзафар Әлімбаевтің тіл шеберлігіне жете ... ... жолы ( ... ... өзі мағынасын білмейтін тың сөздерді, сөз
байламдарын, қанатты сөздерді, ... ... жаза ... ... ... жатқан ертегі-аңыздарды, күлдіргі әңгімілерді
тере ...... ...... Өнерге өмірді арнағанда ғана өнімді
еңбек беруге болады. Сондықтан "жүрдім-бардым" ... ... ... ... ісін ... ... ... биікке
көтермейді. Бұл іске бірыңғай берілген аудармашылар керек.
Жалпы айтарымыз – әр ... ... ... ... тапса,
қазақшаға аударылмайтыны кемде-кем. Мәселе аудармашының ... ... ... ... мақал-мәтелдерді, қанатты сөздерді орыс
тілінен қазақ тіліне аудару шеберлігін сөз ... Ал ол ... ... ... ... тілінен орыс тіліне аударуда да алдына жан салмайды.
Тіл мұхитында еркін жүзеді, сөз мәйегін ғажап сезеді. Мысал ... ... той ... ... қазақша шыққан өрнек. әрбір сөз
басындағы дауысыз "т" – дар ойнақ салып тұр. Ал енді осы ... ... ... ... ... ... қайтып табамыз. "Пока
плешивый причешется, пир пройдет". Мазмұны да, түрі де ... ... кем ... Дауыссыз "п"- лар ойнақтап, жаңылтпаштай асыр салып,
нәр беріп тұр. Міне, нағыз аударма. Сол ... ... ... да ... бір ... Бұл салада да аудармашының өзіндік шеберлігі көрінеді.
Әрине, бұл туралы сөз қозғау болашақтың ісі.
Жұмбақ жанрын ... ... ... ауыз әдебиетінен орын ... және ерте ... ... ... ... ... өсу үстінде келе ... ... ( ... Ол ... ... ауыз ... ... жанр. Бұл
туралы халық шығармашылығының білгірі Мәлік Ғабдуллиннің ... ... ... жөн: ... ... ... өзін ... оның
сырт көріністерін, сыртқы белгілерін қысқаша сипаттауды, ... ... ... ... ... жұмбақ дейміз.” (32, 91(
Расында да, жұмбақтың ... ... ... ... еңбек-кәсіп ету жайларына байланысты туып, ... ... біте ... талай ғасырмен бірге жасасқан, өзінің
қалыптасу және даму ... жаңа ... мен жаңа ... ... Ауыз ... ... ... дәуірлер туғызған жаңалықтарды
бойына жинай келген. Қай кезде ... да, ... ... халық
оралымды ұшқыр сөз, өткірлік, тапқырлық ретінде ... ... ... ... ... білмегенді білуге ұмтыларлық қасиеті
барлығын халық ... ... ... да ... ... ... ... орын алған.
Жұмбақтың оқушы балалар мен ... ... ... мәні бар ... бірі ... ... ... ескере
келе, жұмбақтарды аударуға да ... ... күш ... ... ... ... ... теріп, өз
бойынан шығарған болса, сол ... ... ... қара ... де, өлең сөз ... де өзі ... бірталай түйінділері
бар. Мысалы, өнерпаздың:
“Суға қайнап, сорпасы шықпас.”
(Жұмыртқа) (33, 84(
Немесе, ... ... ... ... жоқ оны ... ... (33, 86(
сияқты суреткерлік жұмбақтары бала ойын қалыптастырып, әрі ... ... ... ... ... ... қысқа
буынды жұмбақтар авторда көптеп ... ... өзі ... тарихи-интернационалдық,
әдеби жаратылысы жөнінде былай тұжырым жасайды: “Орыс халқы ... ... ... ... ... көне орыс ... ... шыққан. Яғни “ойлау”, “болжау” деген мағынаны береді.
Әрине ... ... ... орысша “загадканың” аудармасы еместігі
айдан анық. Бірақ жұмбақтың қай ... ... ... ... да, оның ауыз ... асыл ... ... табиғатынан
өрістеп жатқанын байқау қиын ... ... ... ... зер
салсақ, өзбек тілінде жұмбақты негізінен “топишмақ” деп ... ... оның ... ... матыл”, “топар чупчак” секілді
сирек ... ... де ... ... ... ұйғыр
тілдерінде де дыбысталу әр басқа екендігіне ... ... ... бір ... ... ... Мұның қазақшасы “таппақ” ... ... ... ( ... қарақалпақ тілінде ( “жұмбақ”.
Жанрлық ... ... ... ден ... ... көне түркі тіліндегі “таппаққа” тірейді. Ал ... ... және ... ... қоспасы ретінде қарастырады.
Мағынасы жасыру және оны табу, шешуге саяды. Ұлы ... ... ... ... фольклоры” (“Қарақалпақстан” баспасы,
1979, 144-б.) еңбегінде: “Жұмбақ” сөзі ... оғыз тобы ... ... ( деп ... Бұл пікірге ден ... ... ... ең көне ... бірі ... ... ... ( “жұм” және “бақ” ( деген екі ... ... ... әуел ... ... ойын ретінде келген. Сәби көзін
жұмып тұрып, затты ... ... ... ... ( көзді
жұмбақ, жасырғанды тапбақ (таппақ) деген ... ... ... ... табу ... ... тез шешу) мағынасына ие болған.
Көзжұмбақ және жасырғанды таппақ ... екі сөз ... ... ... ... термин ретінде қалыптасқан.
Орайында айта кетейік, түркі ... ... ... ... ... Тіпті орыс-қазақ жұмбақтары арасында да ... ... ... ... ... зат, ... формасы, негізгі ерекшелігі ұқсастығы ғана ... оны ... ... халықтардың таным білігінің жақындығының да айғағы.
Мәселен, салыстыратын болсақ, орыс ... ... рук, без ног, ... ... ( деген жұмбақ пен қазақ тіліндегі ... жоқ, ... Тісі жоқ, ... алады,” ( деген жұмбақ бір-біріне соншалық
жақын. Бірінде аяздың бір ... ... ... да ... аяздың бір қасиеті айтылған, әрі созымды, әрі өлең болып
құйылып ... ... пен ... ... ... ... Ақ ... ашылды,
Ишинен нұр шашылды.
(Күн).
1. Ақ сандығым ашылды,
Ішінен ... ... ... гүби түсти,
Гүбиниң түби түсти.
(Найзағай).
2. Әуеден күбі түсті,
Күбінің түбі ... екі ... ... ... ... ... ... “жібек” деген жеке сөздердің айырым-өзгешілігінен ... ... (34, ... Мұзағаңның өзі бірсыпыра халықтардың жұмбақтарын
аударған. Олар: орыс, украин, ... ... ... ... ... латыш, литван, түркмен, молдаван, татар, қарақалпақ, чуваш, мордва,
марий, тува халқы, карел, бурят, адыгей, якут, эвенки, хакас, ... ... ... ... өзге ... ... тәржімашы көркем
аударып қана ... ... ... ... ... тән
сәйкестіктер тапқан. Мысалы, азербайжан жұмбағынан:
“Бақшада ... ... отыр ... киіп алып ... (33, ... ... ... бауырсақ.”
(Картоп). (33, 97(
Сондай-ақ (осы тілден):
“Төрт келінге бір шәлі.”
(Стол). (33, ... ... ... ... ұлы ... мен мая). (33,
104(
Міне, ... ... ... ... ... ... сияқты ұлттық реңкі бар (колорит) сөздерді басқа
ұлт ... таба ... ... ... ... ... ... келтіре отырып, нақты баламаларды да шебер бере ... ... ... орыс ... сараласақ, мынандай керемет әрі
татымды аудармаларды ... ... ... ... посконный хвост.”
(Иголка с ниткой). (25,
542(
осының ... ... ... мен жіп). (33, 77(
“Конь” сөзін “ат” ... ... ... ... деуі ... ... осындай: “На кургане варгане стоит курочка с ... (25, ... ... ... ... (33, ... ... с серьгами” тіркесін “сырғалы тауық” демей, “сырғалы
қызға” ... ... әрі ... әрі ... ... ... болсын ұғымына сай ерекше сипат туғызады.
Сол сияқты орыс халқының:
“Скатерть бела, весь свет ... (25, ... ... “скатертьтің” қазақшасын “дастарқан” ... ... ... оны ... ... былай аударған:
“Басып өтсе аяғы,
Түкті кілем жаяды.”
(Қар). (33, 79(
Яғни аудармашының байқампаздығы ... ... ... ... аяқтың астында тек “түкті кілем” жататынын шебер
аударған.
Сөз ... ... ... ... жанрындағы
түпнұсқалардың мазмұнын жете түсініп, қазақ ... ... ... ... мен ... ... ... халық ертегілерінің қазақ
тілінде көрініс табуы.
Барлық елдің ауыз әдебиетінен мол орын ... және ... ... ... ... ... шығарған күрделі
шығармасының бір түрі ( ... ... ... ... секілді, ертегілер де адам
баласының еңбек-кәсіп ету, ... құру ... ... Ауыз әдебиетінің басқа түрлері секілді, ертегілер
де ауызша шығарылып, ... ... әр ... ... бір ... ... ... әңгімесі қосылып араласқан.
Бергі заманда туған ... ерте ... ... кейбір
ертегілердің алғашқы үлгілерін, олардың ... ... ... ... байланысты тағы бір ... ... ... ... ауызша айтылып келген ертегілердің барлығын ... ... ... жоқ. ... ... ішінде ... атап ... ... ... ... ... татар, башқұрт,
қарақалпақ халықтарынан ... ... ... ... өзіміздің
төлтумамыз болған ертегілер де бар. Бұл алуандас ... ... ... ... Ол ... ... мен ... халықтың
арасындағы көп заманға созылған экономикалық, ... ... ... ... ақыны Жеңіс Қашқынов Мұзафар Әлімбаев ... ... ... ... деп ... сүйікті авторы фольклор аударуда ана ... ... ... ... ... ... ерен еңбеккерлік, қызу
құлшыныс танытып, ... ... (12( ( ... да, қазақ балалар ... ... ... ... жүрген тәлімгер Мұзафар ... ... ... аударуға елеулі үлес қосқан.
Балалар шығармалары белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... батырлықты немесе
бостықты, достықты немесе қастықты көрсететін, бала ... ... мән ... ... ... ... ... Мұзафар Әлімбаевтің
аударған “Мысық неге тамақтан кейін ... ... атты ... мен орыс ... ... “Зымыран құс пен Василиса-падиша”
(“Жар-птица и Василиса-царевна”) атап ... ... ... ... аудармасы сатылы (орыс тілі арқылы)
әрі өлең жол ... ... біз оны ... алмай, орыс
ертегісін ғана алдық. “Зымыран құс пен ... ... ... ... және ... ... көңілімізді аудармаға бөлсек, майталман ... ... ... дәл ... Ол ... ... ... ерекшелікті сол дәйім күйінде жеткізеді. Мысалы:
“В некотором ... за ... ... ( в ... ... сильный, могучий царь. У того царя был стрелец-
молодец, а у ... конь ... Раз ... ... ... богатырском коне в лес поохотиться; едет он ... ... ( и ... на ... перо ... как ... перо
светится!” (35, 3(
Аударма нұсқасы:
“Бір патшалық ... ... ... алапаты асқан ... ... ... ... болыпты, мерген-өреннің тарлан
тұлпары бар екен. Бірде ... ... ... ... аң ... барыпты: даңғыл жолмен келе ... ... ... ... ... кетеді, қауырсын алаудай жалтылдайды.” (35, 3(
Міне, ... ... ... ... ... мен ... ерекшелігі болады. Яғни өзінше басталуы және
аяқталуы болады. Осы ертегінің ... ... ... ... ... елде, қиян-алыс жерде алапаты асқан айбынды ... ... тілі ... екендігі мына тіркестердің
аудармасынан көрінеді. Мысалы, “стрелец-молодец” сөзін ... ... ... деп ала ... ... ... Сол ... “богатырский конь” тіркесін “батырдың аты” демей,
“тарлан тұлпар” я ... ... он ... едет ... ... жолмен келе жатыр” деп аударуы да ... бай да ... ... ... Аударма көрнекті және қазақ оқырманына
ұғынықты болып ... ... ... ... ... толығымен
жеткізген. Алайда, тәржімеші ... ... ... ... ... түсініп, қазақ тілінің заңды жүйесіне ... ... ... бар. ... ... ... зашумел лес, поднялись волны на
море ( летит жар-птица; ... ... ... и ... ... (35, 5( сөйлемі ... ... ... ... ... ... ( зымыран құс ұшып келіпті, қона қап дән ... 5( деп ... ... ... ... мен орыс тілінің
грамматикасы екі бөлек емес пе? ... оны ... емес ... ... ... ... пунктуациясы жайлы ... ... ... ... көп ... сабақтас құрмалас сөйлем
арқылы берсе қайткені.
Осы сияқты мынандай сөйлемді: “Стрелец-молодец крикнул ... ... конь ... тотчас снимает стрелец палатку с
золотой маковкою, садится на богатырского ... ... с ... ... и ... в путь-дорогу, словно стрела из ... 10( ( ... ... ... шақырыпты, тарланы жетіп
келіпті. Мерген-өрен алтын ... ақ ... ... ... ... ... Василиса-падишаны алдына өңгеріп алыпты, атын
жолға салыпты, жебедей ... ... (35, 8( ( деп ... ... ... ... аудармашы орыс тіліндегі жай сөйлемді: “Царь
приказал разбросать по ... полю сто ... ... ... 5( ... ... төл сөз және ... сөз арқылы
берген. “Патша: “Тақырға жүз дорба ақ маржандай ақ ... ... ... (35, 5(
Сөйтіп, көрнекті аудармашы орыс халық ертегісін еркіндікке
бой ... дәл әрі ... ... деп, ... бен ... ... да, тәржіменің неғұрлым көркем және шебер шыққанын
ескере келіп, қазақ ... ... ... тәрбиелік маңызы мен
жетістігі ... көз ... ... маңызды да ажырамас салаларының бірі – көркем
аударма. Сөз өнер ... ... ... ... рухани мұрасын
байыта түсетіні де, үздік шығармалардың тек бір ұлттың, бір халықтың ғана
емес, ... өзге де ұлт ... ... да ... игілігіне.
әлемдік жалпы адамзаттық рухани байлыққа ... ... ... ... ... ... ... байытуы осы асқақ
мұраттан бастау алады.
Жұмысымызды қорытындылап түйіндесек, майталман ... ... ... ... ... ... зор ... түрлі екендігін толық күмәнсіз айта ... ... ... ақын Ғафу ... ... деп бағалапты:
“Мұзафар Әлімбаев ( ... ... ... ... ... Оның
ғылымға тән таланты, миының зеректігі, ... ... мен ... ... ... ... ... арасында, кітап ішінде
өткізуі ( бәрі де оның ғалымдық ... ... ... жоқ ... Бұл сөздер арқылы Мұзафар Әлімбаевтің жан-жақты, сан ... ... ... ... ... шығармашылық жолындағы көп ... ... ... бірі (біз жүйелеп өткен) ( аудармашылық ... ... ... ... саласына қосқан үлесінің зор екендігін,
біз қарастырып өткен поэзиялық ... ... мен ... ... кіші жанрларын аударуынан көреміз. Бұл ... ... ... өнеріндегі жетістігі мен олқылығы,
табысы мен кемшілігі, оның аудармашылық шығармашылығы, ерекшелігі ... ... ... ... ... мәселесімен байланыстырыла,
шығармашылық ... ... ... ... әлем ... ... ... тартқан шебер
аудармашы. Сонау ... ... ... ... ... және ... жұлдыздарын қазақ ... ... ... ... ... ... ... мол
зерттеулерден біле келе, бірінші ... ... ... ... Әлімбаевтің өзге ұлттан аударған ... Яғни ... ... бала ... тәрбиелік рух беруді
өзінің қызықты аудармаларының ... ... ел мен ... ... пен құрлықты ... ... ... ... ... Әлімбаев өзінің ... ... ... ... ... С.Маршак, К.Чуковский,
А.Барто, Ю.Кушак, Р.Фархади, Қ.Тәңріқұлов, Дж.Родари тағы басқалар сынды
төрткүл ... ... ... қазақша сөйлеткен. Сарбаз
тәржімашы әр аударма еңбегінде ( бала ... ... ... ... ... ... түзетсін. Барымен мақтансын, жоғалтқанын ... ... ... ... еріп ... ... секілді үлгі-
өнегелер арқылы ұстаздық тәрбие береді.
Ал ... ... ана ... ... сөз құдыретін терең ... ... әр ... ... ... ... тілдерден енген сөздердің балама мағынасын
таба білген. Бұны біз осы ... ... ... ... ұлы ... ... аударуынан анық аңғардық.
Сөйтіп, Мұзафар ... ... ... өлеңін екі
қайтара ... ... ... ... ... орнына
келтіріп түзетеді. Бұнысынан біз тәржімашының ... ... ... биік ... байқаймыз.
Сонымен қатар, қаламгер Лермонтов ... ... ... күш жұмсады. Біз бірінші ... бұл ... ... ... ... ... ... да білікті аудармашылары
шұғылданғанын айта кетіп, салыстыра, ... ... ... ... тілі мен ... ... біраз еркін кеткенімен,
орыс ақынының өлеңдерінің мән-мағынасын және стилін ... ... ... ... ... Яғни ... пен ... қарағанда Мұзафар Әлімбаевтің тәржімасы сәтті ... ... ... ... жанрында көркем ... ... ... ... ... шоқ ... ... қазақ оқырмандарына өз тілінде сыйға тартып қана қоймай,
қазақ ... ... да бай ... ... ... жіберді
және бұл істері ( аудармашының мәртебесін биік ... ... ой ... ... ... бойында қарастырған қаламгердің халық
ауыз әдебиетінің кіші ... ... ... ... бөлгендігі
туралы сөз қозғасақ, аудармашы олардың мына ... ... ден ... ... ... және ... ... қазақ мақал-мәтелдерінің түп төркінің жүйелі түрде зерттей
келе, “Өрнекті сөз ( ... ... ... ... ... ... тәржімашылардан ерекшелеп тұратын бір қыры
( мақал-мәтелдерді аудару бағытындағы ... ... ... өзге ... ... жұмбақтарын қазақ
өміріне, қазақ ұғымына етене ... яғни ... ... ... ішкі ... астарына үлкен ден қоя ... ... Бұл ... тілі сондай жатық әрі көркем екендігі
нақылдар мен ... ... ана ... ... келуінде. Сондай-ақ, Мұзафар Әлімбаев әр ... ... ... ... ... ... ... дәл әрі
тепе-теңдес қылып таба білгендігіне ... көз ... ... “балалар әдебиетінің атасы” Мұзафар Әлімбаев
халық ауыз ... ... ... ... біз ... ... ... барысында көре ... ... өлең ... көп ... жасағандықтан, проза түріндегі ертегі ... ... ... Яғни түпнұсқадағы ... ... ... етіп ... деп, орыс тілінен сөзбе-
сөз, үтір нүктесіне ... ... ... ... тілінің заңдылығын
ұмытып кеткендей болады. ... ... ... ... ... ... Алайда аударманың ... игі ... ... кең ... ... ... ... шығар қорытынды, Мұзафар Әлімбаев ... ... ... ... сәтте, оның кемшілігін теріп, жаппай
сынау емес, керісінше саралауға, тануға ... ... ... ... аударма мұрасы жеткілікті, бұдан ... мен сол ... ... айдан анық аңғарылады.
М.Әлімбаев аудармашылығына байланысты жүргізілген жұмыс ... ... ... ... ... ... ... суреткерге тән өсу, тұлғалану
жолынан өтеді.
2. Орыс тілінен қазақ тіліне аудару кезінде М.Әлімбаев ... ... ... ... ... етіп ... ... көркем шындығына сай
кей тұста еркіндікке де барады.
3. Аударма ... ... ... ... ... ... ... басты назарда ұстайды. Осыған орай ұлттық ... ... ... ... Орыс ... ... ... тәржімашы шеберлігі көрініс
береді. Сонымен қатар олқылықтары да бар.
5. Әлем халықтарының ауыз әдебиетін тәржімалауда талғампаздық көрсетеді
және ... ... ... ... даналығы туғызған мақал-мәтелдерді, фразалық, идиомалық
тіркестерді, қанатты сөздерді тәржімалауда аударма өнеріндегі үш тәсілді :
а) олардың ... мен ... ... ... ойды ... ... өзгеріспен аудару,
б) олардың қазақ тіліндегі баламасын табу ... де ... және ... ... ұлттық нақыш, ұлттық ерекшелік ... ... ... ... ... мен ырғағына көңіл бөліп, сөйлем құрылысында
аллитерация мен ассонансқа айрықша маңыз береді. ... ... ... ... үндесуінде ерекше роль атқарады.
Аудармашы М.Әлімбаев шығармашылығына байланысты жүргізілген талдау,
салыстыру жұмыстары оның аудармашылығы кемеліне ... ... ... ... әлі де ұлес қоса ... ... аударма шеберлігінің қыр-
сырын игерген суреткер екендігін ... ... ... ... ... ... ... тұтастай қарастырылған жоқ. Сондықтан жан-жақты талант ... де ... ... ... ... ... осы күнге шейін жүйелі ... ... ... келе,
әлі де қаламгердің ... ... ... ... ... ... шеберлігін қолға алып, еңбектену керектігін ... ... ... Негимов С. Алуан қырлы өнерпаз. // Жас алаш.-1993.-30-қазан.
2. Егеубай А. Мұзағаңды танымайтын ... жоқ. // Ана ... ... Қ. ... бақыты. // Егемен Қазақстан.-2003.-28-қазан.
4. Садыр Б. ... ... ... // ... ... ... М. Қойын дәптерден. // Сарыарқа самалы.-1993.-4-қараша.-
№130.
6. ... Б. ... ... ... ... 1979.
7. Алимбаев М. Русско-казахский словарь в ... ( ... ... ... 2002.
8. Қабдолов З. Аға буынның өнегелі өкілі. // Заман Қазақстан.-1999.-9-
16-маусым.
9. Ахметов З. Өлең ... ... ... ... ... ... М. ... мұраты. // Қазақ әдебиеті.-1971.-23-қыркүйек.
11. Сагындыкова Н. Основы художественного перевода. Алматы: ... ... Ж. ... ... // Жас ... ... өлеңдері. Алматы: “Қазмемкөрәдеббас”, 1961.
14. Гийом Аполлинер. Стихи. Москва: “Наука”, 1967.
15. ... ... ... ... “Жалын”, 1976.
16. Әлімбаев М. Таңдамалы өлеңдер мен ... ... ... ... М. ... шіркін, балалық. Алматы: “Жазушы”, 1973.
18. Сейітов С. Пушкин лирикаларын ... ... ... ... ... ... Лермонтов М.Ю. Стихотворения и поэмы. ... ... ... Лермонтов М.Ю. Таңдамалы өлеңдер. Алматы: “Жазушы”, 1964.
21. ... М. ... ... ... ... ... ... Белинский В.Г. Избранные сочинения. Москва, 1948. Том 2.
23. Досанов С. Соны іздер. ... ... ... ... М. ... сөз ( ортақ қазына. Алматы: “Қазақстан”, 1967.
25. Пословицы русского народа. Сборник ... ... ... ... М. ... ( сөздің мәйегі. Алматы: “Қазмемкөрәдеббас”, 1963.
27. Монгольские народные пословицы и ... ... ... ... и ... ... ... Москва, 1961.
29. Узбек халық мақоллары. ... ... ... ... ... 1959
31. Русские писатели о языке. Ленинград, 1954.
32. Ғабдуллин М. Халық ауыз әдебиеті. Алматы: “Санат”, ... ... М. ... ... ... ... ... 1978.
34. Әлімбаев М. Жүйрік ойдың жүйесі. // Қазақ ... ... құс пен ... ( Жар-птица и Василиса-царевна.
Алматы: “Жалын”, 1989.
36. Қайырбеков Ғ. Сарабдал сөздің ... // ... ... ... ... ... Қ.Қ., Қазыбек Г.Қ. Қазақ аудармасының ... ... ... ... ... ... ... З. Из живого источника. Алматы: “Жазушы”,
1966.
3. Көркем аударма теориясы мен тарихының ... ... ... Қазақ совет энциклопедиясы. Алматы, 1973. 2-том.
Филология факультетінің 4 курс ... ... ... ... ( аудармашы”
атты бітіру жұмысына жазылған
П І К І Р
Мұзафар Әлiмбаев әдебиетiмiздiң алуан ... ... ... келе ... ... Оның ... ... аудармалар өзiнiң
сыршылдығымен, шырайлы тiлiмен, байыпты ... ... ... ... ... көкiрекке ұялайды. М.Әлiмбаев әдебиетке өзiндiк
соқпағымен, өрнектiлiгiмен ... ... ... ... ... ... бауыр басқызған суреткер.
Алайда аудармашының шығармашылық шеберханасы, аудармаларының жасалу
тарихы жан-жақты қарастырылып, арнайы зерттеу ... ... жоқ. ... ... ... де, мiне, ... Ә.Құдайбергенованың жұмысы кіріспеден, екі ... және ... ... тізімінен тұрады.
Кіріспеде Мұзафар Әлімбаевтің ... жолы мен сан ... кең ... сөз ... Аудармашының елеулi еңбектерiн
атап, шығармашылық қайнардың жаңа көздерiн ашады.
Бірінші ... ... ... ... ... көркемдік ерекшіліктері қарастырылады. Аудармашының
балалар әдебиетіндегі ... мен орыс ... ... айқындалады. М.Әлiмбаевтiң қазақ тiлiне аударған ... ... жаңа ... көтеретiнiн айтып, тәржiмашы талантының
бүкiл әлем әдебиетiне болмысын танытады.
Екінші тарауда М.Әлiмбаевтi халық ауыз әдебиетiн жинаушы, зерттеушi
ғана ... ... ... де ... танытады. Өзге халық ауыз
әдебиетінің кіші ... ... ... өзіндік
ұстанымдылығын көрсетеді. Қаламгердің мақал-мәтелдердің мән-мағынасын
беруін, ... сыр ... ... және ертектердің ... ... ... үлгісіндегі үзінділер арқылы
келтіреді. Тәржiмашының мақал-мәтелiндегi етене жақын, ... ... ... ... ... игi дәстүрiн әсерлi
жеткiзедi. Ертегiсiнiң аудармасының барысында ғажайып ... ие ... ... ... ... ... ... негізгі бөлімдерді жинақтаған. Өзінің ойын тиянақты
түрде тұжырымдаған. ... ... ... ... мен қажыр-қайратын анық аңғартады.
Жұмыстың мазмұны алған тақырыбына сай ... ... ... ... ... мазмұны мұқият ашылып,
аударған шығармалардың көркемдiк тұтастығы ... ... ... ... ... береді.
Рецензент
Филология ғылымдарының докторы,
профессор
З.Бисенғали

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы саяси жүйесіндегі өзгерістер40 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
«Қоныс аударушы» дамыған капиталистік елдер5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь