Қазақстанның экология саласындағы қозғалыстары, оның даму перспективалары

КІРІСПЕ

1 ТАРАУ ҚАЗАҚСТАН ЭКОЛОГИЯСЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Экологиялық білімді дамыту және жетілдіру
1.2 Қазақстанның экологиялық мәселелері . халықаралық.экологиялық қозғалыстың негізі ретінде
1.3 Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі және оларды Арал мен Балқаш мәселелеріне арнап қолдану

2 ТАРАУ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЭКОЛОГИЯ САЛАСЫНДАҒЫ ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ, ОНЫҢ ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
2.1 Қазақстан Республикасының экология саласындағы: қозғалыстары, мәселелері
2.2 2004.2015 жылдарға арналған экологиялық қауiпсiздiк тұжырымдамасын әзiрлеудiң өзектiлiгi және басымдықтары
2.3 Қазақстандағы экологиялық қозғалыстың келешегі (жобалар, халықаралық көмек)

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1 ТАРАУ ҚАЗАҚСТАН ЭКОЛОГИЯСЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... дамыту және жетілдіру
9
1.2 Қазақстанның экологиялық мәселелері – халықаралық-экологиялық
қозғалыстың негізі ретінде
11
1.3 Қазақстан Республикасының ... ... және ... Арал ... ... ... қолдану
26
2 ТАРАУ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЭКОЛОГИЯ САЛАСЫНДАҒЫ ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ, ОНЫҢ ДАМУ
ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ ... ... ... ... ... қозғалыстары,
мәселелері
39
2.2 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауiпсiздiк тұжырымдамасын
әзiрлеудiң өзектiлiгi және басымдықтары ... ... ... ... ... ... көмек)
52
ҚОРЫТЫНДЫ
55
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
61
КІРІСПЕ
Қазіргі әлемде экология ... ... ... мәні ... ... ... біріне айналды,тіпті соғыс қаупі де оның
көлеңкесінде қалып қойды. ... ... ... қауырт
дамуы,айналадағы ортаға үдемелі, көбіне бүлдірушілік ... әсер ... ... шын ... қауіпті төндіріп отыр: іс жүзінде тез
өріс алып бара ... ... ... ... жер шарының
аймақтарынан көруге болады. Осындай күрделі экологиялық жағдай Қазақстанды
да айналып өткен жоқ. Семей ... Арал ... ... Байқоңыр
ғарыш айлағы және т.б-үлкен мұздық тәрізді қауіптің тек бет көрінісі ғана.
Экология-гректің (oikos-үй,тұрақ,мекен және logos ... ... ... ... ... ортасы мен қарым-қатынасын зерттейтін ғылым
деген мағына береді, Сондай-ақ, тірі ағзалардың бір-бірімен қарым-қатынасын
айналасын қоршаған ортамен,тұрағы немесе ... ... ... ... ... ... өзектілігі: Қазіргі әлемде экология мәселесі өзінің
қоғамдық мәні жағынан ... ... ... ... ... ... ... маңызды бір бөлігі болып ... ... ... ету мен оның ... жою ... ұйымдастыру табылады. Адам тағдырында елеулі орын ... және ... ... ... 1950-ші жылдардан
басталды. Сол кездері ... ... ... ... ... ... ... болады.
Өтіп жатқан үрдістердің талдауының көрсетуінше, ... бұл тек қана бір ғана ... ... ... ... мәселелесі. Бұл жерде мәселенің пайда ... мен ... де ... ... ... мен ... байланысты. Бүгінгі таңда
жаһанды мәселелердің кешені ауқымды болып ... ... ... ... ... ... азаюы, жоғалуы,
- атмосфера мен жер ... ... ... ... қысқаруы,
- желердің шөлге айналуы және ... ... ... ... әр ... ... ... табылады. Әсіресе өнеркәсіп қалдықтарымен ластану – жиі кездесетін
құбылыс. Оның дамуы экономикалық тұрғыдан еліміздің (басқа да ... ... ... ... ... ... ... дүние жүзінде ауаға күніне 5 млрд.тоннаға дейін көмірқышқыл
газы ... Бұл тек бір ғана ... ал ... ... ... қатар, қалдықтарды жер астына көму мәселесі бір ... ... әдіс ... ... ... ... үшін ... туындауына әкеледі. Мысалы, ТМД елдерінен біздің республика
территориясына түрлі ... ... ... ... ... ... мен саны ... Республикасының қоғамдық дамуында елеулi өзгерiстер пайда
болғаннан ... ... даму ... ... ... табиғат қорғау заңнамасының негiзi құрылды, қоршаған ортаны
қорғау мәселелерi бойынша бiрқатар халықаралық конвенцияларға қол ... ... ... ... ... ... Мысалы, 1997 жылы "Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... "Экологиялық сараптама туралы"/1/, 1998
жылы - "Радиациялық қауiпсiздiк туралы" Заңдар /2/, ал 2002 жылы ... ... ... Заң ... /3/. ... ... саласында Президенттiң "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану
туралы" (1996 жыл) және "Мұнай туралы" (1995 жыл) заң күшi бар ... 2003 жылы - ... Су және ... ... /5/. ... ... ... құқықтық актiлердiң көпшiлiгi әзiрленiп,
бекiтiлдi.
Заңнаманы жетiлдiру мақсатында республикада ... ... ... және ... ... ... ... Қазақстан Республикасы бірнеше халықаралық конвенцияларға қол қойды
және оларды іске асыру жөнiндегi iс-қимылдың ұлттық жоспарларын әзiрледi.
Экологиялық сараптау ... ... ету және ... ... ... ... ... нәтижесiнде, қоршаған ортаны қорғау
саласындағы мемлекеттiк бақылауды күшейту және ... ... ... ... 90 жылдардың басымен салыстырғанда, қоршаған
ортаны ластаудың қарқыны едәуiр төмендедi. Алайда, мемлекеттiң экологиялық
осал аумақ және ... ... ... ... сол ... ... аталғандармен байланысты елдiң стратегиялық басымдықтарына
сәйкес қазiргi жағдайдағы экологиялық ... ... ... ... ... ... ... және кеңейту көзделуде.
Қазақстандағы, сондай-ақ халықаралық ауқымдағы ... ... ... Қоршаған ортаны қорғау мен табиғат байлықтарын тиімді
пайдалану мәселесі ... үшін оның ... ... географиялық
орналасуымен, бай қойнауларымен, ... ... ... ... ... мамандары мен жұмысшыларымен әсіресе ... ... ... ... жері жоғары кенттену дәрежесімен және ... етуі үшін ... ... ... қуатты өнеркәсіптік
конгломераттардың болуымен экологиялық апат аймағына айналды.
Мысалы, Семей ... ... ... ... орта ... бүкіл Қазақстан бойынша екі есе ... ... ... ... ... ... ... аурулары қарқынды өсіп келе жатыр.
Мамандардың айтуынша, ... ... жер ... қалдықтар мен жер асты
және жер үсті ... ... ... ... ... ... Арал ... тауқыметі, Байқоңыр ғарыш айлағы және
жалпы ғылыми техникалық дағдарыс әсерлері біздің еліміз үшін, адамзат үшін
және ... орта үшін ... ... ... күн сайын бәсеңдетуде.
Қазiргi кезде Каспий өңiрiнде мұнай компаниялары ... ... ... сiңген мазуттан тазарту жұмыстарын жүргiзуде. Бұрынғы
ластануларды жою және ... ... ... алу ... iс-шараларды
дер кезiнде жүзеге асыру, техногендiк ауыртпалықтарды азайтуға, аймақтағы
экологиялық ахуалды ... және ... ... ... ... бередi.
Аталған шараларды жүзеге асыру нәтижесiнде қоршаған ортаны сауықтыру
және су мен жер ... ... ... ... қалпына келтiру
үшiн негiз құрылатын болады.
Балқаш өңірінің қоршаған ортасының экологиялық ... ... ... қалпына келтіру табиғат байлықтарын пайдаланудың қалыптасып
қалған жағдайларында мүмкін болмай отыр. ... ... ... ... ... ... пен ... деген әсіре
өзімшілдік көзқарастардың залалдығын әлеуметтік-тұрмыстық тұрғыдан жете
түсінбеу тіршілік ету ортасының азғындау дәрежесімен ауырлай ... ... ... ... ... ... ... өз
бетінше шешуге күші жоқ.
Арал маңындағы аймақтың ... оған ... ... ... ... ... құралдарды себудің, сондай-ақ
өнеркәсіптік және ауылшаруашылық кәсіпорындарының өндірісі қалдықтарының
кездейсоқ түсуінің салдарынан ... да, ... ... барған
сайын шиеленісе түседі.Арал теңізінің қауызы ғарыштық ... ... ... ... ... Мұны ... ғарыш айлағының қызметі
мен Арал теңізінің аралдарында бактериологиялық қаруды сынақтан өткізудің
салдары, уран кендерін өндіру мен табиғи ресурстардың үнемсіз ... ... ... ... ... ... ... XX ғ.
соңында посткеңестік кеңістіктегі ресурстік потенциал 40 ... ... ... ... ... ... де ... Азия елдері зардап
шекті. Арал мен Арал маңы ... ... ... ... ... ... алдына қойған мақсаттары ... әкеп ... да ... ... ... Азия мемлекеттеріне туындап отырған ... ... ... ... беретін заңнамалық базаны құру аса
маңызды болып ... ... ... атаулы мәселелер тыс ... ... ... ... ... ... қозғалыстардың ықпал-
әрекеттерімен өз шешімдерін бірте-бірте ... келе ... ... тек ... үшін ғана ... сондай-ақ тұтастай халықаралық
қозғалыс үшін де өзекті болып келеді. Экологиялық мәселелерге көңіл ... шешу ... ... ... экологиялық қозғалыс жүйелері
негізінен 80-ші жылдардың аяғы мен 90-шы ... ... ... ... ... Ал ең ... ... экологиялық партия құру
әрекеттері 1993 ... ... ... ... ... еді. ... ол кезде бұндай
әрекеттердің бастауы дами қоймады. ... сол ... ... ... ... деген түсінік болмаған еді. Қазіргі кездегі сонау
алғашқы ... ... ... ... келе ... ең ... «Табиғат» партиясын қозғалыстардың ең көрнекті мысалы ретінде
айтсақ болады. Бұл партияның ... ... ... басқа, тағы
бір ерекшелігі - оның жалпы мемлекеттік саясаттан барынша тәуелсіз болуға
тырысуында. Республикадағы қызмет ететін барлық ... ... ... ... ... ... ... Осы еңбекте ұсынылып және
қарастырылып отырған экологиялық ... ... мен ... қалыптастырудың негізгі тұғырнамалық бағыттары
әлем елдерінің әкімшіліктік-командалық ... ... ... ауыр да ... ... ... мен жетістіктерін
пайдалануға мүмкіндік ... ... ... бағдарламаларды жүзеге
асыру барысында мемлекеттік бюджетке қосымша жүктеменің түсуіне жол
бермейді, ... ... ... ... мен жақсаруына ықпал етіп
қана қоюмен шектелмей, сонымен қатар біздің еліміздің терең әлеуметтік-
экономикалық тығырықтан ... ... ... ... ... мақсаты - Қазақстан экологиясының мәселелері,
оған қатысты жүріп жатқан қозғалыстарды және олардың келешегін ... ... орай ... ... ... ... ... негізі ретінде Қазақстанның
экологиялық мәселелерін қарастыру;
- Экологиялық білімді дамыту және ... ... ... ... ... және ... Арал мен
Балқаш мәселелеріне арнап қолданылуын зерттеу;
- ... ... ... ... ... ... (жобаларды, халықаралық көмек) қарастыру.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Атаулы ... ... және ... ... ... түрде қарастырылып, зерттелген.
Бүгінгі таңдағы республикамызда ... ... ... ... тағдырына қатысты зерттеулерге Н.Ф. Глазовскийдің «Аральский кризис»
еңбегінде /6/ Арал аймағы маңындағы әр түрлі жағдайлар, ... ... ... ... ... ... ... сияқты мәселелер
қарастырылады. Келесі А Нұрғазаринов және К.Шапшақовтардың "Арал ... /7/ атты ... ... ... төменгі дәрежеде
екенін, ол басқа аймақтарға өз әсерін тигізіп отырғандығы ... ... ... «Арал мен мен Арал маңының әлеуметтік экологиясы” ... /8/ Арал ... ... ... қана қоймау, сондай-ақ әлеуметтік
экологиясына ... ... ... Арал ... ... ... халықтар мен
әлеуметтік топтың экологиялық жағдайын ... ... ... бұл ... ... бітіру жұмысын жазу барысында пайдаланылды.
Орыс ғалымдарынан В.Н. Грошевтың «Ирригация в ... в ... /9/, Ю.В. ... ... и ... /10/ ... жұмыс авторы
адамзат пен табиғаттың тығыз байланыста екендігін жазып, ... ... ... ... ... адам өміріндегі ажырамас
бөлшегі ретінде қарастыруды ... алып ... Ал В.И. ... ... ... среды» атты тақырыпқа жазылған еңбегінде
/11/ жұмыс авторы тек Арал мәселесі емес, ... ... өз ... ... ... полигоны зардаптарын табиғатқа таралып жатқан улы газ
бен көмір ... ... ... ... ... жазып өткен
болатын. Сонымен қатар Н.Ф. ... ... ... ... ... и гипотезы» атты еңбегінде /12/ автор экологиялық жағдайдың
негізгі теориялары мен заңдылықтардың ... ... ... баса ... аударып, оқып-зерттеп, экологиялық жағдайларды
анықтайтын негізгі приоритетті басымдылығы ... отыр ... ... ... дерек көздері: Берілген жұмыста негізгі ... ... ... ... саласындағы негізгі халықаралық
келісімдер, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... Қоршаған орта мен даму бойынша БҰҰ
қабылдаған Рио-92 ... ... 1992 жыл, ... БҰҰ
шектеулі конвенциясына Климатың өзеруі туралы Киото ... ... жыл 11 ... ... ... аймақтық экологиялық орталығындағы
ережелерге қатысты келісім (2000 жыл 12 ... ... ... ... пайдалану мен қорғау туралы конвенция (Хельсинки, 1992 ... ... ... ... қоршаған ортаға түсетін ықпалды
бағалау туралы ... ... 1991 жыл, ... 1994 ... 19
тамыздағы ҚР Министрлер Кабинетінің «Биоәртүрлілік пен оны көрсететін
міндеттемелерінің орындалуын ... ... КР ... туралы
бекітімі», «Қазақстан Республикасының қоршаған орта туралы Заңы» және
т.б. жатады.
Тарихи ... ... А ... ... ... ... ... А.Х. Айдосовтың «Арал мен мен Арал ... ... ... В.И. ... ... ... ... Н.Ф. Реймерстің «Экология. Теории, законы, правила,
принципы и гипотезы» атты ... ... ... ... ... және т.б. еңбектер қолданылды.
Жұмыстың құрылымы: Берілген жұмыс кіріспеден, үш ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Бірінші тарауда Қазақстан Республикасының экологиялық қозғалыс
саласындағы өзара әрекеттесу мәселелері ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасын әзiрлеудiң
өзектiлiгi және басымдықтары қарастырылған.
Екінші ... ... ... және ... ... талдау жүргізіліп, - ... ... ... ... ... мәселелері зерттелген.
Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі және оларды Арал мен ... ... ... ... ... ... ... мәселелері, келешегіне баға беріледі.
1 ҚАЗАҚСТАН ЭКОЛОГИЯСЫНЫҢ ... ... ... ... мен ... экологиялық білімді әр-түрлі мәліметтік көздерден алады. Мысалы,
бұқаралық ақпарат құралдарынан (теледидар,радио,газет-журналдар); арнайы
әдебиеттерден; жалпы және ... оқу ... ... ... ... ... мақсатында
жалпы білім беру оқу орындарында(мектептерде) осы сала бойынша ... ... ... ... ... ... оқу орындарында
эколог мамандарды даярлайтын факультеттер ұйымдастырылған. Бұл шаралардың
негізгі мақсаттары:
1 ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді теориялық және
тәжірибелік түрде оқып үйрену;
3 ... ... ... құру үшін экология саласындағы
мамандарға ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау саласындағы атқарушы
органдардың жақсы ұйымдастырылған және ... ... ... - ... ... мен ... ... басқарудың жолдары болды. Бұл
қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану ... ... ... және ... iске ... ... ... көптеген онжылдықтар бойы қоршаған ортаға төтенше
жоғары техногендiк салмақ түсiретiн, табиғатты ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың
түбегейлi жақсаруы әзiр бола қойған жоқ әрi ол ... ... оның ... ... әрекетi үшiн қажеттi қоршаған
ортаның сапасын оның қолдау қабiлетiн ... ... ... ... ... ... қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негiздерi
Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1996 ... 30 ... ... ... ... ... өтпелi кезеңнiң ... ... атап ... ... ... ... ... заңнамасының,
мемлекеттiк бақылау және сараптаманың, табиғатты пайдаланудың экономикалық
тетiктерiнiң, қоршаған орта ... ... құру ... ... ... ... экономиканың барлық салаларын реформалау табиғи ресурстарды
пайдалануға көзқарастардың өзгеруiне, қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... болды.
Аталған Тұжырымдаманы қабылдаған сәттен бастап ... ... ... ... ... ... ... дамуының
стратегиялық құжаттары әзiрлендi, табиғат қорғау заңнамасының ... ... ... ... мәселелерi бойынша бiрқатар халықаралық
конвенцияларға қол қойылды. Олар – «Трансшекаралық ... ... ... ... бағалау туралы конвенция» (Эспо,Финляндия
25ақпан,1991ж), «Трансшекаралық сулар және ... ... ... ... туралы конвенция» (Хельсинки,17наурыз,1992ж), ... ... ... ... ... ... ... қызметiн басқару ... ... ... мен Қырғызстанның 1996 жылдың ... ... және ... ... ... тереңдету
туралы өзара жасасқан келісімі». 9-бабында ... ... ... ... мен ... және ... ортақ стандарттарын қабылдауды қоса алғанда, қоршаған ортаны
қорғау саласындағы ынтымақтастықты ұлғайтуы, ... жол ... ... ядролық және экологиялық апаттардың салдарын жоюға арналған
бірлескен шараларды қабылдауы тиіс деп айтылған /14/.
Аталмыш келісім-шарттың ... қол ... үшін ... ... бірлескен органдарын құрған болатын: Мемлекетаралық
Кеңес, Бірігу Комитеті жән Парламентаралық Комитет.
Қазақстандағы ... ... ... ... ету мақсатында бірқатар заңдар қабылданды.
Мысалы, 1997 жылы "Қоршаған ... ... ... ... туралы", "Экологиялық сараптама туралы", 1998
жылы - "Радиациялық қауiпсiздiк туралы" Заңдар, ал 2002 жылы ... ... ... Заң қабылданды. Табиғатты ұтымды
пайдалану саласында Президенттiң "Жер қойнауы және жер ... ... (1996 жыл) және ... (1995 жыл) заң күшi бар ... жылы - ... Су және ... қабылданды. Заңға тәуелдi қажеттi
нормативтiк құқықтық актiлердiң көпшiлiгi әзiрленiп, бекiтiлдi /15/.
Заңнаманы ... ... ... оны ... ... ... және ... стандарттарды енгiзу бағыты
алынды. ... ... 19 ... ... қол қойды және
оларды іске асыру жөнiндегi iс-қимылды ... ... ... ... жүйесi, рұқсат ету және бақылау-инспекциялық жұмыс
жолға қойылды.
Тұжырымдаманың мiндеттерiн орындау ... ... ... ... мемлекеттiк бақылауды күшейту және ... ... ... есебiнен 90 жылдардың басымен салыстырғанда қоршаған
ортаны ластаудың қарқыны едәуiр ... ... ... ... аумақ және шешiлмеген экологиялық мјселелер мәртебесi сол күйiнде
қалып отыр.
Жоғарыда аталғандармен байланысты елдiң ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етудiң
мiндеттерiн түбегейлi қайта қарау, нақтылау және кеңейту көзделуде.
Жаңа ... iске ... ... шешу ... ... ... ... пен табиғатты пайдаланудың аса
маңызды мәселелері бойынша ... оның ... ... ... iлгерiлемелi дамуын қамтамасыз ету; қоршаған ортаның жай-
күйiне мониторингтiң ... ... ... ... ... экологиялық аудандарға бөлу және арнаулы ... ... ... экологиялық мәселелері – халықаралық экологиялық
қозғалыстың негізі ретінде
Қазақстанның көп бөлiгi қуаң аймақта орналасқан және оның ... 66%-i ... ... шөлейттену процестерiне бейiм. Алдын ала
есептер бойынша жайылымның тозуынан залал, егiстiк эрозиясынан, ... және ... да ... алынбаған кiрiс шамамен 300 миллиард
теңгенi құрайды.
Қазақстан үшiн елеулi iшкi қатердi бiлдiретiн жердiң ... ... ... ... ... пайда болуы және ауа массаларының ластаушы
заттарды алыс қашықтыққа жеткiзуi нәтижесiнде бiртiндеп ... ... ... ... ... ... көлемi мен құрғақшылықтың терiс
әсерiнiң алдын ... және ... ... ... және ... қалпына келтiруге, ресурстық базаны сақтауды және/немесе
қалпына келтiрудi қамтамасыз ... ... ... ... ... жер пайдаланудың экономикалық тетiктерiн әзiрлеу мен
енгiзуге, сондай-ақ ... ... ... ... кең ... ... мен қатысуын қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... және ... қажет.
Бағдарламаның негiзгi нәтижелерi шөлейттену процестерiн болдырмау және
жердiң тозу ауқымын қысқарту, шөлейттенумен ... ... ... ауыл ... ... өнiмдiлiгiн арттыру болмақ
/17/.
      Табиғи экологиялық жүйелердiң бұзылуы, флора мен фаунаның тозуы
орын ... және ... ... ... ... халықтың денсаулығына
елеулi зиян келтiрiлген Арал және Семей өңiрлерi экологиялық апат аймақтары
болып жарияланды. Экологиялық апат ... ... iшкi ... ... болып табылады.
Қазiргi уақытта бұрынғы Семей полигонына шектес аудандарда (71,9 мың
халқы бар 85 елдi мекен) ... ... және ... ... ... жүйесi ауруларының, жаңа туған сәбилер арасындағы кеселдердiң және
ерте қартаю көрiнiсiнiң жоғары деңгейi байқалуда /18/.
Арал өңiрi экологиялық апат ... (186,3 мың ... бар 178 ... әсiресе әйелдер және балалар арасында асқазан-iшек аурулары мен ... ... ... мен туа ... ... жоғары деңгейi
байқалуда /19/.
Елдiң ішкі қауiпсiздiгіне қатерді жою мақсатында ... ... ... ... әлеуметтiк-экономикалық және экологиялық
жағдайын кешендi талдау жөнiнде iс-шаралар жүргiзу, оның сапалы ауыз ... ... баға ... ... ... ... және
аумақтарды экологиялық бағалау мен ядролық сынақтар және өзге ... ... ... мен ... ... әсерiнiң салдарларын
ескере отырып, сауықтыру-оңалту iс-шараларын жүзеге асыру қажет. 2007 жылға
дейiн Халықтың iшкi ... және ... апат ... ... ... ... ... Семей ядролық сынақ полигонын және Арал өңiрiнiң ... шешу ... ... ... ... ... ... 2003 жылғы 22 тамыздағы № 182-ө ... ... тобы ... асырады /20/.
      Каспий теңiзi бассейнi мемлекеттерiнiң көмiрсутегi ... ... ... және ... маңы ... терiс әсер ауқымын
ұлғайтады. Теңiз мәртебесiнiң айқындалмаған жағдайында трансшекаралық
сипаттағы сыртқы ... ... ... ... ие ... ... ... көмiрсутегi шикiзатын алдағы кезде
баса игеру ... ... ... ... қатер төндiредi.
      Каспий теңiзiнiң қоршаған теңiз ортасын ... ... ... және ... ... өңiрлiк стратегиясы Каспий
теңiзiнiң коммерциялық ресурстарын пайдалану және Каспий маңы ... ... ... ... ... iс-шараларға қатысты өзара
ортақ iс-қимылы бойынша негiзгi бағыттарын айқындайды /21/.
Каспий теңiзiнiң ... ... ... ... 2005 ... ... ... теңiз және жағалау маңы
экожүйелерiне залал ... ... ... ... ... деңгейiн айқындау жөнiндегi ... ... ... ... iске ... ... мұнай ұңғымаларын және басқа
да байырғы ластануларды жою, ... ... ... жағуды және мұнай
құбырлары мен радиоактивтi ластанған жабдықтарды рұқсат алынбай көмудi
тоқтату ... ... ... ... Каспий теңiзi бекiре балығының
дүниежүзiлiк тектік қоры ... ... ... мен оған ... ... ... ... қасиеттерімен айқындалатын
планетамыздағы ең бiр өнiмдi балық ... су ... ... ... теңiзiнiң бiрегейлiгi оның географиялық және ... ... ... және солтүстiк-шығысындағы суы таяз қайраңды
аймағы негiзiн бентостық ... ... ... және ... су түбi ... ... түрлерiнен тұратын азықтық қор құрайтын
балықтар мен құстардың табиғи өсiп-өнуiнiң бай ... ... ... ... ... ... барлық түрлерi, соның iшiнде
бекiрелер, Каспийдiң қазақстандық суларында және Едiл мен ... ... ... ... ... ... каспий тюленi
мекендейтiн негiзгi орындар бар. Сулы-сазды ... ... ... ... кезiнде миллиондаған су құстары уақытша тұрақтайды, олардың
үштен бiрi қыстауға қалады.
Алайда, қазiргi уақытта аймақта теңiз деңгейiнің көтерiлуi, ... ... ... жылдардағы және қазiргi ластанудың ... ... ... ... ... мен ... алуантүрлiлiктiң
қысқаруы салдарын қоса алғанда, экологиялық мәселелердің терiс әсерiмен
байланысты бiрқатар қиындықтарды бастан кешiп отыр.
Солтүстiк ... ... ... ... ... бекiре
балықтарының түрлерiн сақтау мақсатында Едiл мен Жайық өзендерi атырауларын
қоса алғанда, ... ... ... ... ... ҚP ... 1974 жылы ... мәртебесi мен қорғау режимi бар қорық ... ... ... ... ... ... аймақтарын есепке алғанда
Солтүстiк Каспийдiң барлық акваториясы қорық аймағы болып табылады /22/.
Шетелдiк және ұлттық сарапшылардың бағалауы ... ... ... ... биологиялық өнiмдiлiктi айқындайтын бiрқатар параметрлер
бойынша сыни жағдайда тұр. ... ... ... ... ... ие.
Экологиялық мјселелерді бүкiл Каспий өңiрi елдерi мен халықаралық
ұйымдарының ... ... шешу ... ... ... ... жылдар бойы аймақтық Каспий экологиялық
бағдарламасын (КЭБ) iске асыруға қатысып ... КЭБ ... ... ... және Каспий теңiзiнiң қоршаған ортасын, сондай-ақ
жағалаудағы аймақты халықтың тұрақты өмiр ... және ... ... үшiн ... ... табылады /23/.
КЭБ бiрiншi фазасын iске асыру шеңберiнде Каспий теңiзi мен оның
жағалауындағы аймақтың ... ... ... талдау
жөнiндегi жұмыстар жүргiзiлдi. КЭБ халықаралық және ... ... ... диагностикалық талдауды әзiрлеу процесiнде
аймақтың мынадай экологиялық мјселелері анықталды:
- жағалау аймағы мен теңiз ... ... ... орта ... ... ... ... шөлейттенуi және көрiксiзденуi, жағалау
ареалдары мен инфрақұрылымдарының бүлiнуi;
- ... ... ... ... ... қоса ... ... түрлерінің азаюы;
- халық денсаулығының нашарлауы;
- мұнай-газ өндiрушi өнеркәсiп қызметiнiң нәтижесiнде техногендiк
апаттар ықтималының артуы, ... ... мен ... ... ластануы.
Каспий теңiзi экологиялық жүйесiнiң жай-күйi көбiне құрлық пен жағалау
сулары акваториясын қамтитын жағалау аймағындағы экологиялық ... ... ... ... ... экологиялық жағдайына
байланысты.
КТҚС-ның жағалау ... ... ... ... ... ... ... және антропогендiк факторлар жиынтығынан туындаған
табиғи ортаның азып-тозуының үдей ... ... Су басу және су ... қалу ... ... тасымал және желiлiк
құрылыстарды, өнеркәсiп объектiлерiн, ... ... (40 ... елдi мекендердi, геологиялық ресурстар мекендейтiн ареалды,
рекреациялық және басқа да ... қоса ... ... ... пайдаланудан шықты.
Сондай-ақ жағалау аймағы экожүйесiнiң бұзылуы, жерасты сулары
деңгейiнiң ... ... ... ... ... ... балықтардың мекендеу ортасының нашарлауы, ареалдың өзгеруi, азықтық
қордың қысқаруы орын алды. ... ... мен ... ... ... ... ... мекенiне өтуiне кедергi туғызды.
Каспийдiң солтүстiк-шығыс бөлiгiне тән апатты тасу-қайту құбылыстардың
салдарынан орасан зор жағалаулық аумақтардың оқтын-оқтын су астында ... ... ... ... дендеп кетедi. Бұл құбылыстар балықтардың,
бинтос және су ... ... ... ... ... ... жүредi, ал су ... ... ... ... ... және ... да ... заттарды ала келедi.
Экологиялық ахуал нашарлауының антропогендiк факторлары
Жағалау аумақтарының шөлейттену процесi топырақтың ... оның ... ... ... ... ... ... салу, карьерлер жасау кезiндегi техногендiк әсерлермен, сондай-
ақ геологиялық барлау жұмыстарын жүргiзу ... ... ... ... ... ... ауыр бұрғылау техникасын тасымалдаумен байланысты
едәуiр жеделдеп отыр.
Табиғат қорғау заңдарының талаптарын бұзу, ... ... ... қолдану нәтижесiнде және көмiрсутегi шикiзатын өндiру ... ... ... кезеңiнде болған өнеркәсiптiк апаттар
салдарынан Батыс Қазақстандағы мазут сiңген жердiң жалпы ауданы 194 мың ... ... ... - 5 млн. ... жуық ... оның ... бөлiгi
Каспий маңындағы облыстарда орналасқан. Мұнай өндiру жөнiндегi операциялар
қоршаған ортаның радиоактивтiк және өзге де ластануымен қоса жүруде /24/.
Мұнай-газ ... ... ... ... ... ... ... текше метр газ жанып кеттi. Одан шығатын канцерогендiк
көмiрсутектерi мен iлеспе ... ... ... да ... ... ... ластай отырып, алыс қашықтықтарға ... ... ... ... судың тұздануына соқтырады, ... ... ... мен ... ... сондай-ақ халықтың
денсаулығына зиянды әсерiн тигiзедi.
Iлеспе газды, оны ұтымсыз пайдалану ... да, ... ... тұрғысынан да кәдеге жаратудың мәселесі өткiр тұр. ... жер ... ... ... ... ... ... ерекше назар аударылуы тиiс.
Каспий теңiзi бассейнiндегi көмiрсутегi ресурстарын кең ауқымда ... ... мен ... өңдеу жұмыс iстеп тұрған өндiрiстiк
инфрақұрылымды ... және ... ... ... ... ... ортаға техногендiк ауыртпалық деңгейiн әлденеше рет еселейдi.
      КТҚС-ын ... ... ... ... кең ауқымды
операциялардың қоршаған ортаға техногендiк әсерлерiнiң ... ... ... ... алу үшiн ... қызметтен болатын
техногендiк ауыртпалықтың шектi деңгейi анықталатын және қоршаған ортаға
әсерiн (ҚОӘБ) бағалау ... ... ... ... ... ... және ... қауiпсiздiктi қамтамасыз ету мақсатында қоршаған ортаға
орын алып отырған техногендiк ауыртпалықтарды елеулi түрде азайту жөнiндегi
стратегиялық ... шешу ... ... ... және ... алуан түрлiлiктi сақтау мен
теңгермелi пайдалану үшiн нeгіз, сондай-ақ трансшекаралық жағалау аймағын
кешендi және ... ... ... ету үшiн ... ... ... ахуалды едәуiр тұрақтандыруға қол жеткiзiлетiн, Каспий
теңiзiнiң қоршаған ортасын сауықтыру және ... ... өмiр ... ету үшiн ... қаланатын болады.
Қойылған мiндеттердi шешу үшiн 2003-2015 жылдар барысында басым
шараларды жүзеге асырудың мынадай ... ... ... ... ... ... барынша төмендету
жөнiндегi нормативтiк құқықтық базаны жетiлдiру;
ескiрген су және жағалау экожүйесiн, ... ... мен ... ... ... ... ... мекендейтiн ортаны
қалпына келтiру;
Каспий теңiзi мен оның жағалау аймағының ... ... және ... ... үшiн ... тетiктер құру;
- халықтың экологиялық ахуалдан хабардар болуын арттыру ... ... ... қол ... (ҚОӘБ-тi, қоғамдық
тыңдауларды даярлауға қатысуын және т.б.) қамтамасыз ету.
      КТҚС-дағы мұнай операцияларының ... ... ... ... қосымша шектеу шараларын қабылдау қажет:
тәжiрибе-өнеркәсiптiк пайдалану технологиясынан, ұңғымаларды сынау ... ... ... қысқа мерзiмдi және қатаң шектелген
кезеңдердi қоспағанда, газ жандыруды жүргiзуге тыйым салу;
теңiз акваториясының шегi мен шегiнен тыс ... ... ... жер ... ... ... ... және мемлекеттiк
экологиялық сараптама жүргiзгеннен кейiн ғана ... ... ... ... өңiрi ... ... компаниялары мұнай
өнеркәсiбi аумағын жерге сiңген ... ... ... жүргiзуде.
Бұрынғы ластануларды жою және ағымдағы ластанудың алдын алу ... ... дер ... ... ... ... ... қазiргi техногендiк
ауыртпалықтарды елеулi түрде азайтуға, соған ... ... ... ... ... мен Жайық өзендерi атырауларының арналарындағы гидромелиорациялық
түптi тереңдету жұмыстарын жүргiзу ... ... ... шашатын
жерге өтуiне мүмкiндiк бередi, осы арқылы уылдырық шашатын ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабiлеттi технологияны қолдану,
сондай-ақ халықаралық экологиялық және гигиеналық сапа стандарттарына ... ... ... ... азайтуға мүмкiндiк бередi.
Бұл шараларды жүзеге асыру нәтижесiнде қоршаған ... ... ... мен жер ... биоресурстардың мекендеу ортасын қалпына келтiру үшiн
негiз құрылатын болады.
Зерттеулер ... ... ... ... ... бөлудi қоса
алғанда, теңiздегi экологиялық қауiпсiз шаруашылық қызметiн қамтамасыз
ететiн нақты нормативтiк ... ... ... ... тиiс.
Қазақстан су ресурстарының үлкен жетiспеушiлiгi елдерiнiң ... ... ... су ... тау-кен өндiру, металлургия және
химия өнеркәсiбi кәсiпорындары, қалалардың коммуналдық қызметтерi ... және ол ... ... ... ... ... Нұра, Сырдария,
Iле өзендерi, Балқаш көлi неғұрлым ластанған. Халықты ауыз сумен қамтамасыз
етудiң негiзгi көзi болып табылатын жер асты ... да ... ... ... ... салмақ пен олардың қалпына келу
қабiлетiнiң арасындағы ... ... ... ... iрi өзен ... тән еттi, ал су ... ... қаржыландырмау су шаруашылық объектiлерiнiң ... (кей ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз ету мәселелерінің тым шиеленiсуiне себеп болды.
Бұл мәселелерді шешу үшiн ... ... ... ... 21 ... № 71 ... ... сақтау және ұтымды
пайдалану мәселелерін шешудiң негiзгi жолдары айқындалған Экономиканың су
секторын ... және ... ... су шаруашылығы саясатының
2010 жылға дейiнгi тұжырымдамасы қабылданды. Сондай-ақ халықты жеткiлiктi
көлемде және ... ... ауыз ... ... қамтамасыз ету үшiн
Қазақстан ... ... 2002 ... 23 ...... су" ... бағдарламасы бекiтiлдi, Қазақстан
Республикасының Су кодексi және "Cу ... ... ... ... ... ... ... 2005 -
2010 жылдары негiзгi су бассейндерiнiң су ресурстарын ... ... ... ... әзiрлеу жөнiндегi жұмыстар жүргізiлетiн болады /26/.
Қабылданған бағдарламалық құжаттардың щеңберiнде 2005 жылы ... суды ... ... ... ... қарқыны мен көлемiн
шектeугe, су үнемдейтiн технологияларды, су пайдаланудың ... ... ... ... ... өнiм ... және ... шығындарына
жекелей су пайдалануды азайтуға, су шаруашылық жүйелерiн есепке алу мен
реттеудiң қазiргi заманғы ... ... ... ... ... ету ... республикалық мақсатты бағдарлама әзiрлеу
қажет. Бағдарлама су ... ... үшiн ... ... ... су ... ... ұстау мен жөндеу жөнiндегi
шығыстарды өзiн-өзi ақтауға кезең-кезеңмен көшiре ... ... су ... жөнiндегi қызмет үшiн баға белгiлеудi
оңтайландыру жөнiндегi ... да ... ... ... ауыртпалықты азайту мақсатында және олардың
ластануы мен қоқыстануының алдын алу үшiн 2005 - 2010 ... ... ... су ... үшiн су қорғау аймақтары ... ... ... болады, 2005 - 2006 зиянды әсердiң мүмкiн
болатын шектi нормативтерiн және судың жай-күйiнiң мақсатты көрсеткiштерiн
әзiрлеу ... ... ... ... ... ол ... ... заттар төгiндiлерiн таңбалыдан жиынтық нормалауға
кезең-кезеңмен көшiрудi жүзеге асыруға мүмкiндiк ... ... бәрi ... ... ... салу мен қайта жаңғырту кезiнде жаңа
технологияларды енгiзудi ... бар су ... ... ... мен ... ... үшiн ... тартып отырған өңiрлерде өзен ағынын реттеу жөнiндегi, оның
iшiнде бассейн аралық қайта бөлу, сондай-ақ жер асты ауыз ... ... ... ... жалғастыру қажет.
Ластанудың "байырғы" көздерiне қазiргi кезде иесiз тұрған объектiлер:
мұнайгаз және ... ... ... кеніштер (оның ішiнде
радиоактивтiк қалдықты), елдiң экологиялық қауiпсiздiгiне нақты қатер ... ... мен ... ... ... жатады.
Қазiргi кезде Уран өндiру өнеркәсiбiнiң радиоактивтiк үйiндiлерiн жою
жөнiндегi бағдарлама мен ... ... ... мен ... төгiлетiн
гидрогеологиялық ұңғымаларды жою жөнiндегi бағдарлама iске асырылуда.
Алайда, бұл ... ... ... ... ... ... ... байырғы ластануларды жою жөнiнде ... ... тұр. Бұл ... 2006 ... дейiн қоршаған
ортаға олардың әсерiн бағалай отырып, кезең-кезеңмен байырғы ... ... ... ... ... ал 2010 жылдан бастап мұндай
объектiлердi жою ... ... ... ... ... ... жол бермеу мақсатында олардың пайда
болуын болдырмайтын құқықтық, экономикалық және өзге де тетiктердi ... ... ... ... мјселелерге су бөлу, трансшекаралық су
объектiлерiн, атмосфералық ауа мен ... ... ... ... мен ... өткiзу, пайдалы қазбалардың шектес
жатқан кен орындарын игеру, ... ... ... ... мәселелерi
жатады /27/.
Трансшекаралық экологиялық мјселелер елдiң экологиялық қауiпсiздiгiне
нақтылы сыртқы қатер болып табылады, оларды шешу ... ... ... ... ... iс-қимылдарымен қамтамасыз
етiледi.
2003 жылдың басында Қазақстан Қауiптi қалдықтарды трансшекаралық
тасымалдау мен оларды ... ... ... ... ... ... бұл қауiптi қалдықтарды декларациялау жөнiндегi жаңа ... ... және ... ... ... ... пен өнiм
түрiнде республика аумағына олардың қайтадан түсуiн болдырмауға мүмкiндiк
бередi.
      Қазақстан ... ... ... ... және ... ... ... құқықтық тәсiлдердi қалыптастыруға мүмкiндiк
беретiн Трансшекаралық ағын сулар мен ... ... ... ... ... ... конвенциясына қосылды /28/. Алайда, ... ... ... елдерi бұл конвенцияға қосылмағандықтан,
трансшекаралық ағын ... ... ... та әдiл ... ... ету,
қауiптi заттардың құйылуынан ықтимал трансшекаралық әсердiң алдын алу,
"ластаушы ... ... ... ... шаралар қолданған жоқ.
Трансшекаралық сипаттағы экологиялық қатерлердiң алдын алу және ... 2005 - 2007 ... ... мен ... ... ... ... бағалау жөнiндегi бiрлескен зерттеулер жүргiзу;
Орталық Азия мемлекеттерiнiң ... ... ... ... ... өткiзу арқылы трансшекаралық су мәселелерін шешу;
бiрегей табиғи кешендердi сақтау мақсатында 2005 - 2006 ... ... ... Тянь-Шань мен Алтай-Саян өңiрiнде трансшекаралық биосфералық
аумақтар құру қажет.
Қабылданған шаралардың нәтижелерi ықтимал трансшекаралық ... ... ... және ... жәрдемдесетiн болады.
Балқаштың негізгі мјселесі балық аулау. Көлде балықтың бағалы түрлері
(бекіре тұқымдастары, сазан) ... ... ... ... ... ... пен
көксерке тәрізді түрлері ғана қалған, олардың өзі ... ... ... 30 мың тонна балық ауланса, ендігі кезде ауланған ... ... мың ... ... Бірқатар қазақстандық ғалымдардың
пікірінше, жақын арада Балқаштағы судың деңгейі төмендеп кетеді, ал көлдің
өзі тұзды ... ... ... ... ... бүкіл тұщы сулық балық
жоғалып кетеді.
Бұрынғы Кеңес Одағында тек қана екі республиканың ... ... бар ... Оның ... ... Ауыл шаруашылық
министрлігіне, ал артынша Экология министрлігіне тапсырылды, соның ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде балық
саласына қатысты мемлекеттік саясат жоқ. Барлығы өз ... ... ... де ... мен ... ... балық өнімдеріне толы, оның
үстіне балықты сату мен оны ... ісі ... ... Сол ... ... ... тіпті Қызыл кітапқа енгізіліген қаязды да сатып
алуға болады.
Ондаған ... ... ... еліміздің ең ірі суаттарында иелік
етуде. Каспий теңізіндегі бекіре тұқымдастарының ... ... ... ... түсуде. Басты мақсат – қара уылдырықты «өндіру». Әлемдік
рыноктағы оның ... ... бір ... үшін 5 мың ... ... Бізде өндірілетін уылдырықтың көтерме ... ... ... ал ... ... ... – 450. Себебі бізде ақ балық көп,
оның уылдырығы қымбат бағаланады.
Қазақстанның Каспий өңіріндегі мемлекеттер жасасқан келісімге ... ... 20 ... ... тұқымдастарды аулауға құқы бар. Осы салмақтың
шамамен алғанда оннан бір бөлігін – 2 ... ... ... ... ... ... базарларында оның бір килограммын қолдан 3 мың
теңгеге сатып алуға ... Бұл ... ... ... ... айдан
анық. Біздің бір жылда қанша балық аулайтынымызды ешкім анық білмейді, оның
есесіне ... ... ... оның қоры ... мөлшерде азайғанын
білеміз. ҚазҰМУ ... мен ... ... ... ... ... он жыл ... Каспийдің бекіре тұқымдастарын Балқашқа
әкетумен құтқаруды ұсынған ... Ол ... ... ... оған ... ... жоқ» деп ... берген болатын. Қазір ғалымның пікірінше ... ... ... айтып кеткеніміздей, қытайлықтардың СҰАА-ға аталмыш
аймақтың экономикалық артта қалуын жеңу ... ... ... ... ... ... жағдайымыз одан жеңілдемейді. Қытай Іле өзенінің
ағымының 50%-ін иеленуге ... ... ... арғы уақытта Балқаштың
бүкіл суы ... суға ... ... және онда ... ... сәтті түрде өсіруге болады. Алайда ол үшін жақындағы бес ... ... ... ... салу ... сақталуы мен қайта қалпына келуіне туризм де ... ... ... ... ... ... дамыту – бұл айналымға үлкен
мөлшердегі қаражаттарды, соның ішінде инвестицияларды жылдам тартудың аса
тиімді ... ... ... алып ... ... аймағы көз тартарлық
болып келеді. Бізде екі ұлттық саябақ пен ... ... ... ... ... бұл ... ... бірнеше саябақ құруға болады /29/.
2000 жылдың қазан айында Алматыда болып өткен ТМД мен өзге ... ... мен ... ... қалаларды сумен қамту
мәселелері жөніндегі кеңестік кездесуіне ... ... — ГФР ... ... ... ... ... депутаты келді. Ол
Турген шатқалында болып, біздің табиғатымыздың әсемдігіне тәнті болды, ... ... ... қойылған жағдайда осы жердің көптеген шетелдік туристерді
тартуы мүмкін деп мәлімдеді. Ал ... одан ... да ... ... қаншама.
Өкінішке орай, біздің көбінесе қуаты аз туристік фирмаларымыздың
арасында ... ... орын ... Олар өз қызметтерінің бағасын
мерзімді түрде өсірумен, туристер үшін қалыпты ... ... ... ... сол ... Анталья, Кипрмен және т.б. бәсекелесудің ... ... ... жылы ... ... ... жатпайды ғой). Ал
бізде тіпті бір Алматы облысында осыған арналған барлық ... ... ... ... ... әйгілі Медеу мұз айдынымен және үрлемелі
қайықтармен жүзіп ... аса ... ... ие ... ...
туризмның бұл түрі бүкіл әлемге белгілі, ... ... ... ... техникалық өркениет игіліктерінен шаршап, ... ... ... ... ... экологтар жабайы аңдардың саятына үзілді-
кесілді түрде қарсы шығуда. Шетелдік туризм мен саят – бұл ... ... ... ... түрі емес. Оның үстіне біздің барлық аңдарымыз бен
құстарымыз Қызыл кітапқа енгізілген, сөйтсе де көбінесе дәл ... ... ... және тау ... ... дұрыс. Бұл сала экономикалық
тұрғыдан тиімді және оған жұмсалған қаражаттарды жылдам қайтарып ... ... ... жұмсалған бір теңге, 10 теңге пайда береді, бұл
жағдайда ... ... ... ... бұл ... дағдарыстық
экономикалық жағдайда біз үшін өте маңызды.
Біз бұл жерде Балқаш өңірінің барлық мјселелерін қамти ... ... ... оны ... ... деп үміттенуге бола ма деген сауалға жауап
бермедік.
2000 жылы ... ... ... ... ... мјселелері
жөніндегі «Балқаш-2000» атты халықаралық экологиялық форум өткізілді,
аталмыш форум Табиғи ... мен ... ... қорғау министрлігімен,
Алматы, Жамбыл және Қарағанды ... ... ... ... ... ... жұмысына әлемнің түрлі елдерінен келген 400 астам делегат, соның
ішінде ... ... және ... ... мен ... ... мен ... қатысты.
Іле-Балқаш қауызындағы экологиялық, экономикалық және әлеуметтік
жағдайдың ... ... ... ... ... бұл жағдай табиғат
байлықтарын пайдалану кемшіліктерінің салдары деген қорытындыға келді.
Баяндамада айтылып кеткендей, ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі мен
тіршілік ... ... ... ... антропогендің әсер етудің,
шексіз өндірістік-тұрмыстық тұтынудың объектісі болып келеді. ... және ... ... ... экономикалық және
стратегиялық бағдарламалары, жоспарлары мен жобалары ... және ... ... ету ... ... оны жақсартудың қажеттігін
жеткілікті дәрежеде ескермей келді.
Табиғи ортадағы түрлі вектордағы шаруашылық және ... ... ... ... ... оның негізгі компоненттерімен
үйлестірудің, олардың мониторингі мен баға беру жөніндегі ... ... ... ... ... және де осы ... ... солай болуда. Осы
уақытқа дейін Балқаш қауызы, генетикалық тұрғыдан ... ... ... ... және ... жүйе ... ведомстволық және өзге тосқауылдармен тармақталған болып
қалуда. Біртұтас биосфералық ағза ретінде ол ... ... ... ... ... ... пайдаланудың қалыптасқан
тәжірибесі аймақтың экологиялық ... оның ... келу ... әрі қаналуға душар етеді.
Бейнелеп айтқанда, Балқаш өңіріне нәрестеге күтуші қажет ... ... ... оның ... ... ... жеті емес, жеті ... және ... ... ... пайдаланушы болып табылатын 3
млн. жеке тұлға – көл маңындағы аймақтың тұрғындары болуы тиіс.
Табиғи су ағындарының гидрологиялық ... ... ... суды ... ... және ... сумен қамтуға арнап шамадан тыс
пайдалану және ... ... ... өнеркәсіптік суларды құю
Балқаштың климатты реттеу мен ... ... ... ... ... жіберді.
Балқаш өңірінің қоршаған ортасының экологиялық тұрғыдан қолайлы
жағдайын қайта қалпына келтіру табиғат байлықтарын ... ... ... ... ... ... Мұны ... Арал, Каспий,
Қорғалжың, Ишим қауыздарын және Қазақстанның өзге аудандарын сауықтыру
жөніндегі үкіметтің қабылдаған ... ... мен ... ... ... ... ... көрсетіп отыр. Оның үстіне,
табиғи ресурстарға деген ... ... ... ... табиғатқа деген әсіре өзімшілдік көзқарастардың залалдығын әлеуметтік-
тұрмыстық тұрғыдан жете түсінбеу тіршілік ету ... ... ... ... стратегиясына экологиялық құрылыс жөніндегі шаралар
кешенін енгізу жолындағы алғашқы қадам болып табиғат ... ... ... ... қауыздық тұрғыдан басқару мен оларды тұтынушылардың
арасында олардың үлестеріне ... ... ... ... болуы мүмкін /30/.
Іле-Балқаш қауызы жергілікті тұрғындардың өз-өзін қамтамасыз етуге
бағытталған тіршілік әрекетінің тиімді үлгісін сынақтан ... ... ... ... мәні ... ... және жеке ... Балқаш
өңірінің экологиялық жағдайының қолайлы ... ... ... ... ... ... ... кезде әлемдік тәжірибе қауыздық табиғат байлықтарын пайдалану
мен соның негізінде теңгерілімделген әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ие болуда. Атап
айтсақ, Австралиядағы Мюррей мен ... ... ... ... ... қауыздарын басқарудың құрылымдары табысты түрде жұмыс
істеуде /31/.
Табиғат байлықтарын пайдалануды басқарудың қауыздық ұстанымына ... ... және жеке ... ... ... ... аймақтар мен
жер бөліктерінің ... және ... ... ... деген іс-жүзіндегі қызығушылығын тудырады.
Балқаш өңірі тұрғындарының табиғат қорғау процесіне белсенді ... ... түрі ... ашық ... ... ... аталмыш
аймақтың халықаралық мәртебесін ескерумен – қауыздық корпорацияны санау
керек.
Қауыздық-корпоративтік табиғат байлықтарын пайдалану ... мен ... ... ... ... ... сондай-ақ
Балқаш өңірінің экологиялық жүйесінің жағдайына алаңдатушылығын ... ... ие ... Сонымен қатар парламент және үкімет
мүшелерінің, ... ... мен ... ... ... ... қатысқан Алматы, Жамбыл және Қарағанды ... ... ... орын алды.
Табиғат байлықтарын пайдаланудың қауыздық ұстанымы табиғи ресурстарды
басқарудың жаңаша, қауыздық-корпоративтік үлгісінің қалыптастырылуын,
сондай-ақ ... ... ... ... ... ішінде Балқаш туралы
заңның қабылдануына негіз болады /32/. Осы және өзге ... ... ... үшін ... ... ... ... аталмыш мәселені 2005
жылдық жұмыс жоспарына енгізіп, бюджеттен ... ... ... және ... ... ... орнатуға
өзге түрдегі қолдау көрсету қажет. Аймақты қалпына келтіру үшін БҰҰ, ... ... ... ... ... ... ... нақты істерге
бағыттау қажет. Осы кезге ... олай ... ... ... ... даму ... ... ұлттық экономикалық бағдарламасына
енгізілмеген. Жақын арада ол аталмыш бағдарламаға енгізілетін ... мен ... ... ... ... ... өңірін тұрақты түрде
дамыту жөніндегі арнайы Үйлестіру ... ... ... бұл ... ... мен күшті тілектер ғана, ал олардың
қаншалықты тиімді орындалып жатқаны немесе олардың жүзеге ... ... біз ... ... ... боламыз.
ЮНЕСКО басшысы Коитиро Мацуура Орталық Азия елдеріне сапары кезінде
Арал теңізіне қатысты мониторинг жүргізудің жаңа ... ... ... ... ... ... ... Арал мәселесі тек Орталық Азия мемлекеттерінің ішкі ісі
ғана ... ... ... ... ... ... ... жылдың бюджеттік жобасы талқыға салынуда. Көп ... ... ... рет Арал ... ... ... халыққа қолдау көрсетуге
бір тиін де бөлінбей отыр. Шындығына келгенде үкімет бұдан бұрын да ... ... ... ... ... ... ... жасалған
шаралардың барлығы халықаралық ұйымдардың қаражаттарының есебінен ... ... ... ... ... ... Қазақстанда қаржылық
қаражаттарды жинақтауға арнап «Экология» атты ... қор ... ... ... Аралды құтқарумен байланысты жобаларды жүзеге асыруға
арнап бөлген бірнеше миллион доллар ақшасы дәл осы ... ... ... Осы ақшаға тамаша кеңсе салынып, қордың қызметкерлеріне тамашалығы
одан кем түспейтін еңбекақылар тағайындалған болатын. Сонымен аталмыш іске
енгізілген ... ... ... ... ... Ұйымы да шетте қалған
жоқ. БҰҰ-ның даму ... ... ... ... ... ... ... ортаны тұрақтандыру мен қалпына келтірумен
байланысты 10 ... ... ... арнап қаражат бөлген болатын /33/.
Осындай мақсаттардың бірі Бөген ауылында іске ... ... ол ... ... ... құм ... ... өзге де көптеген
сондай «ауқымды» міндеттер ... ... ... ... ... шеңберінде тұрғындар ауыз суы бар құдықты қалпына келтіріп
алды. Осы мәселелерді ... ... ... ... болмады ма деген
орынды сауал туындайды. Сөйтіп бұл жерде біз облыс деңгейінің ... және ... ... Арал маңындағы жағдайға деге көзқараспен
тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... көптеген мәселелерді
Қазақстанның өз бетінше шешуге күші жоқ. ... ... өз. ... ... ... ... ... үшін тазарту . Қазіргі кезде осы
аудандағы өзен түбінің ... ... ... ... ... ... ... кетеді, сөтіп ол сазға айналуда. Орталық ... ... ... да ... ... мұны ... құрылысынан байқауға болады, соңғысы Аралдың ең тар жерін кесіп
өтіп, осылайша теңіздің солтүстік бөлігінің ... жол ... ... ... ... ... ... мен тұрғындардың
қайырымдылық жарналарының есебінен ұзындығы 19 км осы ... екі ... оны екі рет ... ... ... ... Қаражаттар
жетіспегендіктен бөгет құмнан және жеткілікті ... ... ... ... ... ... ... қолдау көрсету туралы
көптеген өтініштеріне қарамастан, Астана сол күйі қажетті ... ... ... де ... ... ... демеушілерге иек артуда. Нәтижесінде
қарама-қайшылықтар түйіншегі пайда болады. Биылғы жылдың ... ... ... ... ... халықаралық конференция болып өтті.
Оған 60 ... ...... және ... ... ... Өзге ... қатар Арал мәселесі да ... ... ... ... теңізді сақтап қалу мүмкін емес және ... ... ақша ... ... жоқ ... ... ... Суат
уақыт өте келе кішкентай үш көлге айналды. Ал Аралды сумен қамтитын көлемі
бойынша ... ... ... Амудария өзеніне келетін болсақ, оның су
ресурстарын ... да ... ... ... ... Атап ... Ауғанстандағы суармалы егін егудің ауқымдарын кеңейту үшін сол елге
аудару. ... ... осы ... ... ... ... ... қалыптасқан сынды жағдайға қатысты жауапкершілік жүгінен арылу үшін
бәрімен де келісуге даяр. Астананың да көзқарасы осыған негізделетін ... ... бір ... үш ... ... ... ... жүргізу міндетін ЮНЕСКО өз жауапкершілігіне алды.
Аралдың деңгейі 17 ... ... ... ал жағасы бұрынғы
шекараларынан бірнеше жүздеген километрге дейін кейін шегінді /34/. ... ... түбі 40-50 мың ... ... ... «Врачи без
границ» атты халықаралық ұйымның баға берулері ... ... ... 75 млн ... ... бен улы ... «кезіп жүр». Арал маңын
мекендейтін қазақстандық тұрғындарды диспансерлеу барысында адамдардың ... ... ... ... ... ... ... Бұл
жерлердегі онкологиялық аурулар 15-20 есе ... ... ... ... ... ... ... жатқан шаңды дауылдар ... ... ... ... - ... ... Орынбор, Орск қалаларына
қарай ұшырылып әкетілуде.
Қарап отырсақ, экологиялық білім алу тек ... ... ... ... ... ... ғана емс, ... қатар атаулы
мәселелерді шешу жодарын қарастыру ... ... ... Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі және оларды Арал мен
Балқаш мәселелеріне арнап қолдану
Экокодекстің негізі ... ... ... ... ... ... нормаларды Еуропалық қауымдастықтың директивалары мен
халықаралық-құқықтық стандарттарымен жақындастыруға бағытталған.
Кодекс сілтемелі сипаттағы емес, тікелей әсердегі ... ... ... экологиялық саясатты жүзеге асрудың құқықтық ... ... ... ... ... мен ... ресурстарды пайдалану
саласындағы құқықтық тұрақтылық, аталмыш ... ... ... ... мен ... етуі ... ... шараларын жүргізуге
арналған, елдің табиғи ресурстарын тиімді және ... ... ... ... ... мәселелерді шешу үшін Арал маңының ... ... ... ... мәнге ие болды. Оны әзірлеу бойынша жалпы
басшылықты «Байқоңыр» атты Қазақтың ... ... ... ... ... ... мемлекеттік ғылыми-өндірістік
шағын кәсіпорны (Санкт-Петербург қ.) жүзеге асырып отырды. Аталмыш басылым
осы аймақтағы адамның қоршаған ... ету ... ең ... ... ... ... мен оған баға берудің біртұтас
жүйесін құрудағы алғашқы қадамы болды.
Ғалымдар мен мамандар ғарыштан ... ... ... арқылы 70-
ші жж. ортасынан бастап Арал маңындағы тұзды шаңның қонған аймақтарын
анықтап шықты, олардың ... Арал ... ... ... ... ... ... Олардың баға берулеріне сәйкес, құрғап
кеткен теңіз түбінің бір шаршы метрінен шамамен алғанда 8 мың тонна ... ... ... ... ... ... ... етуі ортасының
аса маңызды компоненті ретінде атмосфералық ауаға қатысты ... ... ... ... ... ... ... ауада табиғи, сондай-ақ антропогендік тектегі ... ... ... ... ... ... тұзды шаңның жер үсті
шоғырланулары қалыптасады, олар ең ... ... ... алу ... ... ... зақымдайды.
Арал маңындағы аймақтың топырағы оған ... ... ... арналған химиялық құралдарды себудің, сондай-ақ
өнеркәсіптік және ауылшаруашылық ... ... ... ... ... ... Арал маңы ... экологиялық
картасында топырақтың ауыр металдармен ластануы қалалардың атауларының
сыртындағы диаграммалр түрінде ... ... 1 см ... ... ... үлесімен алғанда мырыш пен кобальттың 1 тең.
Артынша Арал мен Арал маңы ... ... ... ... ... түсті.
Біріншіден, Арал теңізінің қауызы ғарыштық объектілерді жөнелтудің
полигоны болып қала беруде. Мұны Байқоңыр ғарыш ... ... мен ... ... бактериологиялық қаруды сынақтан өткізудің салдары,
уран кендерін өндіру мен табиғи ресурстардың үнемсіз пайдаланылуы көрсетіп
отыр.
Екіншіден, ғалымдардың мәліметтері бойынша, XXғ. ... ... ... ... 40 процентке азайды Арал ... ... ... де Орталық Азия елдері зардап шекті. Арал мен
Арал маңы аймағындағы әлеуметтік экологияның мјселелері ... ... ... қойған мақсаттары керісінше ... ... ... отыр .
Үшіншіден, халықтың алдында берген әлеуметтік уәделерді орындамау,
экологиялық апаттан зардап шеккен тұрғындарды әлеуметтік қорғау ... ... ... әлеуметтік шиеленістің өршуіне ықпал етіп және
қоныс аудару мјселелерін күшейте түседі. Арал мјселесі Арал теңізінің
қауызында ... ... ... үшін ... ... ... ... нәтижесінде су ресурстарын үлестіру жөніндегі экономикалық және
әлеуметтік ... ... ... әрекеттер көбейіп кетті. Көршілес
республикалар мен облыстардан келіп ... су ... ... ... ... ... бірнеше мемлекеттерінің аймақтарынан өтетін
мемлекетаралық магистральдік арналарды, гидротехникалық құрылыстарды күтіп
ұстау мен жөндеу мәселелерімен ... ... ... ... ... Азия ... туындап отырған мјселелерді
бірлескен түрде шешуге мүмкіндік беретін заңнамалық ... құру ... ... ... су ресурстарын басқаруды ұйымдастыру
ісін қатаң ету мен жақсартудың арқасында ғана ірі капиталдық салымдарсыз
қауыздағы суды ... тыс ... мен оның ... 5-6 жыл ішінде 20%
дейін азайтып, оны Арал теңізіне жыл ... 10-11 ... куб. м. ... ... ... ... болады.
Атаулы құбылыстың тарихына жүгінетін ... 1999ж. ... ... ... Азия ... ... ... конференция болып өтті. Ол Арал мен Арал маңы ... ... ... ... негізін қалады. Конференцияда
Халықаралық Аралды құтқару қоры (ХАҚҚ) құрылған болатын. Орталық Азияның
бес мемлекетінің басшылары Арал мен Арал маңы ... Арал ... ... мен ... ... ... ... шешу жөніндегі бірлескен түрдегі іс-әрекеттер туралы келісімге
қол ... ... ... шеңберінде Арал теңізі қауызының мәселелері
жөніндегі кеңес пен оның ... ...... ... ... ... ... (ТДК) мен Халықаралық үйлестіру су-шаруашылық комиссиясы
(ХҮСК) қызмет етуде.
ХАҚҚ өзінің іс-әрекетінің басымдылық бағыттарын ... Арал ... Арал ... ... жағдайының эволюциясына талдау жүргізілген,
аймақтарда адамның тіршілік ету ортасының сапасына баға ... ... ... Азия ... ... жіберіледі.
1997ж. желтоқсанында «Арал теңізінің қауызындағы су ресурстары мен
қоршаған ортаны басқару» ғаламшарлық экологиялық ... ... ... ... ... ол ... ... тұрады:
A. «Су ресурстары мен ... ... ... ... суды ... B. «Арал ... ... ... ... және ... ... Азия ... үлкен топтарының назарын аударту».
C. "Бөгеттердің ... ... және ... мен ... ... жауапкершілікті
арттыру».
D. «Арал теңізінің қауызындағы су-саздық шаруашылықтарын
қалпына келтіру».
Біздің пікірімізше, бұл жобаны ... ... ету ... ... ... ... бар тағы ... бөліктермен толықтырған дұрыс.
Бұл тоғайлық және орман алқаптарын қалпына келтіру мен қорықтық аймақтарды
кеңейту жөніндегі; озондық ... ... және т.б. ... ... Арал ... ... ұлттық, аймақтық және халықаралық
бағдарламалардың құрамдас ... ... ... Көп ... ... жоабаларды Аралдың, сондай-ақ соған жанасып жатқан аймақтардың
қазіргі ... ... ... ... карталар болған жағдайда ғана
жүзеге асыруға болады. 1997ж. көктемінде Жапондық ... ... (ХЫА) ... ... ... Арал ... зерттеуге
деген даярлығын растады. 1998ж. қаңтар айы мен 2000ж. наурыз айы ... ... ... ... ... және ... ... жүргізген болатын.
Белгіленген мерзімге қарсы Арал теңізінің шығыс бөлігі мен ... ... ... 150 мың шаршы метр аумақтағы цифрлық картографиялық-
географиялық мәліметтер әзірленді. Олар ... ... ... карталарда жер жабыны бойынша, қоршаған ортаның жағдайы
жөніндегі ... ... мен ... ... және ... ... қазіргі жағдай келтірілген.
Арал маңының картографиялық зерттеулерінің ... ... ... де ... әлеуметтік экология мәселелерін шешуге арналған ұзақ
мерзімді бағдарламаларын әзірлеуге мүмкіндік береді.
Кейінгі онжылдықта Сырдария өз. ... ... ... жағдайы едәуір мөлшерде нашарлап кетті. Өзеннің ... ... улы ... ... ... ... ... мен
өзге де улы компоненттері бар ауыл ... және ... ... тым ... ... ... ... суаттарының
экологиялық жағдайын жақсарту, олардың балық аулау-шаруашылығының
потенциалын қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... экологиялық дағдарысы әлемнің бірқатар ғаламшарлық зілзалаларының
ішінде ерекше орынға ие болуда және ол табиғи ... ең ірі ... ... ... болып табылады /35/.
Арал теңізі аймағының қоршаған ... ... ... ... кері кету ауқымында суаттар ортасында орын
алған терең өзгерістер ... ... ... ... ... Теңіздің,
Сырдария өз. мен сағалық көлдердің сулық ... ... ... ... ... ... олардың гидрологиялық-гидрохимиялық және
гидробиологиялық көрсеткіштерінің нашарлауы тек қана ... ... ... ... ... ... ... басты себебіне айналды. Олардың қатарына ең алдымен Арал теңізі
мен Арал теңізі аймағындағы ... өзге ... ... өлуі мен оның ... ... мәнінің жоғалтуын жатқызуға
болады, бұл шаруашылық іс-әрекеттің ... ... ... қамтудың мјселелері мен тұрғындардың қоныс аударуын тудырды.
Үлкен ... ... оны Кіші ... ... бөлгеннен кейін
(1989ж.) үздіксіз түрде төмендеп бара жатыр, оның ... ... ... ... болғандай, судың тұздығы теңіз жануарларының тіршілігін
шектейтін аса маңызды көрсеткіш болып ... ... ... ... (1951-1960 гг.) орташа тұздылығы 10,08 ‰ ... ... ... ... ол 13-14, ал 70-шы ... ... 15-16‰ жетті.
Үлкен теңізінің соңғы толық түрдегі гидрохимиялық және токсикологиялық
суретке түсіру ісін ... ... ҒӨБ ... 1992 ж. ... ... ... тұздылығы 33,8‰ құрады, 1996 ж. ... ... ... 1998 ж. - ... 2000 және 2001 ... ал ... ... 85,8‰ дейін өсіп кетті.
Үлкен Арал тұзданған сайын ... ... ... ... ... ... ... құрамынан жемдік
омыртқасыздардың ... ... ... ... күшті толқыны 70-шы
жылдары 12-14‰ тұздылық деңгейі кезінде ... ... ... ... ... 1976 ж. ... деңгейі 11,6-13,7‰
кезінде, ал 70-шы жылдардың соңында 15-18‰ кезінде ... өмір ... ... ... ... ... ... 1980 ж.
қарсы, судың тұздалу мөлшері 18‰-ден асқан ... ... ... ... ол ... ... ... мәнінен айырылған болатын.
Қазіргі кезде Үлкен теңіздің гидрофаунасына толықтай жоғалып кету
қаупі ... 2002 ж. ... ... ... артемия салина,
зоопланктон мен зообентостың жекелеген ... ... ... ... өкілдері, соның ішінде бейімделген қамбаланың кездескен
жағдайлары тіркелмеген. Өзбекстан Республикасы ҒА Биоэкология ... ... ... қ.) ... сәйкес, Арал теңізінің
оңтүстік бөлігіндегі судың тұздалу мөлшері кейінгі жылдары 75-76‰ жетті.
Гидрофауна өлді, және ... ... ... ... жүргізіліп жатқан
жоқ.
1998 ж. бастап Амудария өзені бойынша Арал ... су ... ... 2002 ж. ... ... ... шаруашылықтық көлдерінің деңгейін
көтеру мақсатында өзен арқылы су жіберілді, ... су ... ... ... ... ... дейін толтырылған, оларда балық шаруашылықтық суару
мен балықтардың аса өнімді түрлері өсірілуде.
Кіші Аралды құтқарудың ... ... 1992 жылы Берг ... ... ... кейін жасалған болатын. 1993 ж. қирағаннан кейін
ол 1996 ж. қалпына келтіріліп, 1999 ж. ... ... ... ... етті.
Плотинаның бұзылуы теңіздің осы бір бөлігінің жағдайын ... ... оның ... ... ... ... кетті. Кейінгі 2-3
онжылдықта Сырдария өз. ... ... ... көлдік жүйелердің
экологиялық жағдайы едәуір төмендеп кетті. Көлдердің суы тартылып ... ... ... кетті. Қамыстыбас көліндегі 2000 және 2001 жылдары
судың минералдануы 8,0 г/л, ал Ақшатау көлінде 5,0-5,5 г/л ... өз. мен ... Арал ... ретке келтіру жобасы (СӨСАТРЖ)
әзірленді, ол «Арал теңізінің қауызындағы экологиялық ... ... ... ... бағдарламасының шеңберінде орындалуда /36/.
Аталмыш жобада Берг ... ... ... ... ... өз.
бірқатар гидротехникалық құрылыстарды қалпына келтіріп жөндеу мен ... ... ... ... ... ... жағдайлар жасау
ескерілген.
Барлық балық шаруашылықтық суаттарды ... ... ... ... ... өз. ... ол айрықша ластануымен ерекшеленеді. Аталмыш
аймақтағы экологиялық дағдарыстың орын алуының елеулі себептерінің ... ... ... ... тыс ... Өзен ауыл ... мен
өнеркәсіптік өндіріс шығарындыларымен ластанады. Жыл сайын өзенге
жинақтағыштық-дренаждық ... (ЖДС) мен ... ... улы ... ... ... тыңайтқыштар мен өзге де улы компоненттер бар
өнеркәсіптік ағынды сулардың (ӨАС) 12-14 км3 дейінгі ... ... ... ... Сырдария қауызындағы ЖДС көлемі түрлі баға берулер
бойынша 10,5 мен 13,0 км /жыл, ал оның ... жыл ... 1,2-1 5 ... жинақталады, оның 0,7-0,9 км тікелей өзенге ағызылады. Тұтастай қауыз
бойынша осы сулардың минералдануы 2-3 г/л ... ... ... ... ... ... ... /37/.
ҚР ақпараттық экологиялық бюллетеньдерінің мәліметтеріне ... ... өзен суы ШЛС ... 2,5 ... жоғары деп сипатталуда.
Басымдылыққа ие ластаушы ... ... ... ... - 4.0 ... фенолдар – 6 дейін, мыс - 2 және 16 аралығында, азот қосылыстары - ... 15 ШРШ ... ... шаруашылықтық суларда улы қосылыстардың ШРШ-
дан едәуір мөлшерде асуы қауыз суаттарында балық ... мен ... ... ... ... фактор болып табылуда.
Сырдария өз. суын, биологиялық ресурстары мен сулардың сапасын оңтайлы
басқару мјселелерін шешудің қиындығы көбінесе оның трансшекаралық сипатымен
байланысты ... ... 1991ж. ... бес ... ... ... мен Амудария өзендерінің су ... ... ... алға ... ... Су ... жекелеген
елдердің аймақтары бойынша бірыңғай орналаспаған. Мысалы, Орталық-Азиялық
аймақтағы таулардың 20 мың ... және ұсақ ... ... бөлігі
Қырғызстанда орналасқан, ол жерде олардың аумағы 8 мың км-ден асады. ... ... ... 20%-ін ... ... мен Тәжікстанның таулы
аймақтарында су ресурстарының 90% дейін бөлігі қалыптасады. Арал теңізі
қауызының басты су күре ... ... ... көбінесе Қырғызстан
аймағында - Сырдария өз. 80% және ... ...... өз. ... Осы және өзге де ... аспектілер суды мемлекетаралық
бөлісудің негізі ұстанымдарын таңдап алуды қиындатады.
Қазіргі кезде ҚХР мен Ресеймен трансшекаралық қауыздардың ... ... ... ... ... ... даулы және шешімін
таппаған мәселелер орын алуда. Өзендер арқылы балықтың, сондай-ақ ластаушы
заттардың ағыс ... ... орын ... себебі Қазақстанның аймағы
барлық трансшекаралық сулардың төменгі ағысын алып жатыр. Алайда осы ... ... ... ... ... ... бұл су ... ресурстарының ғылыми тұрғыдан негізделген нормалары мен соларды
бірлесіп пайдалану жөніндегі ... ... ... ... ... ... бірқатарында ағындардың күтіліп отырған
азаюы мен соған сәйкес ... ... ... ... сумен
қамтылуының бұзылуы жағдайларында трансшекаралық қауыздардың биологиялық
түрлілігі мен ... ... ... ... ... ие болуда. Сол себептен су ортасының сапасын, су жануарларының
биологиялық ... мен ... ... және ... ... ... түрде зерттелулері балық шаруашылығының БҒИ ҒӨБ
тұрғысынан басымдылық мәнге ... ... ... сүйенсек, Өзбекстанмен
шектесіп жатқан Көк-бұлақ жармасында ондаған ... бойы ... ... ... мөлшерде ластанған пестицидтермен, көбінесе хлороргэникалық
қосылыстармен (ДДТ ... және ГХЦГ ... ... ... ... ... үшін персистенттігі айрықша қауіпті ... ... ... токсиканттардың шоғырламасы 0,01 мен 0,25
мкг/л аралығын, ал олардың балық шаруашылықтық ... ... ... ... ... ... үнемі түрде мұнай өнімдерінің, фенолдар мен
азоттық қосылыстардың жоғары мөлшері тіркелуде. Мырыш, мыс және ... бір ... ... шаруашылықтық ШРШ-лардан асып кетіп жатыр.
Өкінішке орай, Қазақстанның өзен суларында сынап пен кейбір өзге де ... ... ... ... өзені Қазақстан аймағында да едәуір мөлшерде ластанады.
«Ақпараттық экологиялық ... ... ... ... Арыс және Бадам өзендерінің ластану индексі 3,2-4,3 ... ... және ... 4-5 ... ... мыс, ... ... өнімдерінің шоғырланулары ШРШ-дан 2-11 есе асады.
Сырдария өз. құйылып ... ... ... ... мен ... ... шектерінде тұтастай алғанда келесі
құрамымен сипатталуда: минералдануы - 2,4 мен 4,0 г/л. ... - 0,16 мг/л, ... ... - 251-453, мыс- 0,460 мг/л ... ... негізгі балық шаруашылықтық суаттарында – Шардара су
қоймасы, Сырдария өз. сағасының ... ... мен Кіші ... сулар
жоғарыдағыдай улы заттармен ластанған, олардың ішінде суарылатын жерлерде
қолданылатын пестицидтер ... ие. ... ... ҒӨБ Кіші ... ... өз. ... өсімдіктері мен балықтарында пестицидтердің 20
түрінің жинақталу деңгейін ... ... ... ... Шардара су
қоймасы, сағалық ... мен ... ... ... ... ... түрлі басылымдарда жарияланады. Теңіз бен сағалық көлдерге
пестицидтердің негізгі тасымалдаушысы болып Сырдария өз. ... ... бен ... өз. ... улы ... көп жылғы серпіні кестеде
келтірілген.
Зерттеулерді жүргізу кезеңінде бірқатар негізгі көрсеткіштер ... ... ... ластануының біршама азаю беталысы анықталды. Ең
алдымен улы заттардың түрлері ... ... ... 1993-
1994жж. 3-ке дейін азайды. Кейінгі жылдары тек қана хлорорганикалық
қосылыстар ғана ... ... ... ... ... өз. ... балықтар мен су өсімдіктеріндегі пестицидтердің жинақталуында
байқалған. Алайда бұл беталыс 2001 және 2002 ... улы ... ... метаболиттерінің шоғырламасының өсуіне байланысты бұзылған болатын. Бұл
аталмыш препараттың Сырдария өз. қауызында қолданылуымен ... ... ... ... ... мен ұлпаларында жинақталуы ... ... ... ... ... ... тұтастай алғанда
тағамдық балық өнімдеріне арналған белгілі барынша жоғары-рұқсат етілген
деңгейлерінен (ЖРД) аспайды. Жаңа ... ... ... облыс әкімі
орынбасарының бағдарламаны ұлттық үйлестірушісі ретінде төрағалық еткен
облыстық ... қоса ... ... және Арал ... ... ... ... бірлескен түрде Арал
теңізінің маңындағы аймақты қалпына келтіру мен келешекке арнап ... ... ... ... Оның басты мақсаты – Ара теңізі
өңірінің тұрғындарына ... ... ... түрде дамытуға жәрдем беру.
Бағдарламаның басты ...... ... ... ... ... бекіту және қаржыландыру. БҰҰДБ мен аудан әкімдері
жобаларды іріктеу критерийлерін әзірледі. Жоба ... ... ... ... ол ... емес ұйымдар (ҮЕҰ) арқылы ... ... ... ... және ... ... шешуге
бағытталуы тиіс; ол жүзеге асырылатын кент ... ... ... қолдауға ие болуы тиіс және т.б. аймақтық жер ... мен ... ... ... ... ... келісімдерден кейін 3
жылдан 5 жыл дейінгі ... ... ... ... ҒӨБ кепілдіктерін
береді. Арал мен Қазалы аудандары экологиялық апат ... ... ... ... ... жақын Сырдария өз. сағасы шектерінде орналасқан.
Аталмыш аудандардың ... су ... ... ... ... ... ... он жылда қазақстандық Арал теңізі
маңындағы су объектілерінің гидрологиялық ... ... ... ... мерзімге қарағанда Сырдарияның сағаға ағысының көбеюімен байланысты.
Соның нәтижесінде сағалық ... ... мен ... ... жүйесінің сенімділігі төмендеп кетті, ол кезде ... ... ... суы көп мезгіл жағдайында өзен ағысының өнімсіз
шығындары, сондай-ақ ... ... ... ... ... толуы мен
пайдаланылатын аймақтардың жеткіліксіз ... ... ... ие бола бастады. Қалыптасқан жағдайда отандық және шетелдік ұйымдар
Сырдария өз. ... су ... ... бірқатар жобалары
әзірленген болатын. Олардың ішінде басымдылыққа ие ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру, өзен арнасының өткізу
қабілеттілігін арттыру, саға аймағын ... ... ... ... жобалары
жатады /39/.
Аса маңызды мјсел елді ... ... ауыз ... ... ... ... ... Арал маңының әлеуметтік мјселелерін бағалаудан
өткізген Гиллер институтының мәліметтеріне сүйенсек, ... ... өмір сүру ... ... ... төмендетіп жіберетін фактор
болып келеді. ... ... Арал мен Жаңа ... ... ... ... және Жақсықылыш (Сольтрест), сондай-ақ Қосаман және Ақеспе
кенттерін қоса ... ... ... су құбырындағы сумен
қамтылуда. Арал маңының қалған ... ... ... ... Арал ... 48 елдімекенінде тұрғындардың арасында сауалнама
жүргізудің қорытындылары ... ... пен ауыл ... ... ... ... жағдайларға қарай өз бетінше ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
кенттерінде ауыз су су тасығыш машиналарды ... ... ... ... ... Осылайша, Арал маңын ауыз сумен
қамту ... ... шешу үшін ... мәселелер өзекті болып қала береді:
суда ластанудың шектеуші компоненттерінің мөлшері бойынша ауыз ... ... және ... ... баға беру және оны ... ... ... қондырғылары (электролиздік, инфильтрациялық
және т.б.) мен ... ... ... түрлерінің суды
тұщыландырудың толықтығы, ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері, қоршаған ортаға әсер ету,
техникалық-экономикалық көрсеткіштер тұрғысынан ... ... суын ... құмдық сүзгі әдісімен ... ... ... ... ... және оны іске ... Қазалы және Арал
аудандарының барлық ауыл орталықтарында ауыз сумен қамту мјселеөз бетінше
шешу үшін үкіметтік емес ... ... ... ... ... ... мен кенттердің тұрғындарын су және жер ресурстарын өз
бетінше басқару бағдарламасына қатыстыру үшін жергілікті жерлерде ... ... ... ... ... ... және Арал аудандарының әрбір елдімекені бойынша жобалық ... ... ... ... құру. Қазіргі кезде Арал маңында үкіметтік
емес ... ... ... олар ... ауыз ... қамту
мјселесін донорлардың гранттық қолдауы мен қайырымдылық ... өз ... ... ... Әдетте бұл ҒӨБ-тардың табысқа ... мен оның ... ... ... орындарын құруға бағытталған іс-
тәжірибелік жобалар. Кейінгі ... ҒӨБ ... ... ... мен ... Арал ... ... бағытын белгілеудің қажеттігі
келді. Сол мақсатта Қолдау көрсетудің ... ... ... ... ... ... мен ... Арал маңындағы барлық ҒӨБ-
тарға жобаларды құрастыру мен ... ... ... ... ... мен ... ... көмек көрсету. ҒӨБ-тардың су
секторындағы іс-әрекеті 1999ж. жандана түсті. Осы кезде ... ... ... ... ... салу мен су ... ... алу
жөніндегі жобалар қаржыландырылған болатын.
Казгипроводхоз институты сағалық көлдерді суландырудың сұлбасын
ұсынған ... ... ... – Қамышлыбаш көлдік жүйесін суландыру және
оны Экология министрлігінің талаптарына жауап ... ... ... ретінде бөлу. Көлдік жүйені суландырудың екі жолы бар:
құны 6247,6 мың долл. Аман-өткел немесе Раим тіректік ... ... үш ... ... және ... ... ... құны —
31,5 мың долл.
Екінші жолы артықшылыққа ие, ... ол ... ... ... ... ерекшеленеді және үнемді, оны жүзеге асыруда
ҒӨБ-лар қатысуы мүмкін.
Қазалы және Арал аудандарын экологиялық ... ... ... ... ... шараларды ұсынып отырған жобаның жүзеге асырылуына
байланысты:
Кеңес арнасын жөндеуден ... және ... ... суға ... ... ... ... көлдеріне арнап Сырдария өз. төменгі
сағасының көлдеріндегі арналар мен шлюздерді жөндеуден ... ... құру үшін ... көлі мен ... ... ... ... кент. балық өсіру орындарына көмек көрсету және көл жүйесінде балық
шаруашылығын жүргізу жағдайларын жетілдіру;
жергілікті тұрғындар үшін суарылмалы егіндер мен пішен ... ... пен ... ... өсіретін шаруа қожалықтарын құру;
жағалардың бойындағы шөлденген бөліктерді көгалдандыру.
1920-шы ... ... ... ... ... ... бірігуі мен балық аулау артельдерінің құрылуы нәтижесінде
империалистік және азамат ... ... ... кейінгі балық
өнеркәсібінің қарқындылығы арта бастады, сөйтіп 1939 ж. 42,8 мың т. ... ... Арал ... ... аулауда едәуір құбылулар тіркелген.
Сол кезең аралығында ауланған балықтың ең жоғары ... 1958 ... ол 43,1 мың т. ... ... Орта ... алғанда Арал
қауызындағы 1930 және 1966 ... ... ... балықтың жалпы
салмағы 34,0 мың т. құрады.
Арал теңізі аса маңызды балық шаруашылықтық суаты болып табылатын.
Бұрынғы ... ішкі ... ... ... ... ... 7%-ін
Арал балығы құрайтын, оның тең жартысы Арал теңізінде ... ... ... ... ... ... ... табан
балық, сазан, торта шабақ, шемая, қаяз, көксерке, ақмарқа жататын.
1960 жылға дейін теңіздің тәртібі салыстырмалы түрде тұрақты ... ... жыл ... орта ... ... 60 км3 су келіп түсетін, оның
көлемі 1092,4 км3 құрады. 60-шы жылдардың ... Арал ... ... екі
үлкен өзенінің аймақтарында су суарудың қарқынды түрде ... ... ... ... бастаған болатын.
Арал теңізіне құйылатын өзен суларының азаюы оның деңгейінің жылдам
түрде төмедеуін, ... ... мен ... шашу ... ... ... ... басында Сырдария өз. бойынша судың ағысы толығымен
тоқтап қалды. Теңіз қарқынды түрде құрғап, ... ... ... бұл ... ... ... әкеп ... Арал теңізінің ихтиофаунасына
сорланудың жағымсыз әсерінің алғашқы белгілері өткен ғасырдың 60-шы жылдары
байқала бастады, 1965-1967 жж. таман 14% асып ... бұл тұщы суда ... ... ... дамуына жағымсыз әсерін тигізді.
Көптеген балық түрлерінің өсу қарқыны баяулап, олардың саны күрт ... ... ... асып ... 1980 ж. Арал ... ... балық
шаруашылықтық мәнінен толығымен ... ... ... ... ... бейімделген түрлерінен – бұзаубас ... ... ... Арал ... ... болжамдарына негізделумен, балық шаруашылығының ... 70-шы ... ... ... ... жіберу үшін ащы
сулық балық түрлерін іріктеген болатын. ... ... ... ... ... балығымен, қиыр шығыстық ки-жучпен, азов-қара
теңіздік глосса-қамбаламен және қалқан-қамбаламен жүргізілген ... үміт ... ... ... ... болатын, ол үлкен экологиялық икемділікке ие, ... ... 17% және 60% ... ... ... де ... береді. Қамбала
теңізге тек шектелген мерзімге және тек ... ... үшін ғана ... ... ... ... Арал ... құлдырау қарқындары
болжамдарды едәуір шамада асып кетті, сөйтіп 80-жылдардың басына қарсы
аппаттық мағыналарға ие ... ... ... ... ... ... үлкен мәнге ие болды.
Оны 1979-1987 жж. Азов ... ... және Арал ... жіберу ісін
Қазақ өндірістік-бейімдеу станциясының қызметкерлері ... ... жылы жасы ... ... ... 400 ... әкелінді, ал одан
кейінгі жылдары жыл сайын 2000 данасы ... ... ... ... (1980-1990 жж.) қамбала-глоссаның тіршілік етудің
жаңаша жағдайларына табысты түрде бейімделуін растайтын ... ... ... өсу қарқындары оны Азов ... ... кем ... ... ... жж. оны тәжірибелік-
өнеркәсіптік аулау жұмысы ұйымдастырылды, соның ... ... ... ... игеру туралы шешім қабылданды.
1995 жылы Дания балықшыларының күш-жігерлерінің арқасында «Каттегаттан
Арал теңізіне дейін» атты ... ... ... Арал ... ... қамбаланы өнеркәсіптік игеру ісі басталды, Данияның
балықшылары Арал ... ... құны 200 мың АҚШ ... ... балық аулау материалдарын, арнайы киімді және өзге де ... ... ... ... ... 1996 жылы күз кезінде Кіші теңізден
Арал (Арал теңізінің солтүстік ... екі ай ... 165 т ... ... Сол кезден бастап Арал ӨК (өндірістік ... Кіші ... ... ... ... жұмыстарын
жүргізіп келеді. Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысымен Кіші теңіздің
(Арал теңізінің солтүстік бөлігі) қажетті деңгейін қамтамасыз ететін ... ... ... келтіру жөніндегі шаралар қабылданған болатын. Аталмыш
бөгеттің құрылысынан кейін, егер Кіші ... ... ... ... ... жағдайда Солтүстік Аралдағы қамбала-глоссаның
қорлары оны жылына 3000 т дейін аулап отыруға мүмкіндік береді.
Қарап отырсақ, бір ... ... ... ... ... ... Атаулы үрдістің халықаралық тұрғыдан
болуы ... ... ... ... саласы барлығына ортақ сала болып
табылады. Бұл жерде ... ... ... болмайды. Арал тағдыры, Семей
өңірі, Балхаш, Каспий өңірлерінің табиғи-апаттық ... ... ... және де ... ... ... Сол
себептен атаулы мәселелерді шешуде, ... ... ... ... ... мен көмегі өте ... ... ... ... іске ... ... ... Қазақстандық
экологиялық қозғалыстың маңызы өте зор.
2 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЭКОЛОГИЯ САЛАСЫНДАҒЫ ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ, ОНЫҢ ДАМУ
ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
2.1 ... ... ... саласындағы мәселелері,
қозғалысы
Адамзат үшін ғаламдық және аймақтық эколологиялық мәселелерді ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірді
«экологизациялау» түсінігі пайда болды.
Қазіргі кезде бүкіл әлем ... ... даму ... ... ... Бұл ... ... Конференциясының 1992 жылы шілдедегі
Рио-92 Декларациясында көрсетілген.Оның мақсаты ... мен ... ... ... ... ... ету ... орта және даму жөнiндегi Рио-де-Жанейро декларациясының
қағидаттарын ескере отырып, Қазақстанның ... ... ... жаhандық ұлттық және жергiлiктi ретiнде шешудiң маңыздылығы мен
деңгейiне ... ... ... шешу жолында Қазақстанда әртүрлі экологиялық
қозғалыс жүйелері ... 80-ші ... аяғы мен 90-шы ... ... қызмет етуде. Алғашқы қозғалыстардың мысалына: «Экология
және ... ой» (1987ж) ... топ; ... ... ... ... ... (1989ж) – қоғамдастық және т.б.
Аймақтық, соның ішінде ... және ... ... ... Қазақстанның Аймақтанушылар Одағы. 1989 жылы ... ... ... экологиялық таза аймақтарды зерттеу
және қорғау. «Ноосферлік ... 1988 жылы ... ... ... ... әлем және ... ... өкілеттілігі қызметін
атқарған.Орталық председателі- В.Ганжа. Бірақ орталық 1989 жылы ... ... ... ... ... ұйым.1989 жылы
құрылған. «Невада-Семей» қозғалысының мүшесі. ... ... ... 1989 жылы ... ... экологы»(Ақтөбе)-
қалалық бірлестігі.1989 жылы құрылған. Осы және тағы ... ... ... ... ...... ... қорғау және сол
аймақтағы экологиялық заңнаманың ... ... ... ... қозғалысы. Қазақстанның антиядролылық қозғалысы. 1989
жылы ақпан айында құрылған. Қозғалыс басшысы - Олжас ... (1936 ... ... ... ... ... тұлға.
Қозғалыстың құрылған себебі 1989 жылғы, ақпандағы сынақтар нәтижесінде
таралған радиоактивті заттармен аймақтағы адамдардың улануы болды. Мақсаты:
Қазақстан территориясындағы ... ... ... полигондарын жабу,
өндірістік шығындарға қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... мағынасы, осы қозғалыстың АҚШ-тағы ядролық
сынақтарға да қарсы шығатындығын білдіреді. ... ... ... 1995 ... ... ... ... алдына төмендегідей мүдделер
қойған болатын:
1. ... ... ... мен ... байланысты қабылданатын
барлық халықаралық келісімдерді қатаң түрде қарастыру және бақылау;
2. ядролық қаруды ... ... ... ... ... және саяси санкциялар жасау;3 ... ... ... ... ... жоспарын жасап, қолдану.
Қозғалыстың ядролық қару ... ... ... ... жасаған
жұмыстарының нәтижесінде, Қ.Р.-ның президенті Н.Ә.Назарбаевтың жарлығымен
Семей ядролық полигоны жабылады. Сонымен ... 1992 жылы 27 ... ... ... полигонының жабылуына қарсы «Невада-
Семей» қозғалысының бастауымен форум өтеді.
Қазақстанның «жасылдар» партиясы. 1989 ... ... ... ... ... мен ... Одғы ... 1992 жылдың наурыз айында Одақ партия болып қайта қалыптасады.
Одақтың мақсаты – эколог – мамандар мен ... ... ... ... үшін ... ... мақсаты – «қоғамды
гуманизациялау». 1992 жылдың, 24 ... ... ... жарлығы мен
бағдарламасын жарыққа шығарады. Ол бойынша «жасылдар» партиясы праламенттік
партия ... ... ... ... ... ... белсендісі –
Елеусізов М.Х. Ол 1950 жылы Алматы қаласында дүниеге келген. Орта мектепті
бітіргеннен кейін, 2 жыл ... ... ... ... ... ... ... партиялық бөлімінде секретарь болып бастайды. 1977-
1982 жылдар аралығында комсомолдық ... ... ... ... ... түрлі ұйымдар мен институттарды басқарады. Ал 1989 жылдан
бастап М.Елеусізов «Семей-Невада» қозғалысының мүшесі болады. 1991 ... ... ... ... ... ... ... мен
ұйымдарының басшысы қызметінде.
Партия шынайы демократиялық мемлекетті құру үшін, ... ... ... ... ... ... діни ... әлеуметтік және материалды
жағдайына қарамастан қорғалуына ат салысады.
Қазіргі ... ... ... жаңа ... мақсаттар көрсетілген:
1. заңдық – демократиялық мемлекет құру – ол ... ... ... жақсаруына мүдделі болуы тиіс;
2. мемлекетте ортақ саясат жүргізілуі керек, барлық мәселелер бірыңғай
шешілуі ... ... ... ортақ «Табиғат» партиясының туының
астына 1991 жылы, 5 мамырда бірігеді. Партия ... ... ... бір мақсат – мүдделерді ұстануларының ...... ... ... ... өзінің табиғи қорларын тек шығындап, ысырап етуі
мүмкін. Бұл қауіпті жүйелі түрде жоспарланған бағдарламамен ғана ... ... жыл ... ... ... ластаған үшін жиналатын 15
млрд. ... ... ... ... жүйеге жұмсалуы үшін
Инвистициялық экологиялық фонд құру қажет және экологиялық ... ... ... ... ... керек. Каспий шельфіндегі мұнай
өндірісін максималды түрде азайту немесетоқтату қажет. ... ... ... мен Қара ... ... ... ... ортақ ережелер
орнату үшін, мемлекетаралық келісім ... ... ... республикалық экологиялық партиясы. Республикалық
«Ақ орда» қозғалысы мен «Жасыл әлем үшін ... ... ... 2005 ... 25 ... ... ... Қазақстаным» республикалық
экологиялық партиясын құрады.
«Менің Қазақстаным» республикалық экологиялық партиясы – бұл ... ... ... ... ... ... ... демократиялық
мықты , таза табиғи ортадағы дені сау азаматтары бар мемлекет құру.
Партияның негізгі мүдделері: қоғамды ... ... ... ... үгіт-насихат ету; қоршаған ... ... ... ... ... ... ... пен білім
саласында басқа мемлекеттердің қоғамдық ұйымдарымен халықаралық қатынасты
дамыту болып табылады.
Арал-Азия-Қазақстан экологиялық комитеті. Комитет 1987 жылы ... ақын ... ... ... ... Ол Қазақстанның жазушылар
одағы арқылы Арал мәселесін қарастыратын ... ... ... 1988 ... ... және ... экологиялық мәселелері бойынша комитет болып
қайта құрылады. «Арал- Азия-Қазақстан» атауын 1991 жылдан бері алып ... ... ... ... тарту және дамыту; табиғи
байлықтарды ... ... ... ... ... ... тұрғындарына әлеуметтік көмек көрсету. ... ... ... ... ... ... ойды ... экологиялық мәселелерді шешудегі). Комитет ... ... ... институттармен тығыз байланыста.
Қазақстандық қоршаған ортаны қорғау республикалық ұйымы. Ұйым
1991жылы 19 ... ... ... Азия ... ... ... ... қорғау ұйымдарымен тығыз, бірлескен қарым
қатынастарда. Экологиялық білімнің дамуын қамтамасыз ... ... ... ... және ... ... ... қатысады.
"Пәрне әсерiнiң" салдарынан болатын климаттың өзгеруi жалпы әлемдiк
көлемдегi мјселе ... ... және ... ... ... ... қатер төндiредi.
Қазақстан 1995 жылы Климаттың өзгеруi жөнiндегi БҰҰ ... ... ал 1999 жылы осы ... ... хаттамасына қол
қойды.
      Аталған хаттаманы бекiткен және ол күшiне енген жағдайда Қазақстан
қызған газдардың шығарындыларын қысқарту ... ... ... ... ... I ... ... болады.
Қазақстанның Киoтo хаттамасын бекiтуiнiң мақсатқа сайлығын айқындау
үшiн 2004 жыл барысында қызған газдардың шығарындыларын қысқарту ... ... ... ... ... ... бойынша
зерттеулер жүргiзу қажет.
Талассыз экологиялық тиiмдiлiгiнен басқа, Киото хаттамасын бекiту
бiздiң ел үшiн ... ... ... ... ... активтердi орналастыру мүмкiндiгiмен инвестор ... ... ... ... және ... даму" процестерiне қатысу,
өндiрiстiң энерготиiмдiлiгiн арттыру үшiн жаңа ... ... ... ... ... ... мүдделерiн қорғау үшiн
көмiртегi кредиттерiн шоғырландыру, қызған ... ... сату ... ... ... хаттамасын бекiткеннен кейiн нақты жобалар мен iс-шараларды iске
асыруды көздейтiн Қазақстан Республикасында қызған газдардың шығарындыларын
азайту жөнiндегi 2015 ... ... ... ... ... ... ... озон қабатының бұзылуы адам, жануарлар, өсiмдiктер мен
микроорганизмдер тiршiлiгi үшiн ықтимал қатер болып табылады.
      1973 ... ... ... ... үстiндегi озон қабатының
қалыңдығы 5-7%-кe азайғанын көрсеттi /44/.
Монреаль хаттамасына сәйкес қабылданған, озон қабатын бұзатын ... ... ... ... ... 1986 ... деңгейiмен
салыстырғанда оның 10 eceгe азаюына ықпал еттi.
Бiздiң ел озон ... ... ... ... ... 1998 ... ... уақытта Қазақстанда озон бұзғыш заттарды (ОБЗ) пайдалануды
қысқарту және оларды айналымнан алып қою, озон ... ... ... жаңа ... ... ... жұмыстар жүргізілуде.
Озон қабатын бұзу қатерiн жоюдың негiзгi жолдары мыналар ... ОБЗ ... ... бас ... және ... ... ... ету, ОБЗ-дың заңсыз айналымының алдын алу және қолға алынған күш-
жiгердiң табыстылығына көз ... үшiн ... оның ... ... жүргізу.
Сондай-ақ 2004 жылдың барысында ОБЗ пайдаланатын кәсiпорындардың
қызметiн ... ... ... ... ... ... ОБЗ ... қызметiмен айналысатын мамандарды оқытуды және
Қазақстанның үстiндегi озон қабатының ... ... ... ... ... жүргiзудi бастау, сондай-ақ жаңа технологияларды енгiзу
жолымен ОБЗ пайдалануды қысқарту және қолданыстан алу ... ... ... ... iс-шараларды жүргiзу нәтижесiнде ОБЗ шығарындысы қысқарып, ол
Жердiң озон қабатын сақтауға ... ... ... ... ... ... бірі болып саналатын
"Жасылдар" партиясы айналысады. 40 жыл бойы ... бар ... ... ... ету бағыттарына жастарды тарту арқылы
экологиялық мәселелерді шешу ... ... ... ... ... аясы ... мен фауна, қорықтарды қорғау бойынша
тексеру жұмыстарынан бастап, ... ... және ... ... ... ... ... мәселелерді жоғары деңгейде шешумен қатар, Жастар
партиясы тағы да бір ... ... ... ... органдары,
ҮЕҰ – мен тығыз қатынас жасау мен ... ... ... ҮЕҰ ... ... ... ... кадрларды дайындайды /45/.
Іс жүзінде Жасылдар партиясының әр ұйымында мемлекеттік табиғатты
қорғау ... ... тыс ... ... атқарушы мүшелері
болады.
Жасылдар партиясы ағымы ТМД ... ... ... ... ... ... мен ... неғұрлым белсенді ... ... ... ... олар ... мен ... ... қызмет ету тиімділігі неде? - ... ... ... мен ... ... алғы тәжірибенің көрсетуінше қызметтегі
тиімділік бірнеше ұйымдардың бір уақытта бірнеше бағдарламаларды ... ... ... ... мен ... ... ... жасылдар
партиясын экологиялық ағымды қалыптастыру мен ... ... ... зор ... ... жыдардың басында атаулы дәстүр Қазақстанда өзінің күшін
жойған ... ... ... ... ... ... стихиялық түрде орын тауып өзінің ... ... ... олар жедел арада құлдырай бастады.
Сонымен ... ... ... ... ... қарқынды дамуы
кезінде, басты ... бірі ... бос ... мәселесі
табылады.
Көне заманнан бері өмір ... келе ... ... жер ... үй, ... ... ... ретінде пайдаланған. Пайдалану
көлемі уақыт өткен сайын ұлғайып, қазіргі ... жер асты ... ... ... ... ... ... жолдарын
жасауда үлкен орын алып отыр. Сонымен қатар, соңғы ... ... ... ... ... ... ... жер асты кеңісітігі
туралы сөз қозғалған жоқ еді. Ережеден тыс газ, ... су ... ... ... ... ... азын-аулақ тәжірибесін
атауға болады. Түрлі өмір сүру ... ... ... орналасқан
тау кен өндіру түріндегі технологиялық кеңістіктің үлкен көлемі пайдасыз
қалып отыр, ... олар ... ... толтырылады. Дайындық және
алдыңғы реттегі жер ... ... ... қолжетерлігі бар
ыңғайлылықпен ұзақ мерзімді өндірулердің көлемі ... ... ... тыс.м құрайды. Осыған шығарылған көмір көлеміне тең жұмыс
кеңістігін қосуға ... ол өз ... ... 500 ... ... ... шахталар мен кен өндіру орындарын есепке алсақ, 1
млрд м ... ... ... сонымен бірге жедел түрде үзіліссіз
жаңаланып ... ... ... ... 500 млн м) ... ... ... жер бетінде минералды ... ... ... ... өнеркәсіптік және шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... ортақ мәселе болып келеді. ... ... ... ... аз ... қамтылған кездің өзінде олармен не істеу ... ... ... ... ... ... мен
экономистер алдыңғы кезеңде бір-бірінен алшақ мәселелерді біріктіре
шешуге шешім ... ... ... жер асты ... іске жарату» және «шаруашылық және ... ... ... мен ... ... ... ... тау кен өндіру өнеркәсібінің ... ... ... шешу ... ... ... ... олардың бір уақытылы
өзектілігімен, барабарлық ... ... және ... тіркелетіндігі туралы атап кету ... ... жер ... бос породаларды іздеп, оларды орналастыруға жер
үстінен үлкен ... ... ... ... жер астында пайда
болған технологиялық бос жерлерді қалдыру түсініктен тыс саналады. ... ... жер асты ... ... ... ... қажет ететін өндірістік-шаруашылық қалдықтардың
көлемімен ... ... факт ... ... мәселелерді
«түйістіреді». Тағы да бір ... жайт ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейде
қоршаған ортаға, табиғатқа, адамзатқа және ... тірі ... ... ... ... ... жерлерін (көму) адамнан,
оның өмір сүру ... (жер ... ... ... ... - жер ... Бұл жалғыз ғана бағыт.
Геомеханикалық және ... ... жер ... ... ... ... (зерттеулер қажет!) қалдықтарды
залалсыздандырады. Тау-кен жұмыстары, өз кезегінде үлкен ... ... де, ... жағдайда кен орнында «минус 2000-3000 ... ... ... м» жетеді. Мұндай тереңдіктегі үдістердің
жер бетіндегі үрдістермен «байланысуы» жүрмейтіні ... ... ... тыс ... ... құбылыстар арқылы жүруі саналады. Дегенмен
де тереңдігі ... онша ... ... өзара
әрекеттесуі (жер асты мен жер үстінің) болмайды.
Жер асты технологиялық кеңістікті бос ... ... ... ... ... ... бос орынға байланысты сілемдерде болашақта
күтпеген геомеханикалық және ... ... ... ... Ал бұл ... ортаға қауіпті болып келеді.
Сонымен, мәселелер ... ... қай ... іске ... ... ... зерттеулер қолданылмақ? Зерттеулердің тақырыптары
қандай?
Технологиялық бос ... ... мен онда ... қалдықтарды орналастыру бойынша шешімдердің негізгі кешендері
келесі ... ... ... ... ... жер асты ... ... (жер үстіне шығарма-
ақ орналастыру);
- Жер асты кеңістігіне көмір мен ... ... ... түсетін
породаларды орналстыру;
- Ысырылыстардың шахталық породалары мен терриконниктерді шахталар ... ... ... болған кеңістікте орналастыру;
- ТЭЦ (котелен), металлургиялық, коксохимиялық зауыттардың, тұрғын-үй
құрылыс және ... ... ... ... жер ... ... Қалалар мен жұмыс поселкелерінің өндірістік – ... ... ... жер асты ... орналастыру;
- Химиялық улы және зиянды ... ... ... ... жер асты ... ... көму мен ... Биологиялық улы өнеркәсіп қалдықтарын арнайы дайындалған жер ... ... көму мен ... ... ... ... арнайы дайындалған жер асты
технологиялық кеңістігінде көму мен жинақтау;
Жоғарыда келтірілген жер асты ... ... әр ... бағыты өзінің қанағаттандырарлық шешімі бар
немесе жоқ ... және ... ... кешенімен сипатталады.
Мысалы, шахталық породаны пайда болған ... ... ... ... ... мәселе. Жер асты
кеңістігінде ысырылыстар мен ... ... ... ... да ... ... болады. Құрылыс шаруашылығының
қалдықтарын, қалалардың шаруашылық ... ... ... химиялық, биологиялық және радиоактивті ... жер ... ... анық ... ... қасы. Зерттеу міндеттерінің
ерекшелігі маңызды болғанымен, олардың барлығы да ... ... ... ... мүмкін:
Жер асты технологиялық кеңістікті зерттеу, қарастыру, ... ... ... басты сұрақтарға: шахталар мен кен
орындары жер асты ... ... ... ... олар ... тау ... ... бойынша қалай бөлінген, ауыл
шаруашылығы үшін жер асты ... ... және ... пайдалану
кезінде қандай жағымды салдары байқалады - анықтық енгізу үшін ... де ... ... ... ... ұзақ ... және
біршама күш талап етеді. Маркшейдерлік құжаттану базасының негізінде
жер асты ... тік және ... ... мен ... ... аулалар мен камералар, квершлагтар, бремсбергтер және т.б.
түріндегі ... ... ... анықталады. Бұлар – ұзақ уақыт
бойы ... ... ... ... ... ... ... шығарулар /46/.
Табиғатқа техногендік ықпалдың зат пен қуаттың табиғи ... ... ... ... ... ... өмір сүру және
даму ... ... ... қамын ойлауды тудырған болатын.
Адамның игілігі мен ... ... өсіп келе ... ... қоршаған ортаның құлдырауы көзқарасы тұрғысынан өлшене бастады.
Аймақтық үрдіске ие бола ... ... ... аумақтың шаруашылық
қызметіне ... ... де, ... ... ... ... қалпының жағдайы мен салдарының шарттарын анықтайды.
Әр аймақта тарихи қалыптасқан шаруашылық ... ... ... ... ... ... байланысты болып ... ... ... ... бар ... ... ... дербестіктің аталуы, ... ... ... ... сот) ... ... үшін ... белсенділенуі кезіндегі жекешелендіру табиғатты пайдаланудағы
шаруашылық етудің жаңа ... ... ... ... ... ... қайтарылым, құндылық, экономикалық
жауапкершілік. ... ... жеке ... ... ... догматтардан бас тарту ие болып отыр.
Тарихи тәжірибе ... даму ... іске ... ... ... және ... жағдайлардың
ерекшеленуінің дұрыстығына сенімсіздік білдіреді. ... ... ... ... қатысты қорғау шаралары мен дәстүрлі
шешімдердің ... ... ... шаруашылық құрылымдардың табиғи қайта
құрылуының баяулану мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... бере отырып, экологиялық қиындықтардан ... ... жаңа ... ... фауна мен флораның
шаруашылық ... ... ... ... жағдайларды қамтамасыз етуге бағытталған. Олар ... ... ... ... ... көлік және сауда,
минералды ... алу, ағаш ... және ауыл ... ... саятшылық пен балық аулау, ... және ... ... Рерсурстық мүмкіндіктер өңдеуші ... ... ... ... ... ... өзара әрекеттесуін ... ... ... ... ... ... құру, табиғаттың ... ... ... ... ... ықпалды шектеу бойынша
дәстүрлі ... ... ... тыс ... ... жоқ: ... табиғи ортаға тасталынатын тастандылар ... ... ... ... тиімді техника мен
технологияға ... алу, ... ... ... ... ... ... механизміндегі
экономиканы басқаруды қайта құру қоршаған ортаның ... ... ... және ... ... ... өтеу
мен есепке алу шарттарын жасау ерекшеліктеріне ие болып келеді.
Экологиялық күрделенулердің ... ... ... ... ... өтеулік және превентивті шараларды қаржыландыруға
деген ... ... ... ... ... ... уәжі қайта жасау мен ... ... ... мен
салдарға негізделген болатын, ал кейініректе атаулы салдарға ... ... ... және тазартушы құрылғылар) негізделген
болатын. Экологиялық табиғи қауіпті үрдістердің (дауыл, вулканның оянуы,
жер ... ... ... ... тану ... ... жасап шығаруға себепкер болған. Нұсқалған шараларға
шығатын шығындар, әдетте, орталықтана ... ... ... ... ... ... ... үміт өзінің тұрақтылық болашағын жоғалтып отыр.
Шетел инвестицияларына деген үміт онша ... ... ... ... ... ... өз аймақтарынан ... ... ... ... ... кен және көмірдің ... ... ... ... (руданы түсіру кезінде төбенің құлауы)
пайда ... ... ... ... мүмкіндік
бермейтінін де есепке алған жөн.
Алынған стационарлық және ... жер асты ... ... ... ... ... ... сәйкестенеді. Қорытынды
кезде онда өркениет қалдықтарын орналастырудың ... ... ... мен ... ... ... ... қатар зерттеу ... іске ... ... тобының құрамы анықталуда: ... ... ... ... және ... Жер асты ... орналастыруды қажет ететін өндіріс
қалдықтары мен ... ... мен ... асты технологиялық ... ... ... ... үшін ішкі және сыртқы маңыздылығын иеленген. Себебі қатты
пайдалы қазбаларды ... жол ... бос ... алумен қатар
жүреді де, олар сыртқа ... ... ... ... және көмір байыту үрдісі ... мен ... ... ... жер ... ... ... қажет ететін бос «породаларды» шағарады. ... ... және ... ... ... ... жердің үстіңгі қабатының
ластануы) үрдістер аса ... ... ... Бұл ... мен кен орындарында орналастырудың ... ... ... ... жер астында орналастырудың ғылыми
және технологиялық негізгі мәселелері іс ... ... ... ... да ... ... де ... алынып, шешуін тауып
жатты: тау қысымы мен тау породалары ... ... ... ... ... жеке жағдайлар жасап шығарылған шахталар мен ... ... ... ... орналастыруды ынталандырып,
бағыттай алмайды.
Породалық материал мен өнеркәсіп және қала шаруашылығының қалдықтарын
зерттеу ... ... ... географиялық орналасуын
анықтауға, олардың ... ... ... биологиялық,
радиоактивтік қатынастағы ... ... ... итереді.
Зерттеудің маңызды бөлігі материалдар мен ... ... ... ... анықтауға және материалдар сипаттамасының ... ... ... мен ... ... келуін анықтауға
арналуы тиіс. Соңғысы өте ... ... ... ... жер ... кез ... материалды, кез келген қалдықтарды орналастыруға
болады. ... да ... ... ... ... ... температурамен, породалардың химиялық ... ... ... Су, температура, газ, тау породаларының
тұздарына қатысты кеңістіктің орналасу тереңдігін, ... ... ... ... ... ... бірге атаулы
герметизация деңгейін ... ... да ... Сол ... қасиеттерін, кеңістікті, материалдар мен ... ... ... ... ... Өз ... жер асты
технологиялық кеңістігінде материалдарды дайындау мен ... ... ... ... ... барлық мәселелерді шешу
бойынша пайда мен атаулы технологияға шыққан шығындарды ... ... ... ... Әр ... ... мамандар қажет болуы мүмкін:
қалалық көлік ... ... ... ... ... химиктер, биологтар, геологтар, өнеркәсіптің
түрлі саласындағы экономистер.
Зерттеудің ... ... мен іс ... ... ... ... ағымдарына, шахталарға, карьерлерге, фабрика,
металлургиялық және коксохимиялық зауыттар, комбинат, ТЭЦ, ... ... ... ... ... ... материалдар мен қалдықтарды орналастыруға жер ... ... ... ... мен қала ... ... жер асты кеңістігін дайындау технологиясы
мен әдістерін таңдау.
Алдыңғы кезеңдерде біз республикамыздың ... ... ... ... ... ... Ал сол
территорияларда өмір сүруші адамдардың ауру ... ... ... ... ... ... экология мәселелері
өзектілердің қатарында ... ... жоқ. ... ... бос ... ... құнарлы жерлердің үлкен көлемін алып ... ... баяу ... ... ... нәтижесінде
атмосфераға жылына 250 мың тонна ... газы мен ... ... аудан Қазақстанда жүрек, гипертония, өкпе ... ... ... тұр. ... ... құрылым ондағы ауру-сырқаттық
пайызының (Қарағандымен салыстырғанда) жоғарлығымен сипатталады. 50 ... ... ... ... орналасқан ферросплав өңдеуші химиялық
зауыттармен тасталынады. Шаң, газ, ауыр металлдар топырақта, өсімдіктерде,
жануарлар ... ... ... ... ... ... 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауiпсiздiк тұжырымдамасын
әзiрлеудiң өзектiлiгi және басымдықтары
Әлемдiк тәжiрибе көрсеткен экологиялық мәселелерді табысты шешу ... ... ... алудың негiзi кез ... ... ... ... ... ... қауiпсiздiктiң құрамдас бөлiгi ретiнде экологиялық қауiпсiздiк
тұрақты дамудың мiндеттi шарты болып ... және ... ... және ... ... тиiстi сапасын қолдаудың негiзi болады.
Осы Экологиялық қауiпсiздiк тұжырымдамасы "Қазақстан - ... ... ... /47/, ... ... 2010 ... ... стратегиялық жоспарына сәйкес және ... Күн ... ... ... мен Қоршаған орта және даму
жөнiндегi 1992 жылғы Рио-де-Жанейро декларациясының қағидаттарын, сондай-ақ
Йоханнесбургге өткен (2002 жыл) ... даму ... ... ... ескере отырып әзiрлендi /48/.
      Қоршаған ортаның жай-күйiнiң нормативтiк көрсеткiштерiне қол жеткiзе
отырып, экологиялық ... ... ... ... ету ... ... ... iске асыруды көздейдi.
      Бiрiншi кезең (2004 - 2007 ... - ... ... ... ... және оны ... ... iс-қимыл жоспарын
әзiрлеу.
      Екiншi кезең (2008 - 2010 ... - ... ... ... тұрақтандыру және табиғатты пайдалануға ... ... ... (2011 - 2015 ... - қоршаған ортаның сапасын жақсарту
және қоғамның экологиялық тұрақты дамуының қолайлы деңгейiне қол ... ... ... ... ... ... табиғи жүйелердiң, қоғамның өмiрлiк маңызды ... мен ... ... қоршаған ортаға антропогендiк және табиғи ... ... ... ... қамтамасыз ету болып табылады.
Осы мақсатқа қол жеткiзу үшiн мынадай мiндеттердi шешу қажет:
- климаттың өзгеруi мен ... озон ... ... ... ... әсердi азайту; биотүрлiлiктi сақтау және жердiң шөлейттенуi
мен тозуының алдын алу;
- экологиялық апат ... ... ... мен ... ... Каспий теңiзi қайраңының ластануының алдын алу
- су ресурстарының тозуының және ластануының алдын алу;
  табиғи ... әуе ... ... ... және химиялық, оның ... ... жою және ... ... ... ... және тұрмыстық қалдықтардың жинақталу көлемдерiн
қысқарту;
- табиғи және ... ... ... жағдайлардың алдын алу.
      Қойылған мiндеттердi шешуге:
Қазақстан Республикасының заңдарын, табиғатты ... ... ... және ... мониторингтiң
экономикалық тетiктерiн жетiлдiру және ... ... ... және ... ... ... ету жүйесiн оңтайландыру;
оршаған ортаны қорғау, экологиялық статистика, экологиялық бiлiм беру,
экологиялық ... және ... ... ... ... ... ... халықаралық ынтымақтастықты кеңейту жолымен қол
жеткiзiледi.
     Мемлекеттiң ... ... ... ... ... - ... ... пайдаланудың экологиялық мүмкiндi шектерiн
айқындайтын және қоршаған ... ... ... ... ... шектеулердiң, нормативтердiң және шаруашылық әрi өзге де ... ... ... ... ... жолымен мемлекеттiң
тұрақты дамуы үшiн барлық қоғамдық қатынастарды реттеуге экожүйелiк тәсiл;
- экологиялық ... ... және ... ... ... алдын алудың жаhандық және ұлттық мақсаттарына
бағыныштылығы;
- қоршаған орта мен адамның денсаулығына ... ... ... ... пайдаланушылар мен ластаушылар төлейдi);
- өндiрiстiк күштердi дамыту мен орналастырудың экологиялық-экономикалық
теңгермелiгi (экологиялық сыйымдылық пен ... ... ... және өзге де қызметiнiң қоршаған ортаға әсерiн одан кейiнгi
экологиялық және ... ... ... ... ... ақпаратқа қол жетiмдiлiгiн қамтамасыз ету және
оның экологиялық мәселелерді шешуге қатысуы;
- халықаралық ынтымақтастықтағы әрiптестiк және ... ... ... ... ... мен ... ... экологиялық жағдайдың
жақсаруына бағытталған. Арнайы мақсатта қабылданған Экологиялық қауiпсiздiк
тұжырымдамасында ”Қазақстан - 2030" ... ... орай ... ... ... ... талаптар
пен міндеттердің уақытылы және ... ... ... ... ... экологиялық қозғалыстың келешектері (жобалар,
халықаралық көмек)
Қазақстанның экожүйесi Орталық ... және ... ... ... әртүрлiлiк бiрегейлiгiмен ерекшелiнедi.
      Өсiмдiктер мен жануарлар түрлерiнiң жоғалуы генетикалық деңгейдегi
әртүрлiлiктi жоғалтуға және ... ... ... әкеледi.
Биоәртүрлiлiктi ic жүзiнде жоғалтудың негiзгi себебi өмiр сүру ... және ... ең ... ... жою, ... ... ... теңiз су айдындарының ластануы, өсiмдiктер мен жануарлар түрлерiн ... ... ... ... ... ғана өсiмдiктер мен жануарлардың бөгде
түрлердiң ... де ... ... алаңдатар жәйi деп
танылды.
Биотүрлiлiктi сақтау үшiн ... ... 1994 ... ... конвенцияны бекiттi, биологиялық ... және ... ... ... ... стратегия мен iс-қимыл
жоспарын әзiрледi /49/.
Биоәртүрлiлiктi сақтаудың неғұрлым тиiмдi шарасы ерекше ... ... құру ... табылады. Республиканың ерекше қорғалатын табиғи
аумақтарының ауданы 13,5 млн. гектарды ... ... ... ... бұл ... ... экологиялық теңгерiмiн сақтау үшiн
тым жеткiлiксiз және 10%-тi құрайтын әлемдiк ... ... ... ... қорғалатын табиғи аумақтарын дамыту
мен орналастыру тұжырымдамасына ... 2030 ... ... ... ... ... ... дейiн ұлғайту көзделген, бұл республика аумағының 6,4%-iн
құрайды.
Қазақстанда биологиялық әртүрлiлiктi сақтау мақсатында биоәртүрлiлiк
объектiлерiнiң ... ... және ... ... ... ... ... ұлғайту және қазiргi табиғи және антропогендiк
процестердi ескере отырып, ... ... ... және бұзылған
аумақтарда қалпына келтiру жолымен табиғи популяциялардың ... ... ... ... қорғалатын табиғи аумақтарын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзiлiк
табиғи және ... ... және ... және биосфера" ... ... ... тiзiмiне енгiзу жөнiндегi шараларды iске
асыру қажет ... ... ... 4,2%-iн ... ... барлық
ормандарының ерекше экологиялық, ғылыми, рекреациялық, ... ... ... ... ... ... ... резерваттары
ретiндегi олардың орасан рөлiн ескере отырып, оларды ерекше қорғалатын
табиғи аумақтар жүйесiне көшiру ... ... ... ... қажет. Бұл
үшiн 2006 жылға ... ... ... резерваттардың желiсiн
қалыптастыру бағдарламасын әзiрлеу қажет /51/.
Соңғы уақытта, әлемде кең таралған генетикалық өзгерген организмдер
мен ... ... ... үшiн ... ... ... болып отыр. Бүкiл
әлем бойынша генетикалық өзгерген организмдер мен ... кең ... ... ... ... жөнiндегi конвенцияның
Биоқауiпсiздiк жөнiндегi Картахена хаттамасы қол қоюға алынды. Қазақстанның
Картахена хаттамасына қол қоюы өзге ... ... ... аумағында
генетикалық өзгерген организмдер мен ... ... ... ... ... ... ... арттыруға, оларды
елге әкелуге жол бермеу жөнiнде шаралар ... ... мен ... ... iсiнде өзара көмектi, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... етуге мүмкiндiк бередi.
Сонымен қатар халықаралық ұйымдар ... ... ЕО ... да ... ... ортаға қатысты қызметі келесі мақсаттарды
көздейді:
- қоршаған ортаның жағдайын жақсарту мен ... ... ... адам ... ... үлесін қосу;
- табиғи қорларды ... және ... ... қатар, ЕО-ң қоршаған ортаға қатысты қызметі ... ... ... ... яғни ... ... тигізген
зиянды тигізген адамдармен өтелуіне негізделеді. Қоршаған ортаны қорғау
міндеттері ЕО ... ... ... ... табылады. Қоршаға орта
саласында әрекет ету ... ... құру ... ЕО ... ... алынған ғылыми-техникалық мәліметтер;
- ЕО түрлі аймақтарындағы қоршаған ортаның жағдайы;
- әрекет ... ... ... ... ... ... әлеуетті шығындар мен пайда;
- ЕО жалпы алғандағы әлеуметтік және экономикалық ... және ... ... дамуы.
ЕО мүше мемлекеттері қоршаған ортаны ... ... ... ... ... де қарастырып отырады.
Өзінің құзыреттілік шеңберінде ЕО пен мүше-мемлекеттер басқа ... ... ... ... ... ... аталғандардың барлығы да елімізде табиғи
апаттар мен ... ... ... алған бетен бастап қатысты болып
келеді. Бүгінгі таңда қазақстандық экологиялық қозғалыстардың атқарған
әрекеттерінің ... зор ... ... Олар ... мәселелердің бетін
ашып, оларды шешуге ... ... ... ... ... ... ... асқынып кеткен мәселелердің
шешімін тиімді және ... ... ... деген үміт күттіреді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жоғарыда аталғандарды қарастыра келіп, келесіні айтуға болады:
- ... ... ... ... мен ... ... ... экстенсивті өсіруіне тосқауыл болуы
қажет. Экологиялық қорлардың ... ... ... тым
шоғырлануы, өнеркәсіп пен инженерлік және көліктік жүктемелердің
шоғырлануы, астаналық ... ... ... ... ... ... ... Экологиялық жағдайды жақсарту мақсатында республикада ... ... ... шаралары, нормалары ... ... ... шешуде аса үлкен ... ... ... ... экономикалық аудандардың арнайы және кешенді
дамуы, салалық және территориялық ... ... ... ... ... ... ... қатар, әлеуметтік
критерийлер де игеріліп жатты. Қазіргі кезде аса ... ... ... де ие ... ... ... жағдайлар мен атаулы
территорияларының қорларының экологиялық-экномикалық жан-жақты
бағалануы да назараға түсіп ... Ол үшін ... ... ... және ... да ... салаларын бір кешен шараларына жинақтау ... ... ... ... ... ... ... табиғаттағы экологиялық тепе-теңдіктің ... ... Өз ... бұл ... ... ... әсер
етеді. Атаулы ретте қалдықтарды ... мен ... ... ... ... ... жүйесі өзара тиімді
бағалау мәселесін ... ... бұл ... қосымша
материалдар мен қалдықтарды орналастыру қажеттілігі ... және ... ... және жер ... ... ... ... Қалдықтар мен ... ... ... «пайдалы», шығынсыз жер
бетінде зияды қалдықтарды ... ... ... ... ... ... тәжiрибе көрсететiндей, экологиялық мәселелерді табысты шешу
мен ... ... ... ... негiзi - кез келген мемлекеттiң
әлеуметтiк-экономикалық жүйесiн экологияландыру болып табылатынын
көрсетедi.
- Ұлттық қауiпсiздiктiң құрамдас ... ... ... ... ... ... ... болып табылады және табиғи жүйелердi
сақтаудың, қоршаған ортаның тиiстi сапасын қолдаудың негiзi болады.
- Шетелдiк және ұлттық ... ... ... ... ... ... ... өнiмдiлiктi айқындайтын бiрқатар
параметрлер бойынша сыни жағдайда тұр. ... ... ... ... сипатқа ие.
- Трансшекаралық экологиялық мәселелер елдiң экологиялық ... ... ... ... ... ... шешу ... шарттар
шеңберiнде көршiлес ... ... ... ... ... ... секторында көмiрсутегi шикiзатын алдағы ... ... ... ... ... ықтимал қатер төндiредi.
- Қазiргi уақытта Семей өңірінің тағдыры да ... ... ... ... Семей полигонына шектес аудандарда (71,9
мың халқы бар 85 елдi ... ... ... және ... қан ... ... ... жаңа туған сәбилер
арасындағы кеселдердiң және ерте қартаю көрiнiсiнiң ... ... ... ... ... ... ... одақтар мен партиялар әлеуметтік қоғамға және ... ... ... ... Каспий, таза су, таза ауа, ... мен ... ... зиян ... ... ... ... көңілге алынбауда. Осыған ... ... ... ... алға ... ... бағыттары:
1. Қоршаған орта мен адамзаттың денсаулығына қауіп
төндіретін ... ... ... Қоршаған орта жайында туындаған сауалдар мен экологиялық
мәселелер туралы мәліметтерді қоғамда ... ... ... шешу ... ... ... жүргізу.
4. Жастарды, әртүрлі әлеуметтік топтардың өкілдерін
экологиялық мәселелерді шешу шараларына ... сол ... ... ... ... ... ... көшпенділердің
материалдық мәдениетінің ескерткіштерін қорғау, және т.б.
Қорыта айтқанда, ... ... ... ... ... ... көптеген экологиялық ағымдарды тудыруда.
Оның мысалы ретінде Арал, ... ... ... тек қана
Қазақстандағы өзектілер қатарына ғана жатпай, сонымен бірге дүниежүзілік
мәселелер санатында қарастырылады.
Сонымен қатар ... ... ... ... ғана ... емес ... де ... маңызы бүгінгі таңдағы экологиялық мәселелерді ... ... ... ... ... ... атқара
отырып, олар қазіргі кезде өзекті мәселердің шешу жодарын ... ... ... ... ... мен нәтижені болжайды.
Қоршаған табиғи ортасының ахуалына, экология мәселелеріне мемлекет
әрдайым ерекше көңіл бөліп отыруы тиіс. Себебі осы ... ... ... ... ... әрбір азаматтың денсаулығы осыған әрқашан
тікелей тәуелді.
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
1. ... ... ... туралы: Қазақстан Республикасының Заңы.-
Алматы: «Жеті жарғы», 1998. - 96 бет
2. www.zakon.kz
3. Концепция ... ... ... ... Алматы,
2006.-158 бет
4. Нефтяное ... ... ... ... ... ... Алматы, 1999.-С212
5. www.zakon.kz
6. Глазовский Н.Ф. Аральский кризис. М.: Наука, 1990.
7. ... А., ... К. Арал ... ... ... Алматы, 1996.
8. Айдосов А.Х. Арал мен мен Арал ... ... ... ... ... ... 1992; «Арал мен мен Арал маңының
әлеуметтік экологиясы» арнайы курсының ... ... Ата ... ... ... В.Н. ... в ... в средние века. Алма-
Ата: Наука, 1985.
10. Новиков Ю.В. Природа и человек. М.: ... ... ... В.И. ... ... ... 1991
12. Реймерс Н.Ф. Экология. Теории, законы, правила, принципы и ... ... ... http://www.parliament.kz
14. Соглашение о совместных действиях по решению проблемы Аральского мора
и Приаралья, экологическому оздоровлению и ... ... ... ... ... «Қазақстан Республикасының қоршаған орта туралы Заңы» 1997 ... ... ... ... ... ... Казахстан, Алматы,
2006.-158 бет
18. Горбунов А.П. Экологические проблемы Казахстана – ... ... ... ... по ... проекта «Об экономическом сотрудничестве на
1998 – ... ... ... 13 ... 1998 ... Чернявский С. Проблемы Каспия // Свободнаы мысль – ХХІ. – 2000. - №12
(1502). – ... ... ... ... сонлашений и конвенций, заключенных
СССР с иностранными государствами, - Москва, 1955ж
23. Абраменко Т. Прикаспийские ... ... и ... фонд начали подготовку к ... ... ... // ... №45, 21 ... 1997 ... ... А., Шапшақов К. Арал маңының экологиясы (Қызылорда
облысы). Алматы, 1996.
25. ... ... ... ... ... ортаға түсетін ықпалды бағалау
туралы Конвенция (Финляндия, 1991 жыл, ақпан).
28. Трансшекаралық сулар және ... ... мен ... ... ... 1992ж., 17 ... ... А.Х. Арал мен мен Арал маңының әлеуметтік экологиясы Оқу-
әдістемелік құралы. Қызылорда, 1992; ... мен мен Арал ... ... ... ... ... ... Ата ат.
ҚМУ, 2000.
30. Закумбаев А.К., Арынов Е.М. Проблемы окружающей среды в Казахстане. ... ... ... ... ... ... А X. Арал: пікірлердің соқтығысуы және іс-әрекеттердің іске
асырылуы. «Су суару және су шаруашылығы» 1989. № 6. 9-11 ... ... ... Айдосов А.Х. Арал мен мен Арал маңының әлеуметтік экологиясы Оқу-
әдістемелік құралы. Қызылорда, 1992; ... мен мен Арал ... ... ... ... толықтырылуы. Қорқыт Ата ат.
ҚМУ, 2000.
35. Закумбаев А.К., Арынов Е.М. Проблемы окружающей среды в Казахстане. -
Алматы: ... ... ... 1995
36. Айдосов А X. Арал: пікірлердің соқтығысуы және іс-әрекеттердің іске
асырылуы. «Су суару және су ... 1989. № 6. 9-11 ... ... по реализации проекта «Об экономическом сотрудничестве на
1998 – 2007гг.» Егемен Казахстан 13 ... 1998 ... ... А.П. Экологические проблемы Казахстана – Алма-Ата: Наука,
1990
39. Концепция ... ... ... ... ... ... о ... действиях по решению проблемы Аральского мора
и Приаралья, экологическому оздоровлению и ... ... ... ... ... ... орта мен даму ... БҰҰ қабылдаған Рио-92 декларациясы
(Рио-де-Жанейро, 1992 жыл, маусым)
42. http://www.tabigat.kz
43. БҰҰ шектеулі конвенциясына Климатың өзеруі ... ... ... 1997, 11 ... ... А.К., Арынов Е.М. Проблемы окружающей среды в Казахстане. -
Алматы: Институт развития Казахстана, 1995
45. Бродский А.К. Краткий курс общей ... М.: ... - ... 1996. ... ... ... ... «Қазақстан 2030» даму стратегиясы
48. Қоршаған орта мен даму ... БҰҰ ... ... ... 1992 жыл, ... ... Сонда.
51. http://www.inform.kz
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 ДЕРЕКТЕР
1.1 Заң актілері
Қазақстан Ремпубликасының "Ерекше қорғалатын табиғи ... Заңы ... 15 ... и ... ... ... ... актов. – Алматы:
Юрист, 2001. – 147 б.
Нефтяное законодательство Республики Казахстан: Сборник ... ...... 1999 г. – 154 ... ортаны қорғау туралы. – Қазақстан Республикасының Заңы. –
Алматы: Жеті ... 1998. – 96 ... ... ... орта туралы" Заңы 1997 жыл
"Ерекше ... ... ... ... ... ... – Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 92 б.
1.2 Дипломатиялық құжаттар
Сборник действующих договоров, соглашений и ... ... с ... государствами. - Москва, 1955ж
Қоршаған орта мен даму бойынша БҰҰ ... ... ... 1992 жыл, ... ... конвенциясына Климатың өзеруі туралы Киото хаттамасы
(Киото, 1997, 11 ... ... ... ... ... ... ... (2000ж, 12 мамыр)
Трансшекаралық сулар және ... ... мен ... ... (Хельсинки, 1992ж., 17 наурыз)
Трансшекаралық контекстегі қоршаған ортаға түсетін ықпалды ... ... ... 1991 жыл, ... жылғы 19 тамыздағы ҚР Министрлер Кабинетінің «Биоәртүрлілік
пен оны көрсететін міндеттемелерінің ... ... ... ... ... ... Правительства Республики Казахстан от 19 января 2004
года №50 «Об ... ... ... и ... ... ... ... воздействий на водные объекты».
Соглашение о совместных действиях по решению проблемы Аральского мора ... ... ... и ... ... ... Аральского региона
Программа по реализации проекта «Об ... ... ...... ... ... 13 октября 1998 г.
2 АРНАУЛЫ ӘДЕБИЕТТЕР
Глазовский Н.Ф. Аральский кризис. М.: Наука, 1990.
Грошев В.Н. Ирригация в Казахстане в ... ... ... ... ... А.В., ... Г.Т.Социальная экология (Учебное пособие для
вузов). М., Владос, 1998.
Нұрғазаринов А., Шапшақов К. Арал маңының экологиясы (Қызылорда
облысы). Алматы, 1996
Новиков Ю.В. ... и ... М.: ... ... В.И. ... окружающей среды.
Алматы, 1991
Айдосов А X. Арал: пікірлердің соқтығысуы және іс-әрекеттердің іске
асырылуы. «Су суару және су ... 1989. № 6. 9-11 ... А.Х. Арал мен Арал ... әлеуметтік экологиясы Оқу-
әдістемелік құралы. Қызылорда, 1992
«Арал мен Арал маңының әлеуметтік экологиясы» арнайы курсының
толықтырылуы. Қорқыт Ата ат. ҚМУ, ... К. К. ... ... ... в ... ... 2000. - 584 ... экологического движения Республики Казахстан. 2006.
Кулкыбаев Г.А. Концептуальные основы научной программы «Экология
промышленного региона и здоровье населения» //Проблемы ... 1995. т-I. С. ... А.К., ... Е.М. Проблемы окружающей среды в Казахстане. -
Алматы: Институт развития Казахстана, 1995
Досанова Б.А., Алексеева Л.К., Франковская Н.М. Карта ... ... - М 1: 2500000. ... Картпредприятие, 1997
Горбунов А.П. Экологические проблемы Казахстана – Алма-Ата: Наука, 1990
Чернявский С. Проблемы Каспия // Свободная мысль- ХХІ.- 200.-№12 (1502)
С.30
Абраменко Т. ... ... ... и ... фонд начали плдготовку к реализации ... ... // ... №45, 21 ... 1997 год
Гусева Л.Б. Экологические угрозы региональной безопасности // ANALITIC-
Аналитическое обозрение. – 2001. №1. С. ... О. ... ... ... және ... ... //
Саясат-Policy. – 2003. - №2. – 64-65 бб.
Алимбаев Т.А. Экологические проблемы в Казахстане: история, опыт и
уроки. – ... ... А.Т., ... Д.Н. ... механизм управления
водными ресурсами и основные положения стратегии межгосударственного
вододеления. – Бишкек: ИВПГ., 2000
Әлжанов Ә. Арал тағдыры – адам тағдыры. – Алматы,1997
Бердыгулова Г.Е. ... ... ... использования и
охраны водных ресурсов трансграничных рек.-Алматы: Кайнар, 2002
Илеуова Г.Т., Орынканова А.А. Социальные аспекты экологической
безопасности. // Аналитик. – 2003. - №3. – ... Н. ... ... ... ... для ... и их ... // Аналитик. – 2003. - №4. – С.32-41.
Куатбаева Г. Международные институты сотрудничества в ... и ... ... ... // ... – 2003. - №5. –
С.70-76.
Нысанбек У.М. Концептуальные проблемы экологической безопасности в
Республике ... // ... – 2003. - №5. – ... Т. ... политика как направление реализации
политики ресурсосбережения. // Саясат-Policy. – 2004. - №2. – С.77-80.
Словенская Н.Г. ... ...... И.К. ... протокол – инвестиции в будущее // Экология ХХ век.
– 2005. - №5. – ... ... ... А.К. ... курс ... экологии. М.: Изд.ДЕАН+АДИА - Санкт-
Петерб., 1996. С.7-9
Реймерс Н.Ф. Экология. Теории, законы, правила, принципы и гипотезы. -
М., 1994
Жатқанбаев Ж. ... ... / ...... ... – 2003
Стамқұлұлы Ә.С. Қазақстан Республикасының экология құқығы. / Оқулық. –
Алматы: Жеті жарғы. - 1995
4 БАСПАСӨЗ МАТЕРИАЛДАРЫ
Вестник КазНУ 2001-2004
Казахстанская ... ... – ХХІ век. ... ... ... ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бұлшықеттердің жиырылуы7 бет
Ойынның психологиялық негіздері. Ойын –баланың психологиялық феномені ретінде9 бет
Талғар аймағының туризм мен демалыс саласын дамытудың негізгі87 бет
Ғаламшарлардың көрінетін және нақты қозғалысы3 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
«Сауда фирмаларының тауар қозғалыстарын есепке алу» бағдарламасын әзірлеу65 бет
Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы123 бет
Алматы облысының экологиялық туристік бизнесті дамыту перспективалары77 бет
Жанама салықтардың қазіргі кездегі жағдайы мен олардың жаһандану жағдайындағы даму перспективалары85 бет
Жер қабығы (құрамы, қозғалыстары), бедер туралы жалпы мәліметтер40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь