Эксперименталды-тәжірбиелік бөлімінің мағынасы мен әдістері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І Бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық қалыптасуындағы темпераменттің теориялық және методологиялық негіздері
1.1. Темперамент және тұлға туралы жалпы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2.Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық ерекшеліктері және темпераменттің физиологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
1.3.Бастауыш сынып оқыушыларының тұлға ретінде қалыптасундағы темпераменттің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40

Бірінші бөлімінің қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

ІІ Эксперименталды.тәжірбиелік бөлімінің мағынасы мен әдістері
2.1. Бастауыш сынып оқушыларына жүргізілген психологиялық диагностика ... ..55
2.2 Тұлғалық қалыптасудағы темпераменнтің рөлін анықтайтын эксперименттік жұмыстың мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
2.3. Зерттеудің нәтижесін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74
Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...80
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І Бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық қалыптасуындағы темпераменттің
теориялық және методологиялық негіздері
1.1. ... және ... ... ... ұғым
.............................................8
1.2.Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... ... қалыптасундағы
темпераменттің ... ... ... ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларына жүргізілген ... ... ... ... темпераменнтің рөлін анықтайтын эксперименттік
жұмыстың
мазмұны...................................................................60
2.3. ... ... ... ... ... ... ұрпақ
тәрбиесіндегі асыл мұраларын ... ... ... ... ...... де, кешенді іске айналды. Елбасымыз ... ... ... ... ... ... ... меңгеруге лайық зерек те білімді,
бәсекелестікке қабілетті ... ... ... баса ... ... 2000
жылдың 30 қыркүйегінде қабылданған «Білім» мемлекеттік бағдарламасы ... ... ... ... алу ... мақсат етіп
отыр. Ал, «жалпыға білім беру» моделі «әр адамға таңдау бойынша білім беру»
моделіне көшуге негізделген. Әр ... ... ... ... беру ... ... ... тума қасиеттерімен санасу дәл ... ... ... ... деп санаймыз.
Тума қасиеттердің бірі – темперамент, ол жүйке жүйесінің тума
қасиеттерінен ... ... жеке ... ... ... ... осы жеке өзгешелікпен, яғни баланың темпераментімен санаса біліп
тәрбие жұмысын жүргізіп отырса, онда әр ... ... ... ... ... ... ... анық.
Әрине келешектің иесі – жастар, сондықтан қоғам талабына сай, ... ... ... ... ... ең маңызды мәселе екені
даусыз. Ақыл – жастан, асыл – тастан демекші, ... ... ... ... өз сөзімен айтқанда: «Жастар ертеңгі жарқын болашақты
армандап қана қоймай, оны өз ... ... да ... ... Себебі, қазіргі таңда бүкіл адамзат алдында бұрын ... ... ... ... ... Олардың ішінде бейбітшілік пен
қарусыздану, қоғамдық және әлеуметтік даму, ... ... және ... ... ... және т.б. сол ... ... Адамзат
болашағы аталған ауқымды проблемалармен тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының
менталитетін, адамгершілігін, творчестволық қабілетін қалыптастыру, дамыту
қазіргі таңда өзекті ... ... ... Осы ... ... ... бойындағы тума қасиеттердің бірі-темперамент ... ... деп ... айтып кеттік. Ендеше, 25-ғасырдан бері ғылыми ойды
қызықтырып келе жатқан темперамент ... ... ... ... төрт типі ... теорияларын тарихи тұрғыдан
қарастыратын болсақ, ... ... ... ... ... деп бөлінеді. Гуморалды теория темпераментті
адам бойндағы сұйықтармен ... ... ... ... ежелгі грек дәрігері-Гиппокарт(б.э.д.Үғ.).Оның ... төрт ... ... өт, ... қатынасымен ажыратылады.Осы психологиялық тағылымды арқау ете
отырып, ежелгі дүние дәрігері ... ... ... ... ... ... ... Гален темперамент түрін денеде
жоғарыда аталған шырындардың бірінің басымдылығымен байланыстырады.Ол
біздің заманымызға дейін ... ... ... белгіледі:сангвиник,
флегматик, холерик, меланхолик. Гален ендірген бұл ғажайып жаңалық ... ... ... ... ... күшті ықпалын тигзді.
Мәселен,И.Кант гуморалды теорияны негізге ала отырып темпераментті адамның
сезімімен және ... ... ... ... холерик-әрекетшіл, белсенді, ұстамсыз;флегматик-ұстамды,
мізбақбас ). Ал отандас ғалым П.Ф.Лесгафт болса темпераментті ... ... және зат ... ... жылдамдығымен
байланыстырып қарастырады.
Конституциялық теория темпераменттің биологиялық негізі ретінде дене
құрылымын, дене мүшелерінің ... және ... ... отырып, әр
адам өз дене құрылымына қарай өзіндік психикалық ... ие ... Бұл ... ... ... ... адам организімінің
конституциялық айырмашылықтарымен байланыстырған. ... ... көп ... ... ... Бұлардың ішінен кеңінен
тараған Э.Кречмердің «Дене құрылымы және мінез» атты еңбегімен берілген
конституциялық типология ... Бұл ... ... ... кең ... Осы ғасырдың 40-шы жылдарында АҚШ-та бұл теорияны одан ... ... да ... типтерін дене құрылымына қарай
ажыратты, бірақ оның қосқан жаңалығы эмбриологиядан алынған терминологиясы
болды.
Нейрофизиологиялық теория ... ... ... ... ... ... байланысты екендігін көрсетті.Бұл теорияның
негізін қалаған және эксперименталды түрде дәлелдеген И.П.Павлов пен ... ... ... ... ...... бойы ... ойды қызықтырып келе
жатқан мәселелердің бірі. Оған деген қызығушылықтың төркіні – адам ... дара ... Оның ... бір ... адам ... және физиологиялық құрылымы мен ... ... ... - ... ... ... мен қатынастарға негіз бола
алуында. Адамдар арасындағы ... ... ... ... ... ... – қозғалғыштығы – бәрі ... ... ... ... осы ... ... ... шешілмеген, талас-тартысты қырлары баршылық. Себебі, әр
адамның темперамент типі тума ... ... ... ... ... ... ... типтің ұйымдасу проблемасы әлі ғылыми
шешімін ... ... ... ... ... көзқарастардың
көптігіне қарамай, оның жеке адамның әлеуметтік тұлға ретінде қалыптасуының
биологиялық, яғни табиғи ірге тасы ... ... ... ... тұлғаның дамуы әрқашан даралаған және қайталанбас процесс
болғандықтан ... ... ... отырып бізде өз диплом
тақырыбымызды: ... ... ... ... ... қалыптасуына
темпераменттің ықпалы » деп таңдадық.
Зерттеу объектісі: Бастауыш мектеп ... ... ... ... мектеп оқушыларының тұлға ... ... ... мақсаты: Бастауыш мектеп оқушыларының тұлға ретінде
қалыптасуындағы темпераменттің ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қалылтасуына темпераменттің ықпалы бар болуы мүмкін.
Зерттеу міндеттері:
1) тұлға мен темпераменттің теориялық және ... ... ... ... ... ... отырып, бастауыш
мектеп оқушыларының таным ... ... ... ... ... оқушыларының таным процестеріндегі психологиялық
ерекшеліктерімен санаса отырып, ... ... ... ... ... ... және методологиялық негіздері: Бастауыш мектеп оқушыларын
зерттеудегі қазіргі жаңа ... ... ... теориялар мен
концепциялар негізге алынды.Гуморалды теория (Гиппократ, Гален, ... ... ... ... ... ... ... теория ... ... ... ... өкілдері: Т.Кампанелла, Д.Локк, Д.Дидро,
Ш.Фурье, Р.Оуен және Сен-Симон. Тұлға ... ... ... ... ... ... ... Э.Эриксон, А.Бандура,
А.Маслоу, т.б.
Зерттеу әдісі:
- психолого-педагогикалық бақылау;
- әңгіме (оқушылармен және мектеп мұғалімдерімен);
- тест «Ойша санай ... ... ... және «Матрица Равена»
- тест «Темперамент формуласы»
Зерттеудің ... және ... ... ... ... құралып, 2007-2008ж.ж. аралығында өтті .
І-ші кезең – зерттеу тақырыбын ... ... ... теориялық арқылы оның зерттелінген деңгейін білу, зерттеудің
ғылыми аппаратын анықтау, зерттеудің жоспарын және ... құрy ... ... ... байланысты әдебиеттерді қарастырып талдау,мектеп
психолгі және бастауыш сынып оқушыларымен әңгімелесу, тәжірибе барысында
алынған мәліметтерді жалпылау, жүйелендіру және ... ... ... Экспериментальды зерттеулер нәтижесі келешекте
мектеп психологының жұмысына ... ... және ... ... ... ... ретінде көмек береді.
І.Бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық қалыптасуындағы темпераменттің
теориялық және методологиялық негіздері.
1.1. Темперамент және ... ... ... ... ... ... ірге ... қалаған ежелгі грек
дәрігері – Гиппократ (б.э.д. Vғ.). Оның тұжырымы бойынша, ... ... ... - қан, ... өт, ... - өзара қатынасымен
ажыратылады. Осы психологиялық тағылымды арқау ете отырып, ... ... ... ... ... І Іғ) ... рет темперамент түрлеріне
ғылымдық сипат берді. Гален темперамент ... ... ... ... ... басымдылығымен байланыстырды. Ол біздің заманымызға
дейін жеткен темперамент атауларын белгіледі: сангвиник (sangius - ... (phlegma – ... ... (chole - өт), ... (melaschole
– запыран).Гален ендірген бұл ... ... ... жүз ... ... ғалымдар ізденісіне күшті ықпалын тигізді.
Сонау көне заманнан бері адамзат өзінің іс ... ... ... ... ... келген. Неге адамның
мінез-құлқы, өмірге бейімделгіштігі әр түрлі? – деген ... ... ... ғасырлар бойы жауап іздеген. Ең алғаш осы мәселелерге жауап
берген гректің ғұлама ғалымы Гиппократ ... ... Ол ... ... ... яғни ... топтарына бөлген. Холерик-албырт.
Мінезі өте шапшаң, қызба, белсенді, қайратты көңілді ... ... ... іскер, жылдам қимылдап, ... ... ... істеп
тастайды. Сангвиник-ширақ. Пысық, ұстамды, ... ... ... ... ... Олар мақсатына жетуге жігерленіп, қайраттанып,
аянбай еңбек етеді. Флегматик-салмақты. Байсалды, ... ... ... ... баяу ... ... ... жұмыстары көпке созылады,
бірақ нәтижелі болады. Мақсатына жету үшін ... ... ... ... ... байқатады. Меланхолик-ынжық. Бұған жұмсақ
мінезді, әлсіз, өкпешіл, ... ... ... ... ... ... Өмір ... өте баяу, қиналып ... өте ... ... ... ... ... Осы ... бірінен бірін ажыратып қалай анықтауға болады? – ... ... ... ... ... жауап бермекші болған. Олардың
пікірінше, ағзаның бойындағы қан, өт, ... ... ... ... азды ... ... мінез қалыптасады. Егер бауырдан шығатын өт
көп болса, холерик, қаны толық адамдар – сангвиник, шырыш ... ... ... ал өт ... ... қара өт көп болса – меланхолик ... ... ... ғылымының сол дәуірдегі деңгейімен
мінездемеге түсініктер ... Ал ... ... ... айтқандары сәйкес келмейді, өйткені мінез-құлық жоғары ... ... ... ... қызыметімен қалыптасатын ағзаның
қызметі. Бірақ Гиппократтың темперамент туралы ... ... ... ... ... ... ... жоқ .[2.с,31-32].
Қазақтың әйгілі жазушысы Ж.Аймауытов Гиппократтың іліміне көп көңіл
аударған. «Психология және өнер ... ... ... ... ... мінез туралы өте жақсы пікірлер айтқан. Ол ... ... ... ... ... ... жанды, құмартпалы, ұйытқымалы, сары
уайымшыл деген сипаттамаларын берген.[8].
Ежелгі дәуірлерден ... ... ... дене ... ... қызметінің ерекшеліктерімен сай келетін көп түрлі әрекет-
қылықтарды топтап, ретке келтіруге атсалысқан. Осыған орай темпераменттің
көп түрлі типологиясы ... Орта ... ... ... химиялық заттардың құрамына байланысты екендігін түсіндіруге
тырысты.Кейінен темперамент организмнің ... ... атап ... қан жолы ... құрлысына, зат
алмасуға,ішкі секреция бездеріне ... ... ... де ... ... ... ... еңбегінде
темпераменттің төрт түрі туралы толық психологиялық сипаттама берді.Бірақ
ол темперамент пен ... ... ... ... ... қарастырды.
Темперамент туралы теориялар ХІХ ғасырдың аяқ кезінде де кең өріс
ала бастады. ... ... ... ... ... ... ... тонусына байланысты десе,орыс антропологы ЗеландН.Л.(1833-
1902)ми қабықшасындағы ... ... ... ... ... деді. Көрнекті орыс педагогы П.Ф. ... ... қан ... ... мен ... деп ... [1,б. 226-234] ,[4,5] .
К. Юнг, Г. Аизенг барлық ... ... ... ... бөлуге болады деген. Экстраверттерге әр ... ... ... ... ... ... керісінше тұйық
мінезділер, невротиктерге ... күйі ... ... ... ... біз Юнгтің ... ... ... ... ... және интроверсия миханизмдеріне ие екендігін және бір
механизмнің ... ... ... күші ғана тип жөнінде
сөз етуге беретінін ... ... ... ... алмастырылып отыруы қалыпты тіршілік ... ... ... және ішкі ... ... бір ... ... қиындатады немесе тежейді. Мұның, әрине, бір
механизімнің басқасының алдындағы ... ... ... ... ... ... да бір ... тұрақты болатын болса,
онда біз тип жайлы ... ... ... ... ... «Тип» ұғымы ешқашан механизімді басқасы толық ... ... ... ете ... оңай ... ... Юнгтің еңбектерінен осындай көптеген дәйексөздер де ... әрі ... бәрі ... ... экстарверт немесе
интроверттерге бөлу Юнгтің ойына ... те ... ... Ол ... ... эксстравертті және ... ... бір ... сипатталып, үстемділігімен
ерекшеленеді деп есептеген. Сонда оның ... ... ... ... типология жөніндегі ... ... ... ... және осы мәселеге қатысты ойын
таңғаларлық ... ... ... ... ... осы сұрақтың жауабын таба ... «Тип ... ... ... және ... ... ... Табиғатта баяу
асулардың ұшы-қиырсыз теңізінде ешбір нақты және ... ... ... ете алмайды деп есептегеніміз қате ... ... ... ... бір ... ... бізге
деректердің қайталанушы ... ... ... біз оларды
обьективті түрде зерттей ... ... бір ... бітістер жиынтығымен істес болғанымызды ... ... ... ... ... ... емес, корреляциялардың тобы маңызды; тек ... ... ішкі ... ... ... [8.б, ... Кречмердің «Строение тела и ... ... әр адам өз дене ... орай ... психикалық
ерекшелікке ие деп көрсеткен. Осындан, дене ... ... бас, ... т.б) сырыттай өлшемдеріне байланысты ... ... тип ... ... ... ... тұсы
жайылынқы, тар иықты, қол-аяғы ұзын сидыған.
Пикник-мығым, ... кіші ... орта ... ... ... бас, ... мойын.
Атлетик-бұлшық еттері күшті дамыған, ... ... ... не орта бойлы, кең ... ... ... ... қисынсыз. Бұл адамдар-әрқилы мүшелік
зақым-сырқаттарға ұшырағандар.
Алалған дене ... ... үш ... ... ... ... ... құрылымы нәзік,
әлсіз дамыған, тұйық, эмоциалары ... ... ... мен
көзқарастарға өзгеріміне ере бермейді, осыдан қоршаған ... ... ... ... ... ... ... жоқ, ойлау қабілеті шабан, көбіне
ұаймашыл. ... ... ... ... ... қуаныштың арасында бірдей; тіл ... ... ... ... ... ... теориясының
негізін қалаған-Э. Кречмер. Бұл теория Батыс ... кең ... Ал осы ... өзіндік ерекшеліктерімен осы ғасырдың
40-жылдарында ... одан әрі ... У. ... ... ... да темперамент типтерін айруда ... ... ... және оның ... ... ... ... көпшілігі жантану ғылымында өткір ... Бұл ... ... ... ... қасиеттердің
қалыптасуына қоршаған орта мен әлеуметтік жағдайлардың ескерілмеуі.У.Шелдон
теориясын сынға ... Я. ... ... ... «Адамның тамаққа әуес
болу, ұжымшыл болу не ... болу ... ... оның дене ... ... ... ... мұндай
қасиеттер анатомиялық-физиологиялық негізгі ие болғанымен ... ... ... ғана ... Ал ... ... ... адамдағы психикалық процестер мен оның ... ... ... ... ... ... белгілі
болған. Темперамент түрлерініғң ... ... ... ... ... келуі И. П. ... және оның ... ... дәлелденген. И. П. Павлов және оның
шәкірттерінің ... ... ... И.П. ... және ... ... эксперименталды дәленделген.И.П.Павлов иттің
шартты рефлекстік әрекет ерекшеліктердің зерттей ... олар ... ... ... пайда болуына назар аударды.Мұндай
айырмашылықтар ең алдымен ... ... ... мен сол ... ... мен ... ... Бұл жағдайлардың көрінуі жүйке
процесінде қалыптасатын ... ... және ... ... ... ... дәлелденген. И.П.Павлов темперамент
типінің жүйке қасиеттері ретінде қозу мен ... ... ... ... атап көрсетті. Қозу күші мен тежелеу күші-бір біріне
тәуелсіз жүйке жүйесінің дербес ... күші ... ... ... ... Осы күшке орай жүйке төзімді, ұзақ не
қысқа мерзімді әсерлі қозуды ... ... ... ... Ал
тежелеу күші жүйке жүйесіндегі күшті әсерлерді басып. Сөну және біріктіру
шартты ... іске ... ... ... ... ... ... қозу мен тежелеу құбылыстарының өзара бірдейлік
сипатын көрсетеді. Осы екі процесс күштерінің аралық ... ... күші ... ... ... ... ... байсалдылығы не
ұстамсыз, ауыспалылығы туындайды. Жүйке жүйесінің үшінші ...... ... – бір ... ... екінші түріне ауысу
жылдамдығында көрінеді. Сонымен ... ... ... ... қылық - әрекетінің өмір жағдайларының өзгеруіне сай ... ене ... ... ... ... ... қасиетінің өлшеміне бір
әрекеттен екіншісіне, енжарлықтан белсенділікке ... кері ... ... ... ... қарсы құбылыс – ... ... Бір ... түрінен екіншісіне өту үшін қаншалықты
көп уақытпен күш қажет болатын ... ... ... ... ... ... ... жүйке процестерінің қасиеттері негізінде жүйке
жүйесінің типі немесе жоғарғы жүйке қызметінің типі деп ... ... Бұл жүйе әр дара ... ... жүйесіне тән негізгі ... ... Ол ... қозу мен ... процестерінің күші, тепе-
теңдігі, қозғалмалығы. Осы үш қасиетті негізге ала отырып, ... ... ... орай және ... типпен әлсіз типті айыра, дәстүрлі
Гиппократ ... ... ... ... төрт негізгі типін ажыратты.
- күшті, қозу мен тежелуі теңдей, қозғалмалы – сангвиник;
- күшті, қозу мен ... ... ...... ... ... басым – холерик;
- әлсіз тип – ... ... ... жүйке жүйесінің типі тума беріледі,
тәрбие мен қоршаған орта ықпалынан өзгеріске келе бермейді. Осыдан жүйке
жүйесінің ...... ... ... ... ... болған
темпераменттің физиологиялық негізін қалайды, яғни адам темпераменті –
жоғары ... ... ... ... ... ... ... И. П. Павлов негіздеген типология темперамент психологиясы
саласындағы көптеген лабораториялық зерттеулерге бастама ... 50- ... ... ... ... ... шәкірттері
В.М.Теплов, кейін В.Д.Небылицин темперамент типологиясын жаңа ... ... ... ... орыс ... ... (1896-1965)
лабораториясында жүйке жүйесінің типтері одан әрі ... ... ... ... ... жасаған болса, Б.М.Теплов пен
оның ... ... ... ... ... Бұл зерттеулерде
И.П.Павловтың жүйке жүйесінің төрт типі туралы ілімі адамдардың жеке
өзгешеліктерін, ... оның ... ... ... ... бірден-бір ғылыми теория ... тағы да ... ... ... бірі ... ... ... бірінде жүйке жүйесінің әлсіз типінің өзі ... ... ... ... ... өмір ... ... деп
саналатын осы әлсіз типтің өзі енді қозғалғыш, баяу, қозуы мен ... ... деп ... ... ... де сезімталдылығы
күшті екендігі, осыған орай оның сыртқы ... ... алу ... ... ... Ересек адамның жүйке жүйесін эксперименталды талдауға
ала отырып, жүйке ... ... екі ... ... лобилдік және
динамикалық. Жүйке жүйесінің лобилділігі – жүйке процесінің туындау және
сөну шапшаңдығында көрінеді де, ал ...... ... ... ... тежегіш шартты рефлекстердің оңай және жылдам түзілуінен
байқалады. Көп зерттеулер нәтижесінде осы заман ... ... ... адам ... ... ... ... ие. Нақты жүйкелік
типке сай темперамент қасиеті дара психологиялық өзгешеліктердің ... ... – бұл ... ... ... ... дара ... жиынтығы. Ал қасиеттер іс-әрекеттің ... ... ... сеп-түрткілерге тәуелсіз, бірдей сипатта көрініс
береді, ересек шақта да өзгеріссіз тұрақталады. Психикалық қасиеттер ... ... ... ... типіне негіз болады. Темперамент
типінің нақты көрінісі сан алуан. Олар тек ... ... ... ... ... барлық психикалық құбылыстар ... ниет ... ... ... ... ... ... кезеңде психология ғылымы белгілі жүйеде темперамент типтерінің
бәріне толық психологиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... қабылданған темпераменттің төрт (сангвиник,
холерик, флегматик, меланхолик) түрінің психологиялық сипатын түзу ... ... ... ... темперамент қасиеттері қолдануда:
Сезімталдық – адамның қандай да психикалық жауап әрекетінің пайда
болуына ... ... әсер ... ең ... ... мен сол ... туындау шапшаңдығы.
Жауап - әрекетке келу – бірдей ықпалды сыртқы не ішкі әсерлерге ... ... ...... ... ... ... дүниеге ықпал жасауы
және кедергілерді жеңу үшін жұмсалған әрекет-қылығының қарқындылығы.
Жауап-әрекетке келу мен белсенділік ... – адам ... ... ... ... қаншалықты тәуелді екенін білдіру: ... ... ішкі ... ... кездейсоқ оқиғалар), болмаса ниет,
мақсат, талғам ...... ... ... мен ... жағдайларға қаншалықты
жеңіл әрі жылдам үйренісе алуы немесе жаңа жағдайға салғырт, тіпті жат
қылық көрсетуі.
Жауап әрекет ... - әр қилы ... ... мен ... ... ... ой ... шапшаңдығы.
Экстраверсия, интроверсия – адамның жауап әрекетімен іс қимылына
себеші жағдайлар – ... ... ... сезімдер немесе өткен мен
болашаққа байланысты санадағы бейне, елес пен ... ...... ... болуы үшін қажет ең төменгі
әсердің шамасы мен оның ... ... ... ескеру мен қазіргі заман психологиясында
темпераменттің барша ғылыми ... ... төрт ... сипаттамасы
төмендегідей:
Сангвинник – жоғары дәрежелі әрекетшіл адам, бұл әрекетшілдік ... ... сай, қозу мен ... ... ... ... ... кетеді, ым-ишарасы мен қозғалыс қимылдары мәнерлі және
шапшаң. Сол ... ... ... болмақшы себептен көңілі қалып,
мұңайып қалады. ... ... , ... мен ... ... ... ... Сезімталдығы өте жоғары, сондықтан ол ... ... ... мен ... ... ... Мұндай адам көтеріңкі
белсенділікке ие, жұмыс қабілеті мен қуатының жоғары ... жаңа ... ... ұзақ ... ... қызметін жалғастыра алады.
Зейінің таңдаған обьектіне тез шоғырландырады, тәртіпті, қажет ... ... ... мен ... тоқтау, тиым бере алады. Әрекеті
жедел, ақыл-ойы икемді, тапқыр, сөйлеу қарқыны шапшаң. Сезімдері, көңіл-
күйі, ... мен ... ... жағдайға байланысты жеңіл ауысып
отырады. Сангвинник төңірегіндегілер мен тіл табысқыш, жаңа ... ... ... ... бір ... екіншісіне ацыса алады, қажет
болса қайта үйреніп, жаңа дағдылар қабылдауға шебер. Әдетте, бұл типті адам
өткені мен ... ... ... ... ... қалып қоймай, көбірек сыртқы әсерлерді обьектив бағалауға бейім,
экстраверт.
Холерик. Сангвинник ... жай ... ... ... және
белсенді. Бірақ холериктің әрекетшеңдігі белсенділіктен басымдау, сондықтан
ол ұстамсыз шыдамсыз қызба. Сангвинникке қарағанда ... ... ... – ниеттері мен қызығулары ... ... ... қиындау, сезімі көбірек сырттай көрінеді, сондықтан – ... - ... ... ... мен ... шарпулары кем
көріністі. Оны күлдіру де, мұңайту да оңай емес. Төңіректің бәрі ... ... ол ... Қай ... да сабырлылығы мен
байсалдылығын жоймайды. Ым – ишара жоқ, сөзі сылбыр, ... жай. ... ... ... ... мен ... өзгертуі ауыр. Солай да
болса, флегматик өте қуатты, жұмыстан шаршамайды. Шыдамды, ұстамды, сезімге
берілмейді. Әдетте, жаңа адамдармен ... кете ... ... ... Бар білгені ішінде – интроверт.
Меланхолик. Өте сезімтал, бірақ ... кем ... ... көзіне жас уйріліп, өкпелегіш, ... ... ... ... ... ... ... мен қозғалысы өте
сылбыр.Әдетте,өзіне ... ... ... ... ... кем, тез ... қызметі болысыз.Зеиіні
тұрақсыз, оның барша психикалық процестері ... ... ... мен ... оқшаулануынан ішіне туйгені көптолық
интроверт.[3,б 227-229]
Сангвиник темпераментінің, Павловтың айтуынша, қуатты, тұрлаулы,
ширақ тип ... еті тірі ... ... істі ... ... журе береді.
Ол жұмысқа қабілетті, беріліп істейді, басқа ... ... тез тіл ... темрераментіндегі адам көбінесе ... ... ... ... бір осал жері іс жоқ кезде сылбыр
күйге түсіп кетеді. Олар кез – ... ... ... ... ... ... жүріп-тұрады. Осы темпераменттің – қыймыл – қозғалыстың
баяулығы өмірде болып жатқан жағдайларға ... ... ... ... темпераментіндегі адамға әсер етпейтін нәрсе жоқ,бірақ
әсер ... ... ... өз ... ... ... неде болса ішінде
жүреді. Тұйықтық өз ойына шомуға бейім ... ... ...... ең бір ... ... Орыстың классик жазушылары өз
шығармаларында түрлі темпераменттің өкілдерін ... ... ... ... және ... романындағы қарт князь Волкомский
холерик темпераментінің, «Анна Каренинадағы» ... ... ... ... «Өлі ... Собакеевич флегматик
темпераментінің, мұндағы ...... ... ... ... ... табылады (Қ.Б.Жарықбаев)
Табиғи жағдайда темпераментердің « таза» түрін ажырыта алу, көбінесе
қиынға со түрін ажырыта алу, көбінесе қиынға ... олар ... ... ... әр ... ерекшеліктерінің көленкесінен жөнді
көрінбей қалуы да мүмкін. Темпераментердің адам ... ... ... ... тигізетін әсерімен салыстыруға болады.Өйткені
темперамент-адамның табиғи жағын көрсететін басты ... ... ... тума ... ... ... ... бірі.( Қ.Б Жарықбаев)
И.Павлов темпераментке мынандай анықтама береді: « Темперамент
жануарлар мен жеке адамның жалпы ... ... ... ... ... ... ... нерв жүйесінің жалпы сипаттамасы».
Темперамент – адамның психикалық әрекетінің нақты ... ... дара ... ... ... ... темперамент деп жеке адамның қылығы мен
түрлі іс-әрекеттерінен көрінетін ... дара ... ... болсақ,
онда жеке тұлғаның дара ерекшеліктері оның жас ерекшеліктерімен ... ... ... ... дара ... деп белгілі бір
адамға тән оның мінез-қылқындағы, ақыл-ойындағы, ... т.б. ... ... ... ... айрмашылығын айтуға болады.
Психологиядағы соңғы уақытта болып жатқан ең ... ... ... ... ... ( ... ... тұтастық немесе
қырылымдық тұрғымен ауыстыру болып ... ... ... өкілдері тұтастық көз қарасты ұсынады және оны барлық психологиялық
негізіне салады.Жаңа көзқарас бірінші орынға өзіндік ... ... ... ... ... ... ... мен функцияларан анықтайтын
тұтастық мәнін шығырумен маңызды.Қазіргі таңда тұлға мәселесі ерекше өзекті
мінге ие. ... ... ... ... және ... процесс.
Адамның сыртқы болмысы туралы мәселер және оны дене ... ... ... ерекшеліктеріндегі адам
конституциясының негізіне сүйенбей қараластырылуы ... ... ... ... ... ... Айзенк факторына, И.П.
Павловтың жоғарғы жүйке іс-әрекетініңтиптеріне толқталмай өтү ... ... ... ... ... ... ... екі жағдайда-
биологиялық және әлеуметтік салада ... ... ... дүниеге келгенде
биологиялы тұрғыдан тірі жан иесі, яғни адам туды ... ол « ... ... Оған ... ... ... ... айтқан пікірінен мысал
келтірейік: «Жер жүзіндегі басқа жан ... ... адам ... өте ... зағип осал болып туады.» Малдың төлі туа ... ... ... жұмыртқадан жарылысымен жүгіріп кетеді. Адам
баласы туғанда інгалаған айғайы мол бір кесек ет, ақылы есі жоқ, ... ... ... ... тым сараң өсетіндіктен, оның денесіне, жанына азық
беріп, өсуіне көмек көрсетпей яғни ... ... - ... ... ... ... Бұл көп ... ішкі және
сырттқы қайшылықтарғы ... . Ішкі ... деп ... нерв ... ... ... қалыптасуын айтады.
Организімнің дамуы- ... ... ... сезім мүшелері, психологиясы:
түйсігі, ерік, сезім, қаылдауы, есі, қиялы, ... т.б. ... мен нерв ... даму ... оның ... қызметінің
дамуы жетіледі. Сыртқы қайшылықтарға баланың өскен ортасы, ... ... ... ... пайдалы істері, ... ... ... ... ... ... ... т.б. жатады.
Даму әр кезде бірыңғай процесс. Өйткені ... ... ... ... ішкі ... санасына байланысты. Сондықтан сыртқы ортаның ықпалын
қабылдауда баланың ... ішкі ... ... ... қозғаушы күші.
« И П Павловтың ілімі бойынша, даму – ішкі нерв процестерінің және сыртқы
жағдайлардың өзара ... ... ... ... ... етуі ».
Жеке тұлғаның дамуы және қалыптасуы жайындағы пікірлер осы кунге дейін
ғылыми ... ... ... ... Олар ... бір-біріне
қарама-қарсы екі бағытта қалыптасқан, бір ыңғай немесе ортақ ой жоқ . ... жеке ... ... ... тумысынан белгіленген, яғни
тұқым қуалаушылық табиғатынан деп дәлдейді. Олар ... грек ... және ... Олар құл ... ... бағынушылықты
табиғаттың заңы деп дәлелдейді. Х.VІІІ ғасырда реакциялық ... ... ... ... ... американың психологы
Эдуард Торндайк (1874-1949) мен философ - педагог Джон Дьюи ... ... ... Фрейд жеке тұлғаның дамуында биологиялық фактордың
маңызына ерекше тоқталып, қоғам мен тәрбиенің рөлін жоққа шығарады. Олардың
айтуынша, жеке тұлғаның дамуында ... ... ... рөл ... ... ... қасиеттері ұрық кезінде пайда болып сан жағынан
жетіледі деп түсіндіріледі. Бұл бағыттың өкілдері өз ... ... ... мен ... яғни даму ... әмірімен деген пікірді
уағыздайды. Екінші, гуманистік бағыттың өкілдері социал-қиялшылдар Томас
Мор және Томмазо Кампанелла ... ... Джон Локк ... материалисі Д. Дидро (ХVІІІ ғ.), Ш. Фурье, Р. Оуэн және ... ғ.), жеке ... ... ... ... тәелді екендігін,
адам-жағдайлар (орта) мен тәрбиенің ғана жемісі деп ... ... ... атты еңбегінде адамды жан-жақты дамытудың негізі – жалпыға бірдей
және міндетті оқу , оқуды ана тілінде жүргізу, ... ... әр ... теориялық білім беру, оны еңбекпен ұштастыру деген қағидасын
ұсынады. Джон Локк жас ... жаны ақ ... ... ... тек ... мен ... ғана адам қасиеттерінің көзі, бұлағы деп бала дамуын
өзінің осындай көз қарасы ... ... ... ... ... дамуындағы әлеуметтік орта мен тәрбиенің мәнін ашып, оның негізгі
– қоғамдағы адамдардың бәріне ортақ білім беру мен ... ... жеке ... пен адамды адам қанау жағдайында оны ... ... ... ... Олар ... ... ... қоғам
жағдайында бейбітшілік жолмен жүзеге асыруға болады – деп ... [16.с, ... ... ... мен ... қоғам мен тәрбиенің маңызын
ғылыми түрде дәлелдеген К. Маркс пен Ф. Энгельстің ... жеке ...... ... ... белгілі қоғамдық қатынастардың
жемісі. Олар ... даму ... ... ... ... ... туғызатын тапсыз жаңа қоғам орнату қажеттілігін дәлелдейді.Жеке
тұлғаның дамуы жайлы Н. В. Савинның «Педагогика»оқулығында: «Жеке ... – бұл ең ... оның ... ... ... ... жеке ... елеулі болып табылатын барлық сфераларда: іс-әрекетте, өзін қоршаған
өмір шындығының бейнелеуінде, өзін қоршаған құбылыстарға, адамдарға ... ... ... ... ... ... ... - деп тұжырымдайды [25].
Ж. Қоянбаевтың «Педагогика» оқулығында ол туралы: «Жеке адамның дамуы
дегеніміз – оның нерв ... ... ... ... оқу қабілетінің адам баласының жасаған материалдық
және ... ... ... ... даму ... - ... ... «Бала жарық дүниеге келгенде бала туады ... ... ол ... деп ... Себебі оның қалыптасуы және дамуы біртіндеп тіршілік
етумен байланысты болып келеді. Яғни, ол жас ... ... ... ... әлеуметтік қасиеттері қалыптасып дами
бастайды. Қорыта айтқанда, адам биологиялық фактор ретінде өзінің тіршілік
ету ... ... ... ... ... ... анықталады.
З. Фрейд, К. Юнг, Э. Эриксон, А. Бандура, К. ... А. ... ... ... А. Н. ... т.б. тұлға мәселесін тереңінен қарастырып, әр
қайсысы өз үлестерін қосқан. Мысалы, гуманистикалық және трансперсоналдық
психология Жоғары ... ... Мен ... ... ... байланысты «өзін-өзі актуалдайтын тұлға» деген түсінік ендірілген,
мұндай тұлға өзінің шығармашылық, рухани ... ... ... отырып оны
өзінің адамдық даму процесінде іске қоса алады. (А.Маслоу) [6,12].
Жеке тұлға жайлы Н. В. ... ... ... «Жеке
адамның дамуы – бұл ең алдымен оның ... ... ... процесі,
жеке адам үшін елеулі болып табылатын барлық ... ... ... өмір ... ... өзін ... құбылыстарға,
адамдарға деген қарым-қатынаста, таным-білім процестерінде болатын ... ... - деп ... ... келгенде жеке тұлғаның дамуы мен қалыптасуында оған
ықпал ... ... бір ... ... ... ... ... Мысалы 30-
шы жылдардың аяғында, кейбір совет педагогтары жеке ... ... рөлі ... ... ... ... тәрбиенің жетекші рөлін бағалайды.
Сод секілді дамуда тәрбиенің рөлін ... ... ... ... қою ... кездеседі. Джон Локктың дәлелдеуінше бала жаны
табиғатынан-ақ тақта сияқты тап-таза болады, ... ... нені ... ... ... ... тиіс деген сыңаржақ қорытындыға келсе, Б. Г.
Белинский керісінше бала жаны не болса соны жаза ... таза ақ ... оған өмір ... ... мәні ... мен жазу құралына және сол
тақтаның өз сапасына байланысты деген көзқарасы жеке ... ... ... әлеуметтік және педагогикалық факторлардың
маңызын бірыңғай қарастыруды қуаттайды. Себебі жеке ... ... ... ... ... өз ... жеке тұлғаның
қалыптасуында баланың биологиялық ерекшелігі темперамент сипатын ... деп ... ... әр ... ... ... оның жас
ерекшелігімен байланыстыра отырып қана оқыту мен тәрбие жұмыстарын тиімді
жүргізуге болады. Сондықтан қазіргі заман талабына сай ... ... ... ... негізгі шарттарының бірі – балалардың жас
және дара ерекшеліктерінің даму заңдылықтарын жете меңгеріп олармен санасу,
білу міндетті ... деп ... Жеке ... ... ... ... ... Өзін-өзі тәрбиелеудің ерекшелігі оның
мақсаттылығы. Өзін-өзі тәрбиелеу – баланың саналы, ... ... ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктері және
темпераменттің физиологиялық
негіздері.
Қазіргі заманғы тәрбие жүйесінде ... ... шағы бала ... ... он бір-он екі жасқа дейінгі кезеңін ... ... ... Жеті ... он ... ... кезеңдегі негізгі белгі мынада: бұл
жаста жасына дейінгі бала мектеп оқушысына айналады. Бұл бала өз ... ... ... ... ... белгілерін оқушының ерекшеліктерімен
ұштастыратын өтпелі кезең.Бұл белгілер оның мінез-құлқында, санасында
күрделі, ал ... ... ... түрінде қатар жүреді. Кез-келген
өтпелі күй сияқты бұл шақ көзі ... даму ... бай, ... ... байқап, қолдап отыру маңызды. Адамның көптеген ... ... тап осы ... ... ... ... және
әдетке айналады. Сондықтан ғалымдардың ерекше назары қазір бастауыш класс
оқушыларын дамытудың резервтерін анықтауға ... Бұл ... ... одан арғы оқу және еңбек қызметіне неғұрлым табысты
дайындауға мүмкіндік береді. ... ... ... балалардың
психикалық дамуын жете түсіну үшін бастауыш класс оқушыларының анатомиялық-
физиологиялық ... ... ... жөн ... ... ... ... ерекшеліктері.
Бұл жаста дененің барлық ... мен ... ... ... Мысалы, омыртқаның барлық бүгілістері (мойын, арқа, бел ... ... ... ... ... әлі де аяқталмайды, оның ... мен ... да ... бұл ... дене ... беру ... ... түріменайналысу үшін елеулі мүмкіндіктер ашады. Бұл
жастағы оқушылардың бұлшық еттері мен ... ... ... ... ... ... ... ет күші артады. Ірі бұлшық еттер майдаларынан
ертерек жетіледі. Сондықтан да балалар салыстырмалы түрде алғанда күшті ... ... ... ... көп ... ... ... дәлдікті талап
ететін ұсақ қимылдарды орындау қиынырақ соғады. Саусақ ... ... – он бір, ал ... сүйектерінің қатаюы он – он екі ... ... Егер осы ... ... онда ... класс оқушысы неліктен әр
кез жазбаша тапсырмаларды үлкен күш жұмсап орындайтыны түсінікті болады.
Оның білегі тез талады да, ол өте тез және ұзақ жаза ... ... ... ... І – ІІ ... ... жазбаша тапсырмаларды
аса көп беруге болмайды. Бастауыш класс оқушыларының жүрек ... ... ... және ол ... ... қамтамасыз етіледі, сондықтан ол
салыстырмалы түрде алғанда төзімді болады. Күре тамырлардың ... ... ми ... қан алады, бұл оның жұмысқа қабілетті
болуының маңызды шарты болып табылады. ... ... жеті ... ... ... ... маңдай бөліктері өспелі олар адамның
психикалық ... ... әрі ... ... ... ... рөл ... және тежелу процестерінің өзара қатынасы ... ... және ... бақылаудың негізі) мектеп жасына дейінгі
балаларға қарағанда неғұрлым елеулі болады. Алайда қозуға ... болу әлі ... ... ... класс оқушыларының қолды-аяққа тұрмайтындығы осыдан.
Саналы да дұрыс тәртіп,үлкендердің жүйелі тәртіп қойып ...... және ... прцестерінің қалыпты, өзара қатынасының қалыптасуына
қажетті сыртқы шарттар. ... ... жеті ... орай ... ... ... ... қойылатын жаңа, мектеп
талаптарына сай болады.
Осылайша мектеп жасына дейінгі балаларға қарағанда ... ... ... тірі булшық ет жүйесі едәуір қатаяды, жүрек-тамыр
салыстырмалы ... ... ... қозу және ... ... ... ие болады. Мұның бәрі – мектеп өмірінің бастамасы –
баладан айтарлықтай ақыл-ой күшін ғана ... ... ... ... ... де ... ететін ерекше оқу қызметінің бастамасы болғандықтан
ерекше маңызы.
Орыс физиологы Н.И.Кросногорский (1918) тұңғы рет ... ... ... ... ... ... Ол «О ... в детском
возрасте и о мерах ... с ней» ... ... аса ... және ... екі тип ... ... мұнда ол классификациялаудың негізінде
қозу және тежелу күйін, ... ақ бұл ... ми ... ... ... ... ... қызметін зерттеуге бірнеше
әрекет жасалады: 1926 жылы ... 1930 жылы ... ... жылы ... және ... ... қызмет жасады.
Алайда ұсынылған классификацияның әр қайсысында балалардың жүйке қызметінің
белгілі бір жақтары (күші, ширақтығы,және т.б.) ескерілмей қалып ...... мен оның ... қызметкерлері
мектеп жасына дейінгі, бастауыш мектеп жасындағы және ... ... ... ... ... ... классификациясын ұсынады, онда
мынадай типтер көрсетіледі: тұрақсыз, енжар, қозғыш және ... ... екі ... ... негізге алады: жүйке процестерінің
ширақтығы мен байсалдылығы. Мұнда жоғары дәрежелі жүйке ... ... ... ... ... балалардың ортаңғы және жоғағы сыныптардан
гөрі бастауыш ... жиі ... ... ... ... жоғары дәрежелі нерв қызметінің жаңа
классификациясың ұсынады, онда ... ... ... ми қыртысының қыртыс асты түзінділермен өзара әсері ескерілген. Қазіргі
кезде осы классификация неғұрлым толық болып есептеледі және төрт ... ... ... ... байсалды,тез-сангвиникалық тип, мұнда
шартты рефлекстер тез түзіліп, тез өшеді және тез ... ... ... қозу мен ... тез ауысып, нәзік жіктеу тез арада болады.
Мұндай балалардың мінез-құлқы жақсы, темпераменті ширақ болады және ... үшін ... ... Олар екпін мен ... ... ... тез және ... ... ... қоры мол, кейде күшті ымдап,
мәнерлі ишарамен сөйлейді.
Екінші-күшті, тиімді қозатын, байсалды, ... тип. ... нерв ... ... ... балаларда шартты рефлекстер тез әрі
берік түзіледі, тежеу әсері мықты болады. ... ... ... оңай ... ... оқиды, олардың мінез-құлқы үлгілі болады.
Далалар дұрыс сөйлейді, сөз қоры ... ... ... ... ым-
ишарасы болмайды. Қиынтапсырмаларды орындауда белсенділігін арттырып,
оларды орындауға тырысады.
Үшінші-күшті, тез ... ... ... тип, қыртыс
асты қызметі күшті, оның ми ... ... ... ... ... екі типтегі балаларға ... ... ... ... . Мұндай балалар қанағаттанарлықтай оқиды, бірақмектептің
талаптарына ... ... ... эмоциясы жоғары, тез қозады және
қызба болады, оларға қалыпты дамып, дауыс ... ... ... ... ... дәлелсіз әсерлерден « шытынап шыға келу» тән. ... ... ... ... ... ... баяу қозатын, байсалды – меланхолик тип, ми қыртысы
мен асты түзінділері жалпы ... баяу ... ... және ... ... қызметі айтарлықтай төмен. Мұндай балаларда шартты
рефлекстер баяу түзіледі. Олар тез қажып, ... ... ... Олар ... ... ... қоры аз. Мындай типтегі ... ... ... ... ... ... нерв ... типтерін зерттеудің зор
практикалық маңызы бар. Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... болады.қозу тежелуден басым болса да,тежелудің барлық түрлері
айтарлықтай жақсы байқалады. Мектеп оқушыларының миы жаңа тітіргендіштерге
активті әсер көрсету және есте тез ... алу ... ... ... ... қан ... жеткіліксіздігі мен ми ... ... ... күш түсуінің нетижесінде қалыпты қозғыштық
оңай бұзылып, нерв системасы тез қажиды.жоғары ... нерв ... және ... ... ... ... ... қуалай берілген ( генотип)
іштен боған ерекшеліктердің және өмір бойында кейін пайда болған ( фенотип)
белгілердің « ... » ... ... ... дәрежелі нерв қызметінің
типі өмір бойы өзгерумен болады. Жоғары дәрежелі нерв ... ... ... енрв ... ... деп ... Икемділік –
динамикалық процесс. Мектеп оқушысының мінез-құлқы нерв системасының тума
физиологиялық қасиеттеріне ғана емес, сондай –ақ ... ... ... Кез ... ... ... жоғары дәрежелі нерв қызметінің
типі мен ... ... ... ... ... ... себебі от басы
мен қоғамдық ортадағы қарым қатынастар оған өз ... ... ... ... ... нерв ... типтерінің икемділігін И П
Павлов адам мінезінің тәрбиелеудің, жаттықтырудың және ... « ... ... ... деп ... ... не ... жас болса,
айналадағы құбылыстардың оған соғұрлым күштірек әсер ететінін ... ... нерв ... ... бала ... ... ... дейінгі, мектеп жасындағы және ... ... ... ... ... ... адамның жоғары дәрежелі нерв қызметінің
типі оның ... ... ... күйзілісі және басқа ... ... ... Мұндай жағдайларда жеке және қоғамдық ету,
яғни «менізді ... түсу ... ... ... ... және қайта
тәрбиелеуге болады.[9,19].
Атап көрсетілгендей, баланың психикалық дамуының әрбір кезеғі оның ... ... ... түрімен сипатталады. Мысалы, мектеп жасына
дейінгі балалық шақта ойын ... ... ... Бұл ... ... тіпті шама-шарқынша еңбек етіп жүрсе де, олардың бүкіл болмысын
анықтайтын шынайы ... әр ... ... ... ... Ойын ... баға ... тырысушылық пайда болады, қиял және символиканы
пайдалана біліу дамиды. Осының бәрі ... ... ... ... сәттер болып табылады.
Жеті жасар бала мектеп табалдырығын аттасымен-ақ оқушы болады.
Оның өмірінде ойын маңызды орын алғанымен осы ... ... ... ... ... оның мінез-құлық мотивтерін елеулі түрде
өзгеретін,оның танымдық және адамгершілік ... ... жаңа ... оқыу ... ... ... ... процестерінің бірнеше кезеңдері
бар.
Әсересе баланың мектеп өмірінің жаңа жағдайларына алғаш ... ... ... ... ... ... ... даярланған.
Олар бұл жерден үймен немесе балабақшамен салыстырғанда, әдеттен ... ... күте ... ... ... ... бұл ішкі
позициясы екі жағдайда маңызды. Алдымен мектеп өмірінің жаңалығын ... ... және ... ... ... ... ережелеріне,
жолдастарымен ерекше қарым қатынас ... күн ... ... ... ... қаблдауға көмек теседі. Бұл талаптарды бала
қоғамдық маңызды және ... ... ... ... ... ... бар: баланың сыныпқа келген алғашқы күнінен-ақ
оған ... ... ... және ... ... ... да нақты мағнада түсіндіру керек. Балаға оның жаңа
көзқарасының, міндеттерінің және ... ... ол ... ... ... түсіндіру маңызды. Жаңа ережелер мен
нормаларды сөзсіз ... ... ... ... ... ... ... емес, мектепке баруға даярланған балалардың өз түсініктеріне
сәйкес олардың тіршілігін ... ... ... Бұл ... орнықсыз
әрі екі ұшты болса, балалар өз ... жаңа ... ... ... бұл ... ... деген ықыласын жоюы мүмкін.
Баланың ішкі позициясының екінші жағы оның ... мен ... ... ... ... ... Бір кездерде шын
мәнінде ойын кезінде өзі қалаған ... ... ... ... ... ... екендігі туралы пікірге, оның мектепке дйеін-ақ бойы ... Ол ... бала ... ... ... білімдердің нақтылы
құрамын,әрине сезбейді. Оның ... ... ... әлі ... Ол ... білімге, қоғамдық мәнді және құнды деп
ойлайтын білімдерге ұмтылады. Баланың айналасындағыларды білуге құмарлығы,
теориялық ... ... ... ... ... алғы ... ... бұл
ықылас баланың бойында оның кең өріс алған ойын ... ... ... ... барлық сәттерінде қалыптасады. Алғашқы кезде оқушы нақтылы
оқу ... ... шын ... әлі таныс емес. Олардың ... ... ... әзірге жоқ.Олар тек математиканы,граматиканы
және басқа пәндерді терендеп оқу кезінде қалыптасады.Әйтсе де бала алғашқы
сабақтардан бастап-ақ тиісті мағұлматтар ала ... ... оның ... ... ... ... ... ынтаға сүйенеді. Ынталықтың жеке-дара
көрінісі бұл жағдай математикада немесе ... ... ... ынталықты алғашқы сабақтарда дереу пайдаланады. Осының арқасында бала
үшін сандардың тіркестілігі, ... ... және т.б. ... шын
мәнінде ұзын-сонар, дерексіз жайла туралы мағұлмат алу туралы қажетті ... бола ... ... ... ... ... ... оқудың алғашқы күнінен бастап, ... ... ... және басқа пәндердің өздерінің күтпеген, таңғаралық, қызықты
жайттарын паш ету ... ... ... ... керек. Бұл оқу іс-
әрекетінің негізгі ретінде балалардың шын мәніндегі танымдық ықпалдарын
қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... кластағы жәнеүйдегі мінез-құлқын ... ... жаңа ... баланың бағынуы, сондай-ақ оқу ... ... ... тән. ... бұл ... ... ... жақсы даярлықпен келгендігінің белгісі.Бірақ жеті жасар баланың
бәрі мұндай емес. Олардың көпшілігі бастапқыда қандай да бір ... және ... ... ... ... араласып кете алмайды.Бірінші
класс оқушылары бастан кешіретін қиыншылықтардың негізгі түрлері. Көбінесе
үш типті қиыншылық жиі ... ... ... жаңа ... ... ... кеде ояну және тұру ... сабақты жіберуге
болмайды, барлық сабақтарда тыныш отыру,үй тапсырмаларын орындау қажет және
т.б. /. ... ... ... бала да ... ... оқу ... ... сәттерді жіберіп қою пайда болады.Жеті жастағы балалардың
көпшілігі психологиялық-физологиялық ... ... ... даяр ... қана ... мен ата-аналар бала өміріне
қойылатын жаңа талаптарды түсінікті де айқын жеткізу, олардың орындалуын
әрдайым ... ... ... ... есепке ала отырып,
мадақтау мен жазалау шараларын қолданып отыруға қажет. Бірінші ... ... ... қиыншылықтардың екінші типі мұғаліммен,кластағы
жолдастарымен, семьяда болатын қарым-қатынастардың сипатынан ... ... жылы ... және ... бола ... ... беделді де қатал тәлімгер болып табылады, ол белгілі мінез-құлық
ережелерін ... одан ... ... ... ... отырады. Ол
үнемі балалардың еңбегіне баға береді Мұғалімнің позициясы мынадай:бала
оның алдында ... да бір ... ... тұра ... мектепке балалардың біреулері тым тұйық, ал екіншілері босандау
бола бастайды. Бірінші сынып оқушысы көбіне жаңа ортаға үйренсе, ... ... ... өзін ... ... ... мұғалім барлық
балаларға бірдей талап қояды, бірақ әр ... бұл ... ... жеке дара ... ... Бұл олардың мінез-
құлықтарының «астарына» көз жүгіртіп, олардың шын мәніндегі ... ... ... тек осындай арнайы зерттеудің
негізінде ғана оларға әсер етудің ... бір ... ... таңдап алуға
болады, бұл әдістің мақсаты барлық ... ... ... ... ... болу ... ... сабақтардың жалпы қарқынын сақтауға,
мұғалімнің ескертулеріне ... ... ... ... ... ... келгенде осының бәрі мұғалімге және оның ... ... ... ... ... ... балаларға бірдей қарап, ... ... ... ... ... еңбек суйгіштігі үшін
мақтап,оқитындарға өзіне тым көп сеніп кеткені үшін басу айтып ... ... ... өзара қарым-қатынасы ойдағыдай болады. Бұл
сыныптың ... ... ... жағына жақсы жағдай жасайды.
Баланың мектепке баруымен оның жан ұяжағы ... ... Оның ... мен жаңа ... ... болады. Көпшілік жан үйада баланың бұл
праволары құрметпен қабылданып, толық қанағатандыратынын тәжірибе көрсетіп
отыр. Қиыншылықтардың үшінші ... ... ... ... ... оқу
жылының ортасына таман сезіне бастайды. Алғашқыда олар сабақ ... ... ... ... ... кез ... ... ықыласпен кірісті,
мұғалімнің бағасына мақтанысты: олардың білімді игеруе жалпы ... ... ... оқу процесі әдетте балалар белгілі бір даяр білім мен
анақтамалар алып, оларды есте ... ... ... қолданатындай
етіп жасалған. әрине, мұндай жағдайларда баланың ақыл ойы ізденісінің ... ... ... ... ... ... Осыған ұқсас сабақтарда
оқу материалдарының өзіне ықылас нашар қалыптасады. Мектептің сыртқы
атрибуттарына ... ... ... ... ... ... алғашқы құштарлық
өте бастайды да осның ... ... пен ... ... ... ... ... қызықты элемент енгізе отырып, оларды
жеңуге тырысады. Бірақ бұл әдіс аз ... қана ... ... ... ... ең ... ... балалардың сабақтарда жеткілікті дәрежеде
күрделі оқу танымдық тапсырмалар алуынд, тиісті ... ... ... проблемалық ситуацияларымен ұшырасуында жатыр.[12,13]
Сонымен, бала мектеп өміріне алғаш ене бастағанда онда ... ... ... ... Ол жаңа ... бірқатар маңызды
әдеттерін бойына сіңіреді, мұғаліммен және жолдастарымен сендімді қарым-
қатынас орнатады.Оқу материялының ... ... ... ... негізінде
оның оқуға деген жақсы көз қарасы қалыптасады. Бұл ынталардың одан әрі
дамуы және ... ... ... ... ... ... жайы олардың
оқу әрекетінің қалыптасу процесіне байланысты. Сондықтан педогогикалық
психология үшін осы ... құру және оның ... ... ... ... ... маңызды болып табылады. Қорыта айтқанда
баланың мінез-құлықын, темпераментін ескере отырып сол ерекшеліктері арқылы
жұмыс жүргізген жөн.Мұндай ... ... ... қалыптасуындағы маңызы өте
зор.
Жекелеген психикалық процестерді дамыту бүкіл бастауыш мектеп шағында
жүзеге ... ... ... ... ... едәуір жетіліп
келседе, олардың оқу ісіндегі қабылдау формалармен түстерді тану ... ... ... ... ... ... ... қабылдайтын заттардың
қасиеттері мен сапаларына жүйелі талдау жасай ... ... ... ... тәжирбиелерден айқын көрінеді. Баланы қабылдаған заттарын талдау
және саралау мүмкіндіктері, онда ... ... ... ... мен ... гөрі ... ... түрінің қалыптасуымен
байланысты. Бақылау деп аталатын бұл қызмет түрлері мектептегі оқу ... ... ... ... ... ... оқушы қандай да бір
пәннің және құралдың қабылдау мендеттерін алып, ол одан кейін өзі де ... ... ... ... ... ... бағытталады. Мұғалім
мен құбылыстарды көру немесе есту ... ... ... ... қол ... ... бағыттарын және т.б.), бекітілген қасиеттерді
жазу құралдарын(суре,схема,сөз) балаларға ... ... ... ... бала ... ... ... жоспарлаумен бастысын көмекшілерінен
ажырата, қабылдаған белгілерінің иерархиясын бекіте, оларды ... ... ... отырып, және т.б. бұл жұмысты түпкі ойлауға сәйкес алдын ала
ойластырып іске ... ... ... бақылау танымдықт іс-әрекеттің басқа
түрлерімен (зейінмен,ойлаумен) біріге отырып ,мақсатқа бағытталған және
еркін ... ие ... ... ... ... бақылауда жеке адамның
қасиеті ретіндегі баланың байқағыштығы туралы сөз болады. Бастапқы оқытуда
барлық бастуыш сынып оқушылырының осы ... ... ... ... зертеулер көрсетіп отыр. (Л В Занковтың және қызметкерлерінің
жұмысы). Мектеп ... ... әлі ... ... ... болмайды.
Олар өздерінің зейінін негізінен ... ... ... ... ... ... ... аударады ( ырықсыз
зейін), мектеп жұмысының шарттары алғашқы күннен бастап баладан сол кезде
оның қызықтырмауыда ... ... және ... ... тыс
қалдырмауды талап етеді. Бала біртіндеп жай сырттай тартымды заттарға ... ... ... оны ... ұстауды үйренедін. 2-3-ші
сыныптарда көптеген оқушылар ырықты зйеінді игереді оны ... ... ... бар кез ... ... көздей алады. Ырықты зейін, оны
қандайда бір міндетке алдын ала ойластырып бағыттай білу-бастуыш мектеп
шағындағы ... ... ... ... ... ... қалыптастырауда баланың
іс-әрекетін сырттан жақсы ұйымдастырудың, ол өз ... ... ... ... ... хабарлау мен сыртқы құралдарды көрсетудің зор
маңызы ... ... ... ... үлкендердің, әсіресе мұғалімнің
жасаған және бағыттаған ұйымдастыруының нәтижесі. Зейінді дамытудың ... ... ... ... ... жетуден өздері қойған міндеттің
шешімінтексеруге өту ... ... ... ... оқушыларының ырықты
зейіні олар әлі өздерін өздері алып ... ішкі ... ... ... ... ... мұғалім оқу ісінің сабақта бірін-
бірі ауыстырып отыратын және ... ... әр ... ... ... ... ... есептер шығара және нәтижелерді тексеру,
жазбаша есептердің жаңа тәсілдерін түсіндіру оларды орындап жаттығу және ... ... ... ... ... оның көлемін кеңейтумен және
зейінді іс-әрекеттің алуан түріне бөле ... ... ... ... ... ... бала өз ... орындай отырып,
жолдастарының жұмысын қадағалауы керек және ... ... ... ... ... оқи ... ... басқа оқушылардың мінез-құлқын
тексеріп отыруға міндетті.Мектепке келген жеті жасар бала көбінесе сырттай
ашық және ... ... ... дәл есте ... ... өмірі бастан-ақ балалардан материалдан еркін есте сақтауды талап
естеді. ... күн ... ... ережелерін,үй тапсырмаларын
арнайы есте сақтаутиіс, ал одан ... ... ... ... ала білуі немесе оларды ... есте ... ... ... ... ... ... балалар ең қарапайым
тәсілдерді қолданады-материалды ... ... ... ... ... бөлу ... оны, ... бірнеше рет қайталау. Есте
сақтау нәтижесін баланың өзінің тексеруі тану деңгейіндеғана ... ... ... ... оның ... ... салыстыру,
жоспар құру кіші мектеп оқушыларрында алғашында еркін еске түсіру тәсілдері
ретінде қалыптасады. ... ... ... ... ... ... ... психологиялық ролі айтарлықтай өзгереді: олар дамыған еріксіз
есте сақтаудың негізі болады, бастауыш оқытудың соңында да, одан ... да ... ... ... ... функция атқарады. Түсініп
есте сақтау және өзіне-өзі тексеру тәсілдерінің қалыптасуына қарай екінші
және үшінші ... ... ... есте ... ... есте сақтауына
қарағанда, көп жағдайда жемісті болады. Бұл ... ... әрі ... ... сияқты. Алайда ес процестерінің өзінің психологиялық сапалық
жаңа құрылымдары жасалады. Оқушылар ... ... ... жақсы
қалаыптасқан тәсілдерін олардың елеулі байланыстары мен қатынастырына ену
үшін, олардың қасиеттерін кеңінен ... яғни есте ... ... екінші
шегінетін осындай мазмұнды қызмет үшін қолдана бастайды. Бірақ сонда да бұл
кезде ... есте ... ... биік ... ... ... ... талдау, топтастыру және салыстыру процесінде оқушылар іс-
әрекетінің тікелей заттары болады. Бастауыыш оқытуда логикалық ... ... есте ... ... ... пайдаланылуы тиіс.
Оқыту процестерінде есте сақтауды ... ... ... ... Есте ... екі ... ... және еріксіз-кіші мектеп
шағында сапалық өзгерістерге ұшырайды,соның арқасында ... ... мен ... етене ұштасуы орнығады. Есте сақтау формаларының
әрқайсысын балалар ... ... ... жөн. Ерікті есте сақтау ғана
оқу материалын толық игеруге жеткізеді деп ... ... ... ... егер
бұл материалды логикалық ұғыну құралдарына сүйенсе, еріксіз есте сақтаудың
көмегіменде болуы мүмкін. Оқу материалын логикалық ... өте ... ... де сырт көзге кейде юала мәліметтерді сорғыш сияқты сорып жатқандай
болып көрінеді. Шын ... бұл ... ... ... ... үшін ... оқып үйрену керек, онсыз оқушылар арнайы
талдауды, топтастыруды және салыстыруды талап ... ... ... ... тырысқанда олрдың есі қаруланбаған, шашыраңқы, яғни «нашар
ес» болып шығады. Оқу ... сай ... ... істеу тәсілдерінің
қалыптасуы «жақсы есті» ... ... ... жолы ... оқу ісі ... ... сияқты маңызды психологиялық қабілетті
дамытуға көмектеседі. Бастауыш мектеп оқушыларының мұғалімнен еститін және
кітаптан оқитын мәліметтерінің ... ... мен ... ... ... ... ... болмыс бейнелерін әрдайым есте жаңғыртып
отыруы тиіс ( әңгіме кейіпкерлерінің мінез-құлқын, өткен ... ... ... фигуралар қоюды және т.б.). қабілеттің
дамуы бұған басты екі сатыдан өтеді. Алғашында жаңғыртылатын бейнелернақты
объектіні тым ... ... ... ... ... Мұндай
бейнелерді жасау (оның үстіне мазмұны жағынан өте нақты) сөзбен сипаттауды
немесе картинаны талап етеді. Екінші ... ... одан ... ... саты ... Алдымен бейнелердің белгілерімен қасиеттерінің саны
айтарлықтай көбейеді. Олар ... ... ... бола ... бұл
негізінен оларда сол ... ... ... өзара
байланыстарының жаңғырылу есебінен болады. Бірінші сынып оқушылары көбінесе
қандай да бір өтіп ... ... ... және ... ... ... ... сынып оқушылары объектінің көптеген аралық ... ... ... ... да және сол ... ... қарай
жобалап та нәтижелі елестете және айтып бере алады. Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... барлық сабақтарда, бірнешеден,
объектілерді жобалау ... ... тура ... ... ... түрде туындайтын анықтай және бейнелеу біледі, ... ... ... ... мен ... ... ... қалыптастыру жолымен дамиды. Балалар әңгіменің сюжежеттік жүйесін
өзгертеді, оқиғаларды уақытқа қарай ... ... ... ... ... Бейнелерді бұлайша өзгерту және құбылту
фантазиялаудағы, ... ... ... ... ... ... де оқу ... мақсаттары тұрғысынан
қарағанда көбінесе кездейсоқ, ... ... ... ... ... ... ... ойдан шығаруларының ... ... ... ... ... ... бір заттардың шығу және
құрылу шарттарын көрсетуге тырысуы – олардың творчестволық қиялы дамуының
аса ... ... алғы ... Бұл алғы ... ... ... көмектеседі, онда балалар қандай да бір ... ... іске ... ... ... ... салу сабақтарыда көмектеседі,
оларға балалардан бейнелеу ойларын туғызады, ал одан соң оны ... ... ... құралдарын іздеуді талап етеді.
Бастауыш мектеп оқушыларының ойлауын дамытуда екі негізгі ... ... ... ... ойлау әрекеті көбіне әлі мектеп ... ... ... еске ... Оқу материалын талдау бұл жерде
көрнекі әсер ету ... ... ... Бұнда балалар нақтылы заттарға
немесе оның дәл баламаларына, бейнелеуге сүйенеді (мұндай талдау кейде
практикалық ... ... ... деп атайды). Бірінші, екінші сыныптың
оқушылары кейде заттармен жағдайларды олардың қандай да бір ... ... жиі бір ... ... ... ой қорытулары көрнекі алғы
шарттарға,қабылдау деректеріне ... ... ... ... ... ... пісірілудің қабылдаған мәліметтерге тура қатынасы жолымен
жүзеге асырады. Жүйелі оқу әрекеті негізінде үшінші сынып бастауыш ... ... ... ... Ойлаудың дамуның екінші кезеңі осы
өзгерістермен байланысты. ... ... ... ... ... ... ... арасындағы болатын
байланысты ... үшін ... қам ... ... сыныпта оқушылар
ұғымдарының кейбір белгілері арасындағы тектік-түрлік қатынасты, яғни
топтастыруды игереді. ... ... ... ойлау
жұмысының заты мен мақсат болып табылатын ... есте ... ... ... ... ... есте ... жағындау болатыны
айқын. Белгілі заттар мен құбылыстарды жіктеу іскерлігі бастауыш мектеп
оқушыларының ақыл-ой ... жаңа ... ... ... ... ... бөлінеді де оқу матениалымен жұмыс істеудің өз алдына
бөлек, өзінің ерекше әдістері мен тәсілдерін жинақтай ... ... ... ... қарай оқушылардың көпшілігі ... ... ... ... ойша талдау мен құрастыру арқылы
қорытында ... ... кең ... ... және ... мақалалары пән материалының тікелей көмегінсіз-ақ ... ... ... ... ... Көрнекі сәттері аз және
объектілері көрті-азды байланыстары бойынша сипатталтын ... ... ... ... ата-аналар да жеті-сегіз жасар ... ... ... көрініп қана қоюмен қанағаттанбайтынын жиі байқайды-
олар заттар неге ... ... олар ... ... ... не ... білу керек. Мектеп жасына дейінгі балалар да «анау қалай,
мынау қалай» деп көп сұрайды, бірақ ... олар өз ... ... ... ... ... және шет елдік психологтар мен педагогтардың тәжірибесі
бұрынырақтағы баланың ... ... ... ... ... ... ... балаға қолдануға болмайтындығы көз жеткізіп отыр. Оның шын
мәніндегі ақыл-ой қабілеттері бұрынырақ есептелгеннен кең де бай. ... ... ... ... бір ... ... қалыптасуына мейлінше қолайлы жағдайлар табу үшін баланың ақыл-ой
қабілетін зерттейді. Атап айтқанда, белгілі бір ... ... ... ... ескі программаға мүлдем кірмеген және ... ... оқу ... жекелеген қарапайым бөліктерге ғана
кіретін математика мен ана ... ... ... ... ... алантындығы анықталады. Оқуды осы мүмкіндіктер ... ... ... ... үшін ... пайданалытындайетіп құру
аңызды.[12.95]
Сонымен қорыта келгенде, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... кітаптар мен журналдардан, радиодан,
теледидар және үлкендерден ... ... ... ... ... ... ... жиі келіспей қалушылығы
байқалады және айналасындағылар ... ... ... ... ... сай келетін түсіндірулерді талап етеді. Қазіргі ... ... бала ... ... ... балаға қарағанда
түсіндірулерге талап қойғыш бола ... ... ... ... орағытып өте алмайды. Ол баланың теориялық пайымдауларының
алғашқы ... тап ... ал одан ... жетілдіруге
тиіс және оған ... ... ... ... ... тиісті дәрежеде ... ... Осы ... ... ойлаумен бірге бастауыш ... ... ... ... мен ... себептерімен негіздерін
іздейтін ... ... ... ... ... ең ... ... керек. Оқытудың дұрыс методикасы мұғалімнің
шеберлігі ... ... ... ... ... материалдарды
табысты игереді. Біздің ойымызша әр баланың ... еске ... оқу ... ... жөн деп ... ... ... оқушыларының тұлға ретінде қалыптасуына
темпераменттің әсері
«Қазақстан-2030» бағдарламасын қабылетті жастар ғана ... ... ... ... ... ... ... лайық зерек те ... ... ... керек екендігін баса айтқан болатын. ... ... оқу ... ... ... ... білім беруге көтерілуі екендігі белгілі. «Болашақтың
негізгі-білімді ... ... ... ... ... ... ағартушысы Ж. Аймауытовтың айтуынша мұғалім қызметі: ... ... ... ... ... басқаша айтқанда,
мұғалім қарапайым қызыметкер емес, ол шәкірттерінің ... ... ... ... тәжірибесіне таянып, оларға келешекте өмірден
аяғын шалыс ... ... жеп ... күні ... ... ... ... теңсіз қозуы тежелеуінен басым типке қарама-қарсы
типтің ... көп ... ... ... ... оны ... өзінің еңбегінде тежелеуі қозуынан басым, ... тип ... ... М. ... ... ... А., 1926, ... Автордың айтуына қарағанда, ... ... ... ... ... мұндай типке жататын балалармен жүргізілетін жұмыс
ретін таба ... ... Бұл ... ... ... аспай-
саспай орындағанды қалайды. Ал, кейбір тәжірбиесіз мұғалімдер ... ... ... балалардың өзіндік ерекшелігін ... ... ... өз бетімен ... ... ... жұмыстарын тез жиіп алады да, тиісті бағасын ... ... ... ... жай ... балаға
болар-болмас уақыт жетіспейді, шала орындауға ... ... ... ... ... ... ... оқуға деген қабілетін нашар,
жағымсыз деуге бола ма? Жоқ, ... ... ... өйткені
өмірде болатын сәтсіздіктің ... ... ... ... ... ... ... дұрыс бағытта тәрбиелеп, алуан
түрлі ... ... ... оқытатын болсақ, үлгерімі жағынан
алдыңғы ... ... ... орын ... Мұны біз
жүргізген ... ... ... ... ... ... ғылым алдында тұрған үлкен ... ... ... ... тұжырымдамалық бағыттар ... ... ... ... дара ... ... сүйеніле
отырып жасалуға ... ... ... ... ... ... дара ... бойында тоғысуы өнер күшімен ... ... ... ... ... өнер ... ... Бүкіл адамзаттық ... пен ... ұлы ... ... ... ... да өнер тарихындағы танымал
құбылыс. Я ... ... бірі ... ... ... деп ... К. ... мұғалімнің жеке басы жастар үшін
еш нәрсемен ... ... ... ... күн нұры, тәрбиешінің
жеке басы ... ... ісі деп атап ... Осы өсиеттерге
сүйене отырып ... ... ... ... ... ... болып қалыптасуындағы рөлі өте зор және маңызды. ... ... ... дәрежедегі тұрақты моральдік және ... ... ... ... еңбектің бірі. Нағыз мамандық
иесі деп ... ойы мен ... жол ... ... ... меңгерген ұстазды айтады. Бұл ... ... ... ... ... 1) ... дәрежесі; 2) озық
әдістемені ... 3) ... ... 4) ғылыми тілмен сөйлеу
мәдениеттілігі. Ұстаздың жеке басы оның ... ... ... ... Ол мұғалімнің жеке басының ... ... ... сенімділік ең маңызды қосылғышы болып табылады. Мұндай
сенімнің ... ... ... ... ... ... ... ауытқудың орын алу себебін ... ... ... ... ... одан әрі жан-жақты дамуына әсерін ... ... ... өз жұмысына талдау жасау ... ... ... ... олардың қалыптасуындағы маңызды
шарттарға ұстаздың ... ... ... толысып отыруын,
бүкіл ұжымның олармен рухтануын, сол идеяларды ... ... ... ... ... ... Уақыт талабы оқушыларға ... ... ... ... шығармашылық қабілетін, ақыл-ой
белсенділігін дамыту ... ... ... Бұл ... ... ... көздейді. Психологиялық-педогогикалық
еңбектерде ... ... ... ... ... ... формалары (П.Болонский, А.Н.Леонтьев, С.Л.Рубенштейн және т.б),
адамның өнімді ... оның ... мен ... ... Н. ... т.б), арнайы ұйымдастырылған ... ... ... дамуы мен ойлаудың ... ... ... А. ... ... және т.б, ... мен ... қабілеттер (Л.С.Выготский, В.Крутетсцкий және
т.б.), ... ... ... ... (А. Брушлинский,
С.Л.Рубештейн және т.б.) ... ... ... ... танымдық ізенімпаздықдығын
қалыптастыру мен ... ... ... белсендіру мәселелері А.
Әбілқасымова, И. ... В. ... А. ... М.Махмұтов, Е.
Медеуов, Д. Рахымбек, П. ... және т.б. ... ... оқытудың дәстүрлі әдістерін оқытудың жаңа
технологиясына ... ... ... ... ізденістер
нәтижесінде бір қатра ірі бағыттар айқындалған: оқушылардың ... ... ... (П. ... және т.б.), ... ... танымдық қызығуды арттыру (Л.Занков. ... және ... ... (М. ... А. ... Б. ... ... (Н. В. Талызина, М. Мұқанов және ... ... ... ... және
әдістемелік зерттеу жұмыстары ауқымды ... ... ... ... мен ... ... шарттары әлі де
жеткіліксіз ... және шет ... ... ... ең ... ... дидактикалық-білім беруіне мүмкіндік
жасайды деп есептейді. XXI ... ... ... жаңа кезеңі
білім беру үрдісінің ең ... ... бірі ... ... ... ... Республикасының орта білім дамыту тұжырымдамасында ... ... ... ... ... игіліктердің
сақталуы:
Қоғамның интеллектуалдық қуатын жетілдіру; орта білім беру ... ... ... ... ... көздейді. Бұл міндеттерді шешу
үшін мектеп ұжымдарындағы әр ... ... ... ... мен ... ... жоқ ашарлық ... ... Осы ... ... ... тақырыптың өзектілігі
туындайды: «Жас жеткіншектерге тәрбие білім беру мен ... ... ... ... жеке ... рөлін» айқындау.
Беріліп отырған ерекшеліктерге сай жұмыстың ... ... ... ... ... әсерін ашып көрсету» Жұмыс
төмендегідей ... ... ... ... ... ... жетекші рөль атқарса, онда адамдар ... ... ... еді». Жұмыстың ерекшеліктері мен
жасалған болжам ... ... ... ... алғы ... ... тәрбие мен білім ұйытқысы-ұстаз екендігін ... ... ... жасаудағы мұғалімнің даярлығын алғы
шарттарын ... ... ... мен ... ... ... ... қызыметінің мәнін ашып көрсету.
«Білім туралы» жаңа заң, ... ... ... ... ... маңызды қаулылар білім беру ... ... ... ... ... дамытуына жаңа жол ... ... ... ... ... білім ордаларына дейін
олардың алдында ... ... ... ... ... ұрпаққа
халық аралық стандартқа ... ... ... беру ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі ... мен ... ... орта ... ... оқу ... ... білім беру [22, 25].
Білім және ғылым ... II ... ... Н.
Назарбаев: «Мұғалімдер-қоғамның ең білімді, ең ойшыл, ... ең ... ... ... ... ... ... отаншылдығы халықтың басқа буындарымен салыстырғанда
анағұрлым ауыр қиындықтарды бастан кеше ... ... ... бар ... беріп қана қоймай, ... ... ... гуманизм, Отан сүйе білу ... ... ... де ... деп ... ... ... алатын
орны мен атқарылып ... ... ... ... ... көрсеткені мәлім [35].
«Оқушыларға ... ... ... ... жақсы
сөздің орасан зор ... ... мен ... сенемін, біздің
ұйымдық формаларымызда әлі де көптеген ... ... ... көп ... ... ... ... білмейтіндігімізден.
Сіздің сөзіңізден сіздіңерік-жігеріңіздің, сіздің ... жеке ... лебі есіп ... етіп ... ... ... ... қажет деп жазды А. Макаренко.
Өмірдің ... ... ... мен ... ... және үлкендерден сіңіретін ... ... ... ... ... ... ... қалушылығы байқалады және айналасындағылар туралы өзінің
ұғымдарының ... ... ... сай ... ... ... Қазіргі заман жеті жасар бала бұрынырақтағы өзімен жастас балаға
қарағанда түсіндірулерге ... ... бола ... ... ... ... орағытып өте алмайды. Ол баланың ... ... ... тап ... ал одан кейін жетілдіруге тиіс және оған
айналасындағы көптеген ... ... ... мен шарттарын тиісті
дәрежеде түсіндіруі керек. Осы арқылы ... ... ... ... ... оқушыларында біртіндеп дерексіз, заттар мен құбылыстардың
себептері мен негіздерін іздейтін, ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру керек. Мұндай ... ... бір жолы әр ... ... ескере отырып тәрбие,
білім беруді қазіргі заман талап етеді.
Үздіксіз ...... ... ... ... ... ... Мұғалім шеберлігінің көрсеткіштерінің бірі - әдістеме
саласындағы ғылыми ... мен озық ... ... ... ... ... қызметінде пайдалана білу, осы орайдағы ... ... ең ... ... байланысты. Демек сапалы, тиімді
әрі нәтижелі жүргізген әрбір сабақ – ... ... ... айғағы.
Қазіргі кезде ғылым мен техниканың даму деңгейі әрбір оқушыға сапалы және
терең білім мен іскерліктің ... ... ... жұмыс істеуін,
ойлауға қабілетті болуын талап ... ... өз ... ... ... ... деген қызығуы мен қажеттілігінен туады. ... ... және ... ... ... зор. Әр
баланың темпераментін ескере ала отырудың негізгі ...... ... ... ғылыми көзқарасы мен белсенділігін
қалыптастыру, өз бетімен білім алу ... ... ... ... ... ... болып жатқан ең маңызды өзгеріс –
психологиялық процесті ... ... ... тұтастық немесе
құрылымдық тұрғымен ауыстыру болып отыр. Қазіргі психологияның көптеген
беделді өкілдері тұтастық ... ... және оны ... ... ... Жаңа ... ... орынға өзіндік ерекше қасиеті бар
және құрамына кіретін бөліктердің қасиеттері мен ... ... ... ... маңызды. Қазіргі таңда тұлға мәселесі ерекше
өзекті мәнге ие. Тұлғаның дамуы ... ... және ... ... ... ... туралы мәселелер және оның дене құрылымының
ерекшеліктері ... ... ... адам
конституциясының негізіне сүйенбей қарастырылуы мүмкін емес. Мұғалім өзінің
кәсіптік ... ... ... ... ... ... баса назар аударады. Сабаққа материал жинақталған кезде бұл жағдай
әдістеме ... ... ... өзі оқушылардың білімін
тексеру мақсатында жүргізіледі және ... ... ... ғылыми ұғымдар жүйесінің, заңдылықтар мен дүние танымның
қалыптасуына ... ... ... одан әрі ... рөлі өте зор. Егер ... әр баланың темпераментін ... ... ... ... онда ... ... ... өмірге деген қызығушылығы арттыра түсетіні сөзсіз.[22-23].
Тұлғаның қалыптасуында қызғу мен бейімділіктің алатын орны ерекше.
Қызығу ... ... бір ... асыра, артығырақ бағытталған
қатынас.Егер біреуді «театрды ... ... ... онда осы адамның театрға
жиі баратынын, театр туралы кітаптар ... ... әуес ... ... ... басылған мақала, хабарларды үзбей отыратынын
байқаймыз. Қызығу адамды танып білуге құмарын арттыратын, кісінің ой-өрісін
өсіретін, жан ... ... ... күш. ... ... жоқ ... немесе аз болса, оның тыныс тіршілігі ажарсыз, мазмұнсыз болады.
Ондай адам енжар келеді., көбінесе іші ... ... ... зерігіп
берекесі кетеді,ол басқа біреудің өзін кішкене бала ... ... ... ... ... Ал, ... және терең қызғуға ие болған ... ... ... ... көп ... ... қажет, бірақ соның
біреуіне ерекше қызыққан жөн [24. ... ... ... ... әр ... табу ... ояту үшін, әр баланың темпераментіне
қарай сабақ және тәрбие берген жөн деп ... ...... тума ... ... адамның жеке-дара өзгешелігі
баршамызға мәлім. Темпераменттің адам баласының тұлға ... ... ... өте зор. ... ... ғылым алдында тұрған үлкен
мәселелердің бірі – адам жөнінде біртұтас тұжырымдамалық ... ... ... ... ... дара ... теорияларына сүйене
отырып жасалуға тиіс. Себебі барлық психикалық ... мен ... ... ... ... өнер күшімен мүмкін болған. Жеке адамда таным шеңбері
өнер құдыретімен кеңейіп ... ... ... адамзаттық үндестік пен
тұтастыққа ұлы ақындар поэзия қуатымен жетуге ұмтылғаны да өнер тарихындағы
танымал құбылыс. Бала дамуын ... ... деп ... ... ... ... ... жаңаның пайда болуы»,- деген-ді.
6-7 жасар бала ... ... ... өз ... ... Ол өзі үшін жаңа әлеуметтік қатынастың мәнін ашады. Бұл үлкендер
аса жоғары бағалайтын оқу ... ... ... ... Осы ... иелену тілегі қай кезде басталса да, баланың ішкі ... оның ... ... түбегейлі өзгеріске ұшыратады.
Л.И.Божовичтің пікірінше, 7-жас ... ... ... ... ... Өзіндік сананың өзгеруі – құндылықтар сипатының өзгеруіне
әкеп соғады. Бұрын аса ... ... ... ... қосалқылық рөл
атқарып қалады [26.27].
Әлеуметтену – ... ... ... ... ... ... ... асатын тарихи үрдіс. Бұл нәрестелік шақта-ақ ... ... ... түседі де, мектепке дейінгі кезеңнің ... ... ... ... ... 6-7 ... баланың жеке басының
әлеуметтенуі мектепте оқуға психологиялық жағынан даярлануына байланысты
жүзеге асатындығында. ... ... ... ... жеті ... ... құрылымдар қалыптаса бастайды. Олар көңіл-күйін тұрақтандыра алу
іскерлігі, қызығушылықтарының артуы, ... және ... ... ... ... ие ... Бала қоғамдық өмірге ... ... бір ... орын ... ұмтылады. Бұл талпыныс мектепке
барумен қанағаттандырылады. Тиісті материалдарды талдау ... ... ... ... аталмыш құбылыстың мазмұнын
толық ашпайтындығы анықталады., берілген психикалық өзгерістің неліктен
дағдарыс деп ... ... ... ... ... ... ... көрсетілмейді. Жас ерекшелігі психологиясы ... ... ... ... беріледі. Бірақ сол бай ұғымның қысқа
ғана, әрі толық тұжырымы ... ... ... ... ... ... аша алмайтын анықтаманың қызметі де шектеулі. ... ... ... даму ... барынша ашатынжаңа анықтама
жасау қажеттілігі туады. Сонымен, даму дағдарысына берілген анықтама мынау:
дағдарыс бір жас кезеңінен ... жас ... өту ... ... ... психиканың әлі бейімделе алмауы салдарынан, жеке
адамның жаны мен тәні арасында ішкі қайшылықтардың туындауы ... ... ... етек ... Танымдық қабілеті, дене күшінің дамуы,
оқуға ынтасы, көңіл-күйі, ерік ... ... ... кемелді
құрайды. Жалпы дене дамуына алты-жеті жасар баланың дене бітімінің – бойы,
салмағы, бұлшық ет ... ... ... ... тері ... т.т.
қалыпты мөлшерге сәйкес келуі және көз жанары, естуі, ... ... қолы мен ... ... ... ... ... қозу мен
тежелу жағдайы, ... ... ... ... ... ... ... баланың сөздік қоры, көзқарас деңгейі,
арнайы ... ... ... ... даму ... ... ... даму аймағына» бағытталуы, көрнекі бейнелік ойлаудың ... оқу ... ... бөле алуы ... ... ... айналдыра алу іскерлігі жатады. Еріктік даярлық – бала ... ... ... ... ... ... оны жүзеге асыруға күш
жұмсай алса, осы жолда кездескен ... ...... ... даярлығына «оқушының ішкі жағдайы» деп аталатын жаңа
әлеуметтік ... оқу ... үшін ... ... ... ... ... құрдастарымен, үлкендермен ... ... ... Баланың оқуға ынтасы ықыласы мектепке
психологиялық даярлық диагностикасы ... ... ... ... ... ... ... жағынан даярлығы міндетті
түрде баланың биологиялық жасымен тығыз байланысты. ... ... ... ... баланың дене күші даярлығы бағыты тікелей жас
мөлшеріне тәуелді. Білім игеру барысында аса қажет жазу-сызуды меңгеру үшін
қолдың саусақтарының ... ... ... тісеу барысы, бойы мен
салмағының мөлшері – осының бәрі баланың нақты жасын көрсететін ... ... ... ... әсер ... жағдай қандай? Біріншіден,
даярлық ерекшелік, оған жас ... ... ... ... даярлық, ол жүйелі түрде жүргізілген жағдайда баланың танымдылық
белсенділігі мен ... ... ... ... игере алуы, ерік күшін
бағыттай алуіскерліктері қалыптасады. Үшіншіден, жас ерекшелігі,жас мөлшері
биологиялық кемелдің көрсеткіші. Сондықтан да, ... ... ... ... қайтадан жеті жастан қабылдау,алты жасарларды жаппай мектеп
алды даярлықтан ... ісі ... Осы үш ... ... ... балаға индивидуалды жағдай жасай білу керек. ... ... ... ... ... ... шағында жүзеге асырылады. Балалар
мектепке қабылдау процестері едәуір жетіліп келсе де, олардың оқу ісіндегі
қабылдауы формалар мен ... тану және ... ... ... ... ... өздері қабылдайтын заттардың қасиеттері мен сапаларына
жүйелі талдау жасай алмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... заттарын талдау және саралау
мүмкіндіктері онда ... ... ... ... ... ... гөрі ... қызмет түрінің қалыптасуымен байланысты. Бақылау
деп аталатын бұл ... ... ... оқу ... ... ... жедел
қалыптасады. Психиканың даму табиғатын ашуға деген құлшыныс – ... ... ... ... ... тудырады. XX-
ғасырдың алғашқы жартысында бірден бірнеше жас ... ... ... ... Олардың негізінде, көп ретте, психологиялық өлшем
емес, биологиялық өлшем жатты. Осылардың ... ең ... әрі ... өлшем – П.П.Болонский жасаған кезеңдеу кестесі еді. Ол адам өмірін ... ... шақ, ... өшу деп ... шақты үш кезеңнен
қарастырады. Ал жас кезеңдеріне бөлу өлшемі ретінде ... ... ... ... ... түрде, тісіз кезең, сүт тістері кезеңі, тұрақты тістер
кезеңі деген атауларды қалыптастырды. Психикалық дамудың негізгі көзі – ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Биологиялық факторлар «генетикалық, ... ... ... ... ... ... ... атқарады. Бірақ осы
шарттар онтогенез барысында айтарлықтай ... ... ... ... тән жаңа ... ... үшін және жаңа ... қалыптастыру үшін алғы шарттар жасайды. Сондықтан ... ... ... ... ... әсер ... анықтау
қажеттігі туындайды. Ол үшін әуелі, «өсу» мен ... ... ... ... Өсу – ... саны мен ... өлшемдерінің көбеюімен
сипатталады. Ал даму – сапалық ... ... ... ... ... ... ағзаның кемелденуін құрайды [27.29].
Тұлғаның даму кезеңдеу мәселесі әлі күнге ... ... ... аса күрделі іс. Мұндағы қиындық – жалпыға бірдей ортақ өлшемінің
жоқтығынан. Кезінде Л.С.Выгодский кезеңдеу ... ... ... ... ... бір ... ... кезеңін ажырататындай белгі деп
сипаттаған. Бұл белгі баланың жалпы дамуынан ... ... ... және барынша ақиқатқа жақын болуы қажет дей ... ... ... ... тіс жару ... ... Шын ... биологиялық кемелденудің ақпараттық көрсеткіші. Морфологтар Б.А.Никитюк
пен В.П.Чтецов осы белгінің баланың календарлық жасына басқалардан ... ... ... ... ... ... кемелдену –
психикалық қызметтің пайда болып, жүзеге ... ... ... қалыптасуындағы қызығу мен бейімділіктің алатын орны ... ... ... бір ... ... ... ... қатынас.
Адамда қызығу жоқ болса, мардымсыз немесе аз ... оның ... ... ... ... ... ... ойымызша темпераменттің тұлға ретінде
қалыптасуында алатын орны зор деуге ... Оқу мен ... ... тиімділігін көтеру жолында әрбір педагог өз шәкіртінің темперамент
типін мүмкіндігінше нақты анықтап ... жөн. Осы ... ... холериктің оқу істерін мейлінше жиі бақылауға алған дұрыс. Бұл ... ... ... жекіріп қатынас жасауға тіпті болмайды. ... оның қай ... ... ... ... әділ ... тиіс.
Сангвинниктерді үздіксіз жаңа ... ... ... ... ... талап еткен істерге қосып отыру керек. Сонымен қатар, оны ұдайы
белсенді іс-әрекетке ... ... ... тұру да өте ... ... ... белсенді әректке келіп, жұрт назарында болғанды
ұнатады. Оны бір ... ... ... ... ... жөн. Ал
меланхоликпен жұмвс істеуде дөрекі сөз, тұрпайы қатынас қана емес, ... ... ... ... өзі орынсыз. Онымен жіберген қате-
кемшіліктері жөнінде оңаша әңгімелескен жөн. Оған ... ... ... ... ... ... ... үшін де мезетінде мақтап,
қошеметтеп отыру керек. ... мен ... ... мүмкіндігінше
жұмсартып, байқап жария еткен орынды. Меланхолик - өте сезімтал, ... ... оған ... өте ... ... ниет білдіре отырып
қатынасу керек. Сонымен, адамның қай мазмұнда болмасын өз ... ... ... ... ... демекпіз.
Бірінші бөлімінің қорытындысы
Темперамент типтері жайлы ... ... ... ... бойы ... ойды ... келе ... мәселелердің бірі екеніне
көз жеткіздік. Оған деген қызығушылықтың төркіні – адамдар ... ... ... ... ... ... бір жағынан,
адам тәнінің биологиялық және физиологиялық құрылымы мен дамуына байланысты
болса, екіншіден - әлеуметтік ерекше байланыстар мен ... ... ... Адамдар арасындағы көптеген психикалық айырмашылықтар да
темперамент табиғатымен байланысты, мысалы эмоция тереңдігі, қарқындылығы,
тұрақтылығы, ... еске ... ... ... т.б. Осылай темперамент психикалық процестердің желісінде көрініс таба
отырып әр тұлғаның ... ... да ... ... ... ... дейін темперамент мәселесінің шешілмеген, талас-тартысты қырлары
баршылық. Себебі, әр адамның темперамент типі тума ... ... ... ... түріне байланысты белгілі типтің
ұйымдасу проблемасы әлі ғылыми ... ... ... ... байланысты көзқарастардың көптігіне қарамай, оның жеке адамның
әлеуметтік тұлға ретінде қалыптасуының биологиялық, яғни табиғи ірге ... ... ... ... Осы ... орыс ... ... отырған мінез бітістерін жоғары жүйке қызметінің типтері – тумыста
берілетінерекшкліктерімен кісінің өмір сүру ... ... ... ... ... деп ... И.П.Павлов айтып отырған
«құйындыда» мида қалыптасатын уақытша жүйке ... ... ... алады. Әрине, жүйке ...... ... ... не оның
бітістерін толық көрсете алмайды. Өйткені, адамның кіші пейілді, сыпайы,
қайырымды, не ... ... ... ... ... ... ... арасынан да табылады. Әрине, мұнда азба, көппе әйтеуір жүйке
жүйесінің тумыстан ... ... ... ... баяу ... ... болмайды. Осыдан темперамент ұғымының мәніне ... ... ... ... көрініп тұр дегенді айтқымыз келеді. Себебі,
темпераиент жүйке жүйесінің тума ... ... ... ... ... әрбір ата-ана және мұғалім осы жеке ... ... ... санаса біліп тәрбие жұмысын жүргізіп отырса,
онда әр баланың жан-жақты ... ... ... ... болып
қалыптасуы анық.
Әрине, келешектің иесі – жастар, сондықтан қоғам талабына сай, сол
қоғамды көркейтетін, ... ... ... ең ... ... екені
даусыз. Ақыл – жастан, асыл – тастан демекші, еліміздің ертеңі ... ... өз ... ... ... ертеңгі жарқын болашақты
армандап қана қоймай, оны өз қолдарымен ... да ... ... ... қазіргі таңда бүкіл адамзат алдында бұрын болмаған ауқымды,
бүкіл әлемдік ... ... ... ... бейбітшілік пен
қарусыздану, қоғамдық және ... ... ... ... және ... ... ... және т.б. сол ... ... ... ... ... ... ... байланысты екені сөзсіз.
Сондықтан, мектеп оқушыларының, әсіресе ... ... ... ... творчестволық қабілетін қалыптастыру, дамыту
қазіргі таңда өзекті мәселеге айналып ... Осы ... ... ... ... тума қасиеттердің бірі – темперамент ерекше
орын алады деп санаймыз.
ІІ. Эксперименталды-тәжірибелік бөлімінің ... мен ... ... ... ... ... психологиялық диагностика
Заман талабына сай қазіргі таңдағы ... ... ... ... ... тұлға етіп шығаруға міндетті. Бұл міндетті
ойдағыдай іске ... үшін ... туа ... қасиеті – темпераментімен
санасу қажет деп білеміз. Ол үшін оқыту процесін және тәрбие ... ... сай ... ... ... темперамент жеке адамның
әлеуметтік тұлға ретінде қалыптасуының табиғи ірге тасы. Сондықтан, ... ... ... үшін ... ерекшеліктерімен санасу
міндеттелген шарт деп білеміз.
Біз бастауыш сынып оқушыларының тұлға ретінде ... ... ... ... ... Бағдарлама негізіне жас
ерекшклік психология, дифференциалды психология және ... ... ... ... ... №62 гимназиясында өтті.
Экспериментке ең кіші «А» ... ... 30 бала ... ... ... ... ... оқушылардың психикалық процестерінің
(зейін, ес, ойлау) деңгейін анықтап, темперамент ... ... ... ... ... жеке ... ... қалыптаса алуына бағыт-бағдар беру.
Мақсатқа жету үшін келесі міндеттер белгіленді:
- экспериментке қатысқан оқушылардың психикалық ... ... ес, ... ... және ... ... үлгерімі төмен
оқушыларды іріктеп алу;
- бақылау, әңгіме, тест әдістері ... ... ... ... темперамент типіне қарай коррекциялық жұмыстарын жүргізу;
- зерттеу нәтижесіне салыстырмалы талдау жасау.
Оқушылардың темпераментін анықтау үшін оны өте ... ... ... жағдайда темпераменттердің кейбір ерекшкліктері ... да, ... орай ... қате ... жасалады. Темпераменттер
нерв жүйесінің тума типтеріне көбірек тәуелді болғандықтан, оларды ... ... ғана ... ... ... ... Жоғарыда атап
көрсеткендей, адамның іске қызығуы әуестенуімен байланыстылығын және ... ... бір ... өзі әр ... ... ... дәлелдеп отыр. Оқушылардың темпераментін анықтау үшін оны өте мұқият
зерттеу қажет деп ... ... ... ... мұқият зерттеу
қажеттілігін біз таным процестері ... ... ... ... ... ... ... толығырақ түсінік бере кетейік. Диагностика дегеніміз – адамның
психологиялық күйіне кәсіби тұрғыдан шешім жасай ... яғни ... қою ... ... ... бұл ... ... өте тереңде
жатыр. Бір жағынан бұл психология ілімінің ... бір ... ... ... ... ... отырып, оларды тәжірибелік
жұмыстар барысында қолдануын қарастырса; екінші жағынан психологтың арнайы
іс-әрекеттік сферасындағы жұмысына байланысты ... ... ... ... білімдер жиынтығы болып табылады. Сонымен, қорыта
келгенде диагностика терминінің теориялық және ... ... Олар ... ... ... байланысты, өйткені әрбір әдісті
қолдана отырып, оның ғылыми астарын терең түсінген ... ғана ... ... ... қоюға болады. Бұл ... ... ... ... өз ... ... ... кезеңін
жоғарыда айтылған талапқа сай жүргізуге тырыстық. Экспериментке 16 оқушы
қатысты, ... ... ... білу үшін, алдын-ала психикалық
процестерінің деңгейін анықтап алдық. Ол үшін үш ... ... ... 1-ші ... тест арқылы оқушының ... ес және ... ... ... 2-ші ...... 3-ші ... және медицина қызметкерлерімен жұмыстар жүргізілді. Жұмыс ... ... ... ... және ... ... түрі негізінен
әңгіме әдісі арқылы жүріп отырды, ал медицина қызметкерлерінен ... ... ... ... Тест ... толығырақ тоқтап,
ашып көрсетейік. 16 баланың зейін деңгейін анықтау үшін ... ... ... Тест төрт ... ... 1 – ... ... мен
тұрақтылығын анықтау; 2 – зейіннің бөлінушілігі қасиетіне баға ... 3 ... ... ... баға ... 4 – зейін көлемін анықтау [31].
Келесі тест осы оқушылардың ес ... ... ... ... ... естің көлемін ... ... ... ... тест арқылы берілген материалды оқушылар қанша мерзімге
сақтай ала алатындығы анықталды.
Оқушылардың ойлау қабілеттерін анықтау үшін ... ... ... ... және ... ... ... қолдандық. (Немов Р.С.).
Тесттер нәтижесін қорытындылағанда 16 оқушының ... 30٪-і ... ... өте жоғары көрсеткіш те 30٪ болды, ал 40٪-ы ... ... ... ... көрсеткіш берген 30٪ бес балаға тең болды. Ендігі
жердегі жұмыс осы бес ... ... ... ... ... ... экспериментіміздің негізгі мақсаты төменгі сынып оқушыларының
тұлғалық қалыптасуындағы темпераменттің рөлі болғандықтан, біз ... ... үшін ... төмен оқушылардың темперамент типтерін
анықтадық. Ол үшін бақылау, әңгімелесу ... және ... ... тестін қолдандық (қосымша 1).Нәтижесінде бес
оқушының 2-і холерик, 2-і ... 1-і ... ... ... ... ... ... өтуінің динамикалық
ерекшеліктерін және адам мінез-құлқын, ... ... ... ... ... мен ... сипаттайтын қасиеттер ... ... ... ... ... ... түрде жатқызуға
болады. Өйткені, олар биологиялық тәуелді болғандықтан ... ... ... төрт түрі бар: ... меланхолик, флегматик,
холерик. Бұл төрт типтің ішінде ... пен оған ... ... ... ... жатады. Алғашқысы түйсіктер жүйке жүйесінде
және адамның санасында аса жылдамдықпен пайда болады және сырттай бірден
байқалады, ... ... ... ... ... ... (сезім) сырт көзге онша байқалмайды, бірақ іштей өте
терең және ұзақ болып келеді. ... ... ... ... тән. Мұндай
адамды «ол өте қызба, шыдамсыз» дейді. Алайда, оның айтқанын жөн санап,
дұрыс деп ... ол ... тез ... Флегматик темпераменті
салқынқанды адамға тән. Мұндай балалардың жүріс-тұрысы баяу, сабақты есте
сақтау үшін ... ... ... ... қалдыру үшін бір рет
қайталау олар үшін ... Олар ауыр және ... ... ... ... ... ... әсерлене бермейді, алайда әсерленсе
сол күйде ұзақ ... ... ... қарай баланың мінезі қалыптасады.
Мінез – көптеген жан ... ... ... ... ... ... ол кез-келген жағдайда адамның көзге түсетін тұрлаулы
да, тұрақты ... ... ... ... ... ... және орындалатын жұмысқа қатынасын ... ... ... Міне осы ... ... ... оқушылар бойынан анық көрінді. Одан ... ... әр ... ерекшкліктерімен санаса отырып, коррекциялық ... ... ... ... ... ... ... мазмұны.
Эксперименталды-тәжірибелік жұмыс негізіне психология ... ... ... ... ... ... ... коррекциялық бағдарламасын қаладық. Үлгерімі төмен оқушыларға
арналған дамытушылық ... ... ... ... ... ... қарай жүргізілді. Төменде зейін,
ес, ойлау процестерінің деңгейін арттыратын жаттығулар беріледі.
Зейіннің тұрақтылығына арнвлған ... ... ... ... ... ... барлығымыз
тыныштықты тыңдаймыз деген тапсырма беріледі. Сонан соң әр ... ... не ... талқыланады.
2. «Минутка». Жүргізуші балаларға бір минут уақытты ... ... деп ... ... (60 секунд).Әр бала өз өлшемімен уақыт ... ... ... ... Сонан соң жүргізуші секундомер арқылы әр
баланың реалды уақытын белгілеп оны оның ішкі ... ... ... ... көлеміне арналған жаттығулар:
1. «Не өзгерді». Негізгі принципі: өзгертулерді енгізу. ... және ... саны ... ... төрт ... ... ... сабақты осы сабақпен салыстырғанда сыныпта қандай
өзгерістер ... ... ... қалай өзгертілді;
-қаз-қатар суреттер қойылады және оларды қарап шығуға 10 секунд уақыт
беріледі. Сонан соң ... ... ... суреттердің орнын ауыстырады.
Мақсат: суреттер тізбегін бірінші қойылғандай етіп орнына келтіру.
-шеңберде не ... ... ... құрып отырады, сонан соң бір
баланы ортаға шығарып көзін жұмғызады да, сол ... ... ... отырған
балалардың орнын ауыстырады. Мақсат: ... ... ... ... ... «Тірі бейнелер». Бір бала бөлменің сыртында тұрады, ал қалған
бірнешеуі (2-5) ... ... ... ... қалады. Сырттағы бала
шықыртылып 30 секунд уақыт аралығында ... ... ... ... да, ... тұрады. Сол арада топ қимылдарын өзгертіп (3-4 ... ... жаңа ... құрайды. Мақсат: өзгертулерді бастапқы қалпына
келтіру.
Ес - күрделі психикалық процестердің ... Оның өзі ... ... ... ... есте ... ... қайта
жаңғырту, ұмыту. Адам есте сақтау қабілетіндегі тұл мүмкіндіктерінің он
пайыздығын ғана ... Ал ... ... ... ... ... ол есте ... кәдуілгі заңдарын қолдана білмейді. Сондықтан
оқыған материалды есте жақсы қалдыру үшін мына ... ... ... ... есте ... әр кез ... ... мақсат қойып отыру зор маңыз
алады. Мәселен, оқушыларға бір әңгіме айтып, оны үш-төрт күннен
кейін қайта сұрағанда, ... ... ... ... ... жаңғырта алмай қалыпты. Ал, енді осыларға екінші
бір айта отыра
оны үш-төрт күннен кейін қайтып айтып берсендер десе, көпшілігі сол
әңгімені ... ... ... ... Бұл екі тәжірибенің арасындағы
айырма – соңғысында материалды есте ... ... ... ... ... ... мәні мен ... қажетіне де тәуелді
болады. Мәселен, сен материалды оқығанда, бір нақты қажетіме ... деп ... ... оны ... ... соқпайды;
оқыған материалды жоспарлай білу де есте қалдыруға көп жеңілдік
келтіреді. Материалдың ішінен еске тірек боларлық жерлеріне барынша
көңіл бөлу есте ... ... ... ... ... адам мүмкіндігінше өз сөзімен, өз
құрастырған сөйлемдермен айтып бергені абзал. Егер сен ... не ... ... оқығанды сөзбе-сөз айтып беретін
болсаң көп кешікпей сол оқығаныңды ұмытып ... ... есте ... ... ... тәрбиелей алуына
да тәелді. Мәселен, оның еңбегі жақсы ұйымдасқан ... ... ... де жоғары болады. Күндік режимге мән ... ... кез ... ... ... кететін адамдардың есте
қалдыру дәрежесі айтарлықтай болмайды;
есте қалдырудың сапасы дұрыс қайталай ... да ... ... ... бір ... оқып, жаттап алуға болмайды. Мәселен, өлеңді бірден
жаттап алса ол тез ... ... оны ... ... ... жаттау
қажет. Оқыған материалға ұқсас екінші бір нәрсе оқылса, қайта жаңғырту
сапасы ... Мұны ... әсер ... ... дейді, кейде бұрын есте
сақталған материал соңғысына бөгет жасайды. Мұны «ілгері әсер ... ... ... ... ... ... ... орнына келтіру».
Мағанасы жағынан бір-бірімен байланысты емес, 5-7 қатар сөздер
оқылады. Мысалы: қант – оқ би – ... ... ... ... ... ... ... Балалар жіберілген сөзді
орнына келтіру керек.
2. «Естің нақтылы-еш бір ... ... ... ...... ... болды.
Әр бала алдағы қатарда қайталап, аяқжағына өз сөзін қосады. Мысалы:
-«бұл әдемі мысық болған...»
-«бұл әдемі үлпілдек мысық болған...»
-«бұл ... ... ... мысық болған..»
Әр түрлі варианттар қолданылылуы ... ... ... ... ... ... ... он зат есім сөздерді екі рет қайталанып оқылады».
Оқушылар сол сөздерді есте сақтап ... беру ... ... ... ... ... Кілт ... Есік ... ... ... ... ... ... |
|1 ... |1 |
|2 ... |1 |
|3 ... |1 |
|4 ... |1 |
|5 ... |1 |
|6 ... |1 |
|7 ... |1 |
|8 ... |1 |
|9 ... |1 ... |Тарақ |1 |
4. Бұл ... екі ... ... 1-ші ... 10зат есім ... рет ... Сол кезде еске сақтап оқып айтып беру керек. ... ... ... ... бар жұп ... 2 рет оқылады.Сол
сөздерді еске сақтау керек. Екі нұсқаудың жауаптарын жауап беру
бланкісіне толтыру керек.
|№ | ... | Ұпай | Жұп ... ... ... |Кітап | 1 ... | 1 |
|2 ... | 1 ... | 1 |
|3 ... | 1 ... | 1 |
|4 ... | 1 ... | 1 |
|5 ... | 1 ... | 1 |
|6 ... | 1 ... | 1 |
|7 |Ойыншық | 1 ... | 1 |
|8 ... | 1 ... | 1 |
|9 ... | 1 ... | 1 ... |Радио | 1 ... | 1 ... мол ... әр қырынан тануға, мәселені тереңнен
түсінуге мүмкіндік беретін аса ... жан ... ... ... да ми қызметінің нәтижесі. «Ой шындығы тіл ... ... ... ... ... ... үшін біз келесі
міндеттерді алға қойдық:
- баланы творчестволық ойлауға үйрету, жаңа ойға апаратын байланысты
табу;
- логикалық ойлауды ... ... қоя білу ... қатені таба білу үшін сыншыл ойлауды үйрету.
Дж. Гилфорттың пікірі бойынша ойлаудың екі түрі ... ... ... – бір ғана ... ... алуға ұмтылыс
жасау;
2) дивергентті ойлау – жаңа шешім табу жолдарына ұмтылыс.
Ойлау процесіне арналған жаттығулар:
1. Нұсқау: «Берілген 15 сұраққа жауап беру ... ... ... ... жазу ... (Қос.№2).
1. «Көксерек» әңгімесін кім жазды?
2. «Кел балалар оқылық» өлеңін кім жазды?
3. Тауық бір аяғымен тұрса 3 кг, ал бір ... ... неше ... 1 ... ауыр ма, 1 кг. тас ауыр ма?
5. Бір орнында қозғалмай жүреді?
6. 1 – ден 40-қа дейін неше рет 3 деген сан ... Бір үйде 5 бала бар, ... бір ... бар, ... ... түрі организм бе, әлде өлі организм бе?
9. Көкжиектің туыстарын анықтайтын құрал?
10. Қай сөз табы заттың ... ... Зат есім ... ... ... береді?
12. Сөз неден құралады?
13. Кемпірқосақта неше түс бар?
14. Қазақ тілінде неше әріп ... Бір ... неше ай ... ... ... сөз ... «а» әріпінен басталатын
б) «т» әріпінен басталатын
в) сөздің үшінші әріпі «с» болуы керек.
3.Берілген белгілер бойынша обьектілерді ... ... (ақ, ... және т.б.) түстер;
б) домалақ пішінді;
в) ұзын-қысқа;
г) жеңіл-ауыр; д) ... ... ... ... ... сынып оқушыларының тұлға ретінде қалыптасуындағы
темпераменттің рөлін ... ... ... Бағдарлама негізіне жас
ерекшелік психология, дифференциалды психология және ... ... ... Алматы қаласының №62 гимназиясында өтті.
Экспериментке екінші «А» ... ... 30 бала ... ... ... ... ... оқушылардың психикалық процестерінің
(зейін, ес, ойлау) деңгейін анықтап, темперамент типіне қарай ... ... ... жеке ... ... ... ... бағыт-бағдар беру.
Мақсатқа жету үшін келесі міндеттер белгіленді:
- экспериментке қатысқан ... ... ... деңгейін
(зейін, ес, ойлау) анықтау және солардың ішінен үлгерімі
төмен оқушы-
ларды іріктеп алу;
- бақылау, ... тест ... ... ... темперамент типін
анық-
- анықтау;
- темперамент типіне қарай коррекциялық жұмыстарын жүргізу;
- зерттеу нәтижесіне салыстырмалы талдау жасау.
Эксперименталды ... ... ... ... біз ... ... отырдық:
- психология ғылымының кандидаты Н.Л.Васильеваның интеллектуалды
қиыншылықтардағы кедергілерді түзеу ... ... ... оқушыларының тұлғалық қалыптасуындағы темпе-
раменттің биологиялық ... ... ... ... ... ... нәтижесінің көрсеткіштері: экспериментке қатысқан бес
баланың ішінен үшеуі (2-холерик, 1-флегматик) жоғары көрсеткіш ... ... ... ... ... көрсеткішке жетті.
Сонымен, қорыта келгенде эксперименттің диагностикалық ... 16 ... 30% ... көрсеткіш берген, ал жүргізілген түзету
жұмыстарынан кейін олардың жоғары көрсеткіштері 48%-ға көтерілді, төмен
көрсеткіштері 12%-ға ... ... 12% ... көрсеткіштер пайда болды.
Өте жоғары көрсеткіштер болған жоқ, ... ... саны ... ... қалпында қалды.
Эксперименталды жұмыс іштен туа пайда болатын типтердің еш қайсысы ... ... ... ... оқу және ... ... ... жаңа
сапалық мазмұнға көтерілетіні анықталды. Тек осындай ерекшеліктерді ... ... сай ... әдіс ... ... білу ... ... әрбір
мұғалім алдындағы зор міндет болып табылады демекпіз.
Эксперименттің қорытынды нәтижесі
Ұсыныс:
Зерттеулер арқылы ... ... ... ... мұғалім сол
типтерді ескере отырып жүргізілетін жұмыс ... таба білу ... ... ... басым, ұстамды типті балалар берілген тапсырмаларды аспай-
саспай орындағанды қалайды. Ал, ... ... ... ... ... жататын балалардың өзіндік ерекшелігін аңғара ... ... өз ... ... ... ... асықтырып,
жұмыстарын тез жиып алады да, тиісті бағасын ... ... ... ... жай орындайтын балаға болар-болмас уақыт ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын, оқуға деген қабілетін
нашар, жағымсыз деуге бола ма? Жоқ, жағымсыз деуге болмайды, өйткені өмірде
болатын ... көбі ... ... ... осындай типке
жататын балаларды дұрыс бағытта тәрбиелеп, алуан түрлі тәсілдерді ... ... ... ... ... алдыңғы саптағы оқушылардың
қатарынан орын алады.
1. Аталған типке жататын балалар ... ... ... іріктеліп
алынады. Іріктеуде жоғарыда көрсетілген ерекшеліктер негізге алынады.
2. Өтілген тақырыпты бекіту үшін ... ... ... мен ... нақты көрсетіліп, орындау үлгісі беріледі. Әрине,
бұл барлық типке ... ... да ... ... ... ... жататын балалар тапсырманы тым баяу ... ... ... ... ... ... толық орындағанға
дейін мүмкіншілік беру. Ал, шапшаң орындаған оқушылардың жұмысын отырған
орнында ... ... ... ... ... өзара тапсырмалар беру керек.
4. Тапсырманы баяу орындайтын оқушылардың ісін ... ... ... ... ... жетілдіре беру. Нәтижесінде жұмыс істеу қарқыны
өзге балалармен теңеледі. Бірақ бұл оңай ... ... ... ... мен тәсілдерді, аңғарымпаздылық пен табандылықты, сондай-ақ
білімділікті ... ... ... сыныптағы оқушылардың психикасын жете
біліп, соның негізінде оқу процесін ұйымдастыратын болса, әрбір ... ... ... толығынан жете алады.
Қимыл-әрекеті баяу тип – флегматик. Бұл ... ... ... ... ... ұқсас келеді. Мұндай типке жататын балалар да ұстамды,
сабырлы ... ... ... тек ... мен ... ... Сондықтан да, мұндай балалардың жүріс-тұрысы баяу болып келеді.
Сыртқы көрінісінен салықтық пен ... ... ... ... да іске ... да төзімді, қиыншылықтан бас тартпайды. Міне, ... ... жете ... ... орай ... ... ... еңбегі жандана түспек. Аталған типке жататын оқушылар өзгелермен
салыстырғанда сабақты көбірек қайталауды қалайды, ... ... ... бір рет ... олар үшін ... ... ... мұндай балаларды
оқуға қабілетсіз деуге бола ма?Жоқ, ... ... ... жататын
оқушыларды психологтар оқуға қабілетті деп ... ... ... ... ... әрі ісін ... ... жалықпайды, қайталау арқылы игерген ... ... ... ... ... жағымды жақтарымен бірге қолайсыз жақтары да
жоқ емес. Мәселен, мұндай типке жататын балалар үй ... ... ... ... ... ... ... өзге көркем әдеби
кітаптар оқуға тиісті ойдағыдай дем ... да ... ... ... ... білмейтін кейбір мұғалімдер баланың бәрі бала емес деген
қағиданы басшылыққа алады да, ... ... ... ... бір
ғана талап қояды. Сыныптағы оқушылардың барлығына бірдей ... ... ... де, оны ... де теріске шығармайды, бірақ алғашқы ... ... ... балалардың өзіндік ерекшелігін ескеріп, бір арнаға
түсіріп алған соң, біріңғай талап қоюға әбден болады. Өміріміздің ... ... ... ... ... ... ... да осы.
Қимыл - әрекеті баяу тип флегматикке жататын балалар холерикке немесе
сангвинникке жататын балалар тәрізді мұғалім ... ... ... бере
алмайды. Бұл оның білмегендігінен емес, асықпай жауап бергендігінен.
Осындай ... ... ... ... ... істі тез орындауға
үйрету үшін мынадай әдіс-тәсілдерді қолдануға болады:
1. Жауабы нақты боларлықтай сұрақтар дайындау.
2. Баланың ... ... ... ... ... ... Ретіне қарай жетектеме сұрақтар беріп, әрі қысқа, әрі тез арада
жауап ... ... ... ... ... төте ... қарастыру.
5. Үйге берілген тапсырмаларды мұндай балалар ... ... ... ... ... көзі ... соң ... арнаулы дәптерге
көшіреді. Әрине, бұл ... ... пен ... ... бірақ бұл
біріншіден, қыруар уақыт талап етеді, екіншіден оқушыны ... ... ... ... үй ... ... дәптерге
бірден орындауды жүктеу керек те, алғашқы кезде қадағалап отыру қажет. Міне
осындай жолмен баяу ... ... ... ... ... ... жеткізуге болады.
Төзімді, тепе-тең, жылдам тип – сангвинникке жататын балалар негізінен
қабілетті ... ... ... шапшаң қабылдайды. Бірақ, осындай
артықшылына сүйеніп, «ло ... еш ... ... ... тәрізді
немқұрайлықты алға тартып, сабаққа көңілсіз ... ... ... ... ... ... – сынып тапсырмасын өзгелерден бұрын орындап,
басқа балаларға дамыл бермей кедергі жасауы мүмкін. Сыныпқа жалпы қойылған
сұраққа «мен ... деп ... ... қалаған сұрағына жауап беріп,
енді «менен сұрамайды» ғой деген оймен назарын ... ... ... ... ... балаларға тән кейбір кемшіліктерді болдырмау мақсатында
мынадай тәсілдер қолдануды ... деп ... ... ... қабілетін тым артық бағалап, кейде сабаққа дайындалмай
келушілік мұндай типке жататын ... ... жиі ... ... бұл әдетін аңғарғанда, олардың ... ... ... сыныптың алдында қатты ұялтып, нашар ... ... ... ... ... ... ... әрине қатты тиеді, бірақ осындай
топқа жататын балалардың босаңсымауына үлкен тосқауыл болады.
2. Берілген тапсырманы ... ... ... шала ... ... бұған жетпей тұрған жоқ, сен ... ... ... ... оқушылардың бірі едің, өкінішке орай, ұжымның, біз тәрізді
ұстаздардың сенімін ақтамадың» - деп көпшіліктің алдында ...... ... жақсы оқуға итермелейтін ұтымды жолдардың бірі.
3. Сангвинникке жататын балалардың сабақты жақсы оқуға мүмкіншілігі
мол. Бұл –қуанарлық ... ... ... типке жататын балалардың тапсырманы
өзгеден бұрын орындап, жанындағы басқа балаларға тыныштық бермейтіні ... ... ... құбылыс. Мұндай жағдайда сангвинникке жататын
балаларды тапсырманы тапсырманы тез орындағаны үшін ... ... ... ... бағытын пайдалы жаққа бұрып отыру қажет.
4. Сыныптағы оқушыларға ортақ қойылған сұраққа ә ... ... оны ... тыс ... ... өйткені осындайға дағдыланып
алған балалар сыныпта жүріп жатқан оқу ... ... ... ... бір рет ... енді мені ... ... оймен назарын
мүлде басқа жаққа аударуы мүмкін. Міне, осындай кемшілікті болдырмау үшін
сыныптағы басқа ... айта ... ... осы оқушыдан сұрап отыру
керек. Қысқасы ... ... ... мұндай балалардың назарының
басқа жаққа аударылуына жол ... ... ...... ... ... бойындағы жоғарыдағыдай
кемшіліктерді болдырмау, жақсарту мақсатында мынадай тәсілдерді қолдану
орынды деп санаймыз.
1. Мұғалім ... ... ... ... ... ... пайдалана
білуіне барынша ықпал жасау керек.
2. Тапсырмаларды орындауға ата-ана болып, кейде ... ... ... ... Мұндай іске ретіне қарай жоғары сыныптың оқушыларын да
тартуға болады.
3. Көтермелеу әдісі – осындай балалар үшін аса ... ... ... ... ... ... ... оған орынсыз айтылған
ескертпе сөз көңіліне қатты тиеді, жүйке жүйесі сыртқы әсерлерге ... ... ... ... менен еш нәрсе шықпайды деп оқуды
тастап кетуіде мүмкін. Сондықтан, мұндай балаларда аздаған талпыныс
басталса көтермелеп, ретіне қарай ... ... ... ... үлкен мәні
бар, өйткені сары уайымға салынғыш мұндай балалар еңбектенсе қиыншылықты
жеңуге болады екен, алынбайтын қамал жоқ екен ... ... ... ... ... өз ... сене ... Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан - 2030» стратегиялық жолдауында
еліміздің болашақ ұрпағы инновациялық, ақпараттық технологияларды ... ... те ... ... ... болуы керек екендігін баса
айтып көрсеткен. 2000 жылдың 30 ... ... ... ... шығармашылық тұлғаны қалыптастыруды дағдыға алу
қажеттілігін мақсат етіп отыр. Ал, ... ... ... ... «әр ... бойынша білім беру» моделіне көшу негізделген. Әр балаға ... ... беру ... ол ... бойындағы тума қасиеттерімен
санасу дәл қазіргі таңда ерекше орын алып отыр. Бала бойындағы қасиеттердің
бірі – ... ... осы ... ... шешілмеген проблема
ретінде көптеген ғалымдарды қызықтырып келе жатқан мәселе. Бірақ ... ... ... ... ... ғалымдардың
барлығының темпераменттің жеке ... ... ... ... биологиялық, яғни табиғи ірге тасы екендігін мойындайтыны
бізді де өте қызықтырды. Адамның ... ... ... бастауыш мектеп жасында қалыптасып әдетке айналады, сол себептен
тұлғаның дамуына темпераменттің берер әсерін осы жаста ... ... ... ... өтпелі күй сияқты бұл шақ көзі ашылмаған даму
мүмкіндіктеріне бай, оларды дер кезінде байқап, қолдап ... өте ... ... ... ... бастауыш мектеп шағы бала өмірінің
жеті жастан он бір – он екі жасқа дейінгі кезеңін қамтиды (І-ІІІ ... ... да ... ... ... ... бастауыш сынып
оқушыларын дамытатын резервтерді ... ... ... ... ... білу ... одан арғы оқу және ... қызметіне
неғұрлым табысты дайындауға мүмкіндік береді.
Тұңғыш рет орыс ... ... /1918/ ... ... нерв ... ... ... Оның 1954 жылы ұсынған
классификациясы төрт типті ...... ... ... ... тез – ... тип,
мұнда шартты рефлекстер тез түзіліп, тез ... және тез ... ... ... қозу мен ... тез ... ... жіктеу тез арада болады.
Мұндай балалардың мінез-құлқы жақсы, темпераменті ширақ болады және ... үшін ... ... Олар екпін мен дауыс ырғағын дұрыс
қойып, тез және дауыстап айқын ... ... қоры мол, ... ... ... ... сөйлейді.
Екінші – күшті, тиімді қозатын, байсалды, баяу – флегматик ... ... тез әрі ... ... ... әсері мықты болады. Балалар
шартты тітіргендіргіштің күшіне оңай бейімделеді, ... ... ... ... ... Балалар дұрыс сөйлейді, сөз қоры жеткілікті,
айқын байқалатын эмоциясы, ым-ишарасы ... Қиын ... ... ... ... орындауға тырысады.
Үшінші – күшті, тез қозатын, ұстамсыз ұшқалақ – холерикалық тип.
Қыртыс асты қызметі күшті, оның ми ... ... ... ... ... ... екі ... балаларға қарағанда, шартты байланыстар
баяуырақ ... ... ... ... ... ... ... қиындықпен көндігеді. Олардың эмоциясы жоғары, тез ... ... ... ... ... дамып, дауыс ырғағы әркелкі болып тұрса да,
ширақтықпен ұштасатын ... ... ... шыға келу» тән. Мұндай
балаларды тәрбиелеу көптеген қиындықтар туғызады.
Төртінші - ... баяу ... ... – меланхоликалық тип, ми
қыртысы мен асты түзінділері жалпы алғанда баяу ... ... және ... ... ... ... ... Мұндай балаларда шартты
рефлекстер баяу түзіледі. Олар тез қажып, тежелу күйіне өтеді. Олар ... ... ... қоры аз.
Балалардың жоғары дәрежелі нерв қызметінің ... ... ... ... бар. ... адам ... ... жаттықтыруда
және өзгертуде жоғары дәрежелі нерв қызметі типтерінің икемділігі аса
маңызды рөл атқарады деп ... Ал ... ... жас ... ... ... құбылыстар күштірек әсер ... сол ... ... ... ... қалыптасу бастауыш сынып
оқушыларынан ... одан ... ... ... ... жұмыс Алматы қаласының №62-і гимназиясында өтті. Біз
бастауыш сынып оқушыларының тұлға ретінде қалыптасуындағы ... ... ... ... Бағдарлама негізіне жас ерекшелік
психология, дифференциалды психология және психодиагностика ... ... «А» ... ... 30 бала ... ... ... үлгерімі төмен оқушылардың психикалық процестерінің
(зейін, ес, ойлау) деңгейін анықтап, темперамент типіне ... ... ... ... жеке ... ретінде қалыптаса алуына бағыт-бағдар беру
болды. Мақсатқа жету үшін ... ... ... экспериментке қатысқан оқушылардың психикалық процестер деңгейін
(зейін, ес, ойлау) анықтау және солардың ішінен үлгерімі төмен
оқушыларды іріктеп алу;
- бақылау, әңгіме, тест ... ... ... ... ... темперамент типіне қарай коррекциялық жұмыстарын жүргізу.
- зерттеу нәтижесіне салыстырмалы талдау ... ... ... ... 16 ... 30% ... берген, ал жүргізілген түзету жұмыстарынан кейін ... ... 48%-ға ... төмен көрсеткіштері 12%-ға азайды, өйткені
12% орташа көрсеткіштер пайда болды. Өте жоғары көрсеткіштер ... ... ... саны ... ... ... қалпында қалды.
Эксперименталды жұмыс іштен туа пайда болатын типтердің еш қайсысы да
нашар еместігін көрсетті. ... оқу және ... ... ... ... ... ... көтерілетіні анықталды. Тек осындай ерекшеліктерді
жете біліп, соған сай тиісті әдіс-тәсілдерді қолдана білу бүгінгі ... ... ... зор ... ... ... ... тапсырманы баяу орындайтын оқушылардың ісін айрықша қадағалап,
жұмыс істеу қарқынын біртіндеп жетілдіре беру;
- ... ... ... оқушыларға әртүрлі ... ... ... ... ... ... жол бермеу;
- мұғалім ата-анамен бірлесе отырып, баланың уақытты дұрыс пайдалана
білуіне ... ... ... тапсырмаларды орындауға ата-ана, мұғалім саналы түрде көмектесуі
қажет.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Жарықбаев Қ.Б. Психология. А; «Білім» 1993ж.
2. ... ... Бап – ... ... психология. А; «Дарын» 2003ж.
4. Белокус В. Темперамент и деятельность. Пятигорск, 1990.
5. Гиппенрейтр Ю.Б. ... ... ... Ф.Р. ... психология. Ростов-на-Дону «Феникс» 2005.
7. Выгодский Л.С. История развития высших психических функции. //Выгодский
Л.С. Сбор. Соч. В. 6 т. ... ... С.Л. ... ... ... В 2-х ... М., 1989.
9. Немов Р.С. Психология. 1 том. М.: ВЛАДОС, 2000.
10. Петровский А.В. Педагогика. Жас ерекшелік. Алматы ... ... ... С.Ш., ... А.М., ... Ж.Ә. Педагогика. Астана 2003ж.
12. Арямов И.А. Особенности детского возраста М., 1958.
13. Журнал. ... №5 ... ... А.В. ... в ... ... Изд-во «Феникс»,
1996.
15. Мухина Возрасная психология
16. Платонов К.К. Структура и развитие личности. М.: ... ... ... ... И.Г. ... ... ... М.: Изд-во, Эусмо,
2006. – 784с.
19. Журнал. Ұлағат № 2 2001ж.
20. Журнал. Ұлағат №1-2 1998ж.
21. Фортунатов Г., ... А.В. ... ... для ... ... ... - Учпедиз. – 1956, - 127с.
22. Жарықбаев Қ.Б., ... Ө. ... ... Алматы 2000ж.
23. Стреляу Я. Роль темперамента в психическом развитии. М., 1982.
24. ... Д.А. ... ... ... М., «Смысл», 1997.
25. Немов Р.С. Психологическая диагностика 3 том М.: ВЛАДОС,2000.
26. Коссов Б.Б. Психомоторное развитие ... ... ... – М., 1988г. – 190с.
27. Петровский А.В. Возрастная и ... ...... 1979г. – 288с.
28. Учебная деятельность младшего школьника: диагностика и ... ... ...... ... ... А.Ш. Первичная психологическая адаптация ... 6-7 лет ... ... ... ... ... Н. Психология личности. – М., 1983г.
31. Чистякова М. Психогимнастика. – М., ... ... Е.И. ... ... практического психолога» 2том М., 2000
33. «Общая психология»./под.ред. В.В Богословского, А.Г ... ... М., ... ... В.Г, ... Л.Л. ... М., 1989.
35. Гамезо М.В, Домашенко И.А. «Атлас по психологии». М., 1986
36. Зимняя И.А ... ... М., ... ... ... Я.Л. ... психология». М., 1986
38. Столяренко Л.Д. «Основы психологии» Ростов -на –Дону, 2005
39. Мухина В. С ... ... ... «Логос» 2004
40. Журнал. «Ұлағат» №5 2000ж.
Қосымша №1
Тест «Темперамент ... ... ... ... ... ... белгілі бір пайыздық мөлшері
болады. Бұл темпераменттік мөлшерді ... білу ... ... ... ... баға беруді тиімді атқаруға мүмкіндік туғызады, қарым-қатынас
жасаудың тиімді түрлерін және ... мен ... ... ... ... ... жүргізуге, жолдастық қарым-қатынастар орнатуға ықпал
етеді. Темперамент модулін анықтау ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігін талап етеді.
Темперамент формуласын анықтаудағы жұмыс тәртібі:
а) Төрт топқа бөлінген қасиеттер жазылған мәтінді оқи ... егер ... ... өз ... ... ... онда «иә» деп беру ... Нәтижелерді өңдеу алгоритмі. Алдымен, әрбір топтағы (А1 А2 А3 ... деп ... ... ... ... шығару керек. Содан соң төмендегі
темперамент формулалары бойынша темперамент түрлерінің ... ... ... ... - ...... ... - ... – пайызы.
А
АІІІ 100
Ф= - ... - ... ІY ... - ...... – топ; А1
Шыдамсыз, әбігершілсіз
Қызбасыз, ашушаңсыз
Тік мінездісіз, адамдармен қарым-қатынаста дөрекісіз ... ... ... тапқырсыз
Ұмтылыспен жұмыс істейсіз
Кекшілсіз және ренжігішсіз
Ұшқалақсыз, қызба мінездісіз
Мәнерлі ымды тез түсінгішсіз
Тез және шешімді қимылға қабілеттісіз
Жаңалыққа ұмтылғышсыз
Көңіл-күйдің тез ауысуына бейімсіз
ІІ –топ; ... және ... және ... тез ұғып алуға қабілеттісіз
Қызығушылықтарыңыз бен бейімділіктеріңіз тұрақсыз
Сәтсіздіктер мен жаманшылықтарды жеңіл қабылдайсыз
Іске қызығып кірісесіз
Көпшілсіз, ... ... ... ... тез ... тез ... іс қызықтырмаса, тез айнып қаласыз
Жаңа жұмысқа тез кірісіп кетесіз, бір жұмыстан екіншісіне тез
ауыса аласыз
ІІІ – топ; ... ... ... жүйелі және байсалдысыз
Сақ жүресіз және парасаттысыз
Тұйықсыз және бос сөйлегенді ұнатпайсыз
Байсалды және бірқалыпты сөйлейсіз
Ұстамды әрі ... істі ... ... ... ... оқу жүйесін қатаң ұстайсыз
Мақтау мен даттауға көп көңіл бөлмейсіз
Кекшіл емессіз
Барлық істе ... пен ... ... ... ... ... ... –топ; А4
Сіз ұяңсыз, ұялшақсыз
Бейтаныстармен байланыс орнатуға қиналасыз
Өз ... ... ... ... ... ... ... әлсіз дауыспен сөцлейсіз
Күмәншілсіз
Армандауға бейімсіз
Өте сезімталсыз және тез ренжисіз
Тұйықсыз, көпшіл емессіз
Жасқаншақсыз, белсенді ... ... ... ... қалайсыз.
Қосымша №2
|№ | ... ... | ұпай |
| 1 | ... ... | 1 |
| 2 | ... Алтынсарин | 1 |
| 3 | 3 кг. | 1 |
| 4 | ... | 1 |
| 5 | ... | 1 |
| 6 | 14 рет | 1 |
| 7 | 6 адам | 1 |
| 8 | Тірі ... | 1 |
| 9 | ... | 1 ... | Сан есім | 1 ... | Кім? Не? | 1 ... | Әріптен | 1 ... | 7 түс | 1 ... | 42 әріп | 1 ... | 12 ай | 1 |
| | ... ұпай | 15 ... № 3
Психогимнастика бағдарламасы
«Мен қандаймын?»
Мақсаты: ұжымда жұмыс істеп, топтық шешім қабылдауға баулу; көңіл-
күйін реттеу.
Жүргізуші баларға ... ... өз аты ... ... ... ... теңеу тауып, есіміне
қосып айту ... Мен ... ... мен ... ... ... «Біз ... өзара қарым-қатынасын дамыту; ұйымшылдықты артыру; есту
аппараты мен қозғалыс анализатормен байланысты зейінділікті дамыту.
Қажетті құралдар: әр ... ... ... ... ... қаламдар.
2. Балалар шеңбер құрып тұрады.
«Жер» сөзіне балалар екі қолын төмен салбыратады; «Су» ... ... ... ... «Ауа» сөзіне – жоғары көтереді; «От» сөзіне ... ... ... айналдырады. Кім қателессе, сол ... ... ... ... ... бір жаққа отырғыза береді. Соңынан
оларды ортаға жіберіп, шеңбердегі балалар санап ... 10 рет ... ... ... топ»

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Іс-тәжірибеден есеп беру
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ипотекалық несиенің теориялық аспектілері мен тәжірибесі108 бет
Тәжірибелік психология пәні туралы3 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
«Жеті жарғы» атауының мәні мен мағынасы19 бет
«Кітапхана бөлімінің Мәліметтер Базасын құру(ұйымдастыру)»15 бет
Аспазшылық технологиясы бөлімінің сабақтарын жүргізу әдістемесі18 бет
Аудиттің мәні мен мағынасы44 бет
АҚАЖ (ЗАГС) бөлімінің құжат айналымын автоматтандыру80 бет
Ақтөбе мұнай өңдеу зауытындағы майды депарафиндеу 39/2 қондырғысының сүзгілеу бөлімінің автоматтандырылуын жобалау23 бет
Банк өнімдерінің қызметтері және мәні мен мағынасы65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь