Кәмелетке толмағандардың қылмыскерлігі - әлеуметтік мәселе ретінде

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І Кәмелетке толмаған жасөспірімдердің девиантты мінез.құлқы.
1.1 Девиантты мінез.құлық түсінігі және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Кәмелетке толмаған жасөспірімдердегі агрессия мәселелері ... ... ... ... ... 11
1.3 Жасөспірімдердің өзін.өзі реттеуі және құндылық бағдары ... ... ... ... ... .16

ІІ Кәмелетке толмағандар құқық бұзуының себептері және алдын.алу шаралары.
2.1 Кәмелетке толмағандар құқық бұзуының себептері және оған әсер
ететін жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
2.2 Қылмыстылықтың алдын.алу шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
2.3 Қазақстандағы Ювеналды юстиция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34

ІІІ Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза тағайындаудың ерекшеліктері.
3.1Кәмелетке толмағанға тағайындалатын жазалардың түрлері мен шектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
3.2 Кәмелетке толмаған қылмыскер тұлғасының жас және психологиялық ерекшеліктері және олардың жаза тағайындаудағы орны ... ... ... ... ... ... ... .47
3.3 Кәмелетке толмағандардың қылмыстық мотивациясының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Философия және саясаттану факультеті
Социология кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚЫЛМЫСКЕРЛІГІ - ӘЛЕУМЕТТІК МӘСЕЛЕ РЕТІНДЕ
Орындаған:
4-курс студені ... ... ... ... ... Абдірайымова Г.С.
(қолы,күні)
Норма бақылаушысы: _____________________________ Басыгариева Ж.
(қолы,күні)
Қорғауға жіберілген күні: “____” _____________ 2006ж.
Кафедра меңгерушісі:
әлеум.ғ.д.,профессор ... ... ... Кәмелетке толмаған жасөспірімдердің девиантты мінез-құлқы.
1. Девиантты мінез-құлық түсінігі және
түрлері..............................................5
2. Кәмелетке толмаған жасөспірімдердегі агрессия
мәселелері....................11
3. Жасөспірімдердің өзін-өзі реттеуі және ... ... ... ... ... ... және ... Кәмелетке толмағандар құқық бұзуының себептері және оған әсер
ететін
жағдайлар.................................................................
..................................21
2.2 Қылмыстылықтың алдын-алу
шаралары.....................................................27
2.3 Қазақстандағы ... ... ... қылмыскерлерге жаза тағайындаудың
ерекшеліктері.
3.1Кәмелетке толмағанға тағайындалатын жазалардың түрлері мен
шектері.................................................................
...............................................42
3.2 Кәмелетке толмаған қылмыскер тұлғасының жас және психологиялық
ерекшеліктері және олардың жаза ... ... ... ... ... ... қоғам мемлекетке, атап айтқанда, заң шығарушы, сот ... ... ... өсіп келе жатқан ұрпақ мәселесіне ерекше ден қою
міндетін артады. Өйткені кәмелетке толмағандар мәселесі тек ... ... ... ғана емес, ол мемлекет тарапынан бүкіл қажетті ... ... ... ... ... ... ... жүзілік көлемде
талқыланатын қандай да бір міндеттілікті жүктейтін қоғам бөлігі. Мемлекет
кәмелетке толмағандардың құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... ... ... шешеді, жас ұрпақ жаман жолға түсіп
кетпеуі үшін үнемі құқық ... ... алу ... ... ... ... Әр мемлекеттің ең қымбаттысы – балалар. Кез-келген
ұлттың, халықтың, мемлекеттің болашағы көбіне ... ... ... және ... ... ... байланысты.
Өтпелі кезеңмен қатар жүрген тұрақсыздық пен алға ұмтылған әлеуметтік
өзгерістер кезеңінде жасөспірімдер ... ... тап ... ... ... жаңа ... жаңа ... өмір талаптарына бейімделу тұрды. Ал біз ... ... ... ... мінез-құлықтың ұлғаюына әкелетін көптеген
факторлардың ... ... ... ... ... ... жағдайларының жалпы нашарлауымен, жұмыссыздықпен, өмір сүруге
қажетті құралдарды табудан айырылумен, ... ... ... ... ... адамдардың, соның ішінде кәмелетке толмаған
жасөспірімдердің іс-әрекеттеріне қорғалмағандық, өз ... мен ... үшін ... ... иллюзиялар билігі, ақыл-есінен қысқа мерзімді
және ұзақ мерзімді жоғалтып алу т.б. ... ... ... ... мен мектеппен байланысының әлсіреуі, бұрынғы
жастардың бос ... ... ... ... істерге
жарататын, тәрбиелік-тәртіптік функцияларды ... ... ... ... ... мен кәмелетке толмаған жасөспірімдер, былайша
айтқанда қараусыз қалды. Заман талабына сай өз ... ... Сол ... ... бірі – ... үлгіге» еліктеу кең тарады.
Тәуелсіздік алғанымыздан ... ... жол ... ал оның ... ... жақтары да қатар жүрді. 90-шы ... ... ... ... ... ... кең етек алды.
Ал онда зорлық-зомбылықты, агрессия, ... ... ... ... Егер осы ... ... бос ... негізінен телевизор
алдында және видео ... ... ... ... әрине ол
жастардың сана-сезіміне кері әсерін тигізбей қоймайды.
Осы айтылған өтпелі кезеңдегі ескі ... ... ... жаңалардың келуі, олардың кей жағдайларда жастармен
ауыр қабылдануы, жастардың заңмен конфликтілерге түсуіне ... ... мен ... ... жасөспірімдер арасындағы қылмыскерлік өсті.
Бұл бітіру жұмысының өзектілігі де ...... ... ... ... әсер ететін факторларды айқындау
және олардың алдын-алу жолдарын іздестіру.
Бітіру жұмысының ... мен ... ... байланысты материалдар
жинақтау және сараптау, сол арқылы кәмелетке жасы толмағандар ... ... ашу, ... ... ... ... жатқан іс-шараларды қарастыру және нәтижелерін белгілеу.
Кәмелетке ... ... ... ... мақсатында алдын-
алу шараларын жүргізу.
Жұмыстың объектісі: Девиантты ... ... ... ... ... ... Кәмелетке толмағандардың тәртіп бұзушылығы мен қылмыскерлігі.
Практикалық қолданылуы: Бұзақылық пен ... ... ... ... ... алдын-алу кеңесі құрылады. Ол
кеңеске мектептің тәрбие ісі жөніндегі ... ... ... ... ... әкімшіліктен өкілдер қатысады. Онда
мектепте тәртіп бұзған оқушылардың ісі қаралады. Әр сынып жетекшілері ... ... ... ... ... ... оқушылардың
тізімін береді. Кеңестің отырысында тізімге алынған ... ... ... Әр ... ... жеке ... не
себепті бұл Кеңеске шақырылғанына тоқталады. Мысалы: ... А. ... көп ... ... ... әрекеттер жасайды. Оқушымен жеке
сөйлесіп, тәртіпке шақырылады. 1 ай мерзім ... ... ... ... ... ... күнделігін жүргізеді. Онда әр ... ... ... қатынасқанын жазып отырады. Келесі Кеңестің
отырысында ... ... ... тағы қаралады. Егер оқушыда жақсы
өзгерістер болып, тәртібі түзелсе, ... ... ... (учетқа) алынбайды.
Ал керісінше, тәртіпсіздік ары қарай жалғаса берсе, отырысқа ата-анасы
шақырылып, тәртіп ... ... ... ... ішілік есепке алып,
бақылау қойылады. Тәртіп бұзушылық қайталанған ... 9 мың ... ... ... Бұл ... әр ... ... бір күнінде
отырыс өткізіп тұрады. Мысалы, әр ... ... ... Ал ... ... ... ... тәртібі түзелген жағдайда, оқушылардың
сынып жиналысында қарастырылып, ... ... ... ... Кеңестің
отырысында қаралып, оқушыларды есептен шығарады. ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқы.
1.1 Девиантты мінез-құлық түсінігі және түрлері.
Қоғамдық жаңару кезеңінде, Қазақстанға әлеуметтік, ... ... ... ... өз ... қоғамдық білім, тәрбие
институттардың да өз ... мен ... жаңа ... ... ... ... қоғамдағы отбасының орны, оның басты міндеті – бала ... ... ... жаңа тұрғыдан тану мәселесін туындатты.
Қоғам өмірінің түбегейлі өзгеріп жатқан қазіргі заманда, өмірлік
тәжірибесі жоқ, әлі ... ... ... ... ... ... үшін қалыпты тіршілік ағымынан ауытқуы жиі ... ... ... ... ... бастап-ақ оларды алдын алмаса,
қоғам үшін өте ... ... ... ... ... ... жол ашатын мінез-құлық
девианттық мінез-құлық деп аталады. Девианттық ... – бұл ... ... ... ... ... қолдануға әкеп соғатын
құқық қызығушылықтарды ... ... ... ... ... ... ... балаларды оқыту-тәрбиелеу ұйымдарынан үнемі кетіп қалуы,
олардың қылмыстық жауаптылыққа жатпайтын ... ... ... ... ... ... ... Олардың түрлеріне қылмыскерлік, ішімдікке
салыну, нашақорлық, жезөкшелік, құмар ойындарына қызығушылық, психопатиялық
бұзылу және т.б. ... ... ... болады.
Девианттық іс-әрекет екі үлкен категорияларғабөлінеді. Біріншіден, ашық
немесе жабық психопатологиясы бар психикалық саулық нормасынан ауытқитын іс-
әрекет. Екіншіден, құқықтық, ... және ... ... ... емес ... Егер бұл ... еленбейтін болса, оларды
құқық бұзушылық деп, ал егер назар ... ... ... ... ... ...... деп атайды.
Қоғамның басқа топтарына ... ... ... ... байқалады. Оның объективті себебі, кәмелетке
толмағандарда ... ... ... ... меңгеру) және
деликвенттік мінез-құлық (нормалардан ауытқуы) бір ... ... ... психологиялық, құқық, мәдениет немесе мораль
нормалары сияқты, жалпы қабылдаған немесе оған ... ... ... ... ... ... және ... шақ аса улкен қауіп тудыратын шақтар.
Неліктен?
Біріншіден, психогормональды процестерден басталып, Мен-концепциясының
бетбұрысымен аяқталатын өтпелі ... ішкі ... әсер ... ... ... баланың әлеуметтік жағдайының тұрақсыз болуы.
Үшіншіден, әлеуметтік бақылаудың механизмдерінің қайта құрылуына байланысты
туындаған қарама қайшылықтар: бақылаудың балалық формалары, сыртқы ... ... ... ... ... ете ... ал ересектік
әдістері қалыптасып үлгермеген.
Егер жасөспірімдік психопатологиясына жай қалыпты психолог көзқарасымен
қарайтын ... ... мен өзін ... ... тығыз
байланыстылығы көзге түседі. Жасөспірімдердің ... ... етуі ... ... қашып құтылу емес, бұл мүмкін де емес, керісінше,
жасөспірімнің өзін жалғыз, мүгедек және ... ... ... ... өз ... ... ... көмек сұрағандағы
айғайы болған.
Жоғарыда айтылғандай, Мен-концепциясының және эго-идентификациясының
қалыптасу процессі қиын. Өтпелі кезеңде жатырқау ... ... ... ... ... ... жеке ... тәртіптің
бұзылуының жиі кездесуі таң қаларлық емес.
Дара адамның қалыпты тіршілік әрекеті тек ортамен ақпарат алмасуы ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас орнату.
Стресс талабы болған жағдайда қалып өзгереді: индивидтің өзі шеше алмайтын,
зор күшті кері эмоция тудыратын, оның ... және ... өмір ... ... ... ... жағдайлары туады. Стресстен шығу үшін, ... ... және ... ортамен байланысын үзуі керек ... ... ... ... ... ... қанша және қандай әрекеттерді істегендігі ғана
маңызды емес, оған қоса субъективтігі даралық сипаты да тән.
Девиантты мінез-құлық әр ... ... да олар ... ... Ішімдік,
есірткі қолдану, жаулап алушылық және заңсыз, мінез-құлықтар бір блокты
құрайды, солай жасөспірмнің оның ... ... өсуі ... ... ... болмаса да психикалық қалыптың бұзылуына әсер етеді. Кейде
девиантты мінез-құлыққа ... ... ... ... өмірлік жайттар, басқа девиантты ортаның ықпалы) ... ... - ... ... мен өзін ... ... бірі болып табылады.
Өзін сыйлаудың төмендеуі зерттеулер бойынша жасөспірімдерде девиантты
мінез-құлықтың (әділетсіздік, ... ... ... ... ... есірткіні қолдану, ішімдік,басқыншылық мінез-құлық, суицидті ... және ... ... күйзелістермен байланысты. Бұл байланыс немен
түсіндіріледі.
Ғылыми әдебиеттерде осы мәселеге байланысты төрт басты гипотезалар бар:
1. Девиантты мінез-құлық өзін-өзі сыйлауды ... ... ... ... қатысты индивид еріксіз өзінің әрекеттеріне қарсы
қоғамның ойларын бөледі, сонымен қосаөзін де ... ... Өзін ... ... болуы қалыпты емес мінез-құлықтардың
өсуіне әсер етеді: әлеуметтік ұйымдарды шетке ысырып, әлеуметтік
емес ұйымдардың ... ... ... жасөспірім өзінің
психологиялық деңгейін құрдастары ... ... ... үйде ... ... қабылдау әдістерін тапқысы
келеді.
3. Кейбір топтар бойынша, әсіресе төменгі бастамалы өзін құрметтеу
– девиантты мінез-құлықтың жоғарлауына, өзін сыйлау ... әсер ... ... басқа да мінез-құлықтар, жас келген сайын
өзгереді [2].
Әсіресе қиын отбасынан шыққан балалар уақытын үйлердің ... «Үй асты ... олар үшін ... ... ... ол ... өздері
сияқты әр түрлі балалар жиналады. Сондықтан олардың өздерінің «Үй асты»
моральдық кодексі, ... ... мен ... ... бар. Мұндай
жағдайда жеке ауытқу ғана ... ... ... ... Олар ... нормаларға сай өмір сүреді. Статистикалық мәліметтерге
жүгенсек, жасы ... ... ... 44% осы сәтсіз отбасында
тәрбиеленгендер.
Кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... байланысты болмасын отбасының бұзылуы,
жасөспірімнің бойында терең із ... Олар ... ... ... ... бола ... Кейбір жағдайларда, ажырасу, ішімдікке салыну
немесе ата-анасының біреуінің ... ... ... ... ... ... ... балаларды тәрбиелеу жағдайының жақсаруына
ықпал етуі мүмкін.
Біз қарастырып отырған мәселеде, профессор А.Е. ... ... ... ... ... Отбасының сәтті дәрежесін талдай ... ... төрт ... ... ... отбасындағы қамқорлықты күшейту (гиперопека), ... ... ... көріністерінен (оның ойлауына, сезіміне, мінез-
құлқына) отбасындағы қаталдыққа дейін әр түрлі дәрежеде ... ... ... (гипоопека), балалардың жиі, шамадан тыс бақылаусыз
қалуы.
Жасөспірімдердің қылмыс жасауының себептерін анықтаған кезде ... ... әсер ... екі ... ... яғни ... және ... факторлар. Объективті
себептерге тұрмыстық жағдайлардағы қайшылықтар, қоғамда туындап жататын әр
түрлі қиыншылықтар және ... ... ... ... немесе
сыртқы себептер жас адамның девианттық мінез-құлқының қалыптасуына әсер
етеді. Төмендегі сандар ... ... ... бір қырының
динамикасын көруге болады:
- бейнесінің жасалуы, барлық уақытта баланың ниетіне ықылас ... оның ... ... шамадан тыс марапаттау;
- отбасында «золушканың » болуы – бұл ата-ананың өзіне көп ... ал ... аз ... ... ... ... психологиялық құқықтық нысанасында
қызуқандылық міндетті түрде болады.
Р. Бэрн және Д. ... ... ... төрт негізін
бөліп көрсетеді: әлеуметтік, сыртқы, жеке және биологиялық.
Зерттеулерге сүйенсек, қызуқанды мінез-құлық отбасы қатынастарында
қалыптасады. Осы ... ... ... ... алып ... ... ... болады:
- жиі болатын ата-ана арасындағы ұрыс, жан-жалдар;
- ата-аналардың бір-бірін және балаларын сыйламауы;
- балаларға қарау мен бақылаудың болмауы;
- жасөспірімдердің ... ... ... ... ... бере ... ... ар-намысына тию;
- тәрбие жүйесінің сапасыздығы.
Криминологтардың мәліметтері бойынша, қатігездікті, зорлықты ... ... ... бала ... ... ... ... қатал қарауға ұшырағандар.
Қылмыстылықты зерттеуде, оған әсер ететін факторлардың көптеген сананың
бар екендігі көрінеді. Қазіргі кезде қылмыстың тууына алып келетін себептер
нарықтық ... ... ... болған бәсеке, жұмыссыздық, дағдарыс.
Шын мәнінде ішімдікке салыну біздің өмірімізге әлеуметтік ... ... ... ол ... ... кездесулердің, уақытты өткізудің тәсілі
ретінде, жеке мәселелерді шешудің құралы ... ... ... ... ... 90%-і, әйел зорлаудың 90%-і, 40%-і
басқа қылмыстарды осы ішімдіктің арқасында ... ... ... ... шабуыл, ауыр дене жарақатын салудың 70 %-і ішімдік ішкен кезде
болған. Сол сияқты ... ... 50%-і ... ... ... ... және нашақорлық ғылыми-практикалық
орталығының есебі бойынша психикалық және мінез-құлықтың ... ... ... саны 322671, оның ішінде ... ... 23487, ... 58455. яғни әр бір ... ... мен ... жүйесіне байланысты әр деңгейлі патологияларға ұшыраған.
15 жасқа дейінгі балаларда – 22%, ал 14-18 жас аралығындағы жасөспірімдер ... ... Ал ... арасындағы маскүнемдікке ... төрт ... 21 ... өскен. 2002 жылы спирттік ішімдіктерді
ішудің нәтижесінде психикалық және іс-әреекеттік ... ... 610 бала ... ... тәуелділік 1500-ге ... ... 14-ке ... ... 385-ке ... Міне осындай
девианттық іс-әрекетке ие болған балалар мен жасөспірімдер ... ... мен ... ... сол себепті өз құрбыларының, мұғалімдер мен
ата-аналарының және жалпы қоғамның теріс көзқарасына ие ... ... мен ... әрекеттерге бейім болып келеді. Әсіресе көп қорқыныш
туғызатын жағдай, соңғы жылдары 15-20 жас аралығындағы адамдарда ... ... 15 ... екі есе ... де осындай өсім сақталатын болса, 2007 жылы психиатрға алғаш
көрінетін балалар мен жасөспірімдердің саны 30 ... ... ал ... ... саны 310 ... ... «Ел ... десең –
бесігіңді түзе» - деп даналарымыз бекер ... ... ... ... ... мен ... ... бөлу керек екендігін естен
шығармай, әрбір отбасы бала дүниеге келгеннен ... емес ... ... алдында тәрбиеге мән берсе...
Әлеуметтік нормалардан ауытқудың түрлерін зерттей ... ... ... ... Бір ... ... ... екінші әлеуметтік
нормаға өту байқалады. Ол жеке тұлғаның өзіне тән ерекшелігіне ... ... ... ... ... педагогика, психиатрия тәжірибесінде ... ... ал ұсақ ... ... ауыр қылмыс жасауы,
қылмыскердің нашақорға айналуы т.б. жиі ... ... 70%-ы ... ... ал 60%-ы 19 жасқа дейін нашаның дәмін ... ... ... ... ... ... мәселесімен тығыз байланысты
болып отыр [4].
Девианттық мінез-құлықтың бір түрі ... яғни бұл ... ... ... бұл түрі 55 жастан кейін және 20 жасқа дейін кездеседі,
ол қазіргі таңда 10-12 ... ... да ... отыр. Бұл жағынан
Қазақстанда да басқа ТМД елдерінен қалыспай отыр.Жастар арасындағы ... ... ТМД ... ішінде Қазақстан екінші орын алады.
15-19 жас арасындағы адамдардың өзін-өзі өлтіруінің ең жоғары деңгейі –
Ресейде. Мұндай шешімге ... ... ... проблеманы зерттеген
ЮНИСЕФ эксперттері келді. Олардың пікірінше, ТМД елдеріндегі ... ... ... жылдары күрт жоғарылаған. Мұндағы – ең алаңдататыны
– жастардың көбі өз еркімен ... ... ... ... ... ... пікірінше,
Қазақстанда да бүгінгі таңда өзін-өзі өлтіру санының өсуі және жиырмаға әлі
толмағандардың ... ... ... байқалып отыр. Өз еркімен өлімге
әкелген жағдайлардың жалпы санымен 30 проценттегі сан ... ... ... ... ... керек. Неге бұлай болып жатыр? Ең оңайы барлық өзін-
өзі өлтірушілердің ақыл-есі кем, жан ауруларымен ... ... ... деп ... – сонда проблема өзі-ақ «жабылады». Бірақ
шетелдік зерттеушілер сенімді: мұндай адамдардың өзін-өзі ... ... ... ... ... ... көп емес. Соңғы
қабаттан секіріп кеткендердің есі ауысқан деп санау қабылданған. ... бұл ... ... ... ... жүйесін аздап алаңдатады, екінші
жағынан - өзін-өзі жұбатады. Таңданып қорықты да ұмытты – баса ... ... ... ... ... ... бет пердесі.
- Өзін-өзі өлтіруге ұмтылыс шын мәнісінде көптеген мәселелермен
анықталынады,- деп ... ... ... ... – Менталитет, өмір сүру деңгейі, қаржылық жағдайы
тікелей адамдар ... әсер ... ... мен ... ... ... ... да әртүрлі болады.
Кейбіреулері, кілегейге түсіп кеткен бақа ... ... ... ... ... да, орын алған жағдаймен күресе
бастайды. Олар ... «Ал сен ... ма? Онда ... ... өмір ... мән-мағына таппай,
мойынсына депрессияға түседі. ... ... ... ... ... ... олар өздеріне перспектива таппай,
ертеңгі күнге сенімсіз. Кейде өмір сәтсіздіктерінің жіптері қатты
біттесіп, бір ғана шығар жол ... ... ... осы
әлеммен қош айтысып, бәрін бірден тез де жай ғана шешуге болатын
сияқты көрінеді.
Бірде полиция ... ... ... 31 ... күні Оралда
жас әйел өз өмірін өзі қиды. Алдымен ол 11 ... ... ... ... ... ... өзі құлаған. Бұл кинолық триллерлерден де
ең қорқыныштысы. Жаңажылдық бәріне қуанышты түнде екі ... ... ... ... басын өткізуі қажет.
Жергілікті дәрігерлер өзін-өзі өлтірушінің психикалық және ... ... дені сау ... ... ... аффект күйіне ерекше роль бөледі. Сөзсіз, егер адам өз іс-
әрекеттеріне есеп бермей, бір сәтте оның миы ... ... ... онда оның салдарын елестету қиын. Бірақ соның өзінде де қандай
да бір бейімділік болуы керек- ең аз ... ... ... ... ... ... ойластырған, оқыған, естіген немесе осыған ұқсасын
фильмдерден көрген. Аффект күйі – бұл сала ... ... өту, ... оқ ... ... ... да ... дайындау іс-әрекеттің
ойластырылғандығын және жоспарланғандығын көрсетеді. Медиктердің ... ... ... кетудің классикалық және әдемі себебі бар
– бөлінбеген махаббат. Осы тақырыптағы жапондық зерттеушілердің мәліметтері
бойынша, осы ... ... ... ... саны он алты ... ... ... 42,2% немесе бозбалалар арасында 36,6% құрайды. Ересектер
әдетте осы қауіпті уайымдарды «бастағы жын» деп ... ... ... ... ... әділетті, өйткені жасөспірімдер өмірден сүйгенінсіз
өмір сүре алмағандықтан емес, ... ... ... ... ... ... Осы жағдайлардағы үлкендердің өз
уақытында араласуы ақымақ ғашықтарға ... ... ... ... еді. Бірақ кейде ... ... ... ... ... ... қалады.
- Ата-аналары не өзімен қолы ... не ... ... жеке ... ... өз ... ... әдеттенген
отбасыларында суицидтер жиірек болады.
Бізде тәулік бойы қауіп-қатер сигналдарына жауап беретін жедел
психологиялық ... ... жоқ. ... ... ... үшін ... ... істейді, ал олардың арасында өзін-өзі өлтірушілер аз
емес. Бірақ бастысы – ... ... мен ... ... деген сенімнің
жоқтығы. Тәрбие процессінде берілмеген. Психолог бейнесі тыныштандырушы
көйлекпен және ... ... ... Бұл жеке ... ... мен қорқыныштарын түпкілікті айтып беретін Америка емес.
И.Бахметьеваның пікірінше, оның ролін бізде қазіргі кезде ... ... ... ... өлтіруді мәңгі жоққа шығарушы мешіт,
шіркеулералса болар еді. ... ... ... ... ... ... алаңдатып отырғанға ұқсайды.
Біз осы күнгі қатал уақытқа көбіне үйрендік:экрандардағы ... ... ... Өнегелік ұстанымдар елеске айналды және қоғамды таң
қалдырмай-ақ, кемпірлерді тонауға, балаларды ... жол ... ... ... біздің рақымсыз жандарымызды елеңдететін жайт бар-ол өмірден өз еркімен
кету. Жауапсыз сұрақ маза ... ... адам ... ... қабылдайды.
Менің елімнің осы өмірді тастап кетушілер тізімінің арасында түруы ... ... ... ... ... ... себептері:
1. Әлеуметтік теңсіздік. Халықтың тұрмыс жағдайының төмендеуі,
жұмыссыздық, жемқорлық т.б.
2. Девиантты мінез-құлықтың моральдық этникалық ... ... ... ... ... рухани азғындау
жеке адамның қоғамдық ортаны жатсынуы, қоғам өмірін ақшаның
билеуі. Деградация және ... ... ... ... ... махаббат», құқық бұзушылықтың
күшеюі.
3. Девианттық мінез-құлыққа қоршаған ортаның немқұрайлы қарауы.
Әсіресе, отбасы тәрбиесінің нашарлауы, өмір жағдайының ... ... ... дұрыс қарым-қатынас жасай ... ... ... т.б. ... барлығы
рухани дүниенің дағдарысына әкеліп, өмір сүру мәнінің жоғалуына
алып келеді. Бұл қоғамның болашағы жастарға кері әсер ... ... ... әрқашанда басы мақсатсыз, жоспарланбаған
болады. Жасөспірім қоғам талаптарына сай болғысы келеді. Бірақ белгілі ... ... ... ... әлеуметтік талаптар, өзінің
әлеуметтік орнын дұрыс ... ... ... кері ... ... ... әлеуметтік адаптациялық әдістермен нашар жұмыс
істеу немесе қиындықтарды бастан кешу т.б.) ол мұны ... ... Ол ... ... ... ... оны басқа бағыттағы ізденіске
итереді.[7].
1.2. Кәмелетке толмаған жасөспірімдердегі агрессия мәселелері.
Қоғамдағы әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... ... ... ... пен мінез-құлықтың
нақты субъектісіне қатысты агрессия мәселесні маңызда әлеуметтік қажеттілік
ретінде зерттеуді қажет етеді. ... ... адам ... ... ... жас ... қарамастан барлық адам баласында көп
кездесетін құбылыстардың бірі. Агрессия ұғымын ... ... ... және ... ... формасы деп анықтайды. Мінез-
құлықтың агрессивті әртүрлі формалары жарамды болсын, мейлі ... ... ... ... ... қалыптасады. Көптеген
балалардың проблемді жағдайға тап келуінің басты ... ... ... ... ... ептіліктердің жеткіліксіздігімен
байланысты. Өзінің әлеуметтік үйрену теориясында ... ... ... ... үш ... ... ... әрекеттерді меңгеру тәсілдері;
2) олардың көрінуіне себеп болатын факторлар;
3) солар бекітілетін жағдайлар.
Сонымен қатар мұндағы тағы бір маңызды ... кері ... ... қоршағандардың ойын интерпретациялау. ... ... рөл ... ... ... ... ... мінез-құлыққа
үйрену процесі де соғұрлұм үлкен мәнге ие ... ... ... ... ... әлеуметтену процесі индивид өмір ... ... мен ... ... жауап реакцияларының дамуымен байланысты. Когнитивті-
бихевиористтік концепция шеңберінде жеткіншектердегі агрессияны әлеуметтік
үйренудің нәтижесі деп қарастыруға болады. Агрессиялы ... ... даму ... ... ... ... ... қалай тәрбиелегеніне
және кейінгі кеш кезеңдерде , атап ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін шартсыз факторлардың
бірі – жанұядағы қатынас. Көптеген шет елдік зерттеулер көрсеткендей
агрессивті ... ... ... жазаларды қолдануға бейім болған
және бір-бірімен келісушілік болмаған, балаларға жек көрушілік қатынаспен
және эмоциялық суықтықпен қараған [8]. ... ... ... үш ... ... ... ... агрессивті болғандықтан және агрессивтілік
және қылмыстық тенденцияны туындататын күрделі ... бала ... ... ... ... ... ... Ата-аналары
агрессивті емес, балаларын қатал жазалаушы және жанұялық
конфликт аз ... ... ... ... ... ... ... агрессивті мінез-құлқына шектен тыс қамқоршылық жанұяның
ішінде бекітіледі. Тек ... ... бала ... ... ... ... ... басымдылығын
таразылауға үйренеді. Сонымен қатар ата-ана жағынан ... ... тыс ... да зиян ... Бала ... ... ашу ... ішіне жинауға мәжбүр болған ... ... ... ... ... ... ... жазалау
жаңа фрустрацияларға әкеледі. Яғни сол ... ... ... ... жаңа ... ... ... Егер бұл
қайталанатын болса, негативті шиеленісті іздеу ретінде
қарастырылатын ... ... ... ... болған жағдайда балада мазасыздану және жайсыздық
(дискомфорт) пайда болады. Агрессивті мінез-құлыққа анасының
және әкесінің ашуын көтере алмаған ... және ... бере ... ... ... ... ... бастайды.
Агрессивтілік туралы Сирстің ойы қисық сызықты ... ... Бұл ... ... да (1993) ... ... ... өмірлік бағдары бар жағымды жанұяда өскен
балаларға ашық түрде өзінің агрессивтілігін қанағаттандыруға шек
қойған жағдайда ,яғни ... ... тән ... ... қанағаттандырудағы агрессивті садисттік
фантазиялау негізіндегі стереотиптегі формаға айналуы мүмкін.
Әлеуметтенудің тиімді және мінез-құлықтың ... ... ... ... ... үйір болу мотивациясы, балалар сол
арқылы қоршағандар оның ішінде, әсіресе өз ... ... ... қызығуларын тілейтін әрекеттерге үйір болады. Содан кейін екінші
бекіту ретінде үйір болу ... ... ... мен ... ... ... ... агрессияның дамуының маңызды
шарты тек әлеуметтік үйрену ғана емес, ата-ана махаббатының болмауы ... ... ... ... ... байланысты туындайтын фрустрация да
жатады. Жасөспірімдердегі агрессияның көріну формалары мен ... ... да ... ... ... көптеген
зерттеулердің көрсеткіштері бойынша, агрессивтіліктің көрінуі индивидуымның
өмірлік тәжірибесіне байланысты. Агрессивтіліктің көрінуі бұл белгілі бір
кедергілерге ... ... ... байланысты болатын жауап
мүмкіншілігі. ... ... жету ... ... ... ... ... фрустрацияны қаншалықты бастан өткерсе, нақты мақсатқа жету
талпынысы да соншалықты жоғары болады. Фрустрация ... ... ... ... ... қалыптастыра отырып, агрессивті сезімдерге
әкеледі.
Фрустрация мен агрессияның өзара байланысты екеніне ешқандай шек жоқ,
алайда бұл байланыс бір ... емес және ... ... ... ...... теориясында, фрустрация агрессияға деген мотивті
немесе ішкі ниеттенулерді жасайды деген түсініктерді ... және ... ... ... ғана емес, альтернативті реакциялар да
болады деп санайды. Агрессияның әлеуметтік ... ... ... ... ... шарт ... агрессияның көрінуін жеңілдетеді
деген ойды ... ... ... ... ... ... үшін ... “диспозиция” болу керек немесе осыған ұқсас ... ... ... ... ... болу ... ... әлеуметтік үйренулер: бақылау, қоршағандардың мінез-құлқы,
агрессияны қолданудағы меншікті сәтті тәжірибелер” арқылы қалыптасады және
бекиді ... ... ... ... ... ... орынды әлеуметтік қоршағандар алады, ... ... ... ... ... психобиологиялық конституциялы ерекшеліктердің
белгілі бір ... ... ... ... ... ... келе жатқан
агрессивті мінез-құлықты түсіндіруге тырысатын, индивидуалды ... ... ... ... ... “ықтиярсыз күштер” теориясын айтуға болады. Бұл теорияда агресия
барлық басқа тәсілдер тауысқанда қажетті, тілейтін жағдайға жетудің ... ... ... осы ... ... ... ... жеке сипатқа ие болғандықтан не агрессияның
көрінуін, не фрустрацияға тән ... ... ... ... жаңа
психологиялық бағыттарда агрессия мәселесі өте аз зерттелінуде, алайда
соған қармастан оған ... ... және ... ... ... 1976, ... 1976, Т.Н.Курбатова, 1996,
Л.М.Семенюк, 1991, А.И.Фурманов, 1996, С.М.Шурухт, 1996, және т.б.). ... ... ... мекенді елдерінде тұратын ... ... ... білімдеріне, кәсіптеріне, ұлтына,
мәдениетіне қатысты зерттейді. ... (1994) ... ... ... мінез-құлық модельдері жайлы білімдерді үш
түрлі ақпарат көздерінен алады екен. Отбасы бір уақытта агрессиялы мінез-
құлық ... ... және оның ... ... ... ... ... олардың өз үйлерінде агрессиялық әрекетпен
тікелей кездескен ... ... ... ... ... ... ... де кездеседі. Сондай-ақ балалар агрессиялық
реакцияға тек реалды мысалдарда ғана емес, бұқаралық ақпараттар арқылы ... ... ... ... ... ... ... өзін қабылдамау) жатады, ендеше аутоагрессия патерндерін жасөспірімдер
үшін тағайындауға болады, атап айтқанда, ... ... ... (интроверсия, педантизм, ... ... ... бағалау субблоктары (жалпы өзіндік
бағалау, парсиалды өзіндік бағалау, тәуелсіздік, ... ... ... ... ... әлеуметтік-
перцептивті субблоктар (басқа адамдарды қабылдау).
Ғылыми қызығушылықты ... ... ... бірі ... мен
жасөспірімдердегі аутоагрессиялы патерндердің интерактивті ... ... ... мәселесі. Аутоагресия тұлғаның сәтті
әлеуметтік адаптациясына қабілеттілік ... ... ... ... ... ... ... сәттілігімен- сәтсіздігімен
байланысты. Аутоагрессияның деңгейлері тұлғаның ... ... ... ал тұйықтық сапасымен оң корреляцияланатыны белгілі.
Тұлғаның ... ... ... субблоктары
басқа адамдарды қабылдаумен байланысты. Кәмелетке толмаған жасөспірімдердің
аутоагрессия деңгейі басқаларды қабылдаудың негативизациясымен ... ... ... ... ... корреляцияланады.
Аутоагрессияның деңгейінің өсуімен байланысты ... ... ... ... ... ... өз ата-
аналарымен қатынастарында көп байқалады. Аутоагрессияның деңгейі “басқалар
мені қалай” деген ... (екі ... ... ғана ... ... Субъектінің аутоагрессиясы жоғары ... ... ол ... ... ... ... соғұрлым негативті бола түседі.
Әлеуметтік-перцептивті субблоктар тұлғаның аутоагрессивті патерндерінің
өзіндік бағалау субблок ерекшеліктерімен тура байланысты болатынын айтып
кетуге ... ... ... ... ... ... ... мәселесә агресия психологиясының
ішкі жалпы мәселесі болып ... ... өзін ... ... ... ... сипаттамасы деген ойды тұжырымдауға боады.
Кәмелетке толмаған жасөспірімдердегі агрессия мәселесіндегі тағы ... ... ... ... жасөспрімнің өзіндік бағалауымен
корреляциялану мәселесі. Өзіндік бағалау жоғары болған сайын жалпы ... де ... ... береді. Мұндай өзара байланыс
инструменталды агрессияға да, жауласқан агрессияға да тән ... ... ... ... ... ... көрінуге деген бейімділік
те жоғарылайды (А.А.Реан, 1997). Парциалды өзіндік бағалау, яғни ... ... ... өзінің “физикалық Менін” бағалауға бейімділік
негативизм сияқты агрессия формасымен корреляцияланады. Кейбір зерттеулер
көрсеткендей агрессивті ... ... ... ... – не
шамадан тыс жоғарғы не төменгі ... ... көп ... ... ... ... үшін тек ... ғана емес, сондай-ақ өзіндік бағалау мен сыртқы бағалаудың
(референтті тұлғалар, мысалы мұғалімдері, ... ара ... ... Егер де ... ... сыртқы әлеуметтік кеңістікте қажетті сүйеніш
таппаса, егерде жасөспірімді қоршағандардың ... оның ... ... ... онда ... ... деп қарастырылуы керек.
Алайда агрессияның фрустрациялық теориясын жақтаушылар бұл ... ... ... ... ... ... туындайды деп көрсетеді. Шынында да
жасөспірімдердегі өзіндік бағалау социумның сыртқы бағалауымен ... ... ... ... ... тән ... ... агрессия және реніш).
Кәмелетке толмаған жасөспірімдердің агрессиясындағы тағы бір мәселе бір
мәнді жағдай – ... ... ... ... ... ... мінез-құлыққа әсері жайлы мәселелерді
талдау. Физикалық, психикалық және ... ... ... ... із ... және ... мен жаңа
құндылықтарда қалыптасады. Сонымен қатар, жасөспірім кезеңіндегі агрессия
екі аспектіде - өзіндік ... ... және ... ретінде жүзеге
асады. Адамда агрессиялы мінез-құлықпен байланысты әртүрлі екі мотивациялық
бағыт бар, яғни ... және оны ... ... ... ... ... ... әрекетін өзіне қауіп тудырады деп бағалап,
оған өз агрессиясын қлоданады. Ал агрессияны басуға деген бағытта ... ... ... ... ұят ... деп ... бейім болу ниетінен
тұрады. Жасөспірім жасындағы балаларда ... ... ... тән ... ... мінез-құлық әлеуметтік нормалардың ауытқуынан,
агрессиялық немесе ... ... ... ... ... ... типі ... көрінеді. Жасөспірім жастағы
балаларда ішкі және сыртқы конфликт күшейеді, ... ... ... ... қорқыныштарға бейімділік, мінез-құлықтағы қатыгездік,
агрессиялық ерекшеліктердің туындауына әкелуі мүмкін. Жеке даралықты
қалыптастыратын ... ... ... бос ... ... мінез-ұүлықты дамытудың негізгі шарты, агрессиялы мінез-құлқын
зерттеудің жүйелік негіздері агрессиялы мінез-құлықтың мотивтерінің бірі
болып ... ... ... ... көрсетеді. Жасөспірімдердің
агрессиялы мінез-құлықтарының мотивтеріне кино мен теледидирдың ... ... ... байланысты агрессиялы әсердің 4 түрлі ... ... ... яғни ... арқылы қалыптасқан
агрессияның туындауын не күштейді? эмоциялық салдар мәселесі; катарсис
мәселесі, агрессины ... ... ... ма? ... немесе шарттар
мәселесі, жәбірленуді бақылау агрессияны жоғарлата ма әлде төмендете ме?
Эксперименттік зертеулер ... ... ... ... ... ... жаңа ... меңгереді:
“қабілеттендіруші”, “катарсис”, “қоздырушы” модельдер.
Агрессивтіліктің феноменін және ... ... ... ... ... байланысты. Қазіргі ... ... ... ... ... агрессивтілікті, яғни
агрессивтіліктің жасөспірімдерде көрінуін олардың өз мақсатын тарату үшін
белгілі бір тәсілдерді қолдану дайындығына негізделіп, делинквентті ... ... яғни ... және ... кіші ... ... ... төбелес түрінде көрінеді деп түсіндіреді ... 1995; ... 1983, ... ... 1990). ... ... ... жасөспірімдердің топтасуына жәбірлік көрсетуде
агрессия өзіндік мақсатқа ... ... ... ... ... 1993).
Сонымен кәмелетке толмаған жасөспірімдердің жасына тән заңдылық
агрессия деңгейінің өсуімен ... ... Егер ... ... ... ... ... үйренбесе, ол жеткіншек
жасында басым болып жасөспірімдік кезеңде де өз жалғасын табады ... ... ... және ... құндылық
бағдары.
Жасөспірімдік кезең адамның өз болашағына айрықша үңіліп ... яғни ... ... «жан ... ... ... шағы деуге
болады. Адам өзінің сыртқы табиғатын біліп, оның ... өз ... ... өз жан дүниесінің жұмбақты сырларын да білгісі ... ішкі жан ... ... ... ... адам өзі жақсы білсе, ол
сыртқы дүниеге күнбе-күн жасайтын ... ... ... ... ... ... тырысады. Адамдардың өмір сүру құштарлығы, ... бірі ... ... тани ... сабақтас
Жасөспірімдік кезеңдегі балалардың психикалық дамуының қозғаушы күші
мектеп пен ... ... ... мен ... ... ... ... қайшылықты айтады. Бұл қайшылық өскелең жастардың
адамгершілік ... ... және ... ... ... жолымен шешіледі. Әрбір жасөспірімдердің ... ... ... ... қасиеттерін бағалап толық түсінуіне бірыңғай
талаптар игі әсер етеді. ... ... жеке ... ... ... қойылатын талаптарға мінез-құлығына сәйкес немесе сәйкес
еместігін ... ... ... ... ... кейбір
ерекшеліктері еске алынады. Олар: өзін-өзі тәрбиелеу, келешек мамандықты
таңдау, жолдастық, сезім, ... ... ... ... ... ... ... алудың, тіпті өмір сүру ... ... ... ... ... беріктігіне,
тұрақтылығына байланысты. Адамның өз мінез-құлығын аңғара алуы оның ар-
ұжданына байланысты. Егер адам өз ... ... ... оған ... ... оның ... ылғи да ... болады, өзіне-өзі сенімі арта
түседі.
Білім беру саласындағы жаңа идеяларды және тәрбие бағыттарын жүзеге
асыру үшін оларды өзін-өзі ... ... ... ... ... ... жаңарту, оқушы мен мұғалім ... ... ... ... ... ... деңгейіне жету көзделу
қажет деп ойлаймын.
Осы ... ... ... ... ... ... тәртіпке,
жолдастарына, үлкен адамдарға, ата-анасына деген сияқты қатынастарға жиі
көңіл бөлініп келді. Алдағы уақытта, ... беру ... ... баланың жеке өміріне көбірек көңіл аударып, ... ... ... ... ... баланың өзіне-өзі көңіл аударуын
қадағалауы қажет. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... құрметтеу және сыйлауы, өзін-өзі реттеуі, т.б. Жасөспірімдердің
өзін-өзі бағаламауы немесе құрметтемеуі өзінің ... ... ... ... ... соғады. Мәселен, өзінің бағыт бағдарын
анықтай алмай, өзін ... ... ... ... ... ... ... салынуына, қылмысқа қол ұруына
себепкер ... ... ... түсуіне себеп, оның бойында сенімсіздік
пайда болып, қоғамнан немесе ата-анасынан кек алуға өштеседі. ... ... ... ... дәлел әсер етпейді, себебі ол өзінің болашағына
сенбей, пессимисттік, эгоисттік ... ... ... ... да ... яғни жас ... ... құрметтей
білуге үйрететін бірден-бір жол, осы білім беру саласындағы ... ... деп ... ... ... ... ... үйретуді
сөзбен немесе үндеу арқылы емес, тек ... ... ... ... және ... ... абыройын біз үлкендер
құрмет ете отырып қалыптастыра аламыз.
Жасөспірімдердің адамгершілік-рухани қасиеттер арқылы өзін-өзі ... ... ... ... жүзеге асырылады. Тұлғаның өзін-өзі
реттеуі кезінде сыртқы ортаға, өз міндеттеріне саналы ... және ... көз ... талаптанушылығының негізінде ... ... – бұл ... ... ... Адамның бойындағы қажеттілік,
жауапкершілік, қызығушылық, абырой сияқты рухани сезімдердің ...... ... реттеуге толық мүмкіндіктер береді.
Педагогикалық-психологиялық процесте ... ... ... ... сиқты әрекеттер баланы ынтасыз, жігерсіз, яғни өзін-өзі реттеуден
безіндіреді. Қазіргі жаңа оқыту технологиялары мен ... ... ... ... ... тиіс ... ... өзіндік жоспар құруға үйрету, яғни ол жоспар ... есеп беру ... ... ... болашағын жоспралай,
мақсатқа талпынушылығын арттыра алады, өз бетінше іс-әрекетін орындауға
дайын ... ... ... ... Абай ... ... ... рөліне ерекше
тоқтала келе, өзінің он тоғызыншы қара сөзінде ... ... туа сала ... Естіп, көріп, татып, естелердің айтқандарын есте сақтап қана
естелер қатарында болады»,- деп ... ... ... ... ... ... ... береді. Адам мінезінің ... ... ... тұрғыдан қарастырып, оларды ... ... деп ... ... ... ... ... жақсы мінезге жатқызса, сенгіштікті, арсыздықты, жауыздықты т.б.
жаман мінез деп ... ... есті ... ... ... ... бір, болмаса жұмасында немесе ... бір рет ... ... ... ... есеп ал»,- ... ... кезеңдегі жастар өз өмірінің тиімді өткеніне баға бере
бастайды және мектепті бітірер алдында өзіне маңызды ... қоя ... «Мен 16 ... ал мен ... мемлекет үшін не істедім?», «Мен
кіммін?», «Мен қалай істеуім керек?», «Отбасының ата-ананың алдындағы менің
борышым ... т.б. ... ... ... ... өз
бойларына талдау жасайды. Қайталанбас дара тұлға ретінде жасөспірімнің өзін-
өзі ашуы – осы адамдар өмір ... ... ... дүниені ашумен
байланысты. Жасөспірімдік рефлекция, біріншіден - ... ... ... «Мен ... «Мен ... «Менің қабілеттерім қандай?», «Мен
өзімді не үшін сыйлаймын?» т.б., ...... ... жағдайын
ұғынуы мен өзіндік реттеуі, яғни «Менің ... ... ... ... ... дұшпандарым кім?», «Кім ... ... ... ... дүние де жақсы болуы үшін мен не істеуім керек?» т.б. осы
сияқты психологиялық көріністерге ... ... ... ... ... орай ол ... ... әлеуметтік-адамгершілік тұрғыдан өзін-өзі анықтаудың, реттецдің
элементтеріне айналады. Педагогикалық-психологиялық зерттеулер бойынша жеке
адамның жасөспірімдік шақта ... ... ... ... - ... яғни ... ... өзін жеке адам ретінде қабылдау ... ... ... барынша сыйлау оның өзгелерге менменсуімен
немесе сын ... ... ... ... ... адам өзін өзгелерден
нашармын не төменмін деп ... өзін ... ... ... ... өзін-өзі сыйлаудың төменгі деңгейін – үнемі көңіл толмаушылықты,
өзін жек көруді, өз күшіне ... ... ... ... ... ... ... кезінде-ақ көптеген себептер әсер етеді (ата-
аналарының көзқарасы, құрдастарының арасындағы жағдай т.б.). ... ... ... ... ... және өзінің жеке қасиеттерін
жаңадан ұғынуға ... ... жеке басы ... түсінік қайтадан
қаралады. Жасөспірімдер көбіне ... ... сай ... ... өз ... ... ... орнын т.б. асыра бағалауы мүмкін
және керісінше. Өзіне деген ... ... ... ... мезі етіп, көптеген тартыстар мен түсінбеушіліктер
туғызады. Жас ... ... ... ... ... ... мен қателесулерден кейін барып, әдетте мектепті аяқтағаннан кейін
біліп ... ... ... ... жағдайлардың бірі –
жасөспірімнің өзіне ... ... ... ... ... ... өзін-өзі сыйлаудың кемдігі бұдан ... ... ... өзі адамның өзі туралы түсінігін қарама-қарсы
қайшылықтарға ұшыратады әрі орынсыз етеді. ... ... ... ... мен қыздар қарым-қатынаста қиыншылықты көп көреді, жалған бет-
перде жасап алып, ... ... ... ... ... тырысады.
Олардың басқа рөлде көріну қажеттігі ішкі қарбаластықты ... ... олар ... ... жазғырғанды өте ауыр алады, басқалардың өзі
туралы не ойлайтынына мазасызданады. Жеке адамның өзін-өзі сыйлауы неғұрлым
төмен ... оның ... ... ... ... ... ... сыйлаудың төмендігінен барып адамдардың әлеуметтік талаптарының
деңгейі барынша ... ... оны ... – адам бар ... ... етеді. Мұндай адамдар көбіне өз күштеріне сенбегендіктен алға
қойған мақсаттарына жетуден бас тартады. Ал ... өзі ... ... ... ... ... Шығыстың ұлы ойшылы Әбу Насыр Әл-Фараби
жаман мінез-құлық рухани кесел, егер адам өз бойындағы жоқ ... ... ... ... онда ол адамда көлгірсушілік пайда болады.
Жасөспірімдермен жүргізілген ... ... ... ... нәтижесін – Сен өз бойыңа ең алдымен ... ... ... ... ... - Өз бойыңда қандай жаман қасиеттерің бар, ... ... ... ... т.б. сияқты сауалдар арқылы анықтағанда, олар өз
бойындағы қасиеттерін саналы түрде сезініп, ... ... бір ... ... ... бейнелері күрделі, әрі бір мағынада
болмайды. Тіпті ... ... жеке ... ... ... да ... ... және өзін-өзі бағалаудың бірі деп түсініп жатпайды.
Өзін білу, өзін-өзі сәл басып тану адам жанының тереңдігін тілейді.
«Мен, ... ... ... екі деп ұлы Абай ... ... дегеннің
мағынасы әртүрлі. Адам бойында «меншіктік мен» және «әлеуметтік мен» бар.
«Меншік Мен» - бұл ... ... ... ... ... де қуаныш-қайғым болады, сондай-ақ менің кітабым, менің жан-дүнием,
рухым.
Жеке адамның өзінің ең қадірлі жағы ... ... ол ... ... ... қоятын мұраттық жағым. Дәлірек айтқанда, «Дүниеде неге
сенемін», «Не үшін өмір ... «Не үшін ... ... ... ... ... «болашақ», яғни сол болашағындағы, келешегіндегі
үміт үшін жан қиюға ... ... Өзі ... өзгелердің жақсы пікірде
болуын күте берсе еріксіз солардың пікіріне бағынышты болады. Айналадағы
өзгелерге қарай, біздің « ... Мен» де сан ... ... Өзгелердің
мысы баса берсе, соғұрлым «Мендік» меннен айырылып, өзгелердің пікірлерінің
ықпалы күшейеді. Өзгелердің ... ... ... ұшқары болса, өзімді қалай
тануым керек? қалай да болса, өзіммен-өзім жекеленіп, өзімді ... ... ... ... Осы ... адамның ішкі жан сырының неше алуан
көріністерін еңбектің, оқудың, білім мен ... ... тән ... ... ... ой-талаптық ортаға, өзіне тигізер пайдасы, әрі ... ... ... ... ... - ... рақым, ар-ұят, сабыр-
сақтық, талапқа алты ... ... ... ... атай ... ол ... ... жоғары пайымдай келе оларға көп сенім артып, мақсат-міндет
қояды, олардың ... ... ... ... ... деп нұсқайды:
«Анық па?» деп айтарлық үш нәрсе бар – кірсіз ... ... сөз, ... ... ... ... ... бұзуының себептері және алдын-алу
шаралары.
2.1 Кәмелетке толмағандар құқық бұзуының себептері және оған әсер ететін
жағдайлар.
Кәмелеттік жасқа толмағандар ... ... ... терең
тамырлануы кімді болса да алаңдатпай қоймайды. Құқықтық мемлекетке қадам
басқан шақта қоғамға сай ... адам ...... басты
міндеттерінің бірі болатын болса, ол міндетті іске асырудағы басты мақсат
кәмелетке толмағандарды жаңа рухта, жаңа ... ... ... ... 14-16 жас аралығындағы кәмелеттік жасқа толмағандар
арасындағы қылмысқа қоса, 9-13 жас ... ... ... көп ... ... бұзушы жасөспірімдер жасайтын жат әрекеттің
көп ... түрі ... ... ... ... заттар теңге, ұялы телефон,
киім секілділер. Ал, олардан жәбір көрушілер өзінің достары, таныстары, не
болмаса, класта ... ... ... ... ... ... белі ... әрбір оғаш қадамына селт етпей сергек ... ... ... ... ... ... не? Кім ... Қоршаған орта ма? әлде де
мектеп пе? Жоқ әлде «жүре түзеліп ... деп жат ... ... ... немқұрайлы қарайтын ата-ана ма?
Болашақ тағдыры бейтарап қалдырмайтын кез келген адамның осы ... ... ... ... бір айта ... ... 9-13 ... абайсызда, не болмаса қасақана
адам өлтірген жасөспірімдерге қандай шара қолдану керек? ... ... ... ... жасы ... ісі ... комиссия ондай
балалардың ісін алдымен өз отырыстарында қарап, одан кейін ғана істі сотқа
жібереді. Кей ... ... ... ... кей жағдайда
жауапкершіліктен босатып жібереді. Мұндай әрекеттер ... ... ... ... ... қалып жүр. Сондықтан да, 9-13
жас аралығындағы жасөспірімдердің мұндай құқық бұзушылығы ... ... шара ... ... ... ... ... өзекті мәселелерінің
бірі.
1920-40 жылдар ... ... ... ... ... олар құқық бұзушы кәмелетке толмағандар заң
жағынан ғана ... ... ... ... ... ... ... ететін басты объект екенін алғаш рет атап көрсетті. Бұл
авторлардың пікірінше, ... ... ... бұзуына, одан әрі
қылмысқа қадам басуына басты себеп - әлеуметтік-экономикалық факторлардың
әсер етуі.
Белгілі педагог В.А.Сухомлинский ... ... ... екі ... бар ... атап көрсеткен болатын. Біріншісі – оқушыға, тәрбиеленушіге
саналы ... әсер ету, ...... ... ... орта.
В.А.Сухомлинский көзімен қарайтын болсақ, біріншіден, тәрбие жан-жақты,
нәтижелі болу керек, екіншіден, баланы ... ... ... көлеңкелі
жақтарының әсер етуі – ... ... ... ... ... ... ... жас құқық бұзушылар өзін қоршаған әлеуметтік
ортамен тығыз байланыстырады. Бұл жөнінде белгілі ... ... ... ... орта мен ... арасындағы
тығыз байланысты көрсеткен. Олардың пікірінше, әлеуметтік орта ретінде,
жанұяның ролі зор.
Жанұя ... ... ... ... пайдасына көп көмегін тигізеді.
Жалпы жанұя, бала жөнінде сөз болғанда үш тәсілді айрықша ... ... ... жағдай, екіншісі, жанұя бірлігі,
үшіншісі, ата-ананың ... ... ... ... ... жанұямен
бірлігін сипаттап, оның рухани тұрғыдан дамуына көп әсерін ... ... ... ... (жанұя тұрмысының кейбір
элементтері бала өмірінде шешуші роль атқармайды. Ең басты шешуші болып
табылатыны – ... жеке ... ... ... ... ... жанұяның ауыз бірлігі».
Шынында да отбасындағы келеңсіз қылықтар, ұрыс-керіс, жанжал, айқай-шу
... ... ... ... кері ... ... ... әуестену, есірткі шегу, төбелеске әуестену, қатыгездік пен
мейірімсіздік өсе келе оның әдетіне айналмасына кепілдік ... ... екі жүз мың жыл ... ... ... ... «маскүнемдер
өмірге маскүнемдерді әкеледі» деп ... еді. ... ... жанұяда ішімдіктің жалғасын тапқанын ... ... ... ... мен ... ... ... 40-50% жағдай олардың балалары
ішімдікті кәмелетке толмай татқанын көрсеткен. Бала ... ... ... ... бірі ... ... бұл өткен ғасырдың ... ... ... ... Организм қаншалықты жас
болса, оның әсері де ... ... ... ... ішімдіктің кері әсері
12-13 жас аралығында жасөспірім организміне әсері зор. ... ... ... есте ... ... төмендейді, бойында
немқұрайлық пайда болады, оқулықты нашар меңгереді. Сонымен бірге ішімдік
кәмелетке толмағанның сана-сезімінің жетілуіне, ... зор ... Бұл оның ... болып жатқан оқиғаларға өз тұрғысынан баға
беруін төмендетіп, мектептегі сабаққа бармауын қалыптастырады, бос жүріске,
кездейсоқ ортаға ... жат ... ... ... ... ... ... бола алады.
Кәмелетке толмағандар құқық бұзушылғы жалпы ... ... бір ғана ... жағын сипаттайтын құбылыс. Бұл тұрақтылық
жасөспірімдер құқық бұзушылығы мен жасы толмағандар ... ... ... оның күн сайын өсіп бара ... ... оны ... ... ... қоса, ағаттық істеген
баланың жеке ... ... ... ... ... ... жол
ашады.
Жастық шақ – ... ... ... ... ... өзгеріп, үлкен өмірге дайындағанының аяқталатын кезеңі. Жастық
шақ өтпелі кезеңмен тығыз ... ... ... ... ... ... жас) оның өміріне көп өзгерістер әкелері хақ. ... ... ... ... ... бұл оның ... бет-
әлпетіне ле көп өзгерістер енгізеді. Сондықтан, ... шақ ... ... ... ата-аналар мен педагогтар үшін «қиын» баланың қалыптасуына
әсер етсе, кейде «қиын» жас ... ... ... ... ... ... өтпелі кезеңде не нәрсеге болсын еліктегіш келетінін жан-
жақты зерттеген ғалым Т.М.Якобсон, бұл жаста олардың құқық ... ... ... ашып ... ... ... еліктегіш келетінін жақсыға ұмтылу,
ұқсағысы келетіні, көргенін қайталағысы келетіні белгілі. Өтпелі ... ... ... ... толы ... бала өміріне қауіп төндірері де
сондықтан. Жасөспірімнің ... ... ... ... ... «қылмыс» істеуі көбінесе осы шақта жүзеге асса
керек.
А.Ф.Парнишев жасөспірім құқық бұзушылығының салалығын айта келіп, басты
орынды тонау, ... ... ... ... пікірі бойынша, меншікке
қарсы қылмыстар, яғни шабуыл жасап тонау 17% болса, ал ... ... 65% ... ... ... оның бірде-біреуі материалдық
жетіспеушіліктен істелмегенін дәлелдеген. Сонымен қатар, бас бостандығынан
айырылғандардың 60% ... ... ... мас ... ... қарағанда кәмелетке толмаған жасөспірім құқық бұзушылығының
ерекшелігі ертеңгі күні не боларын ойламаушылық, мән ... ... ... ... ... ... белгілі бір мақсат қоймайды,
сондықтан, олардың қолымен жүзеге асқан жай ... ... ... ... іске ... пен А.А.Герцензон ішімдіктің ... ... ... ... организмінің икемге келмей, ойына келгенін
істеуін, соның салдарынан біреуге қайғы, өзіне сор ... жаза ... ... мас ... қасақана түрде кісі өлтіру – 63%, зорлау ... рет орын ... атап ... ... ... ауыр ... істеген адам жазасы ауырламаса,
жеңілденбейді.
Жалпы ... ... ... ... болашаққа деген белгісіздік
тән. Осы орайда Н.В.Лясс пен ... ... олар ... ... болып келетінін айта келіп, ... ... ... ... анықтаған.
- бас пайдасын ойлау – 90 %;
- достарына ергендер – 2 %;
- қызық өмірге ... – 0,9 %;
- ... ... – 3,8 % .
Бұл құқық бұзушы кәмелетке толмағандардың кері ... тағы ... ашып ... біздің ойымызша құқық бұзушы балаларға аяусыздық, көрсе-
қызарлық, көре ... ... ... ... тән ... ... ... олардың қадамына бақылаудың болмауы, немқұрайлы қарауы
болса керек. Кәмелетке толмаған жасөспірімдер құқық бұзушылығының ... ... ... ... орын алады. Топтасып құқық бұзушылықты
болдырмау, алдын-ала шараларын іске асыру басты міндет.
Дао Чи Ук ... ... ... күш жұмсау, ішкі істер
қызметкерлеріне қарсылық көрсету, алдап меншіктегі затты өзіне иемдену,
есірткі алып сату ... ... ... ... ... Яғни, мұндай
қылмыстың 80 %-ы балалардың топтасқан топтарымен жасалады.
Кәмелетке толмағандар құқық ... ... ... Ол ... ... ... – кәмелетке толмағандар
құқық бұзушылықты жалғыз сирек ... ... ... ... ... ... отырып, сенімсіздіктің ең алдымен ойлаған ойын іске
асырмай күйреуіне әкелсе, екінші жағынан бала ... ... ... ... оның жат ... жалғыз баруына тежеу болып топтасқан топқа
кіруіне негіз ... ... ... ... құқық бұзушылық жүзеге
асатын болса, А.Ф.Парнишевтің зерттеуі бойынша, бұндай топтасқан ... ... ... 55%-ын ... құқық бұзушылыққа қыздардың да ... ... ... ... ... ... ... топтарға қарағанда берік
болмайтыны дәлелді. Құқық бұзғаннан кейін мұндай топтар тез тарайды екен.
Яғни, олар ... 2-3 ... 3-4 ... ... Қыз балалардан мұндай
топтардың ұйымдасуына себеп болған нәрсе – бос ... ... ... ... болмау.
Д.Б.Эльконин мен Р.В.Драгуновалар желкілдеп өсіп келе ... ... ең ... ... ... атап ... Жақын
жолдастарымен қарым-қатынас кәмелетке толмаған жасөспірімнің бойынан ерекше
қатынасты бөліп шығарады, ол араласу қатынасы. Араласу қатынасының ... ... Ол адам ... оның досы ... ... бұл олардың қарым-
қатынасын көрсеткен болар еді.
«Қиын» баланың өзі ... ... ... ... ... ... басары хақ. Сондықтан да,
онда пайда болатын басты ниет – ... ... одан ... ... ... сай болу ниеті. Ал ең басты ниет өз қатарластары арасында белгілі
орын ... ... ... бір ... ие ... ... Бұл
ниеттерді ол сабақ процессі кезінде көрсетуі міндетті емес. Оны ол ... ... ... үзуімен, мұғалімдерге дауыс көтеруімен ... ... ... ... кей ... ... ретінде қабылдап,
көргенін істеуге ниет етеді.
Көптеген жағдайларда класстас балалардың өзіне деген нашар ... ... ... ... ... ... ... да табылады.
Класстарына қанағаттанбағандық, олардың қоғамға жат әрекеттерінен көрініп,
кейде кері әрекеттерге ... ... ... ... құқық
бұзуға себепші бола алады.
Осыған байланысты, педагогикалық проблемалардың ... ... ... ... ... ... ... жақсы көрмейді, ешкім
достаспайды. Достарымен қатынастың дұрыс болмауы ол баланың жеке ... кері ... ... ол ... ... ... ... қалған жалғыздық шеккен балалар құқық бұзушы ... ... ... ... ұжымымен ортақ тіл табыса алмаған жасөспірім оларға
өзін қарсы қояды. Осылайша ... ... ... бұзушы баланың шығуы бір-ақ
қадам. Оған себеп, достарымен, мұғаліммен қарым-қатынасы нашар бала, өзінің
беделін басқа ортадан ... не ... ... ие болу ... ... ... ... бірге болмауы – оның оқушы
ретіндегі қоғамдық бет келбетін жоғалтары ... Бұл ... сөз ... да жаңа ... ... жол ... ... ортаны іздеуіне алып
келген, ол орта оның қарым-қатынастағы талабын қанағаттандырған жағдайда,
өз классынан бір жола ... алып ... ... ... ... де жас баланың құқық бұзу жолына түсуіне бірден бір ... ... ... қиын ... бұзушы кәмелетке толмаған жасөспірімдерді
психологиялық-педагогикалық объект ретінде қараған көптеген зерттеулерге
назар аударсақ, онда ... ... жасы ... «қылмыскерлер» мен
жасөспірімдерді «қиын» балалар қатарына қосатынына ... ... ... ... ... әлеуметтік жағынан құлдырауын ескере отырып,
оларды бірнеше топқа бөлуге болады:
1. Тәрбиеленуі қиын балалар. Бұл топқа ... ... ... ... ... ... қалу, төбелесу), жеке басының
жағымсыз (өтірік айту, дауыс көтеру) жақтарымен ... ... ... ... ... ... Оған оқуға, қоғамдық
пайдалы еңбекке қалай болса, солай ... ... ... ... үнемі тәртіп бұзған (төбелес, сабақтан қалу,
темекі тарту, ішмдікке әуестену) жеке ... ... ... ... ... дөрекілік әділ еместігі)
ерекшеленетін балалар тән. Оларға педагогикалық шарамен әсер ету
шаралары қолданылуы мүмкін.
3. Тәрбиеленуі қиын және ... ... ... ... бұзатын (ұрлық,бұзақылық) жасы толмағандар ісі жөніндегі
комиссияда есепте тұратын немесе комиссия ... ... ... ... ... жасөспірімдер тән.
4. Педагогикалық жағынан құлдырап, құқық ... үшін ... ... ... ... ... ... тәртібінің нашарлығымен көзге түскен балалар жекелей жұмыс
жүргізіп, тәрбиелеуді талап етсе керек.
Педагогикалық жағынан құлдыраған кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... қоғамдық өміріндегі
мерекелерге қатыспаған, класстағы пайдалы іспен айналысудан бас тартқан.
Жекешеленіп бөлектенген балалар өзіне жақын ортаны тағы да ... ... оған ... ... ... да өзі сияқты болмасына
кім кепіл. Кейде ол балалардың құқық бұзып,жасы ... ісі ... ... ... да болады. Бұл да тәрбиеленуі нашар баланың
құқық бұзуына ... ... ... жасы ... ісі ... инспекцияда есепте
тұрған 320 баланың әрқайсысына жеке ... ... орын ... ... ... – ер ... жүргізілген профилактикалық шаралардың тиімділігін беру
мақсатын көздегендіктен, ең алдымен инспекция қызметкерлері есепке алынған
баланың ата-анасымен, класс ... ... ... ... ғана, ол баланың түзелу жолына қандай шараларды қолданғанда ғана тез
түсетінін ескере отырып ... ... ... ... бір ... көмегімен баланы қызықтырып, өзіне тарта бастайтын белгілі бір
үйірмеге орналастыруды айтуға болады. Белгілі бір іспен ... ... ... азаюына алып келері сөзсіз. Бос сенделістің азаюя – құқық
бұзушылықты болдырмаудың ... ... ... бір ... ... ... балалардың (мүмкіндігіне қарай) 50-ден астамын ... ... ... ... ... ... ... қарауы үлкен зиянын
тигізеді.соның нәтижесінде бала өзін қоршаған барлық дүниеге қалай болса,
солай қарап, ... ... ... тік ... ... ашу ... ... қылықтармен көзге түседі.
Менің пікірімше, балаға мұғалім тарапынан бақылаудың болмауы, болса да
нашар ... тағы да оның ... ... ... ... ... ... қалу, үйге берілген тапсырманы ... ... ... ... ... ... айту түкке тұрмайтын айғақтар сияқты
көрінгенімен, оның болашаққа тигізер зияны мол. Мұғалімнің мұндай әрекетке
өз ... ... ... – бала ... ... ... немқұрайлылыққа деген сенімін арттыра түседі [13].
Жасөспірімдердің құқық бұзушылығы кәмелетке толғаннан кейін қылмыстық
жауапкершілік ... ... ... ... белгілі. Көптеген құқық
бұзушылық өз достарының арасында болатындықтан, ... ... ... де оған мән бере ... ... ... да, ескертумен, сынып
ұжымында шектеліп жатады.
Кәмелетке жасы толмағандар комиссиясы құқық бұзған жасөспірімдер
тәртібін ... ... ... мәні бар шаралар қолданып, есепке алу
ата-анасымен әңгіме өткізу сияқты шараларды жүзеге асыратыны белгілі. ... ... ... ... ... ... тәрбиелік
негіздері көмектің бәсеңдігі өз әсерін істелетін тиімділік шаралардың төмен
дәрежеде болуы – жат әрекеттің екінші, ... рет ... ... ... ... ... бірі – бос ... көптігі
болса, бұл баланың сабақтан тыс уақытта айналысатын белгілі бір ... жоқ ... паш етсе ... ... ... ... жету үшін сабақтан бос
уақыттарында не ... ... ... ... ... пайдаланып,
ойларын іске асырады. Олардың бірі аулада бостан-бос отырған ... ... ... ... ... де ... өмір сүрудің
ұрлық жолымен іске асатындығымен қызықтырады.
Думанға толы күндерді, уыстап теңге ұстағысы келіп ... ... ... тез ... ... ... көніп кететіні содан
болады. Көбінесе жасөспірімдерді пәтер тонауға ... ... ... ... не ... ... ... сезікті адам көрсе
хабарлауға үйретіп, болмашы теңгемен алдаусыратады.
Өз ойларын аяғына дейін іске ... үшін ... ... ... ... ... түрде араққа тойғызса, қылмыстық әрекет кезінде
қылмысқа қатысушы немесе қылмысты тікелей орындаушы ретінде пайдаланады.
Құқық бұзушылыққа басты ...... ... ... айналыспауы
десек, жоғарыда айтып кеткендей, оның бос ... көп ... ... ... да түсінікті. Осы орайда В.М.Бехтеревтің «баланы
тәй-тәй басып, қолына затты мықтап ұстай ... ... ... керек» деген пікірлермен келісуге болады. Белгілі іспен айналысатын
баланың құқық бұзушылыққа тек қана кездейсоқ жолмен баратыны да ... тыс ... ... оқу, ... қатысу, көркемөнерпаздар
үйірмесіне қатысу не болмаса спортың көптеген түрлерімен айналысу – қазіргі
кезде жасөспірімдердің әдетінен ... бара ... ... ... бұл ... бала ... ... іспен айналыспай, бос сандалыспен күй кешеді ... ... ... ... де, құқық бұзушы балалардың әдебиетке қызығушылығы өте төмен
дәрежеде екенін көптеген тәжірибелер дәлелдей ... ... ... ... ... өмірде болып жатқан жаңалықтардың бейхабарлығы, не
нәрсені болса да, білуге ұмтылуы ... өте ... ... өз ... ... ... ... спортқа қатысқандары болатын болса, олардың ... бір ... ... өзін ... ... ... күш ... үшін
қатынасқан [14].
2.2 Қылмыстылықтың алдын-алу шаралары.
Ғылыми әдебиетте, жағымсыз жат ... ... ... ... ... ... ... нормаға толығырақ
түсінік беру үшін аномия мәін ашып алуымыз қажет. Жағымсых жат ... ... ... ... Эмиль Дюркгейм аномия теориясын ұынды.
Дюркгейм бойынша, жағымсыз жат әрекеттердің негізігі себебі реттеудің
жоқтығы немесе ... өз ... ... Мәні бойынша аномия – бұл
қоғамның ыдыруының (дезорганизация) болуы. ... ... ... н ... не тұрақсыз және қарама-қарсы болаы.
Тұрақтылық бұзған нәрсенің барлығы әлеуметтік байланыстардың тұрақсыздығыа,
бірқалыпсыздығына, ... ... ... ... ... ... миграция және т.б.), қоғамдық тәртіптің құлдырауына
алып келеді, адамдады ... ... ... жат ... ... ... Дюркгейм жағымсыз жат әрекеттерді конформизм секілді
табиғи нәрсе деп есептеді. ... жат ... ... ... ... ... ... қоғамға зиянын тигізетін қоғамман
қабылданған, моральды, құқықтық және басқа да әлеуметтік ... ... ... өмір сүру ... мен іс-әрекетін түсінеміз.
Жасөспірімдердің жағымсыз жат әрекеттердің түрлеріне нашақорлық,
маскүнемдік, өзін-өзі өлтіру, жезөкшелік ... ... ... ... бұл ... өсуі ... ... таңда күнделікті
өмір салтының қалыпты жағдайлары болып қалды. Бірақ, ... ... өз ... ... алуы бірнеше себептермен
түсіндіріледі:
- ересек ұрпақтарыдың салт-дәстүрлерінің реттеуші әсері ... ... рөлі ... жасөспірімдермен жұмыс жасайтын ұйымдардың беделі түсіп кеткен;
- әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың салдарынан жұмысқа орналасуға
мүмкіншілік болмай, жасөспірімнің бос уақыты көп болады;
Бірақ, ... жат ... ... көрсету бұл тек жарты
жұмыс. Теория, егер ол осы статусқа сай болғысы келсе, тек ... ... ... сол ... себептердің зиянды әсерлерін өзгертуге
қабілеті бар шараларды ды ... ... ... ... ... болуының басты
себебі, бір жағынан, қоғам толығымен өткеннің мұрасын жеңіп шыға ... ... жеке ... шеше алмай отыр. Әрбір жас адамның жан-
жақты дамуына жағдай жасауға мүмкіншілік болмай отыр. ... ... ... яғни ... ... ... қасиеттерін
қалыптастыру мен тәрбиелеуде маңызды үзілістер бар.
Қазақстанда жағымсыз жат әрекеттердің қазіргі ... ... өту мен ... жұмыссыздық, ақшаның құнсыздануы, өндірістердің
құлдырауы секілді феномендердің пайда болуы ... әсер етіп ... ... ... көріп отырғандай зиянды әсерінің нәтижесінде
жасөспірімдердің жат әрекеттері өсіп ... ... ... жасөспірімдердің жағымсыз жат әрекеттерімен
күресудің бірден-бір жолы ретінде, жасөспірімдермн профилактикалық жұмыс
жүргізудің ...... ... ... ... мен адамдарда
қабілеттілік, жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыру процесіне көмек ету
болып табылады.
Профилактика – бұл ... ... ... ... ... бөлігі, қылмыспен күрестегі басты бағыт, “өз ішіне
медициналық, ... ... ... ... әлеуметтік мәселе”. Құқық
бұзу профилактиксы, қылмыс туралы алдын ала ескерту не ... ... ... ... ... ... мақсатында, антиқоғамдық өмір салтын
жүргізіп жатқан жеке адамдарға ... ... іске ... ... ... ... Бұл анықтамаларды өз жұмыстарында көптеген
социологтар берген. Бұл түсініктер, әрине, бір ... ... ... ... ... профилактикалық іс-әрекеттерді жалпыға және арнайыға
бөледі де жалпы ескерту іс-шараларға мыналарды ... ... ... ... идеологиялық;
- мәдени-тәрбиелік;
- ұйымдастырулы-басқарушылық;
- техникалық.
Жағымсыз жат әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... ... пен жүйелікке,
кешенді болуға, ... ... ... және ... ие ... қажет.
Ғылымилық принципі профилактикалық жұмыс жүйесінде маңызды ... ... тек сол ғана ... ... береді, қоғам
табиғатының дамуының заңдылықтарын ашады және кірісті сипаттамаға ие. Ал
кешенділік болса, әртүрлі министрліктердің, ... тағы ... ... және ... ... ... ... – бұл жалпы мемлекеттік міндет, және оның
табысты ... тек қана ... ... ... әлеуметтік жұмыскерлердің, журналисттердің және тағы да
басқаларының біріккен іс-әрекеттері ... ғана ... ... ... ... ... кезеңдерге бөліне отырып, жасөспірімдерге ... ... ... ... ... ... қоғам өміріндегі нақты кемшіліктерді ығыстырып тастауға, қоғамдық
пороцестерді басқарудағы ... ... ... ... ... ... жұмылдырылуы қажет [16].
Қылмыскерліктің алдын алуға анықтама берсек, ол – қылмыскерліктің
себептерін және оған ... ... ... ... және ... ... қоғамдық және басқа ұйымдардың жүргізетін, өзара
байланыстағы әртүрлі шараларының ... ... ... ... бағытталған жалпы және арнайы әлеметтік
шаралардың көмегімен қоғам қылмыстылыққа басым ықпал ете алады, заңдылыққа,
азаматтардың заң, сот алдында ... ... ... ... қызметінің қажетті жеткіліктігіне және ... ... ойға ... қылмыстық саясат жүргізуге мүмкіндік туады.
Жалпы алдын алу (жалпы ескерту) – қылмыстық заң ... және оны ... ... қоғам мүшелеріне тежейтін ықпал жасау.
Әлеуметтік алдын алудың жалпы шараларына – жаңа қоғам орнату, респубика
халқының сана-сезімін, мәдени деңгейін, ... ... ... ... ... ықпал жасайтын, бірақ іс жүргізуінде оның ... ... ... ... ... ... ... шараларды жалпы шаралар
қатарына жатқызу керек.
Қоғамға жат құбылыстардан әлеуметтік ... екі ... ... ... ... сақталуының, әдепсіз қылықтардың, заң
бұзушылықтың, ... ... ... және ... ... ... зерттеу; екіншіден, сол ... ... ... ... ... ... қоғамға жат факторларын
қоғам өмірінен алыстатуға мүмкіндік беретін қажетті әдістер мен құралдар
ойластыру.
Экономиканы дамытуға, ... ... және ... ... ... ... саяси, ұйымдық сипаттағы барлық шаралар
жүйесі жалпы шараларға жатады.
Қылмыскерліктің алдын алудың жалпы шараларына біздің республикамыздағы
барлық ... ... ... ... ... алған
тиімді экономика негізінде меншік нысанының көп ... ... ... ... шаруашылық тетігін түбірімен қайта
құру, адамдардың іскерлік белсенділігін және ... ... ... ... арттыру, халықтың әртүрлі тобының әлеуметтік ... ... ... ету, ... ... елеулі шығындарға
қарамастан, ерте ме, кеш пе, көптеген пайдақорлық, шаруашылық, лауазымдық
және өзге қылмыстар ... ... ... табылатын криминогендік
факторарды жоюға, шектеуге және ықпалсыз етуге қолайлы жағдай тудырады.
Алдын алудың ... ... ... ...... ... ... жағынан қорғау (әсіресе, баға жіберілген және нарықтық
қатынас орнай бастаған кезде), халықтың табысын индексациялау, ... ... ... ... халықтың еңбекпен айналысуын және оның тұрмыстық
ахуалын бақылау, жұмыссыздарды еңбекке орналастыру, қоғамдық қатынастарды
жетілдіру, адамдардың ... ... ... ... санасын көтеру,
т.б. болып табылады.
Қаладағы қылмыстылықтың алдын ... ... ... ... ... деңгейде қол жеткізу үшін экономиканы дамытуға, халықтың
материалдық қажеттілігін қанағаттандыруға, қала халқының ... ... ... ... ... демократияны
дамытуға және халықтың қоғамдық белсендігін арттыруға, білім мен мәдениетті
көтеруге т.б. бағытталған шаралар ... ... ... ... ... алдын алу шаралары жалпы қылмыскерлікпен
күресуге бағытталған шаралармен қамтылады. Бірақ, ... ... ала ... ... ... ... ерекшеліктері бар.
Криминологтар кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыскерліктің ... ... ... ... әлеуметтік және әлеуметтік-кримнологиялық
алдын алу шараларын; кәмелетке толмағанның жеке басының қалыптасуына теріс
ықпал ... ... ... үшін ерте ... жүргізілетін сақтандыру
шараларын; кәмелетке толмағанның нақты қылмыс жасауына әкеп соққан ... ... ... ... жасаудан сақтандыру шараларын; жалпы және
жеке дара шараларды бөліп алады.
Бұл ... ... ... ... да, ... де кәмелетке
толмағанның дұрыс тәрбие алуына қажетті жағдай жасау, ... ... ... ... олардың әлеуметтік көзқарасын өзгертуге
тиісті шара қолдану.
Жасөспірімдердің өзінше еңбекке және қоғамдық-саяси ... аяқ ... ... ... және ... ... жақсарту шаралары,
мемлекеттік жастар саясатын қаржы, заң және ... ... ... ... ... ... алдын алудың негізін құрайды [17].
Құқық бұзу профилкатикасы өз ішіне келесі міндеттерді алады:
1. Жалпы мемлекеттік масштабтың ... ... ... ... ... жайлар бойынша, оқу бойынша, өндірістік ұжымдарда
микроорталық саулығы үшін бағытталған әрбиелік әсер ... ... жат ... ескертуге және коррекцияға бағытталған
жеке яғни индивидуалды-тәрбие профилактикалық жұмыс.
Құқық бұзу ... ... ... ... тығыз байланысты және бұл ғылымдарға жүгіне ... ... әсер ... ... ... ... ... бұзу
профилактикасында әдіс – адам ... ... ... ... ... ... қайта тәрбиелеу.
Жалпы профиактиканың әлеуметтік-экономикалық әдісі – бұл ... ... ... алдын ала ескертуге бағытталған, кейбір ... ... ... тікелей бағытталған әеуметтік-экономикалық басқарудың және
ұйымдардың ерекше бір ... әдіс – бұл ... ... мен ... ... Бұлардың көмегімен тұлғаның құққтық жағдайы жайлы
нақты норманың ... іске ... ... ... құрылған ережелер мен азаматтар бостандығының
бұзылуы тоғысып немесе шашырап ... әдіс – бұл ... ... ... ... рұқсат
етілген әрекет түрлерін қарастыру, белгілі іс-әрекеттер түрлеріне тыйым
салу мақсатында адамдар әрекетінің ... ... әсер ету ... әдіс ... ... ... мен ... әдістерін бөліп
көрсетуге болады.
Жағымсыз жат қылық жасаушы жасөспірім үшін ... ... ... ... ... ... қажет, өйткені ол өз ішіне, криминогенді
бағыттың бұзылуын, ішкі мазмұнының ... және ... ... ... ... ... ... уақытта тұлғаның түзелуі мен қайта тәрбиелеуін
қамтамасыз ету, оның ұнамды әеуметтік ... ... ... және әрекеттердегі ауытқушылықтарды түбімен жою тенденциялары бар
болған.
Қайта орнату, ... ... және ... ... ... өзекті
болып қалып отыр. Ресейлік социологтардың ... ... ... емдеу тісінігінен анағұрлым кең, ол өз алдына мақсат етіп тек ... ... ғана ... ... ... жеке және ... қайта құрылуын қояды дейді.
Жағымсыз жат әрекеттер жасаушы жасөспірімнің ... ... ... беру мен ... әсер ... шаралары өте көп.
Олардың әрбірінің артықшылықтары мен ... бар. Ал ... ең ... ең ... ...... қызықтырады.
Профилактикалық іс-әрекеттің жалпы жүйесінде жеке педагогикалық ... ... ... тек осы ... ғылыми зерттелу талабына
ғана жауап бермейді, сонымен қатар ең бастысы ... ... ... ... ... ... қоғамдық күшердің
кеңінен қатысу қажеттілігін ұсынатын өмір талаптарына да жауап береді. Егер
педагогтар ме психологтар “ертелі профилактика” түсінігінде ... ... үшін ... шара ұйымдастыруын түсінсе, юристтер,
криминологтар тек қана әлеуметтік ... ... ... өз ... тек қана ... ғана ... ... жеткіншектерге жоғары өнегелі мақсаттар мен сенімдердің қалыптасуын
қамтуы қажет. Көбісі ... ашу, ... мен ... ... дене ... жағынан жетілу орталықтарын ашу жайлы ой-
пікірлерді ортаға салып жатыр. Бұл ой-пікірлерге баса ... ... ... ... ... ... және оны республиканың
әртүрлі аймақтрында тарату алға қойған міндеттерді ... ... ... әсер етудің нығаюына, олардың зиянды әсерлерінен алып
шығаруына өте пайдалы болады. Сонымен қатар олардағы “ешкімге керек ... ... ... “жатсыну” сезімін әлсіретеді.
Антиқоғамдық және әлеуметтік қауіпті әрекеттерді жеңіп шығуда маңызды
орынға қоғамдық қатынастарды жетілдіру және жаңа адамда ... ... ... ... ... ... тек қана жанама рольді алып жүруі мүмкін,
сонымен қатар нақты сипаттамаға ие ... ... Ең ... - бұл ... ... жұмыс түрі: қалалардың, аудандардың, ... ... ... бірге кәсіпорындар мен ұйымдардың, ... ... ... бөлігі болып табылатын құқық ... ... ... Іс-әрекет нормасынан ауытқу ең алдымен,
адам тұлға болып қалыптасатын микроортада, отбасында, оқу орнында, еңбек
ұжымында және тағы ... ... ... назар аударатын пән болуы қажет.
Осылайша, жасөспірімдердің жағымсыз жат әрекеттерінің өсімін тоқтату
немесе кеміту барысында, бірнеше ... ... ... ... мемлекет тарапынан қолдау, көмек көрсетіліп
отыруы қажет. Мысалы, қоғамдық жұмыстарға тарту, оқу ... ... ... ... ... сай ... Өйткені, жасөспірімдердің көбі, жағымсыз жат
әрекеттерді бос уақыттарының көп болғандығы салдарынан жасайды.
2. Оқу ... ... ... беру мен осы ... ... енгізіп, жүзеге асырылуы қажет.
3. Жасөспірімдерге құқықтық және ... ... ... ... ... ... Жасөспірімдердің адамгершілік сезімі, мәдениеттерінің ашылуына
негіз болатын мәдени ошақтар қайта қалпына ... ... ... қажет.
5. Жағымсыз жат әрекеттердің зияны жайлы мектеп қабырғасынан бастап
оқытылып, арнайы “Девианттық әрекет социологиясы” атты ... ... ... өмірде кездесіп отырған зиянды құбылыстарға қарсы әр
жылы конференциялар, ... ... ... ... ... ... ... батысқа еліктеуін тоқтатуға күнделікті
теледидар, ... ... ... жүрген порнографиялық
фильмдер мен суреттердің көрінісі қысқартылуының іс-жүзіне
асырылуы қажет.
8. Жасөспірімдердің жағымсыз жат ... ... ... тарапынан арнайы бадарлама қабылдануы қажет. [15].
Айта келгенде, мәдениеттілікті жан-жақты дамыту, саяси сауаттылық,
өнегелі тұрмыс, еңбекқорлық, заңды білу ... ... оны ... маңызды шарты ретінде қылмыскерліктің барлық түрінің алдын алудың
қажетті ... ... ... ... Президенті Н.Назарбаев және Үкімет осы
бағыттағы шараларды жүзеге асыруға көп күш ... ... ... бұрын көбейтіліп, коммуналдық және медициналық қызметке жеңілдік
қарастырылуда, көп ... ... қамы ... т.б. ... ... ... ... көтеру жөнінде оншақты қаулы қабылданды.
Жалпыға бірдей толық орта білім беру, адамның өз ... ... ... ... мамандығын алуына мүмкіндік тудыру құқық
тәртібінің нығаюына, қылмыстылықтың азаюына септігін тигізеді.
Қазіргі уақытта республикада алты ... ... аса ... яғни әр үш
адамның біреуі оқиды. “Білім беру туралы” Заңда ьірінші рет ... оқу ... ... ... ... ... ... және оқыту үшін ерекше ... ... ... мен ... ... ... ... білім беру
мекемелерінің құқықтық тәрбиесі, ... ... беру ... және ... ... қаржыландыру тәртібі анықталған.
Республика Президенті былай деп жазды: “Қазақстан халқының рухани күші
оның ... ... ғана ... ... ... ... кәсіби шеберлігі жетіле түседі, аға-буынның ақыл-кеңесіне құлақ
асып, оны ... ... ... рухани байлыққа тек білімқұмар,
талантты жастар ғана жетеді” [19].
2.3 Қазақстандағы Ювеналды юстиция.
Қылмыстар мен басқа ... ... ... ... ... ... ... себепті түрде байланыстылығы
белгілі. Кәмелетке толмағандардың құқыққа ... ... ... ... ... ... әмбебап көрсеткіші болып
табылады және оларды практикалық шешімдерді жасау үшін база ретінде ... ... ... ... ... беру инструменттерін таңдау
контекстінде қарастырсақ, онда сөзсіз, басты рөл оның алдын ... ... ... және оның ... ... гөрі, алдын алу оңай
деген фраза нақты мағынаға ие болуы керек.
Өмірдің өзгеріп отырған ... ... ... ... адаптацияланбағандығы, олардың жоғары құқықтық қорғалуы арқылы
конпенцациялануын талап етеді, бұл ювеналды ... ... ... болды. Батыста тәжірибеден өткен, Қазақстан үшін альтернативті және,
күменсіз, инновациялық бағдарламалардың ... Бұл ... ... енді ... ... 17 ... бастап, «Сорос-Қазақстан» қоры мен Саясаттың
халықаралық құқықтық институтының ... ... ... ... Әуезов ауданында және Алматы ... ... ... ювеналды юстиция» проектін ендіру бойынша ... ... ... ... ... Бас прокуратурамен,
Қазақстан Республикасының әділеттілік және ішкі істер ... Құру ... ... мемлекет органдарының эксперттері мен
мамандарынан тұратын жұмыс тобымен, сондай-ақ кәсіби юристтермен ... ... ... ... ... бүкіл әлемде оның басты звеносымен
байланыстырылады – ... ... ісі ... сот, бұл ... әділеттілік ретінде анықтайды. Кәмелетке толмағандар ісі ... сот 1899 жылы 2 ... ... штатының Заңының негізінде
Чикагода құрылған. XX ғасырдың ... ... ... үшін ... басқа да бірқатар елдерде байқалды: Канада, Англия, Бельгия,
Нидерланды, ... ... ... ... Ирландия, Германия, Австрия,
Испания, Италия, Грекия және т.б.. ... ... ... ... ... XIXғ. ... ... балалар
қылмыскерлігінің шамадан тыс өсуі болды. Кәмелетке толмағандар ісі бойынша
соттарды құрған кезде бірден ... ... ... ... ... емес ыңғай байқалды. Мысалға, автономиялық ювеналды юстиция АҚШ,
Канада, Грекия, Франция, Англия, ... ... ... ... ... Жаңа ... мен ... құрылған болатын. Ирландия,
Грекия, Италия мен Швецияда кәмелетке толмағандар ісі ... ... ... құру ... жүрді.
Ювеналды соттар бүгінгі таңда көптеген өркениетті елдерде қызмет
атқаруда, бүкіл ... олар ... ... ... Бұл соттар ең
алдымен, балалар ... ... және ... ... ... ... да ... ювеналды юстицияны
құру өзекті міндетке айналып отыр. Кейбір ғалым-юристтердің пікірінше,
бірыңғай әрі ... ... жүйе ... ... ... құқықтық,
соттық және әлеуметтік нормалар мен институттардың жиынтығынан тұруы қажет,
және мыналарды өзіне қосуы ... ... ... ... полиция;
ювеналды прокуратура; кәмелетке толмағандармен жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... қызметі;
(кәмелетке толмағандар құқығы бойынша өкілі); жабық ... ... ... ... жартылай жабық және ашық оқу ... ... ... ... жабық және жабық медика тәрбиелік
мекемелер. Ювеналды юстицияда маңызды звено сот болып табылады, ал ... ... ... ісі ... ... ... орынды алады.
Бұл адам жасөспірім психологиясын жақсы білетін, кәмелетке толмаған жас
адамды қылмыс жасауға итермелеген ... ... ... ... Ювеналды
юстиция – кәмелетке толмағандар үшін әділеттіліктің айрықша ... ... ... ... patrie» доктринасы жатыр, оған сәйкес ... ... үшін ... және ... тұлға, оларды зиянды
қоршаған ортадан және ... ... ... Бұл ... екі ... ... ... дамуы бойынша әлі де өз іс-әрекетттерін
шын мәнісінде түсінуге және оларға толық жауапкершілік алуға ... әлі де ... ... ... ... юстицияны белгілеу мен оның рөлі жас құқық бұзушыны қоғамға
қайтаруда көрінеді. Бұл стратегияны жүзеге ... ... ... ... өзгеріссіз қалады – бұл жасөспірімдердің ... ... ... ... ... ... ... мақсаты қылмыс
жасағаны үшін айыпталатын немесе күдікті кәмелетке толмағандар ... ... ... қызмет етуін қамтамасыз ету ме
нқұру болып табылады. Проектті жүзеге асыру ... ... ... ... ... және мықты жақтарын бағалауға көмектеседі. Бізге
түрмеден қайтып келгендер үшін де, әкімшілік құқық бұзушылықтар ... де ... ... ... ... Проектке қатысушыларға
қатысты айтсақ, оперуәкілеттілерден судьяларға дейін ювеналды ... ... ... ... ... мен
біліктеріне үйретіледі [20].
Қылмыскерліктің өсуімен күрестің көптеген әдістері бар, ... ... өсіп келе ... ... ... ... сақтап қалу. Тек қана
жазалау емес, түзету жағына мән беретін кәмелетке толмағандардың ... мен ... ... үшін ... ... барынша
пайдаланатын әділеттіліктің арнайыланған жүйесі, қоғамға шын ... ... ... ... ... мен құқық бұзушылықтарын
алдын алу, қараусыздық ... ... ... ... ... ... бірнеше рет қарастырылған.
Екі жыл бойы облыста кәмелетке ... ... ... ... мен ... алу ... ... пен
нашақорлықпен күрес бойынша аймақтық Бағдарламалар ... ... ... ... ... ... органдарының бірлескен
күшімен шешімдерін жүзеге асыру ... ... ... ... ... мен ... бос ... емделуін, демалуын жүргізу
жоспарына сәйкес, жаз ... 30860 ... ... 630 ... қасындағы
лагерьлер, 14 қала сыртындағы – 3500 ... 13 ... – 1405 ... 57
профильдік – 1875 балаға, 5 спорттық-емдік – 345 балаға, және еңбек пен
демалыс ... ... ... онда 495 ... ... ... Еңбек пен емдік шаралардың бүкіл түрлерімен 2003 жылдың ... 241 644 бала мен ... ... ... ... аз ... 60 655 бала. Ең алдымен, лагерь мен ... ... ... ... және аз ... ... отбасылардан шыққан
жетім балалар демалады.
«Қиын» жасөспірімдермен ... жаңа ... ... түрлі
аудандары мен қалаларында қызмет етіп отырған қоғамдық ... ... ... ... ... Кеңесі» қоғамдық
құрылуы құрылып, қызмет атқаруда. ... ... ... берудің еңбек
сіңірген жұмыскерлері, орта мектептердің оқытушылары кіреді. Кеңестің
міндеті ... ... ... құқық бұзушылығын,
қылмыскерлігінің профилактикасында уәкілетті органдарға көмек ... ... және ... бұзған кәмелетке толмағандарға қатысты
материалдарды қарастыру, ... ... ... кәмелетке
толмағандардың құқықтарын қорғау бойынша Комиссияға бағыттау.
Қапшағай қаласының әкімшілігінің ... ... ... ... бойынша Комиссия сәтсіз отбасынан шыққан 5 жасөспірімдерді
№32363 әскери бөлімшесінің десантты-штурмдық бригадасына «полк ... ... ... екі әйел-әскери қызметкерлер моральды-
психологиялық көмек көрсету үшін бекітілген. Сонымен қатар олар ... ... ... алу мен ... ... территориясында облыстың «Жетісу жастары» мен «Бірлік» жастар
Ассоциациясының инициативасымен, ... ... ісі ... ... ... ... ... қоғамдық
бірлестіктер мен діни конфессияларды қатыстырумен «Нашақорлық – ... ... ... профилактикасы», «Ауылдағы жастар
проблемасын шешу» тақырыбындағы семинарлар, дөңгелек столдар өткізілген
болатын.
Облыс прокуратурасының ... ... беру ... ... ... ... мектептерде және басқа оқу орындарында ара-
тұрып ата-аналар жиналысы, жасөспірімдер қылмыскерлігінің жағдайы жайлы сөз
сөйлеулер, лекциялар ұйымдастырылады. ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттестікте облыс әкімдігінің
қасында, Білім беру ... ... ... ... ... ... пен қылмыскерлікті болдырмау бойынша бірлескен
ұйымдық-профилактикалық шаралардың жоспары жасалып, бекітілген.
Бірақ, Бағдарламаны орындау бойынша ... ... ... жағдайдың түбегейлі жақсаруы болмады, спирттік ішімдіктер мен
есірткіні пайдаланатын жастар саны ... ... ... ... ... халық дамуының әлі де
төмен әлеуметтік-экономикалық деңгейі, отбасылардың сәтсіздігі, жекелеген
оқу түрлерін, бос уақыттық мекемелерінде сабақтарды төлеу үшін ... ... ... мен ... арасындағы
жұмыссыздық, мектептердегі кәмелетке толмағандардың жеткіліксіз құқықтық
тәрбиесі, көшенің ... ... ... ... ... ... қылмыстық іс-әрекетке араластыратын ересектердің
ықпалы болып отыр.
Ауыл менталитетімен жастардың қалаға миграциясының өсуі ... ... ... ... ... ... білімдік,
әлеуметтік-тұрмыстық және басқа да қызметтерді алуға тең мүмкіншіліктердің
төмендеуін әкеледі. Бұл, өз ... ... ... мен ... ... ... ... жоғарлауына, жұмыссыздыққа,
теңсіздікке, өз проблемаларын заңды жолмен шешуге сенбеушілікке әкеледі.
Прокурорлық қадағалаудың ... ... ... ... бұл ... бақылауды әлсіреткенін немесе құқық бұзушылықтардың
профилактикасы бойынша жұмыстардан тіптен алшақтап кеткенін көрсетті.
Атап өту ... ... ... ... ... ... ... органдардың әлі де әлеуметтік-құқықтық пассивтілігі
орын алып отыр, олар Қазақстан Республикасының Конституциясының 85 ... ... ... істердің жағдайына жауапты».
Айтарлықтай кемшіліктер құқық қорғаушы органдарының ... ... ... ... бөлімшелерінде де бар.
Еңбекшіқазақ, Ұйғыр, Қаратал, Балқаш, Райымбек, ... ... және ... ... ... ... қызмет
атқаратын, кәмелетке толамғандардың құқығын қорғау бойынша комиссияның іс-
әрекеті берілген талаптарға сай ... ... ... ... ... ... түрде өтеді.
Өмірлеріне және денсаулықтарына қауіп төндіретін жағдайдағы кәмелетке
толмағандардың әлеуметтік ... мен ... ... ... ... ... ... Білім беру мен басқа мекемелердің
арнайы ұйымдарында кәмелетке толмағандардың тәрбиеленуі, оқуы мен ... ... ... ... ... ... және емдік
жұмыстардың жағдайы зерттелмейді Мұндай пасситтіліктің негізгі ... ... ... ... ... ... жүрген
кәмелетке толмағандарды анықтау бойынша әлсіз ... ... ... ... ... ... он жылда кәмелетке толмағандар ісі бойынша және ... ... ... ... ... ... басылымдар
жоқ. Бұл комиссияға қарым-қатынастың аса керемет болмауымен байланысты:
кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... мен ... ... немқұрайлы қарауына ұшырап
отырады.
Кәмелетке толмағандардың құқық ... ... ... тәрбиесі маңызды орын алады, сондықтан аудандар мен қалалардың
әкімдіктеріндегі ... ... ... ... ... жоғары оқу орындарының құқық факультеттерімен, құқық қорғаушы
органдармен тығыз байланыс орнату қажет.
Құқық бұзушылық пен қылмыскерліктің алдын алу мен ... ... ... ... ... ... отырғандай,
мемлекет органдарының, қоғамдық бірлестіктер мен білім беру ұйымдарының іс-
әрекеті әлі де ... ... ... ... алуда.
Бүгінде қалалар мен ауылдардың көшелерінде қараусыз балаларды әлі ... ... ... көбі қайыр тілейді, токсикоманиямен,
жезөкшелікпен айналысады, ... ... өмір ... ... ... 724 ... білім беретін мектептер бар, оларда
342 632 балалар мен ... ... ... ... 538 ... оқу процессімен қамтылмаған, 103 – оқудан бас тартқандар.
Мектепке барудан бас ... ... ... қиын ... отбасыларындағы сәтсіздік, кәмелетке толмағандардың антиқоғамдық
мінез-құлығы.
Тәжірибе көрсеткендей, оқу орындарына қатыспайтын жасөспірімдердің шын
мәнісіндегі саны бұдан да көп. ... ... заң ... алудағы маңызды рөл жергілікті атқарушы органдарының ... ... ... ... ... ... олар ... істер органдарының жүргізген рейдтерінің нәтижелерімен шектеледі.
Ата-анасының қамқорынсыз немесе оларды ... ... ... ... айрықша алаңдатушылықты тудырады. Осы жылдың
өткен мерзімінде ... ... ... ... ... ... мен ... Орталығына 236 кәмелетке
толмаған жеткізілген, оның ішіндегі 50 – ... және ... ... ... қалғандар, 169 – қараусыздар, 15 –
адасып кеткендер, және ... ... ... ... ... ... орналастырылғандардың жалпы санынан 90 адам жалпы білім ... ... 108 – еш ... ... ... ... ... толмаған азаматтар мектеп-интернаттарына және балалар ... ... ... ... ... ... ... репродуктивтік перспективасымен қатар, қоғам мен ... ... ... ... толмағандық факторына
көбейтілген наркотизм факторы, Қазақстанның әлеуметтікпен қатар, ұлттық
мемлекеттілігінің перспективасына қауіп төндіретін шын ... ... ... ... ... ... емес амалдармен
қабылдайтындардың үнемі ұлғаюымен, ... ... ... ... және тағы басқа оқу орындарына енуімен сипатталады.
Соңғы жылдары жалпы білім беретін ... ... мен ... ... ... ... жиілеп кеткен.
Алматы облысының наркологиялық диспансерінің мәліметтері бойынша
наркологиялық ауытқулармен ... 493 ... ... тұр. ... ... ... ... есірткелік заттар ... ... шын ... ... ... ... ... наркологиялық диспансерде кәмелетке ... емді ... ... ... бұл емдеудің тиімділігіне
себтігін тигізбейді. Осы ... ... ... және
токсикоманиямен ауыратын жасөспірімдерді емдеу үшін ... ... ... ... ... шаралар қолдану
қажет.
Білім беретін мекемелердің өздерінің жас ұрпақты түзу жолға қоюға
ұмтылысын атамай ... ... Осы ... ... облысының барлық
мектептерінде 2002-2003 оқу жылында оқушылармен, «Қазақстан ... ... ... мектептерінде зиянды заттарды қолданудың
профилактикасы» бағдарламасы факультатив түрінде ... ... ... ... ... ... ... тіркеуде тұрған балалармен ғана профилактикалық
жұмыстарды өткізумен шектеледі.
Осы жылдың 8 айында кәмелетке толмағандармен тұлғаға қарсы 18 ... ... ... үш кісі ... екі зорлау, үш денсаулыққа орта
ауыртпалықтағы әдейілеп зиян келтіру, ... ... ... соттарымен кәмелетке толмағандарға қатысты, негізінен, ... ... ... емес ... ... ... айыптаудың тәжірибесі, соңғы кезеңде кәмелетке толмағандардың
құқықтық жауапкершілігінің гуманизациясы тенденциясы байқалып ... ... ... жасын, бұрын істі болғандығын, сондай-ақ
жасалынған қылмыстың ауырлығын ескере отырып, құқықтық шараларды қолдануға
қатысты индивидуализацияланған ... ... мән ... ... ... ... тәрбиелік-құқықтық жұмысты
ұйымдастыруды сапалы өзгеруін қамтамасыз ету ... ... ... ... ескере отырып, облыс орталығында, эксперимент ретінде
«мектеп инспектрлерін» енгізу жайлы ... ... ... ... ... қолдау тауып, 2003-2004 оқу жылынан бастап, Талдықорған
қаласында «мектеп инспектрлерінің» 15 ... ... ... ... ... ала ... жасөспірімдік
қылмыскерліктің тиімді профилактикасы үшін мемлекет органдарына заңнаманы
жақсарту қажет:
- туысқандық байланыстарын ... ... ... пен ... ... ... ... немесе ата-
анасының қарауынсыз қалған басқа да жасөспірімдерге көмек көрсету
үшін жұмысқа орналастыратын жастар орталықтарын құру;
- ... ... ... ... ... ... ... штаттық бірлігін енгізу;
- Қазақстан Республикасының ... ... ... ... 111 ... және Қазақстан Республикасының Қылмыстық
Кодексінің 137 бабының санкцияларын ... ... ... ... ... ... ... білім беретін мектептерде, 4 сыныптан бастап «Құқық
негіздері» пәнін енгізу [21].
Жастардың, әсіресе ... ... ... ... қамқорлық
бүкіл азаматтардың, бүкіл мемлекеттік, мемлекетік емес ... ... ... ... міндеті ретінде қарастылады.
Республикадағы қазіргі таңда ... ... ... ... ... жекелеп айтқанда, кәмелетке толмағандар мен жастардың
еңбектік және өнегелік ... ... ... ... ... ... қарастырады [22].
3. Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза тағайындаудың
ерекшеліктері.
3.1.Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жазаның түрлері мен шектері.
Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексінің 79-бабында ... ... ... жаза ... ... ... белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру;
3) қоғамдық жұмыстарға ... ... ... қамау;
6) бас бостандығынан айыру.
Жаза мен тәрбиенің дұрыс сәйкестігін қамтамасыз етуге ұмтыла отырып,
мемлекет жасы кәмелетке толмағандардың жеке басының ... ... ... ... ... ... ... шектеуді әрқашанда
қарастырады. Осыған сәйкес қылмыстық кодекс ... ... ... ... ... ... мен ... шектеулерді
көрсеткен. Бұл ең алдымен, бас бостандығынан айыру жазасын ... ... бұл ... ... тек ... ... бірнеше көрініс
жіберген, не ерекше қауіпті қылмыс ... ... ... ... ... ... ғана қолдану әділетті болады.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары жөніндегі сот қарауының қылмыстан
сақтандыру мағынасы тек ... ғана ... ... бірге олардың
тәрбиесіне жауапты ата-аналарына, сот процессіне ... ... ... ... ықпал етуінде.
Жасы кәмелетке толмағандардың әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерінің
татымдылығы сонша, оларға жазаның шегі туралы жаза ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық заңға сәйкес жасы кәмелетке толмағандарға
жаза тағайындаудың ... ... ... ... ... ... заң жасы ... толмағандарға жаза қолданудың аясын
шектейді. Қылмыстық кодекстің 81 бабына ... ... ... ... ... ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін
сотталған кәмелетке толмаған адам, егер оны ... ... бар ... шараларын қолдану жолымен қол жеткізуге
болады деп танылса, сот оны қылмыстық ... пен ... ... ... ... ... заңға байланысты кәмелетке жасы
толмағандарға жазаның мына түрлері тағайындалмайды: өлім жазасы
(49-бап), құқықтық, ... және ... ... жасы ... ... бір ... атқару
немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру (41-бап),
әскери қызмет бойынша шектеу (44-бап), тәртіптік әскери бөлімде
ұстау (47-бап).
Кәмелетке жасы ... ... ... мен ... көп
жағдайда болмауынан оларға айыппұл мен мүлікті ... ... ... ... ... жазалардың ішінде түзеу жұмыстарын кәмелетке
толмағандарға ... ... ... ... жұмыстарын
жасөспірімдерге қолдану мүмкіндігі ең алдымен еңбек заңына сәкес
жасы толмағандарды жұмысқа 16 жастан ... ... Жасы ... толмағандарға бас бостандығынан айыру жазасын
қолданудың өз ерекшеліктері бар. Қылмыстық кодекстің 79-бабының
7-бөлігіне сәйкес ... ... ... ... ... ... 10 жылдан, ал жауаптылықты ауырлататын
жағдайларда кісі ... үшін 12 ... ... ... ... ... 16 ... дейін кішігірім
ауырлықтағы қылмысты ... рет ... ... ... ... ... ... Бас бостандығынан
айыру түріндегі жазаны кәмелетке толмағандар жалпы ... ... ... тәрбиелеу колонияларында өтейді.(79-
баптың 8-бөлігі).
Кәмелетке жасы толмағандардың жас ... ... ... ... ... ең ... тәрбиелік және ескертулік әсер ету
мақсатын ... Сот ... ... рет ... жасаған жасы кәмелетке
толмағандарға бас бостандығынан ... ... ... ... ... ... тағайындалатын жазалардың мазмұнының өзіндік
ерекшеліктері бар. Мысалы, айып 79-баптың 2-бөлігіне сәйкес ... ... ... ... ... ... ... алуға жарайтын мүлкі
болған жағдайда ғана тағайындалады. Айыппұл оннан бес жүз ... ... ... ... ... ... ... адамның жалақысының
немесе өзге табысының екі аптадан алты айға дейінгі кезеңдегі мөлшерінде
тағайындалады. Ересектерге ... ... ... ... ... ... белгіленген, бірақ солай бола тұрса да ... ... ... ... яғни ... мөлшерін жасалған
қылмыстың ауырлығы мен сотталған адамның мүліктік жағдайын ... ... ... нақты мөлшері жасалған қылмыстың ауырлығына ... ... ... ... ... ... ... арқылы жеке дара анықталады.
Кәмелетке толмай сотталған адамға айыппұл салу жазасын тағайындарда сот
қылмыстық кодекстің 52 және 80 ... ... ... ... ... ҚР ... ... 17 және 22 баптарында бекітілген
жайларды ескеруі қажет, яғни некеге ... ... (он ... ... ... отыруға заң актілері жол беретін ... және ... өз ... , ... ... ... өзі ... шектелмеген немесе одан айырылмаған ... ... ... ... ... ... ... беруге қабілетті деп танылады.
Он сегіз жасқа толмай ... ... ... ... сотталған адамдар
үшін соттылық қылмыстық кодекстің 86-бабының «а» тармағына сәйкес айыппұл
төлеген күннен ... төрт ай ... соң ... толмағандарға белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан ... бір ... екі ... ... мерзімге тағайындалады. Бұл жазаның
түрі кәмелетке жасы толмаған адам заңды ... ... ... ... ... ... қылмыстық әрекет жасаған ретте ғана тағайындалады.
Қоғамдық жұмыстарға ... ... ... ... жазаның жаңа түрі
болып табылады,ол ... ... жүз ... ... дейінгі мерзімге
тағайындалады. Қоғамдық жұмыстарға тарту кәмелетке толмаған адамның ... ... ... ... ... жұмысынан бос уақытында орындауы
арқылы жүзеге ... 16 ... ... ... бұл жаза ... ұзақтығы күніне екі сағаттан, ал 16 ... 18 ... ... үшін ... үш ... ... керек. Бұл жағдайда кәмелетке
толмағандар үшін қоғамдық жұмыстарға тартудың мерзімі ересектерге ... ... ... ... ... ... ... – сотталған адам жазасын өзінің
бұрынғы негізгі жұмыс орнында ... ... оның ... мемлекет
кірісіне тиісті бір бөлігін ұстап тұрады.
Осы жағдайларды ескеріп кәмелетке ... ... ... ... мерзіміне және қылмыстық жазадан босату мүмкіндігіне
байланысты мына жайларды ескеру қажет:
1)түзеу жұмыстары тек белгілі бір ... ... ... ... ... ... ғана ... толмағанның жалақысынан ұстау кезінде әртүрлі объективті және
субъективті факторларды (отбасы, материалдық жағдайы, отбасы ... және т.б.) ... ... жазасы да қылмыстық заңдағы жазаның жаңа түрі болып табылады.
Қамаудың мәні – сотталған адамды ... ... ... ... ... ... ... ұстау, яғни мағынасы жағынан ... ... ... ... 16 ... ... ... тағайындалмиайды, ал 16-дан 18
жасқа ... бір ... төрт айға ... мерзімге тағайындалады,
қамаудың мерзімі бұл жерле ересектерге қарағанда біршама қысқартылған.
Бас бостандығынан айыру жазасы кәмелетке толмағандарға ... ... 10 ... ал ... ... кісі ... үшін – ... аспайтын мерзімге тағайындалады. Ал 14 жастан 16 жасқа ... ... ... бірінші рет жасаған адамға бас бостандығынан
айыру жазасы тағайындалмайды [23].
1-кесте.
1994-1998 жылдар аралығындағы кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... бойынша)
мынадай:
|Облыстар |94 ... |94 ... | ... |94 |% |95 |% |96 |% |97 |% ... | | | | | | | | ... |144 |35,8 |171 |47,9 |124 |55,4 |88 |50,0 ... | | | | | | | | ... |115 |32,0 |78 |31,1 |73 |424 |90 |25,1 ... | | | | | | | | ... |142 |29,9 |107 |31,5 |108 |37,1 |57 |24,2 ... | | | | | | | | ... Қаз. |159 |31,2 |173 |43,6 |131 |39,9 |90 |33,4 ... | | | | | | | | ... |560 ... |94 |% |95 |% |96 |% |97 |% ... | | | | | | | | ... |11 |2,7 |26 |7,3 |16 |6,3 |7 |3,9 ... | | | | | | | | ... |42 |11,7 |15 |6,0 |13 |7,5 |5 |12,6 ... | | | | | | | | ... |15 |3,1 |9 |2,6 |19 |6,5 |21 |8,9 ... | | | | | | | | ... Қаз. |27 |5,3 |16 |4,0 |18 |5,5 |10 |3,7 ... | | | | | | | | ... |95 |22,8 |66 |19,9 |66 |25,8 |43 |29,1 | ... ... ... ... жас және психологиялық
ерекешіктері және олардың жаза тағайындаудағы ... ... ... жеке ... ... ... қылмысты тергеу
барысында кінәлінің жауаптылық дәрежесін белгілеу үшін өте қажет. Алайда,
сот алдында адам тағдырын нақтылы шешетін қылмыстық жаза ... ... жеке бас ... ескерудің маңызы одан да жоғары.
Қылмыстық заңда кәмелетке толмағандардың қылмыс жолына түсуінің негізгі
себептері мен жағдайларына ерекше мән берілген.
Бұл ең ... ... ... ... ... және ... дамуындағы ерекшелігіне байланысты. Әдетте кәмелетке толмаған
жасөспірімдер жақсылық пен жамандықтың ара жігін ажырата бермейді, ... пен ... ... да шатастыратыны да белгілі. Көптеген
жағдайларда олар ауыр қылмыс жасай отырып, өз ... және оның ... ... ... мүмкін. Әрине, жас тұлғаның мұндай қасиеттері
есейе келе жойылады. Бірақ та кейбір ауыр ... ... ... ... жасы ... ... ... қоғам үшін едәуір қауіпті екенін
дәлелдейді.
Жас қылмыскердің жеке басы, кез келген адамдікі ... оның ... ... қоса ... Мысалы, адамның әлеуметтік
байланыстары (саяси, еңбек, ... ... және т.б.), ... ... мен ... ... ерік ... ерекшеліктері, темпераменті), оның демографиялық және физикалық
көрсеткіштері (жынысы, жасы, денсаулық жағдайы), сондай-ақ оның өмірбаяны,
өмірлік тәжірибесі,білімі, ... ... мен ... ... ... психо-физикалық, физиологиялық қасиеттердің бірқатары әрбір қылмыс
құрамының міндетті элементтері ретінде заң талаптарына ... және ... ... ... ... ... ... сипаттайды (әсіресе
адамның белгілі бір жасқа жетуі, есінің дұрыстығы т.б.)
Бұл белгілерді сот қылмыстық жауаптылықты ... ... және ... жаза ... ... ... сот 14-жасар жасөспірімнің
қылмыстық жауаптылығының дәрежесін шешкенде оны кәмелетке жасы толмағандар
жөніндегі комиссияға өткізу ... ... ... ... не ... ... ... кодексінің 82-бабында қарастырылған
тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларының бірін қолдануы мүмкін.
Ал қылмыс жасаған 17 ... ... ... қылмыстық жаза тағайындау
мәселесі басқаша шешілуі мүмкін.
Өкінішке орай, көптеген ... сот өз ... ... ... ... Міне ... сәйкес біздің қылмыстық теорияда
тұлға құрамына ... ... мен ... ... ... ... ... оған жеке тұлғаның әлеуметтік ... және ... ... ... белгілерін
кіргізеді.Белгілі орыс елінің заңгер-ғалымы П.С.Дагель жеке ... деп – ... жеке ... ... ... ал жеке тұлғаның
белгісі деп – осы ... ... ... ... ... ... айтсақ, адамның тұлғалық әрбір элементі бірнеше белгілермен
сипатталады.
Сондықтан да кәмелетке жасы толмағандардың қылмыстық ісі бойынша ... жеке ... ... ... жеке ... ерекшеліктерін
ескеру соттар үшін аса ... ... ... жаза жас ... ... түзетіп, сонымен қатар келешекте қайта қылмыс жасауына жол
бермейтін болуы керек.
Тұлғаның жеке ... ... ... сот еш ... ... дәл ұқсас жасөспірімнің болуы ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән темпераменті, мінезі, рухани
әлемі мен мінез-құлқының өзіндік ерекшеліктері бар.
Сонымен кәмелетке жасы толмағандардың қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... жасына,
физикалық және психологиялық ерекшеліктеріне байланысты.
Кәмелетке толмағандар көбіне кішігірім ұжымдарға топтасуға тырысады,
оларды әдетте формальдық емес (неформальные) ... ... ... ... ... – бос уақыттарын бірге өткізу, бір нәрсені бірге қызықтау
немесе әртүрлі ойын, ... ... ... ... жасы ... ... етуінен көп жағдайларда қылмыскерлер тобына айналып кетуі де
әбден мүмкін.
Құқық қорғау органдарының статистикалық талдауына қарағанда,топтасып
қылмыс жасайтын ... ... ... ... ... бара ... ... кәмелетке толмағандар ішінен қылмыстық жауаптылыққа
тартылғандардың 70% өз ... ... бір топ ... ... ... ... қылмыскерлер тобы мүшелерінің қатарында қыз балалар
да кездеседі. Алайда қылмыскерлер тобы арасында қылмыскер – қыз балалардың
үлес ... көп ... ... 2-3% ... ... оған ... ... балалардың барлығы қылмыстық топтың қылмысқа қатысушылары болып
есептеледі.
16-18 жас – ... ... ... ... ... ... бұл ... бірте-бірте ересектерге жуықтайды. Организмнің өсуі мен ... ... ... ... да ... ... Ми ... нерв
клеткалары да қалыптасып болады. Ақыл-ой қабілетінің деңгейі де түрлі
әлеуметтік ... шешу үшін ... ... ... ... қоғамдағы әлеуметтік ролінің өзгеруі жас адамның мінез-құлық,
іс-әрекетін де тиісті өзгерістерге әкеледі. ... ... ... ... ... ... жағдайлардың шындығы мен жалғандығын
дәлелдеуге ұмтылып, тұжырым айту, өз тұжырымын дәлелдеу, ойлау ... ... ... ... т.б. ... дамиды.
Барлық жасы кәмелетке толмаған ... ... ... 16-17
жастағылар процентінің едәуір көп екендігін де ... ... ... ...... ... табиғи қажеттіліктерінің анайылығында,
жағымсыз жағдайда алкоголь ішімдіктерін ішіп, ... ... ... ... мен наша ... ... ... шегіп, бей-берекет
жыныстық қатынастарға салынып, пайдасыз ойын-сауыққа бейімділікті әдетке
айналдырып, өз бойына ... ... жеке ... ... даму ... ... ала отырып,
Г.М.Миньковский кәмелеттік жасқа толмаған құқық бұзушыларды 4 ... ... ... үшін ... қауіпті әрекет кездейсоқ құбылыс.
Г.М.Миньковскийдің айтуынша, ... ... ... ... ... ... қарсы қылықтарды қолпаштау. Мұндай жасөспірімнің тұлғалық
қасиеттерінің ... ... және ... қажеттіліктер басыңқы
болады.
Аталған автордың пікірінше, бірінші топқа ... ... ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған жасөспірімдер жатады.
Олардың қауіптілігі бұзақылық жасау ... ... ... ... ... тұратындығында. Мұндай жасөспірімдер ата-аналары
ішімдікке салынған, наркотик қолданатын және жанжалдасатын немесе сотталған
отбасыларында жиі кездеседі.
Кәмелетке толмаған екінші ... ... ... ... және ақыл
деңгейі, көңіл-күйі жағынан көбінесе бірінші топтағыларға ұқсас. Сырт
қарағанда олар да ... ... ... ... ... бұзады, ішімдікті, темекіні, әуесқой ойындарды тәуір ... ... ... ... ... үнемі қылмыс жасауға дайындығы немесе
бағдары жоқ. Оларда қылмыс жасау мотиві мен мақсаты көбіне нақты жағдай ... ... ... ... ... болады. Олар сондай-ақ
тәжірибелі, ... ... ... ... ... қылмыс
жасауы мүмкін. Жеке адам мүліктерінің қорғалмайтындығын пайдаланып ... ... ... ... оларға сонымен қатар топталып төбелес шығару ... ... ... ... ... үшінші тобына мінез-құлқы
тұрақсыз жасөспірімдер жатады. Олар ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратындықтан қылмысқа
барады. Қылмыс ... ... ... ... қылмыстық жалған
романтиканы, сын көзбен қарай білмегендіктен еліктеу, өзіне тартатын жаман
әдеттерге қарсы тұра алмайтын ерік ... ... ... ... ... ... мен ақыл-ойының даму
деңгейіне байланысты емес кездейсоқ қылмыс жасаған жасөспірімдерді төртінші
топқа жатқызған. Оларда қылмыстық мотивтің пайда ... жас ... ... немесе тентектікпен өмірде аяқ астынан болатын
жағдайды дұрыс бағалай алмауымен байланысты.
Жалпы 14 пен 18 жас – ... ... ... ... ... ... әлі ... жататын кезең. Ол бірқатар
әлеуметтік (оқу, тәрбие, білім, ... ... ... ... ... қылмысын бағалағанда осының
барлығын, сондай-ақ өзге ... ... ... ... жасалған
әрекеттерін еске алып отыру қажет. Мұндайда жасөспірімнің жас ерекшелігіне
тән ойлау қабілетінің ... ... ... ... ... ... Бірқатар жағдайларда көрсетілген бағыттарды түсіне
білу кәмелетке толмаған жасөспірім қылмысының ... мен ... ... ... бұл ... ... нақты жағдайға лайықтап
таңдалған жазаның сотталушыға түсінікті болып және ... ... ... ... ... шағында адамда белгілі бір мақсатқа
талпынушылық, шешімділік, табандылық, өз бетінше ... ... ... ... және өз ... бақылау жасау сияқты қасиеттер дами ... ... ... ... ... ... талап қоюға
объективтік негіз бар. Ондай ... ауыр не өте ауыр ... ... сот ... жаза қолдануға құқылы. Сол арқылы кәмелетке жасы
толмағандардың ... ... ... үшін ... ... ... ... ұжымшылдықтың немесе өзімшілдіктің, адал ... ... ... ... ... ... көзқарастары мен
ұстанымдары ол өмір сүретін ортада, белгілі бір жағдайларда қоғамдық
тәжірибе ... ... ... Ол ... қандай болады, индивид
өз жолында кімдерге жолығады, жеке бастың қалыптасуы қорыта ... ... ... ... және оның қылмыстық әрекетінің мотивіндегі
негізгі фактордың бірі – тәрбиенің жетімсіздігі, бәрінен бұрын ... ... ... ... Отбасы – жасөспірімнің болашақтағы
көзқарасын қалыптастыратын алғашқы ... ... ... көптеген
факторлар әсер етеді: отбасының құрамы, отбасы мүшелері арасындағы қарым-
қатынас, әсіресе жасөспірімдерге берекесіз отбасындағы ... ... ... Мұнда ата-ананың моральдық бейнесі, қызметі, мәдениеті және
білімділік деңгейінің, материалдық және ... ... ... ... ... ... тек барлық жасалған қылмыстардың
жиынтығымен ғана есептеуге болмайтынын айқындайды. өйткені қылмыстылықтың
өзіндік заңдылықтары, сандық және ... ... бар, ... да оны
зерттеудің өзіндік ерекшеліктері бар. Сонымен, қорыта айтқанда ... ... ... жасы мен ... ... оның ... ... қатысты негізгі белгілердің тобы құрайды.
Оған мынадай басты-басты көрсеткіштерді жатқызуға болады:
1) жеке бағыт-бағдарламасы ... ... ... ... ... жеке ... дүниетанымдығы (өмірге деген көзқарастар
жүйесі);
3) тұлғаның жеке басының адамгершілік ... мен ... ... мен ... ... жеке ... жас ерекшеліктері.
Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза тағайындау кезінде осы аталған
көрсеткіштер әрқашан естен шықпауы керек. Сонымен қатар сот жас ... түрі мен ... ... ... мәселені шешу кезінде оны
әртүрлі қасиеттердің динамикалық тұрғысынан ... ... ... ... [24].
3.3. Кәмелетке толмағандардың қылмыстық ... ... ... ... ... ... талаптардың
өсуіне байланысты олардың жақсылыққа тәрбиелеу ... баса ... ... ... жоқ, ұзақ ... бойы ... жастарымызды
отаншылдық, заңдарды құрметтеу, қоғамдық тәртіп ережелерін бұзушылыққа
төзбеушілік рухында баулу біраз орын ... Ал ... жаңа ... ... ... ... ... тәртіпке немқұрайлы
қарайтын, ұрлық, зорлық, бұзақылық, т.б. қылмыстық әрекеттерімен ... ... мен ... көлеңке түсіретін жастар жиі
кездесіп отыр. Мысалы, тек 1998 ... ... ... ... ... саны 20 мыңға жуық.
Әрбір кәмелетке жасы ... ... ... жеке басының
ерекшеліктерін, оның құқыққа қайшы келетін мінез-құлықтарын, ... ... ... ... ... бір ... жету ісі аталмыш
проблеманың дұрыс бағытта ... ... ... түбірлес ғылым
жетістіктерін пайдалануға байланысты. Бұл ретте жасөспірімдердің ... ... ... ... дөп ... оның ішкі және ... бір жерге шоғырландырып беретін нәрсе – мотивация болып
табылады.
Мотивация проблемалары өте ерекше де ... ... ... ... және ... ... бұл құбылыс туралы психология ілімінің
негізгі қағидаларына сүйенеді.
Адам белгілі бір ... ... ол ... болмасын бір іспен
айналысады, оның азды-көпті тәжірибесі, білімі, өзіне тән өзгешеліктері
болады. Осы ... ... оны ... ... ... ... жаңа
туған нәрестені адам деп атьауға толық болады, бірақ әлі де жеке адам ... онда ... ... ... ... ... ... жоқ. Жеке адамның өзіндік ... ... ... ... ... ... ... жақсы байқалады. Жеке
адам – тарихи-әлеуметтік жағдайдың жемісі. Ол әлеуметтік ортада ... ... ғана ... К. ... ... жеке адам ... ... қатынастардың жиынтығы”.
Адамның көптеген психологиялық ерекшеліктері , оның өмір ... ... ... ... ... т.т.) тікелей
әсер етуінен қалыптасып отырады. Жеке ... ... ... бір
сыдырғы тұрақты және тұрлаулы ерекшеліктер ... ... Жеке ... ... да, ... ... өмір ағымында жетіліп
қалыптасады. Бұлардың өзгеруі қиын немесе бұл ерекшеліктер өзгермейді ... ... ... ... ... ... ... үнемі өзгеріп
отыратындықтан, осымен бірге оның түрлі ... де ... ... ... ... адам ... ... пайда болмайды. Адам
белгілі дәрежеде өсу, ... ... ... психикалық өмірінің жан-жақты дамуы белгілі ... ... ... Адам өмір сүру ... өз ... ... жарыққа шығарады. Мәселен, мектеп жасына дейінгі бала ... ойын ... ... ... адам ... тән ерекшеліктерін
еңбек процесінің сан алуан салаларында көрсетеді. әрекет ... ... ... байланысты белгілі мақсатқа жетуге бағытталған процесс.
“Әрекетіміз дұрыс болу үшін, - ... ... - ... ... ... қандай болу керек екенін... анықтап алуға тиіспіз”. Адам іс-әрекеті
– күрделі процесс. Оның ... жеке ... ... ... кіреді. Іс-әрекет (деятельность) ... ... ... ажырату қажет. Өйткені, мұның біріншісінің ауқымы аса
кең, ал әрекеттің ... ... ... іс-әрекеттің шағын бөлігі,
единицасы. Ол жеке мақсатты орындауға ... ... ... ... деп ... Адам ... белгілі түрімен айналысу
арқылы ғана сыртқы ортамен белсенді ... ... ... оны ... ... ... ... да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің
саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы миенжүйелілігі оның ең ... ... алда ... ... ... яғни ... істен бір нәтиже
шығару – оның ... бір ... ... ... ... ... сана-сезімі
өскен сайын оның әрекеті де ... ие ... ... ... ... ... шешуші орнымен қатар, біз ... ... ... ... жасайтынын еске алуымыз қажет. Сөйтіп, сана мен іс-
әрекеттің бірлігі, психиканың іс-әрекет үстінде дамитындығы жайлы ... ... ... ... ... Адам ... сан ... негізгі түрлері : ойын, оқу, еңбек әр уақытта ... бір ... ... ... жеке адамның өмір бағытын көрсететін компоненттер аз емес.
Олардың ең бастыларын психология ... мына ... ... ... ... ... бейімділік пен қызығу, дүниетаным мен сенім,
мұрат пен талғам. Адамды әрбір қимыл әрекетке бағыттайтын, қажетін ... бір ... ... Бұл түрткіні психологияда мотив (себеп)
деп атайды. Қандай болмасын объектінің ... ... ... ... ... ... деген ойын қалайша тоқтата алатынын және оның ... ... ... қиын ... жағдайлардың әсер етуіне ... адам ... ... ... ... ... орай оның түрткілері де, мақсатқа жету үшін
қажетті шаралары да ... ... ... ... іс-әрекеттің
нәтижесіне әсер етеді. Мәселен, қоғамдық мәні күшті ... ... ... әсер етеді.
Жеке адамның қандай болмасын әрекетке итермелейтін негізгі қозғаушы
мотив – оның ... ... яғни бір ... ... Адамның
қажеттері қоғамдық еңбекте, еңбек ету процессінде қалыптасқан. Сыртқы
ортамен байланыс ... ... өмір ... үшін ең ... ... маңыз
алған материалдық қажеттер (тамақ, баспана, киім,еңбек құралдары ... Адам ... ... даму ... ... еңбек әрекеті еңбек
құралдарымен пайдалану ... ... ... ... ... дами
келе, қажеттердің жаңа тобын – рухани қажеттерді (білім, көркемөнер т.б.)
туғызады. Рухани ... ...... ... ... Адам ... ... – тарихи дамудың
елеулі бір кезеңі. Олар ... ... әр ... ... ... отыруына
себпші болатын негізгі түрткілер.
Адамды әрекетке итермелейтін негізгі мотив – оның түрлі қажеттері. Адам
өз қажетіне байланысты ... ... ... ... Ол ... ... ... әдіс-амалдар қарастырады. Өйткені, адам сыртқы дүниенің заттары
мен құбылыстарын тек танып, не оған ... ... ... қана
қоймайды, сонымен бірге, оны қажетіне орай өзгерткісі келеді. Бұл үшін ол
қимыл-қозғалысқа, іс-әрекетке ... ... ... ... көп. ... ... екі топқа бөлуге болады. Оның бірін ... ... ... ... ... ... жөтелу,
шашалу, түшкіру т.б.), екіншісін ерікті қозғалыстар деп атайды. Мәселен,
жерге түсіп кетекн нәрсені ... алу ... ... ... жатады. Кез
келген қозғалыс арқылы сыртқы ортаны өзгертуге, оған ықпал ... Бұл үшін ... ... ... жасау қажет.
Ойланып істелетін, алға мақсат қоюды ... ... ... ... ... көрінетін қимыл-қозғалыстарды психологияда ерік амалдары немесе
ерік деп ... ... ерік ... ... өз мінез-құлқын меңгере алу
қабілеті.
“Мотивация” сөзін тар мағынада алып ... ол адам ... ... мен ... ... көрінісі ретіндегі субъективтік
детерминация. Сондықтан психологиялық зерттеулерде мотивацияның негізгі екі
аспектісі, атап ... оның ... және ... ... ... ... кең ... алып қарасақ, ол адамның
жалпы мінез-құлқын анықтайтын психологиялық сәттердің жиынтығы.
Мотивацияны ... ... ... жүйесі” ретінде ұғыну да
осы анықтама мағынасы жағынан жақындайды.
Қылмыс – қылмыстық заңның бұзылуына сәйкес жауапкершілік ... ... ... ... негізінде туындайтын жеке адамның
іс-әрекеті. Мотив ... бұл ... ... ... ... элемент ретінде
өзінің заңды мағынасын білдіріп тұр. Заң нормаларында мотив барлық жағдайда
көрстіле ... ... ... ... үшін аса ... ... не болмаса жасалған әрекеттің мотивтік ерекшелігі белгілі
бағытпен байланысты болған жағдайда ғана заң ... ... ... ... мотивке барлық кезде мән берілмесе де ... ... ... ... ... субъективтік жақтарын
анықтауда мотивтің маңызы өте зор.
Негізінен әрбір қылмыс – адамның саналы ... бір ... ... мақсатын, құрамын, мотиві мен құндылығын жобалайтын ерікті акт.
Бұл ретте ол қылмыс субъектісінің санасына, жеке адам ... ... ... ... ... мен оның қызметі ... ... бір түрі ... орын ... ... адам ... ... итергіш күші мен жеке
адамның психологиялық жиынтығының нақты әрекеттерді ... ... ... ... ... ... әрекеттерді бағыттап, ретке ... ... ... ... ету ... олардың әдепкі бағытын
өзгертіп отыратын факторлар.
Мотивация әртүрлі ниеттің, итергіш ... ... ... ... ... құрылымдық қалыптасуына негіз болады, ... ... ... ... бар ... ... ... мен ересектер арасындағы қылмыстардың мотивін салыстырып
қарағанда олардың ерекшеліктері әуелі кәмелетке толмағандардың жасына,
әлеуметтік ... және ... ... орнына байланысты екенін
атау керек. Мысалы, 14-17 жас аралығындағы ... үшін бір ... ... ... процессі жүретін кезең. Екінші жағынан, алдағы
міндеттердің күрделілігіне ( еңбек қызметінде дайындық) ол ... ... ... адамретінде жоғары дәрежеде қалыптастыратын ... ... ... ... ... ... бір емес бірнеше мотивтерден өрбіген көптеген қылмысты әрекеттер
баршылық. Олар да өзінің сапалық көрсеткіші мен мағынасы жағынан ... ... ... ... ... ... бірі жетекші, басыңқы мотив, ал
басқалары бағыныңқы, өзгермелі мотивтер болып ... ... ... қылмыстық әрекетінің мотивациясына талдау
жасау үшін адамның жеке басының ерекшелігін, тек ішкі ниеті мен ... ... ... ... ... ... ... мінез-
құлықта ниет, итергіш күштер ме, әлде сыртқы жағдай басыңқы көріне ме, яғни
жасөспірім үшін қылмыс заңдылық па немесе оған тән емес ... ... ... ... А.П. адам жеке ... ... мен жағдай элементтрінің өзара
әрекетсіздігіне талдау жасай келіп, ... ... ... тән ... ... ... ... тұлғаның дұрыс бағытының криминогендік жағдайдың
тегеурінді (күшті) ... ... ... ... ... тұрақсыз бағытын белсенді криминогендік
жағдай ықпалымен басып тастау ... ... жеке ... теріс бағыты мен криминогендік жағдайдың
өзара арпалысының нәтижесі;
4) мотивация тұлғаның қылмыстық және ... ... ... ... ... ... ... варианттары негізінен кәмелетке толмаған
қылмыскерлердің ізгілік тұрғысынан ... ... ... мен ... ... ... ара қатынасын көрсетеді. Ол
ішкі белсенділікті сыртқы ... ... ... аударатын шешуші
рольді орындайды.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық әрекеттерінің мотивтерін негізінен
үш ... ... ... мотивтрдің көпшілік үлесі ересектер тарапынан
жасалатын қылмыстар мотивімен ... ... ... ... келеді. Бұл
бірінші топтағы мотивтердің қатарына спирттік ішімдіктерді, ... ... ... жаңаүлгідегі киімдерді киюге әуесқойлыққа бағытталған
қылмыстарды сипаттайтын мотивтерді жатқызуға болады. Бұл ... үлес ... ... ... ... кәмелетке
толмағандардың қылмыстық әрекеттерінің барлық мотивтерінің үштен ... ... ... ... ... ... ... кек алу, жұрт
алдында өзін көрсетіп, мойындату ниетінде жасалған “ерлік”, ... ... ... ... ... ... ... біреудің
қылмысқа итермелеуінен қылмыстық әрекет жасауға әкеп ... ... ... ... жалпы мотивтер құрылымындағы үлес салмағы біздің
зерттеулерімізге қарағанда, барлық мотивтердің төрттен бір ... ... ... қылмыстарының үшінші топтағы мотивтерін бас
пайданы көздеу мақсатындағы мотивтерқұрайды. Олардың жалпы мотивтерден үлес
салмағы 40% ... ... ... ... ... ... яғни ересектер үшін зат – материалдық әлемдегі ... бар ... Ал ... ... ... үшін зат ... соқыр еліктеушіліктің, фетишизмның көзі немесе құралы болып
табылады. Мысалы, жаңа үлгідегі киімдер мен техниканы, бейне ... ... ... мен ... ... Жастар арасында жаңа үлгідегі тәуір, қазіргі заманға ... ... ... ... ... ... өзін ... кем
сезінуі мүмкін. Сондықтан олар сол заттарды ... ... ... да ... иелік етуге белсене кіріседі. Зат ... ... пен ... ... ісі объективтік мүмкіндіктерге
қаратпастан қарапайым схема бойынша қылмыстық іске ... ... ... ... ... ... ұғымының орнығуы үшін
лайықты бағдар беріп отыру мақсатындағы тәрбие ... ... ... пайдасы мақсатында жасалған кәмелетке толмаған жасөспірімдер
арасындағы ... ... жеке ... ... ... ... қылмыстары болып табылады. Көптеген талдау көрсеткіштеріне қарасақ,
кәмелетке толмаған жасөспірімдер арасындағы ... ... ... ... жыл ... үлес салмағы 60-70%-ке дейін.
Кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстардың ең кең тараған түрлері
жеке адам мүлігін ... және ... ... ... азаматтардың
мүліктерін қарақшылықпен не өлтіру арқылы ... ... ... ... бас ... көздеу мотивіндегі қылмыстарының үлес
салмағының көп болуы олардың ересектер арасындағы осы мотивтегі ... ... бас ... ... туған мотив жастарда
негізінен құмрлық пен өзімшілдіктің жемісі.
Кәмелетке ... ... ... ... ... тағы бір ерекшелігі – оның көпшілік ... ... ... бас ... ... ... ... жағдайға байланысты пайда болып және тез арада, бірден ... ... ... ... ... маңызды нәрсеге айналғанда
қалайда қанағаттандыруды талап етеді. Жасөспірімдер қажеттілік ниетін тиып
ұстау немесе оны ... ... ... ... ... ... қажеттілігін ұрлық жасау арқылы қамтамасыз етудің жеке бас пен қоғам
мүддесіне қайшы ... ... де өзін ... ... ... ... ... оның ішінде кәмелеттік жасқа толмаған
жасөспірімдер тағдыры көбірек алаңдатуда. Себебі қазіргі ата-ана мен саналы
қоғам өкілдерінің жастарға ... беру үлес ... сапа ... өте ... ... 13-15 ... жасөспірімдердің ішімдік ішуі мен темекі,
есірткіні пайдалануы ... жат ... деп ... ... ... өршіп тұрғанда «көше тәрбиесінде» кеткен ұл-
қыздарымыздың тағдыры бұлыңғыр болмағанда не ... ... ... ... ... кешенді бағдарлама дайындап, оны іске асыру
жолдарын айқын белгілеуі қажет. Бұл іске мемлекеттік ... мен ... ... ... зиялы қауымы мен іскер адамдары түгел
қатысқаны жөн. Сондай-ақ олардың әрқайсысының міндетін ... ... ... бұл ... ұлттық және патриоттық идеология басым болуы
керек.
Жастарға қатысты заңдардың орындалуын атқарушы ... ... ... ... қазіргі күні олардың жастар тәрбиесіне ... ... Мұны ... ... ... ... ... аудандағы ІІБ-
ның екі-үш жастар ісі туралы инспекторларының мойнына ... ... өзге ... ... ... мен ... тек
бейтарап бақылаушы ретінде ғана жұмыс атқаруынан көруге болады. Олар
өздерін ұлт ... ... ... ... ауыр да ... ... келмейді. Кейбір аудандарда бірнеше жылдар бойы аудандық
атқарушы органдарының бастамасымен өткізілетін жастар ... ... пен ... ... өз ... ... егер
талқыланса оның залалдарын жою туралы кешенді бағдарлама жасалмауы, жасалса
іске асырылмауы жоғарыдағы ойымызды дәлелдей түседі.
Жалпы мектептердегі құқықтану сабағын өткізу мен ... ... ... ... ... ... міндетті, жоғары оқу
орындарында педагог-заңгерлер мамандығын даярлайтын бөлімдер ашылуы тиіс,
сол ... ... ... ... жастар ісі туралы инспектор
қызметіне де, атқарушы ... ... ісі ... комиссияның
хатшылығына да сұраныс табар еді.
Мектептердегі «қиын» балалар мен кейбір ата-аналармен де ... ... үшін тек ... ... ... да қажет, ал
оларды дайындау үшін жоғары оқу орындарында аталған мамандарды даярлайтын
бөлімдер көбірек ашылуы ... Әр істі ... ... ұйымдастырып басқарса
сол іс анағұрлым жемісті болатындығы ғасырлар бойы ... келе ... емес пе? ... ... ... ... жастармен
неғұрлым көбірек байланыс жүргізген жұмыстары соғұрлым жемісті болар ... ... ... әр ... ... оқулықтарды әлі күнге
дейін тәжірибе жүзінде шығарып, оқушылардың тұрақты білім ... ... ... өзі де ... ... ... деген ынтасын
төмендетіп, түрлі құқықтық тәртіп бұзушылықтан қылмыс жасаушылыққа ... ... ... ... ... ... ... мен
білім саласы қызметкерлерінің жұмыстары құқық қорғау ... ... ... ... ... «бір жүйеге келтіріп, ұйымдастырушы
міндетін толық атқарып отыр» деп баға беруге болмайды.
ҚР «Білім ... ... ... беру ... ... ... берумен қатар тәлім-тәрбие жұмыстарын, жастар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... осы
заң талаптары бүгінгі күні өз деңгейінде орындалып жатқан жоқ. Білім беру
мекемелерінің қызметкерлері құқық ... ... ... ... деп сырт ... шебер. Бұл әрине, теріс ұғым. Тегінде адам
баласы дүниеге қылмыскер болып келмейді, оған қоғамдағы қарама-қайшылықтар,
ата-ананың, ... ... ... ... ... мен ... өзгеруі себеп ... ... ... ... мен ... зерттегенде олардың ұсақ-түйек немесе жеңіл-
желпі қылмыстар мен ... ... анық ... ... нәрсе үшін
жасөспірімдерді бас салып, қылмыстық жауапқа тартқанша олармен тәлім-тәрбие
жұмыстарын дер кезінде кәсіби мамандар жүргізсе, жастардың болашағына балта
шабылмай, ... ... ... ... еді. ... ... батыстың
қатыгез атыс-шабыс фильмдерін көрсетуге шектеулер қойылып, түнгі
клубтардағы бей-берекеттерді ... ... ... ... ... алынса,
жастарды жеңіл-желпі қылмыстары үшін жауапқа тартатын заңдарға өзгерістер
енгізілсе бірнеше жүздеген жастарды апаттан сақтап қалар едік.
Жастар ... ... ... ... ... ... алатын
секциялары мен мәдениет үйлерін жасақтауға, солар үшін ... ... ... жоқ» деп, ... ... ... ... қу
шөппен сүртуден арылмайынша жастар тәрбиесі туралы жүргізіліп жатқан қағаз
бетіндегі ... ... ... ... және ол ... жастар
арасында құқықтық,қылмыстық іс-әрекеттерді өршіте түседі.
Қорыта келгенде, жастар тәрбиесіндегі бүгінгі айтылып жүрген іс-шаралар
ертеңге қалдырылмай қолға алынатын тірлік, ... ... ... ... ... ... дерттің тарауы оңай да, оны залалсыздандыру қиын. Сол ... ... ... ... ... үлкен дертке айналмай
тұрып оның алдын-алу шараларын ... ... жөн деп ... ... Ш.Е. ... ... ... А.,1999.5-
20с.
2. Абілханова Ә. “Девиантты мінез-құлық адиктивті ... ... ... ... ... В.Г. ... ... школьника”- М.,1998. 226-
227с.
4. Бейсебаева С.Б. “Жастардың девиантты мінез-құлқының ... ... ... ҚазҰУ хабаршысы. Заң сериясы, №3(28).2003,132-
134б.
5. Ирина Бахметьева. “В ... ... ... ... Ж.Е. “Жасөспірімдердің девиантты мінез-құлық және
аутогендік жаттығулар”.Педагогика ... ... ... А., ... Р., ... ... ... семейных отношений.- М.,ЭКМО-Пресс,1999-512с.
9. Богомолова Н.С. “О внутриличностных детерминантах криминальной
агрессии”.// Насилие,агрессия,жестокость.-М.,1990-78-84с.
10. Күнсләмова Т.К. ... ... ... және ... сериясы.№2(13),84-87б.
11. С.Қалиев., Жарықбаев. “Қазақ тәлім тәрбиесі.- А.,1993-187б.
12. Тұрманова Ж. “Жасөспірімдердің ... ... және ... ... ... журналы. 2005ж.21-23б.
13. Орсаева Р.Ә. “Кәмелетке жасы ... ... ... ... ... ... Э. Норма и патология. Рубеж Альманах соц.исследований.-
1992,№2.82-88с.
16. Қазымбетова Д.К. “Жастардың жат ... ... ... жолдар”. ҚазҰУ хабаршысы. Психология және социология
сериясы.№1(10).2003,74-76б.
17. Алауханов Е.О. “Пайдақорлық-зорлық ... ... ... ... ... ... Д.И. ... спасет молодое поколение?”. Заң ... ... ... ... ... ... және
заман.№7,2005,25-27б.
22. Тұяқбаева Ж. “Ювеналдық юстицияны дамытудың ... зор. ... ... ... Е.О. ... толмаған қылмыскерге жаза тағу
ерекшеліктері”.- А.,2005ж.23-29б.
24. Сонда,69-76б.
25. Сонда,78-82б.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... Ш.Е. ... ... ... ... В.Г. “Психология трудного школьника”-М.,1998.
3. Бондура А.,Уолтерс Р., “Подростковая агрессия”. Изучение
влияния и ... ... ... Н.С. “О ... ... агрессии.// Насилие,агрессия, ... ... Р.Ә. ... жасы толмағандардың қылмыстылығымен
қылмыстық-құқықтық ... ... ... ... ... тәлім тәрбиесі”.-А.,1993.
7. Алауханов Е.О. “Пайдақорлық-зорлық қылмыстардың алдын-алудың
криминологиялық проблемалары”. Диссерт.жұмыс.2004.
8. Павловский Р.В. “Ювентология:проект интегративной науки о
молодежи”-М., ... ... ... Ю.И. ... и ... личности
несовершеннолетнего правонарушителя”-Бирск,1994.
10. Дюргейм Э. “Норма и патология.” Рубеж ... ... ... И.Л. ... ... детей и подростков”-
Спб:изд.С-Петербург.1999.
12. Кошербаева А.Б. “Социальные причины преступности”.
13. Әбдірайымова Г.С. “Ценностные ... ... ... С. ... ... ... Прогресс.1987.
15. Шаяхметова Ж.Б. “Преступность среди несовершеннолетних.
Основные причины и меры предупреждения”.Диссер.жұмыс.2000.
16. Қайыржанұлы Е. “Кәмелетке ... ... жаза ... Яковлев “Теория криминологии и соц. практика”-М.,1985.
18. Андреенкова Н:В. “Проблемы социализации личности”//Соц.
исследование.Выпуск-3. М.,1970.
19. Тілеубергенов Е.М. ... ... ... ... при расследований
преступлений несовершеннолетних”.Диссерт.жұмыс.2003.
20. Алаутқанов Е. “Қылмыстан қорғануға бола ма?”-А.,2005.
Мерзімді ... ... Ә. ... мінез-құлық адиктивті мінез-құлықтың
спецификасы ретінде”. Педагогика журналы.2005.
2. Бейсебаева С.Б. “Жастардың девиантты мінез-құлқының дамуына
әсер ... ... ... ... Тұрманова Ж.Е. “Жасөспірімдердің девианттық мінез-құлқы және
аутогендік ... ... ... ... Т.К. “Жеткіншектердегі агрессия мәселелері”. ҚазҰУ
хабаршысы. Псих. Және соц.сериясы.№2(13).
5. Тұрманова Ж.Е. ... ... ... ... құндылық бағдары”. Педагогика журналы.2005.
6. Қазымбетова Д.К. “Жастардың жат ... ... ... ... ... ... ... соц.
сериясы.№1(10).2003.
7. Биекенов., Джаманбалаева, “Динамика и механизм детерминации
подростковой преступности в ... и ... ... ... ... тәрбиесін теориялық-
методологиялық негіздері”. Қ.А. ... ... ... Байтукбаев Д.И. “Кто спасет молодое поколение?” Заң және
заман.№1-2,2004.
10. Шолпан Забих “Ювенальная ... ... Заң ... Тұяқбаева Ж. “Ювеналды юстицияны дамытудың болашағы зор”. Заң
және заман.№6-2004.
12. Е.Камал “Жазалаумен жастарды түзете аламыз ... Заң ... №6, ... М. ... “Жастар арасындағы қылмысты азайтудың жолдары
қандай?”. Заң газеті.№143(767).2005.
Интернет ... ... ... ... мальчишеских
лет”.http://www.camonitor.com.
Конференция материалдары:
1.Джаманбалаева Ш.Е. “Отклоняющееся поведение подростков как
предмет ... ... ... фил. и пол.
в ХХІ ... ... ... ФиП МОН РК.2002.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әйелдер қылмыстық әрекетінің психологиялық негізі7 бет
Кәмелетке толмағандарды жазалаудың ерекшеліктері53 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы жайлы47 бет
Қылмыстық жауапкершіліктен босату77 бет
Қылмыстық жауаптылықтан босату негіздері және олардың түрлері48 бет
Девиантты мінез-құлық социологиясы12 бет
Жасөспірімдер арасындағы әлеуметтік ауытқушылық, оның факторлары22 бет
Кәмілетке толмағандардын қылмыстық жауаптылығы26 бет
Кәмелет жасына толмағандардың қылмыстарын тергеу ерекшеліктері28 бет
Кәмелет жасына толмағандардың әкімшілік жауапкершілігі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь