Психологиялық қызмет көрсету


Мазмұны
Кіріспе
XXI - ғасыр негізінен бірқатар жаңа өзгерістерді ғылымға алып келді. Ғылым әрқашан өзгеріп отырады, өйткені мұнда қарастырылатын мәселелер өте көп немесе бұл мәселе шешімін тауып отыруы тиіс. Жаңа ғасыр ағымымен бірге психология ғылымының өркендеуі дамуы кең өріс алып қарқынды келуде. Жаңа заман ағымы, жаңа дін, жаңа тұрмыс тіршілік, жаңаша мәселелердің туындауына ағылып келді.
Футурологтардың айтуы бойынша болашақта жер бетінде тіршілік етіп жүрген адамдар екі маңызды мәселелерді шешуге мәжбүр болады:
I. Қоршаған ортамен қолайлы қарым-қатынасты орната білу мәселесі және II-і адамның өзінің ішкі жан дүниесінен үйлесімді байланысты орната білу мәселесі өзінің сан ғасырлық өмір сүру жағдайында көптеген мәселелерді шешіп отыруға мәжбүр болған әлемнің екі моделіне сүйене отырып көптеген мәселелер: шешімін тапты.
Олар: хилотропты (грек тілінен алынған. hile-материя, немесе trepein - қандайда бір белгілі бағытта қорғалу) - күнделікті сана сезім материясына бағытталу. Шындықтың нақты шынайы бейнесін құру, яғни әлем жеке материалдық элементтерден құрылатындығын айқындайды.
Сол сияқты уақыт-ағымды, кеңістік-шексіз, адам - физикалық белгілі бір құрылым және өзінің мүмкіндіктері мен жағдайлар, себеп-салдары бар байланыс. Материя тығыздықтан екі объект кеңістікте бір жерде бола алмайды; өткен оқиғалар қайта оралмайды, болашақта болатын құбылысты айқындау тек тәжірбиенің жемісі арқылы ғана белгілі жерде ғана бола алады, индивид бір ғана уақытта кеңістікте өмір сүре алады, тұтас бүтін бөлшектен көп;
Холотропты (грек тіл. holos - бүтін) хилотропты қарама-қарсы, ол сананың шексіздігін айқындайды. Мұнда сананың тәжірбиесі альтернативті: материяның тығыздығы мен дискреттілігі - иллюзия кеңістік пен уақыт тұрақты, бір ғана кеңістікте бірнеше объектілер қызмет атқара алады, өткен мен болашақты нақты өмірде көруге болады. Адам өзін бір уақытта әр түрлі жерде қабылдай алады, бір уақытта әр түрлі уақыт жүйесін қабылдауға болады; бір кезде бөлшек бүтін, ақиқат және ақиқат емес болуға болады.
Адамның санасында бұл екі модус тығыз қатынаста болады. Бірақ батыс мәдениетінде тек хилотропты сана ғана өмірдің объективті шындығын көрсетеді. Дегенмен орта деңгейдегі дені сау адам психологиялық, тосқауылды, қорғанысты орната біледі. Ерте кезден бастап адамдар холотропты модустың терапевтік және рухтың потенциалын көре білген. Адамның санасының микро әлем деңгейіне дейін ене алу мүмкіндігін ерекше құбылысты қалыптастыра білуге үйретті. Макро әлемде жаңаша бағыттар ашыла бастады. Адамның рухани қанағаттануы ерекше құбылыс болып табылады, себебі рухани жетілген адам өзінің сана сезімін толық басқара білуге мүмкіндігі бар.
Әр түрлі ағымдағы сәйкес адам өзінің рухани сезімін толықтыру үшін ғылыми техниканы барынша пайдаланып отырды. Мұнда: телевидение, компьютер немесе әр түрлі нашақорлық заттардың атқаратын қызметтері басым болып отырды. Бірақ адамдардың өзінің рухани байлығын мұндай жолдармен қанағаттандырып отырулары кері, нанымсыз сандарға алып келуде. Жаңа жүз жылдық көптеген өзгерістерді алып келумен қатар бір қатар мәселелерді күрделендіріп жіберді. Жаңа ағым ғылыми техникалық прогрессті барынша дамытуда бірақ адамның материалдық қажеттілігін қанағаттындырғанмен ол рухани қажеттілігін азғындыруда. Жаңа ғасыр өзімен бірге бір қатар мәселелер алып келді, бұл мәселелер тікелей жеке тұлғамен тығыз байланысты, адамдардың материалдық қажеттіліктерін толықтыра алмауда. Бұл мәселені бір ғана жолмен шешуге болады және мұнда адамның дамуына кең мүмкіндіктер ашылды. Рухани меселелерді ерте кезден бастап адамдар шешуге талпынған, немесе әр түрлі әдістерді ұйымдастырумен шұғылданған.
Қазіргі таңда бұл мәселемен психология ғылымы айналысады. Психологияның ғылым ретінде құрылуы негізінен қажеттіліктің туындауынан болып табылады. Мұндағы рухани қажеттілік қазіргі кезде әрбір жеке тұлғаға қажет.
Адамның жеке басының күрделі мәселелерін шешудің түрлі жолдары бар.
Психология өзінің алғаш құрылуынан бастап атқаратын функционалдық қызметін түрлі салаларға беріп арнайы ғылыми негіздерге сүйене отырып өзінің теориясымен практикасының негізін қалыптастырады. Ғалымдардың айтқан болжамдары қазіргі кезде нақты күшіне еніп отыр. Өткен ғасырдың ойшылдары: «Психология болашақты өте маңызды ерекше қызметті атқарады»-деген болатын. Себебі ол адамның ішкі жан дүниесінің оның рухани дамуын зерттейтін ғылым болып табылады.
Біздің қазіргі өміріміздің өте күрделі және көп қырлы сондықтанда адам алдында үнемі кәсіби немесе жеке бас мәселесі туындап отырады. Бұл мәселелер бір -бірімен шиеленісіп отырады, адам мұндай жағдайда өзінің рухани қажеттілігін толық шешу мақсатында болған жағдайда толық түсіну үшін әр түрлі іс-әрекеттерге барады. Мәселен түрлі қателіктерді жіберу арқылы адам тәжірбие жинақтауы мүмкін бірақ жүйке-жүйенің жұтаңдауына алып келеді. Ең тиімдісі өзіндік мінез-құлық әрекетттеріне немесе өзгелердің іс-әрекеттеріне анализдік талдау жүргізіп отыру қажет, іс-әрекеттердің соңғы нәтижесін көре білу, өзгелермен қарым-қатынасты қалыптастыру жолдарын қарастыру қажет, индивид мінез-құлық іс-әрекеттерді, эмоциялық сезімдерді, өзгелермен қарым-қатынасты дұрыс қалыптастыра білуге жаттығуы тиіс. Мұндай мәселелерді шешуде психологиялық дайындықтың маңызы зор.
Осы орайда жалпы психологиялық білім не үшін қажет болып отыр? деген сұрақ туындауы мүмкін. Бұл сұрақтың жауабы мынадай әрбір жаңа заман ағымына сәйкес жаңа ғылым пайда болып өзінің нақты қасиеттілігімен тұрақталады. Сол сияқты психологияның қажеттілігін ерте кезден бастап ойшылдар түсіне білген, ал қазіргі таңда заманның талабымен адамның қажеттіліктеріне сәйкес. Психология ғылымы өзінің функционалдық қызметін кезінен атқаруда. Психологияның маңызды белгісі, адамның рухани жан дүниесінің маңызды мәселелерін шешіп отырады. Психологиялық білімді көрсететін негізгі мынадай 3 компонентті атап көрсетуге болады.
1. Психологияялық мәдениет - бұл адамның психикалық, денсаулығы жөніндегі қамқорлығы, яғни психикалық денсаулықтың негізі мұнда: өзін-өзі тану, өзге адамды тану, адамдар мен қарым-қатынас жасау процесіндегі өзінің мінез-құлық әрекеттерін дұрыс қалыптастыра білу мәдениеті болып табылады.
2. Психологиялық компетенттілік - психология жөніндегі білім мен дағдалардың жиынтығы. Мұндай компонент әр түрлі салада орын алып отырған мәселелерді шешуге қажет болып табылады. Әр бір маманның өзіндік психологиялық құрылымы болады, сондықтанда мұнда сол білімдерді меңгеру қажет. Әсіресе қазіргі таңдағы: менеджмент, маркетинг, гуманитарлық медициналық технологиялық мамандық бойынша мамандарды дайындаудың қажеттілігін қанағаттандыру мәселесін шешу қажет.
3. Адамның өзін көрсете білуі - қазіргі қоғамның өмір сүру жағдайында өте қажетті немесе үлкен маңызға ие.
Әсіресе Ж. О. О. -ның жаңа бітірген студент әрқашан өзін көрсете білу қажет. Өзінің іскерлігін, біліктілігін көрсете білуі де дайындықты тәжірбиемен қажет етеді.
Әрбір индивид өзінің күшті немесе әлсіз, жақтарын білуі маңызды. Шығармашылық табыстарға жете білу үшін адамға іскерлік қажет, ал мұндай білімдерді ізденуші білімгер білім алу процесінде тәжірибелі психология пәні бойынша игеруіне мүмкіндіктер мол.
Қазіргі таңда жоғары мектептерде білім-берудің күрделі жүйесі ұйымдастырылуда. Сондықтанда кәсіби іс-әрекет бағытын таңдау мүмкіндіктері шектеулі.
Жас ұрпақ өзінің индивидуалды қабілет пен мүмкіндіктеріне сәйкес өз қалауындағы кәсіпті таңдауға мүмкіндік алып қана қоймай еркін іс-әрекетте жүзеге асыруына мүмкіндігі мол. Мұнда психология ғылымы маңызды рольді атқарады, себебі ол адамдардың индивидуалды дамуына қолайлы жағдайды ұйымдастырады. Онымен қатар шығармашылық потенциалды ашуға мүмкіндіктерді беріп отырады. Психология ғылымы көптеген мәселелерді тереңінен қарастыруды көздейді. Заман талаптарына сәйкес түрлі мәселелер барлық салаларда туындап отыр, ең алдымен психологияның функциональдық қызметінің негізгі мазмұнына кіру үшін біз жалпы «психология» ғылымының қалыптасуының, құрылуының негізгі себебін ашып алуымыз қажет.
Психология - адам жанын зерттейтін ғылым оның негізгі тарихи қалыптасу сатысы ерте кездегі философияның, медицинаның өзін - өзі бақылау іс-әрекеттерінің нәтижесінде жалпы адамның өзінің рухани әлемін танудан бастау алады. Психология ғылым ретінде тек өткен жылдың жүз жылдығында эксперименттік базамен табиғи - ғылыми, физиологиялық негізінің қалыптасуының нәтижесінде қалыптасты.
Ғылыми психологияның құрылуы жеңіл болған жоқ, алғаш кезде теориялық тұлғада құрылған дәлелдемелер, практика жүзінде нақты айқындалған жоқ, тек өндіріспен техниканың дамуының нәтижесінде практикалық мәселелер туындай бастады мұның шешімін психология тек тәжірибе арқылы ғана шешуі қажет болатын, сондықтанда теорияны практика жүзінде тексеріп дәл нақты дәлелдемелерде алудың нәтижесінде ғана психология өзінің ғылым ретіндегі жүйесін қалыптастырып құрды.
20-ғасырдың орта шегінде психология ғылымының түрлі салаларға белсенді түрде дифференциациялау процесс байқалды.
Психология ғылымы өзінің қажеттілігіне байланысты түрлі салаларға бөліне бастады: жас ерекшелік, ψ, медициналық ψ, инженерлік ψ, әлеуметтік ψ, педагогикалық ψ, космостық ψ, спорт ψ, шығармашылық ψ, заң психологиясы немесе т. с. с.
Теориялық негізде бастау алып дамыған психология қазіргі кезде практикалық тұрғыда қарқынды дамуда. Тәжирбелі психологияның методологиялық негізі ғылыми қажеттіліктің салдарынан жинақталып отырады. Адамның жеке басына қатысты өмірлік маңызы бар мәселелерді шешу үшін түсті салалар бойынша білім қорын жинақтаудың нәтижесінде психология ғылымынан жаңа сапа бөлініп шықты. Ол практикалық психология деп аталады.
Практикалық психологияның еркі неде немесе оның мәні қандай? деген сұрақ туындауы мүмкін. Атақты психологтар Ю. М. Забродин және В. В. Новиков: теориялық ғылыми - зерттеушілік немесе ғылыми практикалық психологияның айырмашылығын зерттеу объектісіне байланысты. Ғылыми-практикалық психология әр қашан шынайы объектімен тікелей байланысты іс-әрекетті атқарады. Себебі оның зерттеп отырған объектісінің жеке құрылымы, өзіндік динамикасы және функционалды, психикалық жүйесі бар.
Ғылыми практикалық психология сапасы тікелей нақты объектімен жұмыс жасайды, мұндағы объект «жеке тұлға» болып табылады. Жеке тұлға әрқашан өмірлік іс-әрекеттерді құрушы белсенді қызметті атқарып, өзіндік ерекшеліктері немесе өзіндік мекемелері бар тіршілік иесі болып табылады. Мұнда тәжірбиелі психология мен психологтың атқаратын қызметі жеке тұлға мәселесінің шешімін табуға көмек көрсету, бағыт беру, шиеленіскен жағдайдың рационалды бағытын қарастыру немесе жүйке - жүйесінің зардап шегуіне жол бермеу.
Осылайша практикалық психология түрлі сала бойынша білімдерді жинақтай отырып өмірде орын алған мәселелерді шешудің жолын көрсетіп, себебін айқындайды.
Тәжірбиелі психология негізінен 4 бөлімнен тұрады.
- Индивидуалдық психология
- Топ арасындағы және топ ішіндегі өзара бірлескен іс-әрекеттермен қарым-қатынастар психологиясы
- Кәсіби іс-әрекет психологисы
- 4. Жеке немесе тұрмыстың өмір психологиясы
Тәжірбиелік ψ, мұндай бөлімдерге бөлінуінің себебі: индивид өзінің ерекшеліктерімен қалыптасады, өзін өзі өзгелерді тани білуі қажет. Адам әр қашан көпшілік ортасында өмір сүреді, сондықтан түрлі жағдайлар орын алуы мүмкін. Қарым-қатынас жөнінде бірқатар заңдылықтар бар, сол заңдылықтарға сәйкес адам өзінің мінез-құлық әрекеттерін дұрыс бағытта қалыптастыруы мүмкін.
Практикалық психология саласы негізінен маңызды таңда барлық бағыттағы мәселелерді қарастырып рационалды іс-әрекеттерді ұйымдастыруы қажетті барлық теорияның, тәжірбиелік методологиялық базаны қалаған. Тәжірибелік психология XXI-ғасыр ағымына өте қажетті сала б. т. және де оның атқаратын функционалды қызметі күн сайын артып келеді.
I. «Психология» ғылымының қалыптасуының
теориялық аспектілері
XX-ғасырдың аяғында психология ғылымында екі өте маңызды тенденциялық пайда болды. Алғашқы бағыт зерттеу объектісіне байланысты дефференцация ** *** зерттеу объектісінің дифференцация жеке бөліктерінің интеграциясы ретінде қарастырылады. Екінші тенденцияға деген қызығушылықтың арту себебі, бұл бағыт адамның өмірінің индивидуалды ақиқатын ғылыми білім тұрысында қарастырып отырды.
Интегралды ғылым: интегралды медицина, экология, өмір сүру психологиясының пайда болуымен гуманизациялық ғылыми зерттеудің ғылыми келбетін айқындады.
Психология ғылымының жан-жақты салаға бөліне бастауы заман талабына сәйкес интенсивті жетіліп келді. Психотерапияның негізінді қазіргі таңда бір қатар мәселелерді шешуге болады ол ең алдымен тәжірбиелік психологияның мәселелерін шешеді. Олар:
- Индивидуалды
- Тұрмыстың
- Кәсіби
- Қарым-қатынас мәселелерді бойынша түрлі іс-әрекеттерді ұйымдастырып, адекватты шешімдерді шығаруға мүмкіндік береді.
«Психотерапия» - грек тілінен аударғанда «жанды емдеу» деген ұғымды білдіреді. Ол ауырған адамға қайырымдылық мәселелері мен шараларын қарастырады.
Психотеропияның негізі - логопедия (сөзбен әсер ету) К. С. Станиславскийдің «Театр киім ілгіштен басталады» деген сөзі ауруды емдеу тіркеуден, қабылдау бөлімінен, дәрігерді күтуден басталады деген пікірмен аталып жатыр.
Ю. В. Коннабих: «Психотерапия дегеніміз - ауруларды емдеуге психикалық әдістерді жоспарлы түрде қолдану» дейді. Психотерапияда ауруға себепші болатын психиканың әсерлері аурудың түріне, адамның ерекшелігіне қарай жоспарлы жүйелі немесе біртіндеп жүргізілуі керек. Дәрігердің ауырған адаммен күнделікті жұмысы психотерапия. Психитерапия ерте заманнан белгілі ерте кезде бір адамның келесі адамға көрсететін ықпалы ерекше сөздер арқылы құдіретті күшті Алла тағаланың қатысуымен деп есептеледі. Психотерапиялық әсерлер жалбарыну, үшкіру, денені ұйыту, сендіру арқылы беріледі. Бағзы заманан-ақ адам психикасына әсер еткен ықпалдарының бейнесі өнер туындыларында да жақсы сақталған. Орта ғасырда адамдардың бір-біріне ықпалы сиқыршылық немесе көз байлау деп бағаланады. Философтар, діндарлар, емшілер мен дәрігерлер темірдің магнитке тартылуы - магнетизмге тән деп, табиғаттың ерекше құрлысы ретінде қарады. Магнетизм туралы трактаттар жазылды, осы құбылысты ұғындыру үшін көптеген зерттеулерде түсініксіз табиғаттан тыс күштер туралы айтылады. Магнетизм құбылысына XVI ғасырдың белгілі дәрігері және табиғат зерттеушісі швецариялық Парацельс (1493-1541) көңіл аударды. Оның ойынша магниттің құпия күшін, емдеу ісіне пайдалануға болады. Магнит темірдің кесегін өзіне тартқандай ауруды өзіне ауруды өзіне тартып, организмді аурудан босатады. Парацельс дифтериядан тыныс тарылған, миына қан құйылған, өлім халінде жатқан жандарды емдеуге магнитті қолданған. Парацельстің тәжірбиесінде магнитті қолдану арқылы сіңірдің түйілуі мен құрысып қалуды, тоқтатты, сөйлеу қабілетін жоғалтқан, сал болып жүрген адамға көмектесті. Мұндай өзгерістер истериялық сал аурумен истериялық тіл байлану кезінді болатыны қазір белгілі. Нәтижелі зерттеу аз болды, бірақ олар туралы лақап жылдам тарады. Әсіресе бұл мәліметтер жын-шайтан мен құдайға сенетін адамдарға ерекше әсер етті.
Магнит күші арқылы емдейтін Парацельстің даңқы арта бастады. Тек ғалымның мерзімсіз өлімі бұл салтанатты тоқтатты. Парацельс өлген соң магнетизм қайтадан астрологтар мен философшылардың қолына ауысты.
Екі ғасырдан соң 1765 ж Веналық дәрігер Франц Месмер «Планеталардың адамға әсері» деген тақырыпта медицина ғылымының докторлық, дәрежесін алуға диссертация қорғады. Мұнда ол әлем магнетизмі жайында және планеталар мен алыс жұлдыздардың адамға әсер етуі туралы жазады.
Месмер медицинада ғана емес заң мен философия саласында да, танымал, әмбебап ғалым. Ол Венаның бай адамдарының бірі, әуезшілердің Леапольд Моцартпен немесе оның шыны гармоникада жақсы ойынымен таңдандырған данышпан. Баласы Вольфганг Амадеймен бірге әуезбесі шұғылданады. Ғылымнан, концерттерден қолы бос уақытта ол дәрігерлік қызметті атқарды. Месмер де магнитпен емдеудің тәсілін байқап көруге шешім қабылдады. 15-20 адамның 2-3 -уі жеңілденіп, 1-2-уі жазылды. Осыдан соң Месмердің даңқы, елге жайылып, жан-жақтан адамдар ағыл-тегіл келе бастады.
Екі ғасыр ішінде Франц Месмердің еліне байланысты түсініксіз, ғажап күші бар магниттік флюид ілімі тарады. Месмердің түсінігі бойынша біздің айналадағы ортада флюид сұйық ретінде тараған. Оны табуға, өлшеуге, сезінуге болмайды, әлем осы сұйыққа толы, он планеталарға немесе жердегі адамдар тағдырына ғана әсер етеді, сезілместен сәуле ретінде де тарайды, адамдардың қарым-қатынасын осы сәуле билейді деп тұжырымдады.
Месмер магнитпен емдеу кезінде магниттік теорияға қайшы болатын құбылысты байқады. Кейбір ауру адамдардың айығуы, айықпауы магниттің жанасуы мен жанаспауына байланысты емес екендігін айқындаған. Емшіні көргеннің өзі сырқаттан жеңілдегендей әсер еткен. Месмердің қолындағы магнитпен кебісіндегі алтынға қол тигізіп, жанасуды ғана ойлайды. Месмер әбден абыржыған болатын.
Парацельстің магниттің қандай ауруларға немесе қалай қолдану керектігі жайында айтқандарын ойына түсірді. Онда әр мүшеге магниттің қалай әсер ететіндігі туралы ашық жазылғанды. Алайда ол магнитсіз де жердің болатына көз жеткізді.
Месмер емдеуге шөпшекті бақты пайдаланады, оларға «өзінің флюидін беріп», «әлемнен қайтадан флюидті жинайды». Барлық емдеу жағдайы құпия сақталды. Магниттік бөлімнің төріне құрылған шымылдықтың ар жағынан ұнамды әуез естілісімен, үстіне алтынмен апталып, күміспен қапталған камзолы бар, қолы гауһар сақинаға толы Месмер бір топ шәкірттерімен сахнаға шығады. Ол әуез болғанмен ауру ** - деп сипап өтеді. Осы кезде бірнеше әйелдерде истерикалық дерт қозады. Олардың бұл күйі, «аурудың дағдарыс кезеңі» деп саналып, осыдан кейін аурудан айықты деп есептелген. Айтарлықтай нәтиже бармеген мен, ел арасында Месмердің даңқы арта бастайды. Ол белгілі дворян отбасыларының құрметті қонақтардың біріне айналады. Венадан Парижге келіп Людовик XVI - Копольдің сарайында құрметті қонақтардың бірі ретінде қабылданады. Сыры беймәлім осы түсініксіз құбылыстарды әуес көретін аристократтар сарайлары мен Месмердің есімі ғана айтылып жүреді.
Ол кезде итальяндық Калистро сияқты адамдардың тағдырын болжап дұға оқып, есіртке беретін. Месмерден кейін оның жолын қуушы, әуесқой магнатезер Пюисегюр мүлде күтпеген жерден гипноз ілімінің ең маңызды мәселесі ретінде жасанды сомнамбулизм (ұйқы ауруы) құбылысын ашты. Ол дененің қатты дірілі, истериялық булығу кезінде магнитті қолдаған. Бұл орайда ауырған адамның ерекше ұйқыға кеткені байқалады.
Оны ояту мүмкін емес, бірақ ол адам берілген, нұсқауларды орындайды. Лунатиктер сияқты орнына тұрады, есітпейді.
XIX-ғасырдың 40-жылдары Манчестердегі француз магнатезері Шфель Лафоитен келді, оның Джемс Брэд қатысты. Ол магнетизмнің ғылымға қайшы екенін әшкерледі. Гипноз құбылысына ғылыми тұрғыдан қарау осы кезден байқалған еді. Гипноз (грекше - ұйқы) терминін тапқан - Брэд өзінің «нейрогипнология» деген кітабында Брэд гипнозды физиологиялық құбылыс деп қарады.
Жылтырағыш затқа ұзақ қадалып қарағаннан көру мүшесі нашарлап, гипноз пайда болады дейді ол. Брэд өзінің хирургиялық практикасында гипнозды анестезияның (жайсыздандырудың) тиімділігін арттыруға қолданады.
XIX ғасырдан белгілі Сальпетриер неврологиялық клиникасының директоры, француз невропотологы М. Ж. Шарконың (1825-1893) тексерулері гипноздың психофизиологиялық негізін ашуға көмектесті. Шарко гипнозды - жасанды, неврозды (гипноз кезіндегі истериялық булығу), нерв жүйесінің зақымдану деп қарады. Бұл гипнозға деген ғылыми көзқарастың жетілуін тежеді.
Франциядағы Нанси мектебінің бастығы Беренгейн жоғарыда айталғандарға қарсы шықты. Беренгейіннің айтуы бойынша, гипноз - үйретуден, болған ұйқы. Алайда осыған дейін француз дәрігері Льебо да осылай айтқан.
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz