Мектепке дейіңгі балалардың құрдастармен қарым-қатынасына ата - аналардың тәрбие стилінің әсерін зерттеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1. ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ

1.1. Психологиядағы қарым.қатынастың теориялық көзқарастары ... ... ... .
1.2. Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым.қатынас ерекшелік тері мен негізгі формалары ... ... ... .
1.3 Мектеп жасына дейінгі баланың тұлғалық дамуындағы жанұялық қарым. қатынастың маңызы..
1.4 Жанұялық тәрбие стилінің баланың қарым.қатынас қабілеттілігінің дамуына әсері ... ... .

2. ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ
2.1 Эксперименттік зерттеу мақсаты, міндеттері, болжамы ... ... ... ... ..
2.2. Әдістеменің сипаттамасы мен қолдану аясы ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3. Эксперементтік зерттеу барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.4. Мәліметтердің сапалық психологиялық талдауы ... ... ... ... ... ... .

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
Жалпы психология кафедрасы
Бітіру жұмысы
Мектепке дейіңгі ... ... ... - ... ... стилінің әсерін зерттеу
Орындаушы,
4 курс студенті___________________________________Абдуллаева А.Л.
(қолы, күні)
Ғылыми жетекші,
аға оқытушы ... ... ... және педагогикалық
психология кафедрасының
оқытушысы ___________________________________Баймолдина ... ... ... ... ... ... ғыл.к., доцент____________________________Байшукурова .А.Қ.
(қолы, күні)
Алматы 2007ж
МАЗМҰНЫ
| | ... ... | ... ... ... |5 ... ... ... ... | ... ... | ... Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым-қатынас ерекшелік | ... мен ... ... |9 ... | |
|1.3 Мектеп жасына дейінгі баланың тұлғалық дамуындағы | ... ... ... |17 ... | ... ... тәрбие стилінің баланың қарым-қатынас | ... ... ... |23 ... | |
| | ... ... ... ... | ... Эксперименттік зерттеу мақсаты, міндеттері, |30 ... | ... ... сипаттамасы мен қолдану аясы |31 ... | ... ... ... |33 ... | |
| |38 ... ... сапалық психологиялық | ... | |
| | |
| | ... ... | |
| | ... |42 ... | ... сәби шыр етіп ... келгеннен бастап, әр адамның өзіндік,
қайталанбас психологиялық өмірбаяны басталады. Қоршаған ... ... ... ... , сүйеніш, қамқоршы болатын оның өз ұясы, ... ... ана ... ... оның ... ... дамуына
кенжелеп қалуымен мінез - ... ... ... ... ... бала ... еліктеуді үйренеді, өмірге қажет тәжірибе
жинақтайды. Отбасының балаға ықпалы өзіндік ... ... ... өз ... ғана шын мәнінде еркін сезінеді, дамиды, ойнайды,
ересектерден жылы сөз, ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерінің бойына сіңіруіне үй іші
қарым – қатынасының ықпалы өлшеусіз маңызды.
Адамды адам ... ... орта және ... тәрбие десек мектеп
жасына дейінгі балалардың тұлғалық ... ... ... ... ... , ... психологиялық
ахуалы, тәрбиелеу стилінің маңызы зор екенін естен шығармаған ... ... ... , бір әке, бір ... ... ... ... бір-
бірінен тұлғаның саналарымен қатар шығармашылықлық қабілет икемділіктері
табиғаты жағынана да бір-бірінен ерекшеленеді.
Баланың ... ... ... ... ... ... Оның ... ортасы бала дамуына жан-жақты әсер ... ... от ... ... дара ... ... бір-бірінің
дамуына едәуір ықпал жасайды.
Әсіресе жанұяда ересектердің арасында ... өзі ... ... бала ... ... ... қарым-қатынас ты
қатты қажетсінеді. Олар үшін жанұяда жырақ жерде құралпас балалармен ... ... ... ... ... ... Бала ... «мінез-
құлқымен» санасып барып онымен қарым-қатынас орнатуна керек ... ... ... ... ... ... ... оның болашақ қоғамдағы адамдармен қарым-қатынасы қалыптасады.
Қолымызда бар деректер балалардың өзімен құралпас балалардың ... ... ... ... ... ... мақсаты: жанұялық тәрбие стилінің ... ... ... ... ... – қатынас қабілетінің дамуына әсерін
психологиялық зерттеу.
Жұмыстың болжамы – ... ... ... ... ...... ... дамуы жанұялық қарым-қатынаспен ... ... ... ... ... ...... жасына дейінгі балалары бар жанұялар тобы
Эксперименттік ... ... “ Ата – ана ... ... ... (A. Варга , В. ... және ... ... ... ... , “Жанұя “ ... ... ... ... ... ... дейінгі балалар, ата-
аналардың әсері.
1. ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ
1. ... ... ... ... ... проблемасы әр түрлі маман иелерінің назарын
аулап ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі салалар
зерттеуде.
Л.С.Выготскийдің адамдардың өнімді әрекетіне, адамдардың бір-бірімен ара
қатынасының арқасында жүзеге асып, дамитын ... ... ішкі ... ... түсінік қалыптасты.
Осы түсінікті басшылыққа ала отырып Л.С.Выготский адамда болатын
психлологиялық ... ... ... екі ... ұсынды.
Ол - әрекеттің мінез құлқы және оның ... ... ... ... кетуі». Адамды тек заттық әлеммен ғана емес әрекеттің
жанамасы болады ... ... ... ары қарай дамуына әрекет теориясы ықпал етті. Осы
теорияның төңірегінде зерттеулер жүргізудің арқасында ... ... ... ... ... ... ... болды.
Әрекет пен қарым-қатынас адам болмысының маңызды жақтарын айқындайды. Сол
үшін де олардың ... ... ... ... ... ғана ... ... салаларына маңызды.
Осы жанамалықтық арқасында адам жекеленген және қоғамдық ... Адам ... ... ... тек қарым-қатынас кезінде
ғана дамиды. Алдымен олар интерпсихологиялық болады. Сосын ... ... ... жоғалтқаннан кейін интрапсихологиялық болады.
А.Н.Леонтьев еңбектің байда болу көзін қарастырып қана ... ... ... ... ... әрекет нәтижесінде жасалатынын да
атап өтті. Адам тек ... ... ... ... ғана ... ... ... яғни қоғамның мүшелерімен қарым-қатынас орнату арқылы
еңбек процессіне түседі. Тек басқа адамдармен қарым-қатынас ... ... ... ... шыға ... ... кезінде, еңбек процессі кезінде адам әрдайым басқа
адамдармен өзара іс-әрекет жасасқанда қарым-қатынасқа түседі. Онымен қоймай
жекеленген сананың ... ... ... тек ... қарым-қатынастың
арқасында ғана жүзеге асады. Жекеленген сананың дамуы оның ... ... ... қалыптасқан түсінік сияқты әрекеттің саналы кескіні
адамның миына тікелей проекцияның нәтижесінде ... ... Оның ... адамдармен қарым-қатынас орнату арқылы қол жеткізген оның әрекетінің
нәтижесі. Соның нәтижесінде оларға адамзаттың рухани байлығы ... ... ... субъектің тіршілік әрекетінің жағдайын толық суреттеу
әрекет категориясы мен қарым-қатынас категориясын қатар қарастырғанда ... ... ... көп ... қатарына жатады. Қарым-қатынасты
зерттеудегі ғылымдар дифференцияциясы зерттеу деңгейін шектеу арқылы ... ... ... ... ... асыру
процессіндегі қарым-қатынасқа қа жасалған анализбен тікелей байланысты. Бұл
деңгейдегі қарым-қатынас операциялық, мінезқұлықтық ... ... әсер ету ... ... ... мен ... әсер ететіні қарастырылады.(2)345 Бүгін келесі көз-қарастарды шартты
түрде атап өтуге ... ... ... ол ... ... қарым-қатынас
–субьект белсенділігінің өзіндік формасы, қарым-қатынас әрекеттің өзі ... ... ... бір түрі де бола ... ... ... оның обьектісі басқа адам, қарым-
қатынастағы серігі ... ... ... ... Сонымен бірге қарым-
қатынас субьектісі бір уақытта ... ... ... ... ... ... ... және субьект түсінігінен , серіктердің
бір-біріне хабар беру, әрекет ... ... болу ... ... қалыптасады.
Бұл процесстің жемісі ретінде обьекте болып жатқан өзгерістер, сонымен
бірге оның ... ... мен оған ... ... ... Яғни ... кең ұғымда өзара әрекет деп
қарастыруға болады. Ол -өте қиын және көп ... ... ... бірге
информациялық процесс, бір-біріне ықпал ету процесі, және бір-бірімен
түсінісу ... ... ... ... бақыланатын шындық және «барлық
қоғамдық қарым-қатынасты айқындау, ... ... ... ... ... деп түсіндіріледі.
Шет елдерде қарым-қатынастың көптеген дефинициялары яғни ... ... ... ... ... ... ... тек ағылшын тілінде жарық көрген ... ... ... 96 анықтамасы ұсынылған екен. Қарым-қатынас дегеніміз жәй
әншейін әрекет қана ... ... ... ... табылады. Ол қатысушылар
арасында жүзеге ... және ... ... ... ... осы ... ... пікірінше қарым-қатынас дегеніміз екі немесе одан да көп
адамдардың өзара қарым-қатынас қалыптастыру мақсатында ортақ нәтижеге ... ... ... ... маңызды сипаттамасы: оған қатысушы
әрбір адам белсенді, яғни әрқайсысы өз алдына субьект. Белсенділік ... ... ... серігіне ынталылығын білдіруінен, және
серігінің оның ... ... ... ... жауап беруінен байқалады.
Екі адам сөйлесіп тұрған кезде екеуі кезек бір-бірінің әрекеттеріне қарсы
әрекет жасайды.
Сол ... ... бір ... ... қарым-қатынасқа
жатқызбайды. Мысалға, лектор радио арқылы өзіне ... ... ... ... ... емес ... ... сабақ берсе ол қарым-
қатынасқа жатпайды дейді. [6]
Сонымен бірге қарым-қатынасқа түскен адамдар зат яғни құр «дене» ... ... ... болулары керек. Сөйлесу барысында адамдар олардың
сөзіне жауап қайтарылады деп күтеді. ... ... ... ... ... адамдардың субьект ретінде өзара әрекетке түсулері ... ... болу үшін ең ... екі адам қажет, олардың әр-
қайсысы субьект ретінде сөйлеулері қажет» дейді.[7] Отандас ... ... ... ... ... пікірлерге қарамастан, бәрі
бірауыздан қарым-қатынас әрекетсіз, әрек ... ... ... ... отыр.
Қарым-қатынас пен әрекеттің байланысын әртүрлі түсінуге ... ... ... ... ... жеке ... әлеуметтік
болмысының кескінін көрсететін бір-біріне пара пар ... ... ... ... ... ... ... жағынан, ал әрекетті
сөйлесудің шарты ретінде қарастыруға болады. Оның үстіне ... ... түрі деп те ... болады дейді Г.М.Андреева.
Г.М.Андреева әрекет пен қарым-қатынастың арасындағы байланысты одан да
кең мағынада ... ... ... Ол ... өзара әрекет ретінде
(себебі әрекет тек еңбек қана емес еңбек ... ... та ... және оның ... бір ... ретінде қарастыруға болады дейді.[8]
.Н.Леонтьевтің концепциясын ... ... түрі ... ... ... ... оны ... әрекет» дген терминмен атай
аламыз.Бұл пікірдің батыстық әлеуметтік психологияда ... ... ... ... деп ... ... атап өту керек. Қарым-қатынасты әрекет ... ... ... ... маңызды жағын қойып, оның ... ... ... ... ... ... ... келесі құрылымдарға бөлінеді: Қарым-қатынас
нысанасы- ол қарым-қатынас кезіндегі субьект ретіндегі серігі, басқа адам.
Қарым-қатынасқа қажеттілік ... ... ... ... және ... ұмтылудан тұрады. Ал ол арқылы, соның көмегімен зін-өзі тауға
және өзін өзі бағалауға қол жеткізеді. ... ... ... және ... орта ... ... әрекеттердің арқасында қол жеткізеді. Себебі
адамдар солардың әрқайсысының бөлігі. Бірақ қарым-қатынас бұл қатынаста
ерекше ... ие. ... ... ... адамға өзінің нысанасы ретінде
бағытталады. Осылайша танушының өзі танылушы болып қарым-қатынасқа қатысушы
болады.
Қарым-қатынас болу үшін ... шара ... ... ... Жоғарыда келтірілген қарым-қатынас әрекеті түсінігі қарым-қатынас
мотиві іске асу керек ... ... ... ... бойынша «заттанады». Ол дегеніміз ... ... ... ... әсер ... ... әрекеті ол
коммуникативті әрекеттің бірлігі, өзінің объектісі ... ... ... ... бір акт. Қарым-қатынас әрекетінің екі ... ... ... акті және жауап беру акті.
Қарым-қатынас міндеті – адамның коммуникативті әрекетінің мақсаты нақты
жағдайларда өзінің қарым-қатынас кезіндегі ... ... ... ... ересектермен қатынасы кезінде баланың әлеуметтік
актісі мүмкіндік туғызады. Баланың алдында қарым-қатынастың қандай да ... ... ( ... ... ... өзі сұрақ қою, осындай жағдайларда
қолайлы қарым-қатынас түрін орнату). [9]
Қарым-қатынас міндеттерінің ... бір ... ... ... ... ішкі және ... ... бөлінеді. Ішкі шарттарға а) баланың қарым-
қатынасты ... және б) оның ... ол ... ... орнату
тәжірбиесі жатады. Ал сыртқы қатынасқа а) баланың ересектермен қарым-
қатынас орнайтын ортақ ... б) ... ... қалып қойған серкінің
жеке қарым-қатынасы жатады. ... ... деп ... ... ... олардан өзіне керегін біліп алу операциясын айтады. Қарым-
қатынас құралының үш негізгі ... бар. ... ... ... ... және нысана әрекеті, сөйлесу.
Қарым-қатынас нәтижесі дегеніміз қарым-қатынас кезінде материялды ... ... я ... ... қалыптасуы. Оларға бірінші
орында жоғарыда қарым-қатынас түсінігін талдаған кезде ... ... ... ... ... қарым-қатынас, таңдаулы жақсы көрушілік
және ең бастысы ... ... және ... да ... яғни қарым-
қатынасқа қатысушылардың бейнесінінің қалыптасуы. Зерттеліп отырған
түсініктің болмысын ... ... ... ... ... ... бірігіп әрекет ету ұйымы (ортақ нәтижеге қол жеткізу үшін
ымыраға келік күштерді ... ... ... ... ... мен ... ... орнату мақсатында өзара әрекет ету).
3. Адамдардың бір-бірін танулары.
Бұл функциялар бір жағынан ... ... ... ... ... ... адам өміріндегі қарым-қатынастың маңыздылығын көруге
мүмкіндік беріп, бұл мәселені психологиялық ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты әрекет деп қарастырған оң нәтиже береді. Қарым-
қатынас яғни ... екі ... одан да көп ... ... ... ... нәтижеге қол жеткізу үшін ымыраға ... ... күш ... ... ... ... объект, мотив, құрал, мақсат, нәтиже
сияқты құрылым бөліктерден тұрады. ... ... ... асырады. Ол функциялардың негізгілері: бірігіп әрекет ету ... ... ... қалыптасуы мен дамуы және адамдардың
бір-бірін танулары.
1.2 Мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... формалары
Баланың ересектермен қарым-қатынас орнатуы жайында қалыптасқан
пікірлердің дамуының тарихы бар. Ұзақ уақыттан бері бұл ... роль ... ... ... ... ... ... ең
пассифті функция беріліп келген еді.
Алайда біртіндеп басқа көз қарас қалыптасты. К.Лоренц қалыптасқан
түсінікті ... ... ... зерттеу жұмыстарын жасады. Ол өз
зерттеуінде баланы ... ... ... ал ... пассивті жаратылыс
ретінде қарастырды.
Біртіндеп баланың да ересектің де қарым-қатынаста белсенділігі ... ... ... ... бастады. Ос шеңберде жасалған зерттеулер
қарым-қатынастың бастапқы кезінің өзінде-еқ сәби мен ересек адам ... ... және пәс ... ... ... ... Белл балалардың дауысын зерттеуі кезінде бала 49-61 пайз жағдайда
белсенді болып шықты.
Баланың психикалық дамуындағы проблемаларды зерттеп жүрген ... ... ... өмір ... ұрпақтың тәжірбиесінен
тұратынын, яғни «әлеуметтік мұрагелік» болатынын айтады.
Ересекпен қарым-қатынас орнату баланың даму ... мен ... ... ... шын ... ... ... адамдардың қарым-
қатынасының жетпеуі кесірінен болған жаман зардаптары дерек бола алады.
Кейінгі жылдары ... ... ... түрі баланың денесі
мен психолгиялық дамуының кешігуі және оның мінез-құлқы мен ... ... ... ... Сол кезден ... ... ... ... мәселесі де терең зерттеле бастады.
Жекеленген аспектілірдің өзгеруі қарым-қатынастың дамуындағы әр-түрлі
құрылым компоненттерін көрсететін қажеттілік, ... ... ... ... ортақ құрылымды тудырады коммуникативті әрекеттің
даму деңгейін көрсетеді. Қарым-қатынас онтогенезінің ... ... бұл ... ... ... ... «қарым-қатынас
қалыбы» деп атады.[11]
Сонымен қарым-қатынас қалыбы деп ... бір даму ... ... ... Оны ... ... ... Оның
негізгілері төменде келтірілген бес параметр:
1. Бұл қарым-қатынас қалыбының ... ... ... ... ... ... ... тіршілік әрекеті жүйесіндегі орны;
3. Осы қалыптағы қарым-қатынас кезіндегі балалардың ... ... ... Баланың даму кезінің белгілі бір кезеңінде қоршаған адамдармен қарым-
қатынас орнату үшін қоздыратын жетелеуші мотивтер;
5. Қарым-қатынастың негізгі ... оның ... ... ... ... ... баланың туғаннан жеті жасқа дейінгі кезеңінде төрт түрлі
қарым-қатынас түрі ... деп ... ... ... ... бұл түрі ... екі айлық уақытына дейін ғана
жалғасады. Кейде баланың алты айлығына дейін де ... ... ... ... ерекшелiгi ересектердiң жылы
қабағына мұқтаж баланың қанағаттануында. Сәби үшiн ... ... ... өте ... Оның ... ... де. Барлық назары сәбиде болып
айналып толғанып жатқан ересек сәби үшiн ... пен ... ... ... Бұны сәбилер ересек тарапынан көрсетiлетiн ең
маңызды әрекет деп түсiнедi.
Алғашқы алты ... ... ... ... ... суық ... ... балаға ерекше әсер етедi. Сәбиде үрей мен қауiп, ренiш сияқты
сезiмдер ... ... Сол ... ... жауап беру мiнез-құлқы бiрден
тежелiп қалады.
Алты айға дейiнгi сәби ... ... ... ... ... ... ... көңiл күйiн тез аңғарып қояды. Алайда олардың ... ... ... ... ... ... алмайды.
Тек алты айдан асқанда барып ересек адамның терiс көңiлiн сезедi, алайда
ол өз тарапына ... ... ... ... қарсы екенiн өзiнiң
әрекеттерiмен көрсетедi. ... ... ... ... аулақ кетуге
тырысады, кейбiрi өкпелеп қалады немесе жылайды.
Ситуативтi-тұлғалық қарым-қатынас шеңберiнде ... ... жылы ... ... бойынан терiс көңiл күйге мән бермеушiлiктi оятады. Бала
ересек ұрсқан кезде тек өзiне көңiл аударылып жатқандығына ғана мән ... ... ... бiр ... ... ... ... шеңберiнде сәбилер ересектердiң оларға көрсеткен көңіл күйлерiн ғана
ажырата алады. ... ... сәби ол ... бiр ересек адамды екншiсiнен
ажырата алмайды.
Алты айға дейiнгi бала ... ... ... ... бiз тек
мынандан байқай аламыз. Сәбилер жақындарын ... ... ... ... ... көрi ... ... шаттанады. Бөтен адамдарға олар жақындарына сияқты
қарым-қатынас орнатады бiраћ көңiл күйлерiнің бұлай ... ... ... ерекшелiктер өмiрiнiң осы уақытында ... өте ... ... ... ... жоқ сәби өмiр ... арқылы үйренедi. Баланың кез ... ... оған ... ... алуы балаға ересек тарапынан жағдай жасалатынына кепiлдiк
бередi.
Айтып отырған кезеңiмiзде баланың негiзгi қарым-қатынас мотивi тұлғалық
мотив болады. Бұл ... ... өте ... түрi. ... бала бұл ... ... ажырата алады. Ересектермен баланың өзiмен қарым-
қатынас ... ... ... ... дүние танудан немесе тұлға болу
мақсатындағы ортақ әрекеттен бөлек. Сол үшiн де ... ... ... ... да бiр ... ... ... Тек мейiрiмдiлiк пен еркелету сияқты iс-әрекеттердiң алмасу
эпизодын ғана көрсетедi. Бұл ... ... ... ... ... ... қуаныштары мен назарлары ... ... ... заңы ... емес ... ... ережесi
бойынша өзгередi. Ол рекция ересектердiң аз әрекет еткен ... ... ... ... ... қалады. Сол үшiн де анасының қолында
отырған бала тып-тыныш отырады. Ал егер оны ... ... ... өзiне келе
жатпаса да, бiр орнында тұрмай ... ... ... ... бастайды.
Туылғаннан кейiн екi ... ... бала ... ... ... бастайды. Ол махаббат анасының еркелiгiне қайтарған
жауабы ғана емес, ынтасымен ... көре ... ... ... кiретiн компоненттер қоршаған ортадан баланы ересек адамнан
ажыратуға мүмкiндiк бередi. Ол ересек ... ... яғни ... ... ... тән ... яғни ... қарым-қатынас жасай
алады. Оған қоса сәби саусақтарын, денесiнiң ... да ... ... ... ... ... шақыра алады.
2. Қарым-қатынастың оқиғалы-iскерлi формасы
Қарым-қатынастың бұл түрi екiншi онтогенезде пайда ... алты ... үш ... дейiнгi аралықты қамтиды. Балалардың нысанды-манипулятивтi
әректi алдыңғы әрекет болып табылады. Балалардың ересектермен қатынасқа
келуiнiң ... ... ... ... ... байланысты. Сол үшiн де
барлық мотивтердiң арасынан iскерлiк ... ... ... Бала ... ... не ... өте қызық. Сондықтан да бала үшiн
ересектер заттарды шебер ... ... ... ... ретiнде қарайды.
Бала өзi қиналған сәттерде, жеңiлiп қалған кездерiнде, ересектердiң
көмектескендерiн, ал жетiстiкке қол жеткiзген ... ... ... ... ... ... ... ересектердiң
үнемi мейiрiмдi болып, қолпаштаулары өте қажет. Бiрақ бұнымен ғана ... ... бала ... iс-әрекетiнде ересектердiң қатысқанын қалайды.
Оқиғалы-тұлғалы қарым-қатынас кезiнде сәбидiң өз өмiрiне ... ... ... ... ... та баланың ерте кездегi
өмiрiнде өте маңызды. ... ... ... ... ... жылы
қатынасқа бөленген бала қалыптасып қойған қоғамдық-тарихи нысаналардың
құпияларын ашуға және ол нысаналарды немесе ... үшiн ... ... ... ... Ересек адамға деген үйренушiлiк
балада оған ... ... ... оны үлгi тұта ... Бұл
табиғи құбылыс. Ересекпен тiкелей қатынасудың арқасында заттарды ... ... ... екенiн үйренедi. Ересек адамның оның тарапына жасаѕан
ескертпелерi мен ... ол үшiн ... ... ие ... қарым-қатынас кезеңi дегенiмiз ... ... емес ... ... ... әректтерге, сосын
барып заттармен мәдени әрекеттене бастауы.
3. Қарым-қатынастың ситуациядан тыс танымдық формасы.
Мектепке дейiнгi ... ... ... ... ... ... үшiншi формасын байқауға болады. Қарым-қатынастың
екiншi түрi сияқты бұл қарым-қатынас та бала ... ... ... ... ... ... болады. Тiптi бұл кездi «теориялық» серктестiк
немесе бiрлестiк деп айтуға ... ... ... бала көп те аз ... ... яѕни өзiне қажеттiсiн ғана бiлгiсi келедi. Мәселен, бұл әлем
қайдан пайда болды, қалай пайда болды, ... ... ... ... ... ... ... бар деген сияқты сұрақтар төңiрегiнде ... бұл ... ... өзi ... бiлу үшiн ... мүмкiндiктерi
шыктеулi. Тығырықтан шығуға ... ... жол ол ... ... сөйлесу. Балалар өздерiнiң бiтпейтiн неге ... ... ... ... Сол үшiн де қарым-қатынастың үшiншi
формасында танымдық мотив iлгерiлейдi.
Ендi ересек адам баланың көз алдында басқандай қалыпқа ... Бала ... ... ... ... ... информациямен қамтамасыз
ететiн тұлға ретiнде қарай бастайды.
«Теориялық серiктестiк» кезiнде бала дүниеге келгеннен бастап ... мен бала ... ... ада ... талқылынатын болғандықтан
қарым-қатынас оқиғадан тыс сипатқа ие болады. З.М.Богусловская ... ... ... сөз мектеп жасына дейiнгi баланы ... ... Өз ... ... сөз ... бала ... айқайлап,
секiрiп, қол шапалақтайды дейдi ғалымдар. Бiрақ сәл ғана кейiс бiлдiрсңiз
бала оны көтере алмай қалуы мүмкiн. Ол ... ... ... тiптi жылап
та қалулары мүмкiн. Қарым-қатынастың ситуациядан тыс танымдық формасы үшiн
балангың ересектердiң өздерiн силауларын ... тән. Бала ... ... ғана ... ... ... ... айтылған ескертпелердi
мойндағылыры келмейдi. Ескертпелердi олар қарсыластың көрсеткен ... ... ... тыс ... формасы кезiнде қарым-қатынастың
негiзгi құралы тiл болады. Тек сөйлесу ѕана баларға шектелген ... ... ... ... мүмкiндiк бередi.
Мектепке дейiнгi жастағы балаларда белсендiлiктердiң iшiндегi ... ойын ... ... ... ... оның сырт ... ересектердiң
қимылына ұқсатқылары келедi. Ересектерге елiктеп ойнауды бастайды. Сол
үшiнде олар ойын ... ... еске ... ... я ... ... ... Бұлай ойнау балаға ... ... ... ... түсiнуге мүмкiндiк бередi. Осындай ... ... ... ... ... ала бастайды. Осылайша
танымдық қарым-қатынас баланың ойынымен тығыс байланысып кетедi.
Белсендiлiктiң бұл екi ... ... ... ... орта ... ... ... жасайды.
4. Қарым-қатынастың оқиғадан тыс тұлғалық формасы.
Мектеп жасына дейiнгi баланың соңғы жылдарында ... ... ... ... тыс ... ... ... болады.
Төртiншi формадағы қарым-қатынастың тұлѕалық мотивi коииуникативтi
әрекеттiң басқаларға қарағанда мүлдем бөлек сипатқа ие. Ересек адам ... ... ... өсе ... Ол үшiн ересек адам өмiрлiк тәжiрбиесi мол,
дарынды тџлѕа болады. Мектепке дейiнгi жастаѕы ... жеке ... ... тұлға ғана емес, нақты тарихи немесе әлеуметтiк тұлға, қоѕамның
белсендi мүшесi болып көрiнедi.
М.О.Смирнованың зерттеулерi бойынша мектеп жасындағы ... ... ... ... ... екен. Олар көбiнеки табиғат, жан-
жануар, заттар туралы әңгiмелегендi жақсы ... ... Ал ... ... ... ... мотивтi таңдайды. Олардың қызықушылығы адамдар
болғандықтан әңгiмелерi де солардың ... ... Олар ... ата-анасы, достары туралы айтып бергендi, ал ересектерден олардың
өмiрлерi, жұмысы , отбасы туралы ... ... ... ... ... ... формасында да балалардың ересектермен қатынасы
«теориялық» сипатқа ие болып, ... ... ... ... ... баланың заттарға емес ... ... көп ... ... ... ... балалардың үлкендерiнде ересектерден тек жылы
көңiлдi ғана қалыптастыруды емес өзара түсiнiстiк пен ... ... ... ... ... ... ... сол, бала ендi тек мақтауды ғана талап етпейдi, ол үшiн ендi
маңыздысы ... я ... емес ... бiлу. Яғни ол ... ... iстегенiне
кейiсе де, сол қателiгiн түзету керек екенiне келiсiп, қателiгiн түзетуге
тырысады. Ол ... ... жету үшiн ... қателiктерiн түзетуге
күш салады. Өздерiнiң позицияларымен ересектердiң ... ... ... ол бала үшiн ... да бiр iстi дұрыс жасағанының белгiсi
болады. Бұл ... бала ... ... ... ол ... түсiну
үшiн мұқият тыңдап алады. Ол үшiн ең маңыздысы, ересек неге ... ... ... түсiну.
Қарым-қатынасытың жаңа формасы мектепке дейiнгi жастағы баланың ойнайтын
ойындарының ... ... ... Бала ендi ... ... ... заттық жағына аз мән берiп, оның орнына жанұяда қалыптасқан
қарым-қатынастың қиын түрiне қызығып, ... көп мән бере ... ... ... ... қызықтырады.
Ересек адамдармен араласқан кезде бала ... ... жаңа ... Сол үшiн ол ... ... ... ... қарым-
қатынас кезiнде жiтi қадағалайды.
Оқиғадан тыс түлғалы қарым-қатынастың маңыздылығы сол, ... ... ... ... ... ... бiртiнедеп өзiнiң шәкiрт екенiн
түсiнедi.[12] Осылайша, баланың еректермен арасындағы ... ... ... ... -оқиғалы тұлғалы, оқиғалы ісскерлi, оқиғадан тыс
танымдық және оқиғадан тыс тұлғалы. ... ... ... ... ... ... тобындағы баланың өзара қарым-қатынас ерекшелiктер Мектепке
дейiнгi балалалық шақ ... ... ... ... ... Бұл ... ... жатқан адамның психикасы, әлеуметтiк жүрiс-тұрыстың әдетi қалыптасады.
Дәл осы кез басқа адамдарға деген мейiрiмдiлiк сезiмдердiң қалыптасуына өте
қолайлы. «Бұлай ... ... тек ... және бiлiм алып қана ... ... ... баланың өмiрлiк позициясының өзгеруi. Және де қоршаған
адамдармен жаңа қарым-қатынас орнатуы мен жүрiс-тұрыста жаңа ... да оның ... бола ... ... ... ерте пайда болып, қалыптасады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ерекше
көрiнiстер бередi. Яғни баланың өзiмен жасты баламен қалай арасаласытыны
сол қатынастарға ... ... ... ... ... ... ... (әсерленгiштiк,
иланушылық, қызбалық яғни эмоцияға тез берiлушiлiк) аса зор. Тәрбиешiнiң
немесе ересек адамның эмоцианальды бағалауы бала үшiн өте ... ... ... ... ... ... көңiл күйi, әлеуметтiк орны қандай
болатыны дәл осы эмоционалды бағалауға тәуелдi ... ... ... ... ... ... пайда болады. Ол ... ... ... ... саласын құрайды.
Егер қарым-қатынастың бiрiншi саласында (бала-ересек) психикалық дамудың
бағыты мен мазмұны қарастырылса, екiншiсiнде баланың ... ... ... болады. Бұл өзiмен жасты баланың ... ... ... бала
қарым-қатынаста өзiмен тең болады. Бұл балаға өз мүмкiндiктерiн ... ... ... жасайды. Ол өзiмен жасты баламен белсендi әрекет
жасау ... оны ... ... алады. Жасты бала оған «айна» iспеттi.
Өзiн және маңайдағылырды тану нүктесi сияқты.(13)
Жасты балалардың ... ... ... тарихы бай. Бџұ
тақырып бойынша ... ... ... ... ... ... ... анализ жасалған.
Мектепке дейiнгi балалардың қарым-қатынасын зерттеу бойынша ... ... ... болады:
баланың психикалық және тұлғалық дамуындағы қарым-қатынас рөлiн зерттеу.
онтогонез процессiнде жасты балалармен ... ... ... ... мен даму тұсындағы қарым-қатынастың
мiндетiн зерттеу.
балар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынас құралы мен мотивтерi, оның ... ... және ... ... ... ... ... дейiнгi балалардың
өздерiмен жасты балалармен қарым-қатынастың даму ... ... ... ... ... ... және қарым-қатынас қарым-қатынастың
қалай өзгеретiнiн көрсетiп бере алады.
Р.А.Смирнованың зерттеулерi балада мейрiмдi көңiл мен ... ... ... ... ... ... ... соңғы
кезеңiнде ортақ уайымдауға қажеттiлiк туады.
В.С.Мухинаның зерттеулерi болса, мектепке дейiнгi жастағы баланың
ересектермен ... ... ... ... ... ... ... Коммуникативтi қажеттiлiктiң даму деңгейi бар ... жас ... ... ... ... ... Бұл қатынас
оның осы қажеттiлiктерiн қанағаттандаратын едi. Бұндай ... ... ... ... ... негiзi болады дейдi
М.И.Лисина. Бiрқатар авторлардың зерттеу обьектiсi балалардың ... ... ... ... ... ... ... өзi туралы пiкiрi мектепке дейiнгi ... ... ... ... ... келбетiнде болады. Яғни бала өзiн тура солар
сияқтымын деп ... ... ... ... тек ... ... ... қоймай, бiрiн бiрi бағалау құралы бола алады. Бұл жағдайда
А.И.Сильвестрдiң зерттеу ... ... ... ... назар
аудартады. Зерттеу кезiнде баланың құралпас баламен араласқан кезде өзi
туралы ... ... ... ... ... Өзiн төмен санаған балалар
бiрден тiл табыса алмай, тез ... ... ... ... тұйық болған
екен.[17] Өзi туралы жоғары пiкiрдегi балаларда сабырсыздық ... ... ... iстеген әрекетi сәтсiз болып шықса бiрден ренжiп
қалады.
Кез келген кiшкентай топтарда топ ... ... ... ... ... ... кеңiнен мәлiм. Бұл құбылыстың мектепке дейiнгi
жас аралығында пайда болатынын жасалған бiраз зерттеу жұмыстары ... ... ... ... таңдау жасайтындығы балалардың
өте кiшкентай кезiнен байқалады. Мектепке дейнгi жасты балалардың қарым-
қатынасы қиын ... ... ... ... ... ... қол жеткiзуiне
баланың жекелеген ерекшелiктерi маңызды дейдi. Негiзiнен ол ерекшелiктер
баланың ... ... ... стилiн көрсетедi. Олар
мейiрiмдiлiк, көңiл аудару, сабырлылық, және ... ... ... ... жұмыстарда топтық қарым-қатынас жүйесiндегi баланың
сандық жағдайы социометрлiк ... ... ... мүшелерiнiң қарым-
қатынасы қалаудан туатыны да айтылады. Социометрлiк статустың жоғары болуы
баланың өзiмен құралпас балалардың арасында ... және ... ... бала ... ... балалар онымен ынтамен араласады деген сөз.
Оған басқаларға қарағанда қаратпа сөздердi жиi ... оның ... ... я ... жауап бередi. Ол баланы бәрi жақсы таниды,
оның өмiрi туралы бiр-бiрiне айтып ... Оның ... ... ... бiр-бiрiне әңгiмелеп, ерекшелiктерiн бағалайды. Оны тек жақсы
амалдар ғана iстей алады деп ... ... ... құрылымы балаларды
жағдайы жақсы немесе жағдайы төмен ... ... ... ... бөледi. Бұл жағдай да психологтардың зерттеу обьектiсi болып отыр.
Балалардың өздерiнiң арасынан бiреудi ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Мектепке
дейiнгi балаларда құндылық ұғымының өзiндiк жљйесi бар екенi аныћталады.
Осылайша, бұл мәселенi шешу үшiн кейбiр шараларды қарастыруға ... ... ... ... ... бiлiм ... қарастырылады.
Олардың өз-ара қарым-қатынасын белгiлеп, оны дербес сфера ... ... ... ... ересектердiң бағалауларымен
жанасып жатады. Және де тек жасты балармен ... ғана ... де ... ... ... ... бағалаулары қарым-қатынасты бақылау мен түзеу
тәсiлi сияқты.
3. ... ... ... ... ... жақсы жақтары мен
рухани дамуының көрсеткiшi сияқты. Жоғарыда қарастырылған балардың
бағалауларының ... ... ... ... Сол арқылы топта болып
жатқан бағалау қарым-қатынастың көрiнiсiн айқындай аламыз. ... ... ... ... ... ... негiзгi
факторы ретiнде өзара әрекеттiң сәттi дамуында дейдi.
Мектепке дейiнгi ... ... ... ... ... ол
ойын. Я.Л.Коломинский балалар арасында жақсы қарым-қатынастың орнауына ... ... ... келе, дәл рольдiк ойындарда мектеп оқушылырының
қарым-қатынас жүйесi қалыптаса бастайды деген ... ... ... мен әрекетiн модельдейтiн бұндай ойын әрбiр балада жақын
зона психикасын ғана ... ... ... ... ... ... баланың өзiмен жасты балалармен қарым-қатынас орнатулары ... ... ... ересектермен қалыптасқан қарым-қатынастан көрi жемiстi
болады. Бала ... ... ... ... Ол ... ... жекеленген тұлғалық мiнез қалыптастыру өзiн және өзiмен
жасты балаларды тану сияқты өзiн өзi дамыту процесiне әсер ... ... ... дейінгі баланың тұлғалық дамуындағы жанұялық
қарым- қатынастың маңызы
Әрбір адамның ... ата ... орны ... Олар ... ... жаңа ... ... Солардың көмегімен ол өзін қоршаған әлемді
таниды. Ол барлық іс әрекетінде соларға ... Бұл ... ... анасымен арасындағы жағымды эмоционалды байланыстардың арқасында күшейе
түседі. Бала әкесі мен анасына ұқсауға ... ... ... үйреткісі
келетін барлық адами қасиеттерді өз әрекеттерімен тырысатын болады. Бұндай
тәрбие процессін саналы деп ... ... ... ... адамдармен қарым
қатынас кезінде өзін өзі қадағалау жанұяға ... мән беру ... ... ... мүмкіндік береді. Осындай жанұяда бала жан жақты
болады.
Жанұя ересектерге бала тәрбиелеу арқылы ғана ықпал ... ... ... ... ара ... ... роль ... Жанұя кішкентай
әлеуметтік топ болғандықтан, өзінің мүшелеріне ықпалын тигізеді. Олардың
әрқайсысы жеке ... ... ... ... ... ... етеді. Бұл кішкентай топтың жекелеген мүшелері, оның басқа мүшелерінің
рухани құндылықтарының қалыптастыруына және бүкіл өмірлік ... ... ... ете ... ... ... ... маңызы зор. Оған туысқан, жақын адамдардан
тұратын кішкентай топтың өміріне араласа алмайтын бала яғни ... ... көп ... ... ... бұл ... тыс балалар үйінде немесе
сол сияқты жерлерде тәрбиеленіп жатқан кішкентай балаларда қатты байқалады.
Бұл балаларда тұлғалық даму жанұяда ... ... ... ... болады. Бұл балалардың ақыл-есімен әлеуметтік дамуы кешігіп жатады,
ал эмоциялық дамуы тежеліп қалады. ... ... де дәл ... ... Жекелеген қатынастардың аз болуы жалғыздықтың болмысы болып келеді.
Ал бұл ... ... ... көзіне айналып тұлғаның күйреуіне
әкеліп ... ... ... ... басқа адамдардың қатынасы әсер
ететіні бегілі. Көптеген адамдар басқа адамдардың көзінше өздерін ... ... ... ұстайды. Егер адам достық қатынасты сезетін ... ... ... әрекеттерге деген стимул пайда болады. Ал ол өз алдына
қоршаған адамдардың ... ... оған ... ... ... ... адам ... қатынасты сезетін болса, ол адамда қасарысушылық пайда
болады. Ол бар күшін салып қасарысатын болады. ... ... ... ... ... саналы күрес арқылы жеңеді.
Достық қарым-қатынас орнаған кішкентай топтарда, коллективтің ... ... ... Бұл ... рухани құндылықтардың қалыптасуында,
жүріс-тұрыс үлгілерінің, адамдар арасындағы қарым-қатынастың қалыптасуынан
көрінеді. Жанұя кіші топ ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды. Ол адамның
қоғамға қажет екенін ... сол ... ... ... көмек көрсеткісі
келетін сезімдердің оянуына көмектеседі.
Ата-ананың ролі жан-жақты. Ата-ана баланың өмірлік позициясын ... зор ... ... жауапкершілікке ие. Баланың дүниеге ... оның ... ... заттармен қамтамасыз ету жанұялық өмірдің қандай
да бір ұйымдасқандығын ... ... ... ... ... ата-ана баланың
тұлға болып қалыптасуында да ролі жоғары. Баланың гармониялық дамуы тек
ата-ананың әрқайсысы белсенді ... және ... ғана ... ... ... кезінде бір-бірімен бір ... ... ... бір ... келмей баланы әрқайсысы өз жақтарына
тартқылайтын болса, бала ... ... ... бұрыс екенін ажырата алмай есі
шығады. Онымен қоймай ата-ана арасындағы ... ... ... ... ... ... бәрі соның кесірінен болып жатқан күнде естіп ... ... бала өз ... ... ... ... алады. Бұндай жағдайда ол
өзін қауіпсізмін сезінбейді. Бұдан келіп балалық үрей туады. Бала ... ... ... ауруна шалдығуы мүмкін. Бада үшін жанұя мүшелерінің ара-
қатынасы өте маңызды. Әсіресе ересектердің оған ... ... ... ... ерекше маңызды.
Ата-ананың балаға деген эмоциональді қарым-қатынасының сипатын ата-
аналық позиция деп атауға ... Бұл ... ... бастап толық
бей-жайлыққа дейін бірнеше вариациялары бар. Оларды балаға үнемі телу ... ... ... қою да балаға зиян. Бала саған өз тарапынан жылылық
көрсеткісі келген ата-анаға баламен қатынасты ... алу өте ... тым ... те, тым ... ... та ... жоқ. ... қарым-қатынас еркін болу керек. Бала шынымен нені ... ... ... ... Және сол қажеттіліктерді беруге ұмтылу керек. Балаға
тек бұйрық беріп, немесе тек оның ... ... ... ... ... деңгейде оған еркіндік яки тәуелсіздік беріп, дұрыс емес жақтарын
көрсетіп отыру қажет. Баламен ортадағы ... ... ... ... ... немесе баланың мінез-құлқын толық түзеуге күш салудан
байқауға болады.
Өте ерте ... ... ... даму ... дұрыс болуы бірінші
орында ата-ананың мейіріміне байланысты. Кішгкентай бала ... ... ... өзінің реакцияларын қадағалауды үйренеді. Ата-
анасының тұлғалық үлгілерінің ... ол ... ... қалай
араласк керек екенін үйренеді. Қалай жақсы көру керек, кімнен аулақ болу
керек, кіммен ... ... ... ... симпатиясын я болмаса антипатиясын
көрсету керек, қай кезде өз реакцияларын ұстап қалулары керек ... ... бала ... ... ... ... ... баланы
қоғамда болашақ жеке өмір сүруге дайындайды. Ол рухани құндылықтарды,
моральді нормаларды, ... ... ... өзі өмір ... ... мәдениетін дәл осы жанұядан үйренеді. Ата-ананың келісіліп
жасалған тәрбие тәсілдері баланы аламгершілік қасиеттерге сай өзінің сезімі
мен ... ... ... ... ... ... әлемі
қалыптасады. Бұнлай жан-жақты дамудың барысында ата-ана өздерін ... ... ... ... ... көмек көрсетеді. Алайда кейбір ата-
ана өздерінің балаларының жүріс-тұрысын ... ... ... ... ... ... үлгі ... болған жанұяда тәрбиеленген бала келесі әлеуметтік
рольдерге дайындық алады: әйелдер ... ... ... неме ... ана
немесе әке. Онымен қоймай әлеуметтік қысым өте ... ... ... ... ... ... ал ұрсіанда қарсы жынысқа зиян тигізгенде
даттап, ұрсады. Дұрыс жыныстық ... ... ... тән ... ... ары қарай дамуының бірдін бір негізі болады.
Дұрыс мақтау, қолпаштаулар көрсету ... ... ... ... ... себеп болуға болады. Егер балаға жазалау керек болатын болса
онда оның намысына тиіп кетпейтіндей әділ ... ... Бала ... ... ... не үшін ... ... өзі түсінуі қажет. Егер
баланы тым ... ... ... ... ... немесе ашу сияқты сезімдер
пайда болуы мүмкін. Балаға қол жұмсалатын болса онда ... кез ... ... ... ... ... екен ... теріс пікір қалыптасуы
мүмкін.
Баланы. жүріс-тұрысы көбіне үйдегі көрген тәрбиесіне байланысты болады.
Осылайша, ересектер тарапынан ... ... яки ... ... ... өзі ... қалыптасады. Өзін өзі бағалауы төмен балалар өздеріне
көңілі толмай ... Бұл ... көп ... ... ... тым жоғары
мақсаттар қоятын жанұяларда болатын жағдай. Онымен қоймай ... ... тіл ... ... ... ... оған өзін ... өзін өзі бағалауытөмендеп кетеді. Бұндай бала өзін ата-анасының
қалауына мүмлдем сәйкес келмейтін сияқты сезінеді. ... тым ... де ... бар. Әдетте тәкаппар балалар не бүлдірсе де бәрән ... ... ... жанұялардан шығады. Өзін дұрыс бағалай алмайтын
бала кейін өзіне де ... да ... ... ... Сондықтан
да ата-ана өз балаларының бойында қалыпты бағалаудың қалыптасуына тырысу
керек. Бұд жерде жазадау мен мақтауда ... ... жөн ... ... таң ... тым ... болмайды, және тым қатал жазаны да қолдануға
да болмайды.
Өзін өзі бағалаумен ... ... ... деңгейін де береді.
Талаптың жоғары деңгейіне ие, өзін өзі бағалауы тым ... ... ... ғана ... Ал егер жеңіліп қалса ол оларға үлкен ... ... Ал ... ... оған өоса өзін өзі ... да ... балалар
болашақта да осы шақта да ... ... Олар ... жоғары
мақсаттар қоймайды. әрдайым өздерінің мүмкіндіктеріне ... ... оңай ... ... ... тұра ... көп жетістіктерге қол
жеткізеді.
Әрбір жанұяда тәрбиенің қандай да бір түрі ... ... әлі ... ... ... ... ... Тәрбиенің
мақсатын түсіну , тәрбиенің түрлерін түсіну, баланы тәрбиелегенде не ... не ... ... білу ... Ол үшін жанұядағы тәрбиені төрт
тактиға бөлуге болады . ... ... ... ... ... төрт ... ... диктат яғни артықшылық, қамқорлық, «аралспау»,
серіктесіп бірігіп істеу.
Балалардың беделі мен ынтасын үнемі түсіре ... ... ... ... ... Әрине ата-ана тәрбиелеу мақсатында өзінің баласына
әртүрлә талаптар қоюы ... ... ол ... ішіндегі асыра
сілтеушілікке бала екіжүзділікпен, өтірік айтумен, дөрекілік көрсетумен,
тіпті кейде ащық түрде жек ... ... ... ... ... Бірақ
қарсыласу әлсіз сипатта болса онда ол баланың ... өз ... ... ... ... ... сияқты барлық жақсы қасиеттердің де
жойылып кету қаупі төнеді. Бұл ... ... ... қалыптасуының
кепілдігі болады.
Жанұядағы қамқорлық дегеніміз ата-ананың баланың барлық қажеттіліктерін
қанағаттандыру үшін жұмыс істеп, ... ... да бір ... ... бала үшін ... беруге даяр қарым-қатынас жүйесін
айтады. Тұлғаның белсенді түрде қалыптасуы туралы ... ... ... ... балаларының үйдің сыртындағы шындыққа дайындық процесін
гектен тыс ... ... ... ... ... тыс қамқорлық ,
тығыз эмоциональді қатынаста шектен тыс баланы қадағалау гиперқамқорлық деп
аталады. Ол баланың енжар, ... ... еш ... ... ... болып
өсуне жағдай жасайды. Бұған қарама-қарсы гипо қамқорлық деген ұғым бар. Ол
дегеніміз атаөананың бала тәрбиесіне қалай болса ... ... өз ... Бала ойна ... ... жүре беруге мүмкіндік алады. Нәтижесінде
өскен кездерінде ондай балалар ешкімді силауды ... ... ... өзімшіл, міншіл онымен өоймай, өзінің ... ... ... болып шығады.
Балалардың ата-анасыз, ата-ана балаларсыз дербес өмір сүуге болады деген
жанұяда тұлғааралық қатынас ... ... ... ... ... Бұл жерже екі әлем болуы мүмкін деп қарастырылады. Яғни бала және
ересек әлемі. Екеуі бір бірінің ... ... ... Ара ... ... ... ата-ананың тәрбиеші ретінде енжар болуы жатыр. Бірлесіп,
ақылдасып істеу деп ... ... ... ... ... мақсат пен
міндеттер қойып оны ұйымдастыруды айтады. Дәл осындай ... ғана ... ... ... Ара қатынастың ең жоғары ... ... ... өте жоғары деңгейде дамыған топ болады.
Көптеген ата-ана балаларының өтпеле кезеңін қорқынышпен күтеді. Кейбір
балаларда бұл кез мүлдем ... өтіп ... ад ... ... ... ... ғана тіл алып ... жүрген бала аяқ астынан
ашуланшақ, маңайындағылармен ... түсе ... ... ... Бұл ... мен ... ... теріс әрекет жасап қойуына ... ... ... ... істетеміз деп қатты қателеседі. Егер күшпен
көндірмек болсаңыз жағдай мүлдем ушығып ... Бала ... ... ... ... ... Өтпелі кезеңде бала ата-анадан оның
таусылмас қамқорлығынан құтылғысы келеді. ... ... ... ... ... да дерьес болғылары келеді.Бұл қиын ... кеін ... ары ... қалай дамитыны дұрыс тәрбиеге
байланысты. ... ... ... деген сезімін өабылдауы керек. Бұл
кездегі ата-аналардың жүріс-тұрысын ... ... деп үш ... ... ... ... Авторитарлы стильде ата-
анасының тілігі бала үшін заң. Бұндай ата-аналар өз ... ... Олар ... тіл ... ... етіп, өзінің не үшін ұрсып
жатқанын түсіндіру ... деп те ... Олар ... ... ... ... ... Бұндай жанұядағы балалар әдетте өз өзіне кіріп
кетеді. Олрдың ата–анасымен қарым ... ... ... ... ... барады. Бірақ бұндай жанұяда өсіп жатқан бала үйде болып
жатқан жағдайларға еті үйреніп өз өздеріне ... ... ... ... ... ... ... беру үшін ең тиімдісі
демократиялық стиль. Демократ ата-ана баласының ... ... ... ... Олар ... бұл ... ... жағдайларда өздері
дербестік беріп қояды. Оның құқығын жерге таптамай, сонымен бірге оған
талап та ... оның ... ... ой ... Жылы ... ... контроль әдетте баланы онша ызылындырмайды. Сондықтан
ол неге олай ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы да оңай жүреді.
Бетімен жіберушілік қатынаста ата-ана балаға мүлдем мән бермейді деп
айтса болады. Олрды ег нәрседен ... ег ... жоқ ... ... ... ... ... түсіп, тіпті ата-анасына да қол
көтере салатын дәрежеге жетеді. Ол үшін бұл ... ... ... ... адам қоғамға келіп түседі. Ол сол қоғамда өсіп сонда өледі.
Адамның дамуына көптеген факторлер оның ішінде ... ... әсер ... ... ... ең маңызды фактор ол жанұя.
Жанұялар әртүрлі ... ... ... адам бар ... ... адамдардың қарым-қатынасына байланыстыадам өзінің әлемге өзіндік
көзқарасын қалыптастырады. Жанұядағы қарым-қатынас адамның болашақ өмірін
қалай жасайтынын, қай ... ... ... біз бала мен ... арасындағы өте тығыз байланысты
көруге болады. Бұл ... ... ... ... ... Көп жағдайда жанұядағы ... екі ... ... ... ... онша ... болмайды.
Ер баланың өзінің оны күштілігіі, тәуелсіздігі ашушаңдығы үшін
мадақтайды, ал қыз ... ... ... сезімталдықты талап
етеді. ... ... ... ... ... ата-ананың
қандайда бір жынысқа басымдылықпен қарауымен болып ... ... ... ... ... жеке ... дене күш иесі деп ... салдарынан қыз балада жетіспеушілік сезімі пайда болады.
Кейде ол ... ... шығу үшін ер ... мінез қырларын
қабылдауы мүмкін. Сонда қарап отырсаң ата-ананың балада ... ... ... көз жеткізуге болады. Жоғарыда біз тұңғыш бала ... бала ... ... қарастырдық және де бір жанұядағы
балалар еліктеп әр түрлі ... ... ... ... жауап бердік.
Көп әсер ететін фактор олардың даму ... ... ... С. ... бұл жөнінде “әлеуметтік даму ... ... ... ... ... ... ортамен өзара әрекеті оның
дамуының негізін анықтайды. Ол ... ... даму ... оның екі ... ... іс әрекет және ... ... ... даму ... ... ... ата-ананың түсінікпен
қарағанына байланысты. Ал ... кіші және ... ... ... шолу ... ... даму ... мүлдем басқа. Кіші
бала ұзақ уақыт бойы ... кіші бала ... ... ... бір ... ... ... үлкендер қадағалап көмек
береді. Нәтижесінде ол көп жағдайларда өмірге ... ... ... де ... ... ... ... ортаншы бала көбіне әділетсіздікті сезінеді және ... ... ... сезінеді. Оның белгілі бір ... ... ... ... Ал ... бала туылғаннан
бастап өте ерекше жағдайда өседі. ... ... ... ... Холл бойынша жанұядағы жалғыз бала ерке бала ... ... бала ... ... ол ұзақ ... бойы ... ... қарын-қатынаста болады. Бұл бала үшін оңай ... Бала ... ... ... пайымдауы мүмкін.Нәтижесінде өзіне деген
сенімін ... ... бала ... көз ... ... ... ... бір нәрсе келмей жатса оған тез ... ... ... егер ... ... бала түймені қадай ... он рет ... рет ... ... ... ... ... баланың
бір ерекшелігі олар өзімен ... ... ... араласа алмайды.
Және де өзінде қайталанбас құнды деп санайды.
Олар ... ... ... ... ... керектігін біле
бермейді. Жанұясының суретін ... ... апа ... ... Бала ... ... деген қатынасын ... ... ... ... ... ... ... Бірінің білмегенін бірі
айтып, қол ұшын ... ... ... аямайды, өзінен үлкеннен
үлгі -өнеге алып, соған ұқсауға тырысып бағады. Ал ... ... ... оларды жетелейді. Өзін ... үшін ... ... даму ... ... бір ... ... өмірге
деген көзқарасы қалыптасады.
4. Жанұялық тәрбие стилінің баланың ... ... ... әлеуметтiк факторлардың арасында тұлғаның қалыптасуына әсер
ететiн ең маңызды факторлардың бiрi ол ... ... ... тәрбиенiң
негiзгi институты. Жанұядан үйренгенiн адам өмiр бойы санасында сақтайды.
Жанұяның бұлай маңызды болу ... адам ... ... ... ... Жанұяда тұлғаның негiздерi қалыптасады.
Анасы, әкесi, бауырлары, атасы, ... және де ... ... ... бала ... келе салғаннан басталады. Және осы адамдармен
қарым-қатынас ... ... ... ... ... қалыптаса бастайды.
Жанұяда тек баланың тұлғасы ғана емес, оның ... да ... ... тәрбиелеу ересек адамның тұлғасын байытады. Оның
әлуметтiк тәжiрбиесiн ... ... ... бұндай процесс санадан
тыс жүредi. Бiрақ кейiнгi кезде ... ... ... де қоса ... жас ата-аналар да бар. Өкiнiшке орай ата-аналардың бұл позициясы ... ... ... бала үшiн ол ... орта мен ... көп ... өткiзетiн
орта. Жанұяда ол өзi қандай болса сол қалпында қабылдайтын жақын адамдары
бiрге тұрады. Жанұяда бала ... орта ... ... рет бiле ... ... мен бiлiмi жоғары ата-анадан құралған отбасында баланың бiлiмі
жоғары деңгейде ... ... ... бiр ... ... ... ол ... қарым-қатынасты қалай жасау керектiгiн үйрететiн мектеп.
Дәл осы ... ... ... мен жауыздық, парасаттылық, заттық және
рухани құндылықтарға деген құрмет деген сияқты ... ... ... адамдарымен бала махаббат, достық, мiндет, жауапкершiлiк,
әдiлеттiлiк ... ... ... ... ... тәрбие ен.
Жанұялық тәрбиеге эмоциялар тән. Оның түрткiсi ата-анасының балаға деген
махаббаты. Ол махаббат ... ... ... махаббатты оятады.
Жанұядағы тірбие өсiп келе жатқан баланың тiршiлiк iс-әрекетiмен ұштасып
жатады. Жанұяда бала өмiрге қажеттi барлық әрекетке қатысады. Ителектуальды
танымдық ... ... ... ... ... ... орнату
сияқты әрекеттер. Оның үстiне олар қарапайым әрекеттен әлеуметтiк және
тұлғалық жүрiс-тұрыс формасына дейiн ... ... ... ... тәрбие
қарапайым әрекеттен әлеуметтiк және тұлғалық жүрiс-тұрыс формасына дейiн
әсер етудiң кең уақыт диапозонына ие. Ол адам ... ... ... кез
келген сағатта, кез келеген уақытта жалғасып келедi.
Жанұяда пайда болған ... ... оның ... ара-
қатынасының болашағының негізін құрап қана қоймай балада пайда ... ... ... ... қауіп сезімін азайтуға көмектеседі,осылайша
бірқатар авторлардың пікірінше жанұяның негізгі ... ... ... ... ету ... ... болады деп кепілдік беріп қауіпсіздік
сезімін қамтамассыз ету. Бала сол қауіпсіздікті ... ... жаңа ... таба ... жағдай жасалу керек [21] Өсе келе бала
өзін ересектермен теңестіре ... ... ... тұрысымен өзара
ұатынасын өзінің бойына сіңіре ... ... ата ... ... ... алады, әсіресе жестпен сөйлеулеріне, жүрістеріне, ... ... ... де ... авторлардың пікірінше,ата ана жүрыс тұрыс моделінің
әдет қалыптастыру процессінде ғана ... жеңу ... ролі ... Егер ата ана қиын ... өзін пассив
жағынан көрсетсе онда бала да басына қиын іс түскенде тура сондай мінез
құлық ... ... да дәл ... ... ... ер бала
әкесінің анасына жасаған қарым ... ... оның ... ... Егер ... қарыс қатынас моделі жылы болса, яғни
өзара сыйластық ... онда ... ... ... осыған сәйкес
болады.Әкесінің шешесін жек ... онда бұл ... ... ... ... ... Балалар қалай жүріп тұру керек екенін ата ... ... ... ... емес, істегендеріне қарап
үйренеді. Мысалға ата ана өтірік айтпа деп өзі өтірік айтса тағы сол ... ... ... анықтауға тырысты, яғни жанұядағы бір
ата ананың басымдылығы,басшылығы және баланың белсенділігімен байланасты
ажыратқысы келді. Оның ... ... ... сезімі жанұяда баланың
жынысындағы ата ана басқаратын болса сол кезде ғана қалыптасады. Ұл ... ... үйде ... ... ... ғана ... болады. Қыздар
егер үйде ананың ... ... ... ... ... басқа қыздарға
қарағанда белсенді болады.
Ата анасының ... де ... ... ... ... дамиды. Бірақ
мінез құлықтары әртүрлі болады. Балаға қарым ... ... ... ... ... ... ересек адаммен қарым қатынас орнатуы оның
психикалық дамуына және оның ... ... ... ... ... Қарым қатынастың көлемімен сапасының маңызы зор. Ересектермен қарым
қатынастың ақ ... ... ... ... кері ... ... ... өз құрбыларының қатарынан қалдырмай, ... ... ... ... ... ұстанымы, шекке шығару ата–ананың абзал ... да ... ата, ... ... ... болмауы
олардың психикасының дамуына әсер ететіні белгілі ... ... ... ... оның ... ... ... кенжелеп
қалуымен мінез-құлқының нашар болуына негіз қалайды.
От басының балаға әсері ... ... мен ... ... өз ... ғана шын ... ... сезінеді, дамиды, ойнайды
ересектерден жылы сөз, мейірім ... ... ... ... ... қасиеті байқалады. Баланың азаматтық абзал
саналары ... ... ... ... ... өлшеусіз
маңызды.
Отбасы мүшелерінің ... ... ... ... өз ... ... мектепке және
одан тыс жерлерде инабатты араласуы олардың тәрбиесіне және ... ... игі ... ... Отбасындағы тәрбиенің нәтижелі
тартымды болуы, көп жағдайда ... ... ... ... ... ... ... қасиет саналарымен
шығармашылық ... жеке ... ... ... білу ... ең басты және әлеуметтік ... ... ... және жанұяның басқа мүшелерімен өзара жағымды
қарым-қатынас орнауы бала ... ... өз ой ... ... ... ... және ... әрекетке
қабілеттіліктің қалыптасуы үшін маңызы өлшеусіз зор. ... ... ... ... бала ... жақын болады. От басының бала
әсері өзіндік ерекшелігімен көзге ... бала өз ... ғана ... ... сезінеді, дамиды, ойнайды.
Баланы өз құрбыларының ... ... ... құштар, өнерге
әуес, белсенді шығармашылық қабілетке ие белсенді ... ... ... шығару ата-ананың ұрпақ алдындағы абзал борышы десек,
балардың ата-анамен ... ... ... ... ... ... - ... психикалық дамуына кері ... ... ... ... өз ... ... сезінбеуі, оның
келешектегі тұлғалық калыптасуына теріс ықпал жасайды.
Отбасындағы тәрбиемен қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... ... де байланысты. Көбінесе,
ата-ананың балаларына деген үлкен сүйспеншіліктің ... ... даму ... ... қарым-қатынаста бірқатар
дөрекі ... ... ... ... оны ... ... ... ... бәрі қалыптасушы дамушы бала
психикасына әсері мол.
Осыған орай ... ... және ... ... жетіспеушілігінен баланың жалпы дамуы мен қарым-қатынас
қабілеттерінің ... кері әсер ... ... ... ... өз балаларының психикалық және ... ... ... ... күресуде әлсіздік танытады.
Бұл баланың табиғи дамуы мен ... ... ... Мұнда ата-аналар тарапынан ... ... ... ... ... талаптылық, шыдамсыздық, шектеп тию
табандылық, түбегейшілік жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... мүмкін.
а) Жанұяның қарым-қатынаспен тәрбие стилінің бір ... ... ... тек әйел ... ... бұл ер бала ... ... болып табылады.
б) Ананың бұл ... ... ... ойнау бұл балаға қарым-
қатынастағы шектен тыс талапшылдық жазалаудағы қаталдық ... ... ... пен ... ... ұстамдылық
көзқарасының басым болуы, яғни моральдық ұстанымдар мен ... . ... ... ... ... ... ... әсерін тигізеді.
Мұндай тәрбие орын алған жерде ... ... мен ... және ... ... аз ... ... Бұл
балалар құрдастарына қарағанда әлеуметтік ортада өзін ... ... ... ... ... ... ... үшін
өз жеке басының қызығын ойлауы сонымен ... ... ... ... қыз ... ... орташылығы олардың өзіндік табиғи
ерекшелігіне ... ... ... Бала ... ... ... табиғатын жеке түсіну
баланың өзіндік табиғатымен ерекшеліктерімен санаспау.
А) Бала мен қарым-қатынастағы ... ... бұл ... ... ... бұл бала ... үшін күтпеген
келелі мәселе туындатушы және ... ... ... ... ... ... Тәрбиелеу стиліндегі икемсіздік, стандартты көзқарас.
б ) Бала тәрбиесіндегі ... ... ... ... мен ... стилінің тұрақсыздығы мен жүйесіздігі.
Бұл бала бойына ... ... ... ... сенімділікті
қалыптастыруға кедергі келтіреді.
ІV. ... ... ... саналардың басымдылығымен
сипатталады.
а) Жанұялық қарым-қатынастағы қызбалық жан ... ... ... ... бұл ... - ... болжау, қорқыту
болып табылады.
б) ... ... ... ... ... және
пікірдің нұсқау беру, ... ... ... мен ... тыңдатуға
тырысу.
в) Баламен қарым- қатынаста өмірдің ... мен ... ... ... мен ... ... келтіру.
V. Тәрбиелеу мен қарым-қатынастың ... ... ... ... . ... ... ата-ананың біреуі тарапынан шектен
тыс қайырымдылық көрсетіледі.
ә) Әсіресе ... Бұл бала ... ... ... жалғыздықты
мойындауға деген мазасыздықтың көрінісі.
б) Балаға деген сүйіспеншілік. Ана өз ... ... ... оның ... образдарымен қылықтарына деген ... ... ... пен ... ... ... қадағалау.
Бұл жағдай баланы өз бетінше ойлап шығармашылық ... мен ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бала әрекетінің ... ... ... өтіп ... бала ... дербесшілдікпен
өзінің шығармасын жүзеге асыру мүмкін болмайды.
г) Оқыту .Бала дамуы мүмкіншіліктеріне сай ... ... ... ... ... ... үйрету балаға кейде ... етуі ... ... даму ... дамуымен астарласа жүргенде
ғана оң нәтиже беретіні ... тыс ... Бала ... кейінде жанұялық қарым-қатынастың әсерінің күші кемімейді.
қайта ... ... ... ... ... ... отбасы мықты
таяныш, сенімді кеңесші және де сүйіспендік пен ... ... ... ұясы ... қала ... ... ... келгенде дұрыс қалыптасқан жанұялық қарым-қатынас
баланың тұлғалық ... ... ғана ... оның ... мен ... ... қайнар көзі ... ... ... ... ... бала шығармашылық
тұлға ретінде дамуындағы ролі. Жанұялық ... ... ... ... ... әсері туралы сөз қозғағанда бала
тәрбиесіне қатысты ... 3 типі ... ... , 2 - ... қамқорлық (гиперопека),
3 – ымырашыл-демократиялық.
1. Өктемшіл-үстемшіл. Бұл ... ... типі бала ... ... болып табылады. Бұл жерде балаға деген өктемшілдік ... бала ... мен ... және оның ... есепке алынбайды.Баланы әлеуметтік жағдайға бейімсіз, әлсіз
тұлға ретінде қарау бала ... ... ... ... ... ... табылады. Мұндай балалар үшін егер ... ... ... ... ... ... ... жағдайды
қиындата түседі.
Ата –аналар өздері тарапынан бала жүріс-тұрысын ... ... ... ... ... ... ... салдарынан баланың
невроз ауытқуларына шалдығуы мүмкін. ... ... ... ... жас ... арасында ата – анасы тарпынын ... ... жиі ... өте көп екені анықталған.
Америка психологы Н.Б. Бекер бала ... ... бала ... ... ... бұзылулар
дербессіздік,әлеуметтік мешелдік жеке өзіне деген жоғарғы ... ... ... анықтады. Сонымен қатар ... ... ... ... гөрі ана ... ... ... анасы өз баласының ... ... ... және оны ... ... көрсетіп отырса, бала ... өзін ... ... ... жоғын сезіну қалыптасады. Мұнда қыздарға
қарағанда ұлдардың ана ... өте ... ... ... ... ... ... егер жанұяда шешесі өктемшілдік тұлға
болса, балалары әкелерінің ... ... Олар ... ... ... бағалауға бейім болады. Қыз ... ... ... ... ... қабылдамайды. Мұндай жанұяда қайшылықтық
негізгі ой қалыптасады.
2. Әсіресе қамқорлық ... Бұл ... ... ... ... бала тәрбиесіне шектен тыс көңіл бөлу. ... ... ... ... ... ... Бұл тәрбие
екі түрде көрініс ... ... ... және ... қамқорлық
тәрбиеде баланың әр қадамына ... ... ... мен ... ... ... тйымдар мен бақылаулар айқын орын алады.
А.Я. Варга зерттеулерінде мұндай ... ... ... ... ... өте ... ... болатынын анықтаған.
Бұл баланың шығармашылық дамуына біршама жағымды әсер ... ... ... ... ... ... бала ... шабытты, бағынушылық ережелерді ... ... ... қасиеттер қалыптасанын анықтады.
Өктемшілдік селбесіп қатынас жасау аналар ... ... ... ... тәуелділік қалыптастырады. Мұндай типті тәрбие
көбінесе ұлдарға көп әсер ... ... ... тән ... ... тән ... ... өктемшіл симбиотикалық ... ... ... ... оның ... ... ... ер балаларда әйел адамға тән нәзіктік ... ... ... ... бала ... басты
назарында болады және қажеттіліктердің барлығы дерлік ... ... ... ... ... балаларын кез-келген
қиындықтармен мен сәтсіздіктермен қорғау және ... үшін ... ... ... тәрбие стилінің мұндай түріне баладан ... ... ... ата-ана және қарым-қатынасындағы
өзара серіктестігінің болмауы және ... ... тыс ... байқалады. Бұл бала бойындағы шығармашылық пен дербес ойлау
дағдыларын ... ... ... бұл ... ... ... баланың
әлеуметтік өмірге бейімсіздігі жоғары өзіндік ... ... ... ... ... бала ... ортадағы топ мүшелерімен
қарым-қатынастағы ... ... ... ... Бұл қиыншылық бала
тұлғасында жағымсыз ... бір ... ... күмәншілдік
сенімсіздік т.б. қалыптасуына әкеледі.
Жанұялық тәрбиенің аналық ... ... ... бала
арасында жағымды қарым-қатынасқа негізделген. ... ... мен ... ... ... ... ойлауы мен
қабілеттерін ұштап ұштап оң ықпал ... ... ... ... ... ... қандай типінің ... ... бала ... үшін ... ... Сондықтан да
орталық ... ... ... қол ... ... балалардың ақыл-
ой және шығармашылық қасиетінің дамып ... ... ... ... әдістері өзіндік бақылаумен
бақылау және ... ... ... ... ... Бұған қоса 1 өнертанқыштық өз творчествосы барысын бақылау үшін
жанұялық қарым-қатынас пен тәрбие ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі көзқарас тұрғысында
жауап береді.
Д. ... ... бала ... ең ... вариант
беделділік типі басым, сондықтан беделді ата-ана тәрбиелеу әдістерін
пайдаалана ... ... ... ... Бала ... өзіндік
қызығулары мен жеке басты бағалау және оны ... ... Бұл ... ... ... баланың дербес еркімен
тәртіптілікті өзара ... ... ... ... ... ... бала қызығулары мен мүмкіндіктерін мойындайды.
Бауринннің пайымдауынша ... ... бала ... ... ... күшейте отырып, оның өзін жүзеге
асыруы мен ... ... ... ... ... ... баласын жақсы көруімен қатар олардың дербестік
құқығын ... ... ... ... тәуелсіз,
қайырымды, бастамашыл, тез ... және ... ... ... ... ... өз баласының
табиғатын зерттеулер көрсеткендей “қабылдау және ... типі ... ... мен творчестволық қабілеттерінің ... ... ... бала ... өз ... ... ... қарым-
қатынастың жағымды дамуының алғы шарты болып табылады. Сонымен ... ... мен ... ... қалыптасуындағы бірлескен
қолдау іс-әрекеттерінің достық қарым-қатынасын өзара түсіністіліктің
жоғары ... қол ... ... береді. Баламен
ынтымақтастық қатынас ұлдардың аналарына, ... ... ... ... жағдайына келудегі басты кепілі ... ... ... өзін ... ... ... ... оның жеке
басын сыйлау, ... мен ... ... және ... ... ... жоғары бағаланғанын қалайды. Қыз
балалар болса, ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін қөре білетін өзіне жағымды қарым-
қатынаста болғанын қалайды. Осы ... ... ... ... физиология-психологиялық дамуымен қатар ... ... ... ... дербес ... ... ... алғышарты болып саналады. Ата-ана мен
балалардың өзара күтулері мен ... ... ... ... тек ... ... ... жақтарының көбеюімен
қатар, бала ... ... ... ... ... ең ұтымды тәсілдері болатыны даусыз.
Яғни, ата-ананың баланың тұлғалық қасиеттеріне, дамуына әсері де ... өте зор. Бұл ... біз ... ... ... көз
жеткізе аламыз.
2. ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ
2.1 ... ... ... ... ... ... ... тәрбие стилінің баланың
қарым-қатынас қабілеттерінің қалыптасуына ... ... ... ... ... ... қатынас
қабілеттерінің қалыптасып дамуы ... ... ... ... 1. ... бала ... ... А. Я.Варга, В.В.Столин)
2. Рене Жиля әдістемесі
3. Проективті интервью
4. Жанұя суреті
Зерттеу ... ... ... дейінгі балалар бар 15 жанұя.
Зерттеу ... ... - 30 ... 2007 ... ... Зерттеу әдістемелерін жүргізу (ата-аналарға)
2. Жанұялық тәрбие стилдері бойынша ... ... ... ... ... ... Жұмыс болжамын дәлелдеу.
6. Мәліметтерге психологиялық талдау жасау,
2.2 Әдістеменің сипаттамасы және ... ... бала ... ... арналған сұрақнама тестін
ұсынған А. Н. Варга және ... Бұл ... ... ... ... ... ... көрсетудегі кеңес беру орталығына
бала ... және ... ... ... бойынша көмек
көрсетуді өтінген ата-аналарға зерттеу жүргізілген. Мұнда ... рет ... жас ... ... дені сау 197 ... ... 93 жұп ... сұрақнама жүргізілген.Мұнда зерттеушілер 2
топқа: ... яғни ... ... ... көрсететін топ; бақылау тобы балабала тәрбиесімен жанұялық
қарым-қатынаста ... ... ... ... ... шкалаларға сипаттама:
1.“Қабылдау – шеттету” шкаласы. Бұл шкала ... ... ... ... ... Шкаланың жоғарғы
шегіндегі ... ... бала ... жетістігі-мен
кемшілігімен қоса қабылдайтынын ... ... ... ... ... ... оның көз ... мен ,
ойларымен санасады. ... ... ... ... оның
қызығуларымен шығармашылық көзқарастарын құптап қолдау жасап ... ... ... ... ерте ... оны ... бір салаға бейімдеуге тырысады. Шкаланың ккелесі ... ... ... тек ... ... және ... ... қабылдайды. Ата-ана баласын ... ... жолы ... өмір ... ... ... ... ешқандай
табысқа қолы жетпейтін ... ... ... субьект ретінде
қабылдайды. Мұндай ата-ана баласының қабілетімен мүмкіндіктеріне ... ... ... силамайды.
2. Кооперация немесе ата-ана қатынасының әлеуметтік қалаулы образы.
Бұл ... ... ... баласының творчестволықәрекеттерімен
индивид жоспарларына қызығушылықпен ат ... ... ... ... ... ... әрекеттерімен жеке тұлға жоспарларына
қызығушылықпен ат салысып ... ... ... ... ... ... ... бағалап өзіне мақтаныш
тұтады. Ол баланың дербестігі мен ... ... ... және
өзімен тең ұстауға тырысады. Ата-ана өз ... ... ... ... ... қарайды. Көзқарастары мен ... ... ... Елбесіп-селбесіп - баламен ... жеке адам ... ... ... ... ата-ананың баламен
симбиотикалық қатынасқа ұмтылатынын ... Бұл ... ... өзін баламен бір тұтас ... ... ... ... ... ... Ата-ана баласы үшін үнемі
мазасызданады. Бұл мазасыздану баланың ... ... ... үдей ... Өктемшіл гиперсоциализация - бала жүріс-тұрысымен әрекетін
бақылаудың бағытымен ... ... Бұл ... ... ... ата-ана бала қатынасындағы өктемдігін көрсетеді.
Ата-ана өз баласына бағыну мен тыңдауды ... ... Ол ... ... бала ... ... бейім келеді. Бала
өз талабынан кез-келген дербес бастама үшін ... ... ... ... ... ... ... ойлары, сезімдері мен
индивидуалды ерекшеліктерін үнемі қадағалап отырады.
Жанұялық ... ... типі орын ... бала ... қабілеттерінің қалыптасуы немесе дамуы туралы сөз ... өзі ... ... ... “Кішкентай жолы болмаушы” мұнда ата-ананың баласын қабылдау
мен түсіну ... ... Бұл ... бойынша жоғары
мәліметтер атаана қатынасындағы өзінің тұлғалық және ... ... ... ... ... ... өз ... жасымен салыстырғанда кішкентай деп қарайды. Баланың қызығулары
ой-пікірі, сезімі, ... ... ... ... ... Ата-
ана өз баласының ақыл-ой мүмкіндіктері мен ... ... ... ... ... ... қарай кез—келген іс-
әрекетте бақылап қадағалап отырады.
Бұл жағдайлар баланың ... ... ... мен Жүзеге
асуына бір қатар кедергі келтіреді, ... ... ... ... әкеп ... әкеп ... Жиля ... әдіс жалпы баланың өзара тұлғалық қарым-қатынасының оған ... ... ... Ол 42 ... оның 25 ... ,17 тексттік
тапсырмадан тұрады.
Зерттеудің барысында біз барлық 12 көрсеткіштен емес , 4-нен ... ... ... қарым-қатынасты зерттеу бойынша:
1) досына деген қарым-қатынас .
2)ата-анаға деген қарым-қатынас.
3) аға ... ... ... ... ... бойынша
Суреттік –тест " Мен және менің ... ... тест ... құрбысына деген қарым-қатынасты, эмоционалды сферасын
зерттейді. Біз ... ... ... мен ... ... ... ... деген қатынасы және ... ... ... Бұл ... біз ... ... жиі
қаншалықты түсетінін, просоциальді қабілетін, яғни басқа балаға көмек
көрсетуін байқадық.
2.3 Эксперименттік ... ... ... ... ... кезеңінде жанұялық тәрбие
стилінің баланың жалпы ... ... ... әсерін
анықтау мақсатында ... ... ... ... ... Зерттелуші мектеп жасына дейінгі балаларға негізінен
проективті зерттеу ... ... ... әр ... жеке жұмыс
барысында сенімді байланыс қатынасын ... көп мән ... ... кезеңі проективті интервью, яғни балаға жанама
сұрақтар қою ... ... ... пен ... ... ... алу көзделді. Мұнда сұрақ реті төмендегідей болды.
1. Үйде ... ... ... ... ... ... ұсынса кімді бірінші бейнелейсің?
3. Үйде ... ... ... ... ... күтесің?
4. Егер сені біреу ренжітсе, ол ... ... ... ... Сен қателік жібергенде кім жазалайды.
6. Сен үлкейіп әке немесе шеше ... өз ... ... ... кім ... ... екі билет болса циркке, кіммен ... ... ... ... ... ... ... “Жанұя” суретін
салу идеясы ұсынылды. Балаға бұл ... әдіс ойын ... ... . ... ... ... жүргізілді.
Нұсқау: Өз жанұяңның суретін сал.
Ескерту: Мұнда балаға артық түсіндірудің қажеті жоқ. ... ... бала ... ... белгілі бір ... ... етуі ... ... ... ... мына ... көңіл
аударумен тіркелді: а) дене бөліктерін салу жүйелігі; ә) үзіліс; ... ... в) ... аңызша түсініктеме беруге ұмтылыс; г)
суретттегі бейнеде ... ... ... ... іс-әрекетін толық ... ... ... ... ... алу ... әңгіме өткізілді.
Балаға мұнда ... ... ... Суретте кім бейнеленген?
2. Ол қай жерде орналасқан?
3. Жанұя мүшелері не шаруамен ... Оны кім ... ... Олар ... көңілді ме? Неге?
6. Суреттегі ең бақытты жолы ... кім? ... ... ең ... жолы ... кім? ... кезде баланың жанұя мүшелерінің әрқайсысына деген ... ... ... ... ... ... ... дейінгі балаларға ... ... ... ... жанұялық қарм-қатынас типі мен тәрбие стиліне деген ... ... ... ... ... ... анықталды. Бұл
туралы мәліметтерді ... ... ... ... кеңірек
баяндалады.
Ата-ана бала қатынасын анықтауға арналған (ОРО) ... ... ... ... ... ... жүргізіп, топтың орталық мәліметтері
кестеге орналастырылды.
Кесте-1 Ата-ана бала қатынасына арналған әдістеме
| |Шкала атаулары ... | |
| ... ... ... ... ... |
| ... | | | ... ... |10 |7 |5 |6 |3 ... |15 |4 |2 |4 |2 ... |16 |9 |4 |5 |6 ... |8 |6 |4 |3 |0 ... |20 |14 |16 |12 |0 ... |6 |8 |1 |5 |6 ... |7 |8 |1 |6 |6 ... |17 |9 |2 |1 |1 ... |6 |1 |1 |5 |6 ... |12 |8 |2 |3 |2 ... |6 |2 |1 |5 |6 ... |7 |3 |2 |5 |5 ... |22 |9 |4 |2 |0 ... |24 |8 |6 |1 |0 ... |24 |9 |6 |2 |1 ... ... ... ... барысында зерттеу болжамы
анықталады. Анықталған зерттеу болжамын дәлелдеу үшін рангілік-корреляция
коэффициенті ... ... ... Нo – ... ... ... мен ... қарым-қатынас
қабілеттіліктері көрсеткіштері арасында өзара байланыс жоқ.
Н1 – ... ... ... мен ... ... ... ... өзара байланыс бар.
Кесте -2 Ата-ана бала қарым-қатынасының «қабылдау-шеттету» және
«кооперация» шкалалық көрсеткіштерін өзара салыстыру
|№ |Қабылдау ...... ... № |d |d² |
| ... | ... | | | ... |53,79 |8 |31,19 |8 |0 |0 ... |90,50 |10 |48,82 |11 |-1 |1 ... |92,4 0 |11 |80,93 |14,5 |-3,5 |12,25 ... |12,02 |7 |19,22 |7 |0 |0 ... |98,73 |13 |48,82 |11 |2 |4 ... |0,63 |1 |9,77 |5 |-4 |16 ... |3,79 |4 |48,82 |11 |-7 |49 ... |93,67 |12 |48,82 |11 |1 |1 ... |3,79 |4 |3,46 |1 |3 |9 ... |77,21 |9 |5,67 |2 |7 |49 ... |3,79 |4 |9,77 |5 |-1 |1 ... |3,79 |4 |7,93 |3 |1 |1 ... |3,79 |4 |9,77 |5 |-1 |1 ... |99,36 |14,5 |48,82 |11 |-3,5 |12,25 ... |99,36 |14,5 |80,93 |14,5 |0 |0 ... | |120 | |120 | |156,5 ... Ч. ... рангілік ... ... ... ... rS ... ... анықтаймыз (В.Ю.Урбах, 1964)
rs={, rs > rs kp , ... Нo ... ... Н1 қабылданады.
Жауап: Ата-ана бала ... ... ... шкалалық көрсеткіштері арасында өзара ... ... ... ... және ... болмаушық» шкаласын
өзара салыстыру.
|№ |Авторитарлық |Ранг N ... ... N |d |d² |
| | | ... | | | ... |95,76 |14 |84,81 |9,5 |4,5 |20,25 ... |69,30 |7 |70,25 |6,5 |0,5 |0,25 ... |83,79 |10 |99,37 |14 |-4 |16 ... |53,87 |5,5 |14,55 |2 |3,5 |12,25 ... |95,76 |14 |99,37 |14 |0 |0 ... |83,79 |10 |99,37 |14 |-4 |16 ... |95,76 |14 |84,81 |9,5 |4,5 |20,25 ... |13,86 |3 |45,57 |4,5 |-1,5 |2,25 ... |83,79 |10 |84,81 |9,5 |0,5 |0,25 ... |53,87 |5,5 |70,25 |6,5 |-1 |1 ... |83,79 |10 |84,81 |9,5 |0,5 |0,25 ... |83,79 |10 |96,83 |12 |-2 |4 ... |32,13 |3 |14,55 |2 |1 |1 ... |13,86 |1 |14,55 |2 |-1 |1 ... |32,13 |3 |45,57 |4,5 |-1,5 |2,25 ... | |120 | |120 | |97 ... Ч. ... рангілік корреляция ... ... ... rs - тің ... ... ... 1964)
rs={, rs > rs kp , ... Нo ... ... Н1 қабылданады.
Жауап: Ата-ана бала қарым-қатынасының ... және ... ... ... ... өзара тығыз
байланыс бар .
Кесте-4 Рене-Жиля әдістемесі бойынша мәліметтер
|Зер.топ. ... ... |
| |I |II |III |IV |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |
|Қар-қат. |73.2% |61.5% |28.7% |74.5% ... .түс. | | | | ... | | | | ... |57.7% |71.1 |45.1% |53.1% ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... ... біз ... 12 ... емес , 4-нен ғана
қарастырдық.
А. ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас .
2)ата-анаға деген қарым-қатынас.
3) аға -әпшелеріне деген қарым-қатынас.
Б.Қарым- қатынасқа ынтасы бойынша
Зерттеу бойынша : " ... ... ... " шкаласында қарым-
катынасқа тез түсу тобында 100% ... орта ... 73.2 ... ... қарым- қатынасқа түсетін топта 57,7 % болды. Яғни, бұл
1-топтағы балалар ... ... түсу ... жоғары
және өзіндік тұлғалық ерекшеліктері байқалады. Ал 2-топтағы балалар
көбінесе өздері ... ... ... қатынасқа түсетін құрбылармен
араласады. (Тапсырмалары № 1-5, 8-19, 25, 30, 33,35, 40,).
Демек бұл топтың балалары тұлғалық қасиеттері ... ... ... деген қарым-қатынас" шкаласында 1-топта ата-анасы жақындығы ,
қарым-қатынасқа жағымды әсері байқалады-61.5%.
2-топта ... ... ... ... ... Әрдайым
қадағалауға тырысады. Ата-ананың сөзіне еріп жүреді. 71.1%.(1-4, ... ... ... ... 1-топ 28.7% ... . Яғни 2-топ ... ... жиі түседі.( 1, 2,4,5, 6, ... ... ... -1 топ 74.5% . 2-топ 53,1%. Яғни ... ... өздерін белсенді ұстайды. (16,22-24).
Кесте-5 "Мен және менің ... ... ... ... ... ... |жиі ... топ ... ... топ|
|эмоц. Фон. |76.6 |63.3 ... ... |96.6 |53.3 ... ... қатынасы |93.3 |71.1 ... қар.- |71.1 |50 ... | | ... | | ... және менің досым" әдістемесі бойынша мәліметтер сурет салу
техникасы мен анализдің ... ... ... ... бөліп
көрсетті.
2.4 Мәліметтердің сапалық психологиялық талдауы
Жанұялық қарым-қатынас типі мен ... ... ... ... ... әсерін зерттеу жүргізу нәтижесінде
“Ата-аналар қатынасы” (ОРО) ... ... ... -
статистикалық өңдеуден алынған мәліметтерді шкалалық ... ... ... ... ... ... бірі – ... жасына дейінгі
балаларға проективті ... ... ... жүргізіліп ата-ана
қатынасымен тәрбиелеу ... ... ... анықталды. Енді осы
жүргізілген проективті зерттеудің нәтижелерінің сапалық ... ... ... ... ... ... ... жауаптар табиғатына талдау жасалынды.
1. Үйде кіммен тұрасың? Бұл ... ... ... баланың жанұя
мүшелері ішінен өзіне ең жақын ... ... ... ... әпке,
сіңлі) немесе жанұядағы беделді тұлғаны атайтыны байқалды. Көп балалы
жанұяларда жанұя ... атап ... ең ... ... бала ... ... ... атамай кететіні де байқалады.
2. Саған жанұя ойынын ойнауды ұсынса кімді ... ... ... ... бала-әке-шеше) т.б. мұнда көбінесе мектеп
жасына дейінгі балалар өз ... ... ... ... ролін
ойнауға бейім екенін ... ... Үйде ... ... ... ... ... күтесің? Бұл жерде
ана ролі ... ... ... ... ... ... ... оған эмоционалды түрде етене ... ... ... Егер сені ... ... ол туралы кімге айтар едің? ... ... ... ... ролі анық ... Бала үшін
жанұядағы кімнің беделі жоғары екенін көруге ... Ал ... ... ... ... алу - ... ... арасындағы
эмоционалдық сенімді байланыстың жетіспеушілігін байқатады.
5. Сені қателік жібергенде кім ... ... ... Бұл сұрақтың тиімділігі сол ... ... ... ... алғанын анықтауға болады. ... көбі ... ... ... ... ... шығармау сияқты жаза ... ... Сен ... өзің әке ... шеше ... өз ... ... Мұнда ұл бала үшін әке, қыз бала үшін ... ... ... ... екенін байқауға болады. Келесі
маңызды мәсәлелердің бірі бала өзі ... ... ... стилі мен қарым-қатынас табиғатына деген ... ... Олар ... үшін не ... , не ... ... ... көңілмен дәл жеткізеді.
7. Өскенде кім боласың? Бала өзі үшін ... ... ... ... кәсібін айтады. Сұрақшы кей жағдайда бала
ұғымына сай ... ... ... зерттеу барысында кейбір жаұяда
балалар әке-шешесінің мамандығы немесе айналысатын кәсібі жайлы бейқабар
болатыны байқалады.
Зерттеу ... ... ... тағы бір ... ... ... ... Бұл балалармен ... ... ... ... ... ... ақпараттарды алуға
бағытталады. Екінші кезеңдегі “жанұя”’ суреті ... ... ... ... барысында мектеп жасына дейінгі балалардың
жанұялық қарым-қатынаспен жанұя ... ... ... ... ... ... ... проективті әдістерге біршама
толық мағлұмат ... ... ... ... ... “Жанұя”
әдістерінің нәтижелерін сапалық таңдауда суреттеу формальды ... ... ... ... екі ... ... шығаруға
борлады.
а) Жанұя суретінің құрылымын талдау, яғни ... ... мен ... ... ... ... теңдігі және суретттегі
жанұя мүшелерінің бейнелену орны мен ... ... ... ... ... балалардың салған суретін ... ... ... ... ... ... анық байқалады. Бала
мынандай өз жанұясының ... ... ... ... бұл ... ... ... адамды тастап кетеді.
Сонымен қатар бала суретіндегі ... ... ... ... ... ... пен өзара қарым-қатынас табиғатын анықтауға
болады. Мұнда бала ... ... ... ... бірден-бір
қашықтықта орналастырады. ... ... ... ... ... ... салу ... Ол өз кезегіндегі
баланың осы жанұя мүшесіне ... ... ... ... Бала ... ... іс - ... айналысып жатқан
жанұя бейнелері бұл жанұядағы ата-ана бала ... ... ... ... ... суреттерде ортақ іс-әрекетке
біден-бір ... ... ғана ... Бұл ... жанұядағы
микротондық қалыптасу көрінісі деп түсіндіруге болады.
б) Бала ... ... ... өзі ... ... әрі ... беделді саналатын бұл тұлғаны ... ... ... және ауызша түсіндірмемен толықтыратыны байқалады. ... үшін ... ... ... ... ... дене ... де
түгелдей салмайды. Сонымен қатар мұнда суретті өшірумен бастыра салуды
да айқын ... ... ... ... ... мен ... суретін талдау ... ... ... ... өте ... деп ... болады. Сонымен бірге ... ... бала ... ... ... ... сызықтарын
қолдануда ер адамдарды бір түрде, әйел ... бір бір ... де ... ... ... ... баланың осы салған ... ... ... баланың жанұядағы орны және жалпы жанұялық
қарым-қатынаспен тәрбие ... ... ... ... алуға болады
деген тұжырымдауға тығыз ... бар. ... бала ... ... ... ... ... тұлға өте үлкен, ал бала ... ... ... ... етіп белгілейді.
Демократиялық стилі болса ата-ана мен бала ... тең ... ... ... кедергісіз бейнелейтіні анық.
Симбиотикалық - қолдаушы стилі басым болғанда баланың ... ... өте ... әрі ... ... ... бала ... кемсітіп бейнелейді. Зерттеу ... ... ... бала ... ... ... ... бойынша
болжанған жанұялық қарым-қатынаспен ... ... ... зерттеу нәтижелерін өзара жоғары сәйкестікте ... ... ... ... ... дейінгі балалар бойында
жанұялық қарым-қатынас пен тәрбие ... ... ... ... ... ... ... Ал бұл қатынас өз кезегінде бала
творчестволық қабілетіне қолдаушы ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас қабілеттерінің
дамуына ең ... ... типі ... ... ... ал ... стилінде демократиялық стиль ... ... ... ... көрінеді.
Керісінше, балаға “жолы болмаушы” (неудачник) деп ... ... ... ... ... тыс қамқорлық көрсету стильдері
–бала бойындағы қарым-қатынас қабілетінің ... ... ... ... ... ... ... қажетті дәрежеде дамуын
тежеумен бірге, ... ойын ... ... тұлға аралық қарым-
қатынас пен дербестікке қабілеттерінің қалыптасып, ... зиян ... ... зерттеу қарым-қатынасты әрекет деп қарастыру
керек екенін ... ... екі ... одан да көп ... ... ... және нәтижеге қол жеткізу мақсатында өзара әрект етулері.
Қарым-қатынас әр түрлі функцияларды ... Оның ... ... ... ... ... ... дамытып қалыптастыру,
адамдардың бірін бірі ... ... ты ... ... ... ... обьект, мотив, құрал, мақсат, ... Бұл ... ... критерииларды б өліп қарастыруға мүмкіндік
берді.
Мектепке дейінгі жастағы баланың жоғарғы жүйесі «бала мен ... ... ... қарым-қатынас орнатуы өзімен жасты балалармен
қатынастың даму ... ... ... ... ... төрт ... бқліп қарастыруға болады. Оқиғалы-тұлғалық, оқиғалы-
iскерлi, ситуациядан тыс танымдық, ... тыс ... ... ... ... даму динамикасын да кескіндейді.
Баланың өзімен жасты баламен қарым-қатынасы кеш ... ... ... қарағанда балалық тұлғаны қалыптастыру үшін нәтижелі ... ... ... ... ... қарым-қатынас
серігін тануға мүмкіндік алады. Ал онымен бірге өзін өзі тануға да қол
жеткізеді. өзімен ... ... ... ... ... ... қалыптасуына жағдай жасалады. Өзімен жасты баламен ... ... ... ... ... ұғым ... ... болады. Сонымен
бірге өзара бағалау әрекетіне қол ... ... ... ... ... ... ... тақырыбының мазмұнын ашу мақсатымен жанұялық ... және ... ... ... мектеп жасына дейінгі баланың
шығармашылық ойлау ... ... ... ... ... ... ... шалу жасалынды.
Зерттеу жұмысында бірқатар әдістемелерді қолдана ... ... ... ... ... ... ... толығымен
расталды. Анығырақ айтсақ, жанұяның қарым-қатынас типі мен тәрбиелеу
стилін мектеп ... ... ... ... қабілетінің
дамуына әсері бар.
Қорыта келгенде кез келген жанұядағы балаға деген ... ... пен ... ... ... орын алуы ... ьжалпы ақыл-
ой және шығармашылық қабілетінің дамуының ... алғы ... ... ... ... ... ... не көрсең, ұшқанда соны
ілерсің” - ... ... ... ... ... ... ... келтіруге ... ... ... Т.В. ... ... как ... развития отношеня к
себе ребенка младшего школьного возраста.:Дис . . канд. псих ... ... ... Смирнова Е.О. Проблема общения ребенка и ... ... ... и М.И Лисиной. \\ Вопросы психологии.,-1996.-№ 6 –с 76-87.
3. Титаренко В.Я. ... и ... ... ... 1987, ... Семья и формирование личност и \ Под ред. А.А. Бодалева, ... ... А.Н. ... ... ... 1972 .-574с.
6. Василькова Ю.В., Василькова Т.А .. Социальнакя педагогика. ... ... Е.В. ... ... стиля семейного воспитание
личностных особенностей ребенка и ... ... ... ... ... ... Наук.-Пенза, 2000.-237с.
8. Выготскии Л.С.Избранные психологические труды.- М.,1999.-367с.
9. Ломов Б.Ф. Проблема общение в психологии.-М.,1981.-С.3-34.
10. Лисина М.И.Развитие ... ... ... в ходе ... ... и ... \\ Вопрсы психологии .-1982 .-№4.-С.35.
11. Андреева Г.М.Социальная психология.-М.:Изд-во МГУ, 1980 .-429с.
12. Лисина М.И. Проблемы онтогенеза общение.- М., 1986.-143с.
13. Артемова Л.В О ... ... ... ... ... ... отношения. –М., 1970. –С.160167.
14. Башлаков Л.Н Влияние ... ... с ... ... ... :Автореф.дис. ... канд. психол.наук.-М.,1986.-
24с.
15. Развитие личности ребенка –М.: Прогресс, 1987.-270с.
16. Развитие общение у дошкольников\ Под ред.А.В Запорожца. ... ... ... Л.Н.,Смирнова Б.О.Общение со взрослыми как условие осознания
детьми своих собственных действий \\ Проблемы возрастной психологии.-
.,1989.-С.21-22 .
18. Годовикова Д.Б.Влияние общение со ... на ... со ... Иследование по проблемам возрастной педагогической психологии.-М.,
1980.-С ... Реан А.А., ... Я.Л. ... ... ... ... .-428 с.
20. Мухина В.С. Возрастная и дифференциальная психология .-М., ... ... Х.Т/ ... ... ... Алма-Ата ,1992.-234с.
22. Репина Т.А., Горяйнова А.Ф. ... ... ... ... ... у ... дошкольного возраста –Краснодар ,1975.-
с.216-219
23. ... Л.И. ... и ее ... в детском возрасте .-М:
Просвещение, 968.-464 с.
24. Абраменко В.В. Роль совместной ... в ... ... к ... у дошкольников : Афтореф. Дис ... кан. Психол
.наук.- М., 1981.-27с.
25. Е.А. ... ... М: ... тип ... ... ... с.
26. Басов М.Я. Методика психологического наблюдения над детьми .-М-Л: Гиз
1926-350с.
27. Буева Л.П Человек деятельности и ... .М. " ... 1987-216 ... ... Д.Б. Влияние общение со взрослыми на ... ... ... .\\ Иследование по проблемам возрастной и педагогической
психлогии.отв ред. Лисина –М НИИОП , 1980. С ... ... А.В. ... ... ... детства до формирование детской
личности \\ Принцип развития в психологии. М: наука 1978-с. ... ... А.В. ... М.И. ... ... у дошкольников .М.
Педагогика .1974.288с.
31. Ковалев .Психология личности .М: Просвещение 1970-391с.
32. Коломинскиий Я.Л. ... ... ... ... ... Леонтьев Л.А. психология общение. Посбиедля студентов – таргу. ... ... Б.Ф. ... и ... ... поведение .-1976-С.64-94.
35. Мухина В.С. ... ... \\ Под ред. ... Л.А. ... .1975.-235с.
36. Кулик Л.А., Берестов .Н.И. "Семейное ... ". М: ... ... Ю.Н." Как дети ... ... ... Кон И.С. "Ребенок и общество "
39. Спицин "Хроника семейного общение ".М:1987.- 150с.
40. Смирнова Е.О. Холмогарова ... ... ... коррекция, .М: Гуманит. изд. Цент .Владос. 2003.-
160с.
41. Ломов.Б.Ф." Проблемы общение в ... ... ... А.А. ... ... ... психологические труды". М.
–Воронеж. 1896-16с.
43. Добрович А.Б.Воспитателю о ... и о ... ... .1987-с ... ... Н.Ю. ... – психологические проблемы общение .Ленинград.
1986 – с .43.
45. Шестопалов. Р.А. Общение возможность и действительность.-Фрунзе . 1985.-
С.3.
46. ... Б.Г. О ... ... человекознание .-М.: наука , 1977-
384с.
47. Байкова И.А. Особенности общение со сверстниками и ... ... ... ... ... и ... ... исследование в
психологии . М-1982.-112с.-38-42.
48. Якобсон П.М. Коллектив семьи и ... ... ... ... Т.В. Роль ... в ... ... детей дошкольного
возраста в игре . М., 1983,
50. Митева Л.Б. Соотношние ... ... ... со ...... ... М.И., ... Х.Т. Специфика восприятие и общение у
дошкольников.Алма-Ата , Мектеп, 1989.80с.
52. Счастная А.М. ... ... ... ... в ... в ... детского сада и подготовительной школы
.1980.-60-75с.
53. Варга .А.Я. ... и типы ... ... Проблемы коммуникативной и познавательной деятельноти личности.
Межвузовский сборник. Под ред. ... ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі балалардың құрдастары мен қарым-қатынасына ата-ананың тәрбие ықпалын зерттеу23 бет
Әрекеттесуші массалар заңын тотығу - тотықсыздану тепе - теңдігіне қолдану82 бет
Менеджердің жұмыс істеу стилі17 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
5-6 жасар балаларды мектепке даярлау әдістері7 бет
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет
«Көлік шинасының резина үгіндісінің мұнай битумының сипаттамаларына әсерін зерттеу»26 бет
«Ферменттерді бөліп алу ферменттер әсерінің кинетикасы»5 бет
«ФФПС» - сериалы суда еритін полимерді цемент шикізат шламының сұйылтуға әсерін анықтау36 бет
Автотербелмелі жүйелер кластерінің сигнал өндіру режимдері және оларға шуыл мен флуктуациялардың әсерін тәжірибе жүзінде зерттеу40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь