Жұмекен Нәжімеденовтің философиялық лирикасы

Кіріспе

І тарау. Ж.Нәжімеденов поэзиясындағы туған жер тақырыбы

ІІ тарау. Ақынның философиялық лирикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІІ тарау. Ж.Нәжімеденовтің поэзиясындағы соғыс тақырыбы


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
................................3
І тарау. Ж.Нәжімеденов поэзиясындағы туған жер
тақырыбы....................................................................
.........................
ІІ ... ... ... ... Ж.Нәжімеденовтің поэзиясындағы соғыс
тақырыбы ... ... ... ... қарастырып зерттейтін нысанымыз:
Ж.Нәжімеденов поэзиясының көркемдік ерекшелігі.
Ж. Нәжімеденов шығармашылық ... көп ... Ол – ... ол ... ... ... ... пікіріне ден қойсақ: «Жұмекен сөз жоқ,
ешкімге ұқсамайтын, ешкімді қайталамайтын, өзіндік ... ... ... ... бар, көп ... көп ... көп ізденетін ақын.
Алған тақырыбын да оны ... ... ... да ... ... алмайын дегенді үздіксіз ойлайды. Ол адамның, жаратылыстың
сыртқы қалпынан көрі ... ... ... адам мен ... ... ... ... ұнатады» деп ақынға Әбділдә Тәжібаев
жоғарғы баға берген болатын.
Ғалым атап ... Ж. ... ... ... ... ... қолтаңбасы бар көрнекті ақындардың бірі.
Қаламгердің поэзиялық шығармаларында адам өмірі, адам тағдыры ерекше
орын алады. Жаратылысы терең ойлы ақынды адамның тек ... ... ... емес, ішкі жан иірімдері, ізгі ойлары, ниеті мен пиғылы да ... білу үшін ... ... есіме алғым келеді» -
деген Ж. Нәжімеденов поэзиясының азамзаттық үні мен ... ... ... ... Ж. ... ... мен ойы қатар өрбіген қысқа өлеңдер
жазумен ... кең ... ... да ... ... ... оның ... қоғам мен адам тағдыры жайлы ой толғаған поэма, дастандарындағы
философиялық элементтерді сол ... мән ... ... жүйесіне
көркемдеу құралдарын қолдану амал тәсілдеріне сүйене ... ой ... ... ... ... ... жасалынған жоспар бойынша, туған жер,
философиялық және соғыс тақырыбындағы жырларының идеялық,
эстетикалық мән-мағынасын ашып көрсету.
2. Қаламгердің өмір, қоғам, адам тағдыры ... ой ... ... ... Ақын ... поэзиясының көркемдік ерекшелігін, шеберлігін
өзімен замандас ... ... ... шығармаларымен
салыстыра отырып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ажырату.
Бұл мақсаттрды жүзеге асыру үшін ... ... ... Ж.Нәжімеденовтің шығармалар ... ... ... тән ... ерекшелік, көркемдік ізденісті талдау.
2. Жұмекен ақынға қатысты әдеби-сын ... мен ... ... ... ... ... мәселесіне байланысты әдеби
теориялық еңбектермен танысу.
4. Келтірілген өлең ... ... ... ... ... танымдық сипатын ашу.
Диплом жұмысын жазу барысында жинақтау, жүйелеу, ... ... ... ... ... ... жаңалығы – көрнекті ақын ... ... ... оның ... адамдық көзқарасын
аңғартатын азаматтық, философиялық туындыларын идеялық тұрғыдан анықтау.
Ж. Нәжімеденовтің өз ... ... ... деталь және
символ т.б. бейнелеу құралдарын қолдану арқылы өлең ... жыр ... ... әдіс ... ... ... түрлі тақырыпта жазылған туындыларында көтерілген
гуманистік, азаматтық, адамгершілік проблемаларды ... ... ... ... ... ... шеберлігін анықтау.
Әдеби шығармалардың қай саласының ...... ... ... сол шығарманың иесі–қаламгер. Әдебиет
әлемінде көркем өрнектерімен, ғұмырлы жырларымен, азаматтық бітімімен соны
із ... да ... ... мен ... ... бұл пікір тек өз
уақытының ... ... ... қана ... келер ұрпақпен де үндесе
алар дарындыларға ғана арналары ... ... ... ... ... ... тарқатар ойымыздың
бір ұшы Жұмекен Нәжімеденовтей дарынға келіп тіреледі. Тағдыр ... ... ... талантына тосқауыл бола алмады. Ақын азғантай
өмірінде ... ... да, ... пікірін де қалыптастырып
үлгерді. Оның мұрасы–философиялық терең түйіндерімен, ... ... ... ... ... бағалы. Ақиық ақынның әр
парағынан азаматтық үні айқын аңғарылады.
Француздың ұлы ... ... ... «Өнердің бірінші заңы: егер
айтатының болмаса, аузыңды ... Егер ... ... ... ... деп ... ... екен. Бұл заңдылықпен Жұмекен ақынның
поэзиядағы өсу ... да, ... ... да ... ... ... ... поэзиясында ақындар әлі бара қоймаған жайларға өзінше ... ... Осы ... ... ... ақын ретінде танылған Жұмекеннің көпшілік
оқырманға түсініксіздеу көрінуінің себебі де – ... ... ... ... өзінің оқырмандарын қалыптастыру мақсатынан
туатын ойларының тереңдігінен, ... ... ... ... ... өзіне көп үңілуді, табиғат ... ... ... ... ... етеді. [5.184]
Көп ақындарды саралап, бағалап жүретін оқырман жұртшылықтың біразы
Жұмекен ақынға келгенде пікір айта алмай, тұйыққа ... бар. ... өзге ... ... дара ... мен ... диалектикасы
бар, өнерді өмірге балаған қамшының сабындай тым ... ... ... бір ... ... өнердегі арзандықпен күресіп өткен
Жұмекеннің дара бітім-болмысы мен өзіндік қолтаңбасы төңірегінде
әлі де ... ... кең ... ... ... Кеңшілік]
Жұмекен Нәжімеденовтің шығармашылығы туралы айтылған пікірлерге
ден қойсақ, ақынның қылқаламынан ... ... ... Бұл туралы
Қадыр Мырзалиев: «Сақалдарына ақ кіргенше ... ... ... жай ... ... ... өлеңдерін оқымаса да
болады. Оның жыры ... ... өте ... ... ... ... ... деген болатын. [9.37]
Әділғазы Қайырбековтің: «Жұмекен – түсініксіз ақын деп ...... ақын деп ... ... әлі ... ... айтысумен
келе жатса, онда ақиқат жалғыз: Жұмекенді біз әлі ұғып, танып, ... ... Ол – ... ... ... ... Ол – ... Ол – интеллектуал ақын» деген. [5.184]
Жұмекен ... ... 1935 жылы ... ... ... ... деген жерінде дүниеге келген. Нұржау кеңесіндегі Ленин
атындағы мектепті үздік ... ... ... ... ... ... кейіннен КСР Жазушылар одағы жанындағы
Жоғары ... ... ... ... ... ... ... бастап, Қарағандыдағы көмір
шахтасында комбайнер болып істеді. ... ... ... «Жазушы»
баспасында, «Лениншіл жас» газетінің редакциясында, Қазақстан Жазушылар
одағының әдеби ... ... ССР ... ... және ... мемлекеттік Комитетінің көркем және оқу ... ... ... «Мектеп» баспасының бөлім бастығы болып жұмыстар
атқарады. ... ... ... ... ... ... анамыздың төркіні
– Алаша ауылы болса, сол ауылдан шыққан ... ... ... бүкіл Нарын елі әліге дейін аңыз қылып айтады екен.[7]. Өзі
де сол эпос ... ... ... сом асылдың сойынан секілді. Жалғыз
баласы Сабыр майданға аттанғалы ... ол ... ... сорына
ертіп апарып, аяғына биік тақалы әмірқан етігін кигізіп, тұзы ... ... ... із ... ... ... басқан таңбадай сайрап
түскен сыңар ізге ... ... ... ... ... ...... жауса, әлгі ізді су шайып ... ... амал еді. ... қан ... ... ... аман ... деген тілекші ырым
болса, екінші жағынан жалғызын сағынғанда іздеп барып, көріп мауқын
басатын көз ... еді. ... да, бұл тек ақын ... ... тосын
тапқырлық еді.
Соған қарағанда, Жұмекен талантының алтын бастауында да ... ... ... ... [23.4].
«Алматыға мұғалімдікке оқуға келген Жұмекен мектепте озат оқып
жүрген қазақ әдебиетінен шығарма ... ... ... ... не ... ... айтуымен комиссиядан әлгі жазған шығармасын тексеріп жіберсе,
жазғандарына ... сия ... ... Жұмекен: «Менің ең алғашқы
маңдайыма ... ...... ... сия ... ... деп
еске алып отыратын дейді жұбайы ... ... [8.13]. Суық ... ... де, дәлелдейтін дәрмен таба алмай, арыққа аяғын малып
налып ... ... ... ... бара ... ... офицері Ғұбайдолла
Ержанов байқайды. Бұрылып келіп, жағдайын біліп, үйіне апарып, Қарағандыға
жұмысқа алынып жатқандарға ... ... ... ... соң ... қуып ... ... Осы жолда өнер сүйер, өлең сүйер қауымға өзінің өнерде енші алып,
ешкімге ұқсамайтын, ешкімді ... тың жол ... ... өлең,
нағыз ән тарту ететінін айтып өз оқырманын қуаныш-шаттыққа бөлейтініне, өз
жырларын кәусар бұлақтың мөлдір моншақтарындай шашып, жыр ... ... ... ... ... ... серт бергендей болады.
Жұмекеннің дәл осы ойын, көңіл-күйін, қуаныштан ... ... мына бір ... көре ... ... тұр, ағайын, мен өнерде енші алам,
Ұқсамайтын ешкімге жаңадан бір жол салам.
Сай қуалап, жұрт ұқсап, соқпақ қуман ... ізін ... ... ... ... ... ... бұлақ, нағыз ән, -
Қара шыңның төбесін тесіп тұрып ағызам.
Расында да, ХХ ... ... ... ... ... ... суы ... асып–тасып жатқанда, әсіресе,
ақындардың ақ желкенді ағыстары айқын көзге шалынған шақта ... ... ... әуен де көп ұзамай ... ... ... әу ... ... және ... ... «Балауса» (1961), «Сыбызғы» (1962), «Өз көзіммен»
(1964), «Жоқ, ұмытуға ... (1965), ... пен ... (1966), «Күй
кітабы» (1967), «Мезгіл әуендері» (1968), «Көктем самалы» (1969), ... күн» (1972) – ... 11 ... 9 жыр жинағын беріпті. Бұдан
соң күтпеген бұрылыс жасап, ... ... үш ... ... «Ақ
шағыл», «Кішкентай», «Даңқ пен дақпырт». Жұрт «Жұмекен поэзиядан ... деп ... түйе ... ол ... жоққа шығарып, ... жыл ... ... ... (1979) ... ... ... көрді. «Жеті бояу»
- Жұмекен Нәжімеденовтің ... ... ... ... ... ... көгіне кемпірқосақ секілді керілген, көзге
де, ... де ... ... [8.13]
2001 жылы «Ана тілі» баспасынан «Отырар кітапханасы» сериясымен
жарық көрген «Мен ... атты ... ... тағы да көп ойларға
жетелейді екен. Ең ... ... ... ... ... ... тұтас дүние ретінде оқырманға ұсынылуы ұтымды болған. Бұл
дастандардың бір қатары бұрын ақынның жекелеген жыр ... ... де, ... ... рет ... ... да ... мінезі-жырында. Тумысында жайсаң мінезді Жұмекен жырында да
сондай. Не ... да ... ... өз ... жүрегінің қанымен
жазғандарын ғана ұсынады. Өмірге өлердей ғашық ақын өз жаны мен ... ... ... ... жыр ... ... келген кездің өзінде-ақ ақын
туындылары жырдың ... еді. Оның ең ... ... өне ... ішкі қоңыр ырғағымен адамның жүрек ... ... тау ... таза да, табиғи қасиетімен көңіліңді баурайтын
қасиетке ие [5.183]. Бұл айтылған ... ... мына бір ... ... үзінділер дәлел:
Жатыр жақпар...
Қарағайды аралайды жел ескен,
Жапырақтар ... ... ... ... ... ... ағады,
Қыз толқындар бірін-бірі шымшып ... ... ақ боз ... ... бір ақ ... тал ... тал қайыңдар сапта тұр.
Қызыл гүлдер ... дер, ... жел, ... ... ... ... ... ма, ояу ма?
Бар табиғат – бір тіршілік, бір ... ... ... ... нәр шіркін шыбық-таяғы.
Тастың өзі нұр шашады, бүгін-дағы кеше ... ... ... күн жайлаған көшеде.
Тас балқытқан талма түсте – балқимыз біз ... ... алма ...... мың құшақ.
«1961 жылы шыққан «Балаусаны» ашып ... ... ... ... пен олпы-солпы қарабайырлықты табу қиын, таба алмаймыз да.
Тек қана ... тән ... ... қоса ... ... ... ... даралық, қысқасы талантты да дара ақындарға
ғана тән қасиеттердің бәрі көзге ... ... ... байқаймыз.
Тұңғыш кітабының өзінде бір фальш жоқ» ... ... ... [8.4]
қаламгердің төмендегі өлеңі дәлелдеп тұр:
Анау келген кім болды екен, ... ... кім ... па?
Өз төрімде күтіп алам, ... ... ... ... өзі ... болса, артында оның қуанышы бар шығар,
Бірі кірлеп, бірі жуып, ... ... ... ... денем әлсіз, көтере алман (өз ... ... ... ... ... боп ... ... – барым әзір, көңіл қош,
Түсір жылдам, атын байла, ... қақ, ... ... ... кілем төсе, дастарханым жаямын,
Жалғандық па – тулақ таста, сүртіп шықсын аяғын.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... әділ бағасын берген [8.4].
1-тарау. Ж.Нәжімеденовтің туған жер тақырыбындағы поэзиясы
Туған жер! Кез келген жұмыр ... ... ... ... ... ... пен ... ұлы құдіретін, киесін жинаған
осы бір мәңгілік ұғымға ат басын ... ... жыр ... ақыны жоқ шығар.
«Тарихи тағдырлар шындығы, халық мұңын, ...... ... ... ... күйлер сазы, ана сүтімен ең аяулы ізгілік
қасиеттерін бойыңа дарытар туған жер, ... ... ...... үшін қашан да ұрпақ тәрбиесінің, ... ... ... ... іспеттес» дейді З.Серікқалиев.
[28.13]
Н.Оразалин: «Өмірге ХІХ ғасырдың ішінде келгенімен, кеше ... ... ... ... жаңа ... ... ... орын ала білген
білігі мен білімі, таланты мен талғамы жетік туындылар жаратқан ортаның
маңдайалдыларының бірі болу ... ... ... Ж.Нәжімеденовтің
1961 жылы жарық көрген алғашқы «Балауса» жинағындағы туған жерге ... ... мен ... ... ... өлең жолдары назар
аударарлықтай» дейді.
Жұмекен Нәжімеденовтің туған жер тақырыбына арналған поэзиясын сөз
еткенде, ең алдымен ... ... ... ... ән ұранына
айналып үлгерген «Менің ... ... ... «Менің
Қазақстаным» өлеңінің туу тарихы жайлы айтсақ, бұл өлең ... оқып ... ... ... ... Қалдаяқовпен бірігіп 1959
жылы жазған өлеңі болатын. ... ... ... жүрегі» атты
мақаласында «Менің Қазақстаным» өлеңінің туу тарихы ... ... ... еді: «Сол ... ... ... ... біржола Ресейге
апарып қосып жібереді екен деген саяси өсек бұрқ ете қалды. Оның алдында
ғана Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... өтіп кеткендіктен,
мұның жай қауесет емес, көп ұзамай шындыққа ... ... ... ... ... ... ... кигізіп, Тың өлкесі құрылғаннан-
ақ белгілі болып қалған еді. Бірақ, ол тұста тырп етіп аяқ ... шама ... [2]. ... ... ... ... тұрған қазақ жүректің патриоттық
сезімін оятар ... ... ... ... жыр жазуға отаным, елім,
жерім деп өткен Жұмекендей ақындардың ғана батылы жеткенін көріп отырмыз.
Жұмекеннің ... ... ақын ... тек ... Қазақстаным» өлеңінен
ғана көрмейміз. Туған жерге деген шынайы махаббаты «Қошалақ», «Ел-жұрт»,
«Менің елім», «Салмақ», «Туған жер» және ... да ... ... ... көз ... ілдім мен төсегінде сезімнің.
Саған тартқан өз ұлыңмын. Өзіңмін:
Тұла бойым тұтас ... ... ... мен де ... ... ... ... жұттым, сүйіп гүл.
Сен секілді аласамын ... ... ......... бейнелі сөз бен сезімнің тұма бастауындай асқақтаған ... ... мен ... ... ... ... қабысып, оқырман ойы мен
сезімін қым-қуыт ... ... ... саф ... ... мүмкін емес. [24.7]
Әрі қарапайым, әрі ойлы, салиқалы әрі салмақты жолдар ақынның кіндік
қаны тамған туған жері «Қошалақ» ... ... ... үшін Ұлы ... қай жері болсын, жанына жақын,
ыстық, оның жақсысына сүйініп, жаманына күйініп қарайды. Мысалы, ... атты ... ... ... қай жер, – деді, – жаңа ақын?
– Ол жерде де аспан мен күн ... ... ... қай жер? – деді бір келіншек күлегеш,
– Қара жер! – деп ... ... – су ... Он ... ... оқыдың? – деді ер бір,
... – деп ... мен, – ... өз ... ... Ауа райы ... еді ол ... Жауатұғын жазда – жаңбыр, қыста – қар,
Бұлттар маңып ... ... еді онда ... ит те, киік ... басы ... жел ... барлық жер де дәл осындай емес пе?!
– Міне, - ... - енді ... ... да бар ойлы жігіт, мықты қыз.
Отанның қай жеріне де күн мен ауа ... ... ... да ... төбе де туған жер деп мақтануға ... ... бір ... ... ... жер» өлеңінің ерекшеліктерін
Қуанышбай Құрманғалиев былай деп атап-атап көрсетеді: «Ақын өзін де, өзгені
де қайталамаған. Оны ең ... ... ... ... ... екіншіден, азамат ақын: «Қай төбе де туған жер деп мақтануға
жарайды» деген ... ... өз ... ... көре ... ... ... қастерлі ұғымның аясын тым тар түсінетіндердің ойына түрткі салуынан
саралаймыз. Үшіншіден, ақын туған ... ... деп ... қарапайым тілімен-ақ жүрекке жеткізе білген». [13.180].
«Балауса» жинағындағы ақынның ... ... ... ... ... ... ұйқасын тауып тұрғандай:
Көкірегімнің үміті мен тілегі
Күй боп түлеп, күн боп ... ... ... көк ... түледі –
Менің елім, менің елім – гүл елі!
Айтпағым бір ... сыр еді ... ол өлең ... ... өнер сен деп өмір ... ... менің елім – жыр елі!
Қанат қомдап таң атқанда ... бар ... бір ... бар жүрегіңмен ұғысқан,
Менің елім, менің елім – гүлістан! [20.12]
Ақын ... ... ... қылын шертіп шыққан осы өлеңді жан –
жүрегіңмен қабылдайсың. Ақын туған жерге, елге ... ... ... ыстық
махаббатын осылай жеткізген.
Ақынның «Ел - жұрт» деген өлеңін алып қарар болсақ:
Жел екпінін маған берсе ... ... ... ... ... берсе жақпар-таулардың,
Даладай ғып кеңдік берсе ... Дала ... ... бір ...
соның бәрін айналдырып мен үнге,
үш күн, үш түн ... ... ... ... ... ... ... топырағымды сүйем деп!.. –
оқып отырып осы өлеңді өзің ... осы өлең ... ... ... жатқандай күй кешесің. Осы өлең тура осылай ғана ... ... ... бұл осы жыр екпінінің жетегінде
кеткендіктен болса керек. [28.12].
Толғансам, Туған жер, сен ... ... қиын ... ... ... ... бәсең
Жатқанда табанымның астында сен...
Немесе:
Тек саған, саған ғана сүйенемін,
Топырақ ... ... ... ... іліп, тартпа,
Шоқалдар қолтығымнан сүйе мені... [20.49]
Осы бір ... оқып ... ... ... да, ... да ... ... туған жері, туған елі екенін ... ... ... ... ... топырағынан өзіне сүйеніш, демеу болуын ... тал – ... ... ... өзін ... толқынымен тербетуін жан-
тәнімен қалайтындай:
Өнерді өзіңе арнап өрлеткелі,
Мидан ой, ... тер ... ... оят ... ... ... мені.
Енді мына бір шумаққа көңіл бөлетін болсақ:
Сырым бар тереңімде көрінбеген,
Жырым бар ... ... ... ... көп балаңның,
Өзіңді елім деген, жерім деген –
деп, ақын өз отанына деген, туған жері мен ... ... ... жеткізеді.
Ақынның «Салмақ туралы» өлеңі де туған жерге ... ... ... Бұл ... ... ... кездеседі:
Ей, Жер – ана, не ... ... ... сыбырлап
Отырмасаң күнде сен,
Мен өнерде өзімнің
Салмағымды білмес ем –
дейді ол. Сонымен ... ақын ... ... сан ... ... ... ой түйген.
Қашты біреу Батысқа ұзартам деп мұратын,
Міне, міне, дәл соның ... жоқ бір ... ... доп ... домалан, домалан,
Көкейіңде көп алаң,
Көрген күнің ... ... ... жері жоқ ... ... енді бірде:
салмақтыны емес, сен
салмақсызды ауырма
Салмақты бас – дән болар,
Жел байқап ес, жәй ... сал, о, ... ... ... жерден тек мені,
Салмағымнан айырма.
[20.134] деп барып, сол мотивті, сол ойды жеке-жеке өлеңдерге, нақты оқиға,
сюжетті жырларға ... ... ... ... ... өмір ме бұл ...
Бұл дүние неткен қапас, тар әрі,
Айтпақшы ... көз ... ... ... қарады.
Айтпақшы үзілерде көз ашып,
Керегенің басындағы ... ... кісі ... ... ... ... ... жаққа ауарында белбеуіне бір
уыс құм түйіп алған екен. Осындай оқиғалы, сюжетке ... ... ақын ... ... оның ... ... ыстық екенін
көрсеткісі келеді. Осы бір уыс топырақты жұрт ырымдап ... ... Бұл ... ақын ... деп ... асыл ұғым едің – ырым ... сендей ескілікке сүрінсем –
Сүрінейін,
Кешірім ет, креслолар, кеңселер,
Әлгі ырымда ... бар ел ... ...... жердің топырағы болса егер.
Осылай бүкіл кітаптар бойына созылған сан мінезді өлеңдер – ... ... бір ...... жер атты арнаға құйылып жатады.
Туған жерді осылай жырлаған, осылай сүйген ол оның табиғаттың бүге-
шігесіне дейін, ... мен ... ... мен ... мен ... ... бұлағы мен атырауына дейін қапысыз танып,
жаңылмай жырлайды. ... ... ... сүрінеді, ішінде құралы
самсаған атақты бір дүкеншінің алып дүкені ... ... жер ... соң – оның ... қайда кетсін, толып ... ... ... ... ... Жұмекен қаламының ұшына
ілігеді.
Мысалы, «Тор» ... ... ақын сырт ... ... ... қала бермейтін көріністен – болмашы нәрседен үлкен ой түйеді. Бұл
сюжетті өлең. Елге қыдыра келген лирикалық кейіпкер тамаққа тойып ... ... ... ... мақсатымен өзенге келіп, сонда аудың торын тарылтып
отырған қарияға ... және оның бұл ... ... тіл ... да ... ... қан ... сенің қария, неге қалтырамайды?
Басың қалтылдағанша қолың қалтылдасын да,
түйе өлтіру – түк емес,
түйдегімен өлтірудің қасында.
Ірілер – аз, ... ... ... ... ... ... бастайды құртатындай халықты.
Сол сәттегі қарияның жауабы:
Айыптасаң, - деді, - ұлым, айыпта анау Алланы,
Торға ... бұл ... ... да ... да ... ... бұл шақта,
Ал Қиғаштың балығы кетті содан ұсақтап.
Қолым ... ... бар деп ... сен осы ... ... ... ... сөзі былай басталады:
Бұл ауылға, дедім мен, жетпеген бе заң әлі,
Тарылтасың онсыз да балықтың тар ... ... жоқ ... ... ... ... шабағын құтқаратын жайды ойлап.
Ал қария былайша әңгімесін жалғайды:
Түп пиғылың, міне, енді құлағыма ... ... ... ... соң балықты аяп тұрмысың?!
Қарттың ащы болса да ақиөат ... ... ақын ... бұл
әңгімеден алған ғибраты да көңілге қонымды.
Сенбейді екен мына жұрт тоқ ... ... ... ... ... ... ойлайық – дейді.
Ақын жырынан кестелі, келісті, ... ... жиі ... ... қай ... ... ... алып қарамайық одан
философиялық ой түйіндеп отыратынын көреміз.
Ақынның туған жер тақырыбындағы жырларынан көтеріңкі көңіл, ... ... ... ... жай ақын туған жер тақырыбында осындай көтеріңкі ... ... ... ... ... мұңға батқан Жұмекенді
көруге болады. Айтқанымызға дәлел ретінде ақынның табиғат тақырыбын сөз
етуге болады.
Майталман ақынның ... төрт ... ... ... адамның
оған деген қарым-қатынасы туралы өлеңдерінде ой мен сезім ... ... ... әр ... ... образ, көркем детальмен құлпыртып беру жағы
басым жатады.
Тау баурайы бу боп тұр, ... ... ... ... жел ... қырқып.
Алба-жұлба жасады-ау бұлттың төсін,
Шыршалардың бұтағы іліп-жыртып.
Жансыз табиғат құбылысы кәдімгі тірі кісінің ... ... Ақын ... құбылтудың кейіптеу түрін көр қлданған.
Күн кешкіріп барады, күн кешкіріп,
Көкжиекті мүйіздеп тұрды ешкі-бұлт.
Қар мен жаңбыр қаһар ғып кетті мезгіл,
Қиқы-жиқы шыңдарға ... ... ... көбіне кешқұрымғы мезгілді сипаттайды.
Теңеудің түрлене қолданылуына асқақ романтика мен ... ... ... ... ақын ... ... де бірнеше
мысалдар келтіруге болады.
Жұмекен жырларында әрбір жолынан кездесетін кейіптеу ... ... ... ... ... ... сұрау
Жарасқан өлеңдеріне тән де, ... ... бұл ... сирек.
Мәселен, Ж.Әбдірашев «Арызым бар, табиғат» өлеңінде:
Арызым бар, табиғат, айтар менің,
Нар ұлдарын еліме қайтар менің.
Қайтар менің еліме нар ұлдарын,
Қайтар, ... ... ... табиғат анаға тіл қатып сын шертеді. ... ... ... ... ... ... «Ақ түн» өлеңіндегі ауыстырулар ... ... ... ... – құйрықты жұлдыздай,
Жарқырайды нұрына малындырып.
Келтірілген өлең жолдарындағы түнді құйрықты жұлдызға балау Ф.Оңғарсыновада
ғана кездесетін ауыстырулар.
Ж.Нәжімеденов лирикасына тән ... ... ... ... ... ... егіздей суреттеу кең көрініс табады:
Көгіс тартып тұр безеріп қыр үсті,
Қоя аурудан ... ... ... ... су ... суық леп ... жүрді жағадай –
Деп кәрі шыңдарды жанды ... ... ... ... ... ... өн бойында желі тартып жатыр:
Тау әжімі терең тартып барады,
Бір ... ... ... білінбей.
Сайдың бетін жеңіл мұнар табады,
Жеңіл мұнар жасыл көлдің түбіндей –
Қатпар-қатпар тауларды ... әжім ... кәрі ... теңеген
кейіптеулер үлкен мән мағына дарытқан.
Ж.Нәжімеденовтің табиғат туралы өлеңдерінің көбісі мұңды, лирикалық
кейіпкердің ішкі сезімімен ... ... ... Ал, ... сыршылдығымен, сезімтал-сергектігімен ерекшеленеді.
«Сөз өнеріне бет бұрған қаламгердің негізгі міндеті өзінен бұрынғы
саңлақ шеберлерден үйрене отырып, оларға ұқсамайтын ... қол ... ... деген зерттеуші Ж.Мәмбетов пікіріне қосыла отырып көркемдік
тәсілдердің әр ақын ... ... ... – сол ... ... ... ... екенін қайталай айтқан жөн.
2-тарау. Ақынның философиялық лирикасы
Лирикалық поэмалар кітабында ересен рухани ерліктер ... ... ақын ... ... тағы адам мен ... ... ... философиялық
тебіреністерге оралды. Кітап «Жарық пен жылу» деп аталады. Бұл кітап адам
жүрегіндегі арбасқан сезімдер арқылы жалпы болмыстағы ... ... ... ... ... ... сыр қозғайды. Ақын сол
тайталастардан мәнсіз бақастықты, әншейін ... ... ... өмір ... ... ... ... Табиғаттағы қайшылықтардың
өзі суықты жылудың, ... ... ... ... күреске
бағышталғандай.
Ж.Нәжімеденов – философ болмыс құбылыстарына сырт шолғыншы ғана емес,
оның тұңғиығы мен тереңіне шұқшия үңілген зерделі ... Ол ... ... адам ... ... таниды. Ол сырт көз бүтіндік пен
тұтастықтың ар ... теке ... ... сол ... ар ... бүкіл
болмыстың өмір заңдарын көкке ... түп ... мен ... ... Мұндай ақындық зерттеу тұсында өмір көкжиегін өз басы,
өз жанындағы күңіреніс-күйзеліс, ... ... ... болмыс құбылыстарының өзі көрініп, өзі ашылуына жағдай жасайды.
Ж.Нәжімеденов те өзі имандай иланған, жан ... ... ... ... айқай, алақызбаға жүгірмейді. Өмірдің өзіндегідей байсалды,
қарапайым, солай бола тұра ... ... сыр ... ... пен ... суреткерлік шеберлігі мен философиялық тереңдігін
жақсы байқатқан ақын «Күй кітабын» жазды. Күй ақын трактовкасында, – ... ... ... ... бір ... көп ғасырлық рухани күйі, сезім
тілімен шертілген шежіресі. Әр ... - өз ... ... ... жарық
жалғанға жарқыратып жайып салған бір терезе. Құрманғазы – халықтың ... ... – жан ... ...... ... Ж.Нәжімеденов қазақ күйінің сазы мен сарынына үңіліп, тек халықтың
өткен шежіресін ғана емес, бүгінгі өмірін де көреді. Күй – ... өз ... өз ... өз заманына барынша тереңдеп көз жібере алатын
ақиқат айнасы сияқты. Мұнда ақын күй тілімен тебіреніп, күй ... ... ... ... ... – көк ... кетті аумай,
Жарқындығы – күлкідей, мұңдылығы – жоқтаудай,
Ащылығы – шындықтай, тәттілігі – шабыттай,
Жеңілдігі – көбіктей, ауырлығы – ... ... саз ... болмыстың барша сыры мен шынын үңгіп қазып, сарқып
бередей. Ж.Нәжімеденов ... да ... «Күй ... ... ... емес, күллі өмір тақырыбына арнапты. [1.101]
Бір бүйірде қызса деп ем өлеңім,
Бір ұйқыны бұзса деп ем өлеңім.
Ақылдыға қайғы алдырсам деп ... ... деп ... -
деп өзіне ғана жарасар, қайталанбас өлең өрімімен, ойлы бітімімен, парасат
түйінімен қазақ жырының көкжиегін ... ... үлес ... ... шынайы жырсүйер қауым әрқашан да жоғары бағалайды.
Ол – ... ... жер ... ... шуы мен ... ... алып дүркіреп келген, ұлттар мен ұлыстарды өзін-өзі танудың жаңа
сатысына көтерген, әдебиет пен ... ... соны ... ... түскен тегеуірінді, талантты буынның бір өкілі. Өнерді ... ... ... ... ... мен ... тек ұлы ... әдебиет пен
мәдениетке арнаған осынау кесек мінезді буынның халқымыздың ... ... ... ... сіңірген еңбегі ұшан-
теңіз. [1.105]
Жаңа бір талантты жас әдебиет босағасынан аттаса, қолынан ... ... ... мінезді тілеуқор ағалардың назарына ерте
іліккен Жұмекен ақын өзіне тән ... ... ... ... мінезінен ақтық сәт, ақырғы күніне дейін бір жаңылып көрген
емес. Үлкенге – іні, кішіге – аға, ... ... таза ... адал дос
бола білген жанның бүкіл ғұмыры, Абай үлгісімен айтқанда, «өзіне сену» ... ... ... ... ... ... мен сый ақын үшін бір ғана
нәрсемен өлшенеді. Ол – еңбек! Шалқып-төгіліп жазылған шабытты ... сөз ... ... таңдап қолданылар еңбек пен машықтың жемісіндей
елестейді.
Жазғандарында жарық пен ... ... мен ... ақыл мен ашу,
мінез бен әдеп әр кез қатар жүретін Жұмекен-жырдың ... – сөз ... ... ... ... биігіне көтерілген ойы мен сезімі қатар келіп
шарпысқанда жүрек төрінен от өрілген өзгеше көркем құбылыс.
«...Жамандық та ауру ... мен ... ... ... келемін.
Мен ешкіммен күреспедім,
күрессе
менің үшін күреседі Өлеңім!» -
деген [2.154] екен ақын «Жеті бояу» жинағының бір ... ... ... ... ... кешіп өмірінің баянын өз жырларымен
өрген ... ... ... ... көріпкел жатқандай.
Бір кітаптан – екіншісіне, екіншіден – үшіншісіне жалғасып отырар
өмір, ... ... ... әр жинақ сайын жаңа қырынан басқаша
қарастырылады. Қай ... де ... ... келіп, болмыспен, заманмен
терезесін тең ұстап сөйлесу Жұмекен-жырдың ойы мен ... ... ... қағида – мінез. Ақын даламен сырласса да, әке аруағымен тілдессе ... ... ... да осы бір ... ... ... ... мен жәйімді айтып кемсеңдемен,
Сырымды саған айтам ел сенбеген.
Деп едім бұрын өлсем өз жырымнан,
Ертерек өз тілімнен өлсем деп ем». ... ... ... жинағындағы осынау ұлт алдындағы ұлы
мақсаттар мен ... ... ... ... ... ... жаманның мысын басып, құтын алар жыр жолдарын оқығанда тағы ... ... өзі ... жанның жан дауысы жүрек пен көңіл пернелерін басып-
басып өткендей болады. ... бал ... ... өрті мен ... жоқшылық пен жетімдіктің шырмауына жегілген ... ... ... сөзі ... ... ... ... Төрт жолдың бойына
ақын өмірі мен тірлігінің, жиғаны мен ... ... мен ... ... ... сиып ... ... үшін ұлды, елді, тілді, жырды сақтау қай ... өз ... ... ... ... ... еді?! ... үшін жуық арада күн
тәртібінен түсе қоймас іргелі мәселе!
Осындайда еріксіз еске «Мен үшін ... ... ... ... өз
айтқаны оралады. Тіпті оның «ешкіммен күреспедім» деуі бекер секілді. Күрес
орынды-орынсыз жерде байбалам ... ... ... бет ... емес ... көзі ... ... көрген жиырмаға тарта жыр жинақтарының ... ... ... ой ... ... алатындай. Ақын күрескен!
Іштей ... ... ... астында, жер үстінде ұшырасар әділетсіздік
атаулымен, ... ... ... ... ... әр ... Біз бүгін ауызға алған сол ақын ... мен ... ... ... етер ... ... табандылығы жатқандығын
аңғарамыз. [24.7]
Топырақ деген қасиетті ұғым – Жұмекен творчествосының алтын ... ... құмы мен ... ақ ... ... да, ... қарап
тебіренсе де, «Алатаудың қабағына бұлт қонса, көлеңкесі өлеңіне түсер»
ахуалды бастан өткерсе де жүрек ... ... ... ... ... ... шығармайды. Ол – ақынның сүйегімен бітіп, қанына сіңген,
мінезімен тұтасып, біте ... ... ... жері мен сол ... мекен
етіп, ұрпақ көріп, ұлттық қалпын бұзбай, ... ... келе ... ... ... ... ... ұлы махаббаты. Жырдың
алтын діңгегі, әсіресе, соңғы ... ... ... ... ... ақын сөзі айбатты, аруақты естіледі. Сұңғыла жырдың
қыры ... сыры ... ... ... ... мінезі айқын
аңғарылады.
Тау жағыма тұрма менің
тыныс келсін мұз, қардан,
жылу жасап үйренгем мен,
мұз бен ... ... ... тұр, тұр ... бір ... ... ... жүрмейін...»
Міне, нағыз ақындық мінез! Ақындық тағдыр! Егер ... ... ... ... ... ... деп ... керек. «Ақындардың аспаны
бұлтсыз болған емес-ті» деп өзі айтқандай, ақындардың бәрі, әсіресе, ... ... ... пен ... ... ... ... Ұлы Жәкеңнің
сөзімен айтқанда, әрбір ақынның жүрегінде бір-бір жолбарыс жасырынып жатпай
ма? Қажетті жерінде сол ... ... ... ... ... ... жолбарыс мінезді туынды. Көбіміз әлі байыбына толық жетіп, ... ... ... келе ... ... ... ... табиғаты тым
күрделі. «Менің топырағым» – Нәжімеденовтің ақындық тынысын алғаусыз ашқан
шынайы шедевр! Ақын ... ... ... ... сергек өмірін осы кітапты
жазуға ұзақ дайындағандай елестейді. ... үш ... бес ... осы бір ... мінезді кемел туындыны оқығанда қазақтың елі мен
жері туралы тың толғаныс-толғауды – ... да ... ... әуез-сарынды тыңдағандай боласыз. «Менің топырағым» – адам мен
жер, аспан мен су, тау мен ... құм мен көл, қала мен ... әдет ... ескі мен ... ана мен бала, әке мен ұл туралы, өмірдің ... ... ... күйкі қырларын, сырларын тереңнен тартар
соны шығарма. Ақын ғасырлар мен ... ... мен ... қазақ
даласының бүгінгі ой-кескіні мен кешегі сахараның салқар тарихын – аңыз бен
ақиқатты ақындық қиялының құшағына ... ... ... биік ... ... өмірінен өзгеге үлгі, өнеге болар, ғибрат болар дән, мәйек ... жан ... ... соғысын аңғартар осынау отыз жылдық өмірбаяны
бар Жұмекең-жырдың алғашқы ... ... ең ... ... ... ... ... жібек желідей болып тартылып жатқан
мәңгілік өнердің демін аңғарып, тынысын танимыз.
Ақылға – ... кез арға ... үшін бәрі ... ... індет...
Жапырақтай жел қаққан дір етпей де
Жарылады деседі жүрек кейде», –
деп өз ... ... өзі ... да ... о да ... ... келген әрбір нәресте сияқты жылап
туады. Бірақ дүниеге келген нағыз ақынның жүрегін жарып шыққан ақ қанатты
періштедей ... ... ... ойын ... ... шығып, керемет
әсердің бесігіне бөлеп, ... ... ... ... ... әлгі ... айтатын: «...көзге көрінбейтін дүниесін» іздеп, жанын
қоярға жер таппай шарқ ұрады. Ақын пайғамбарлықты ... ... ... ... адамның бойына Тәңірдің өзі дарытары хақ.
Өлеңдерінде өзге ақындарға ұқсамайтын дара ... мен ... бар, ... өмірге балаған қамшының сабындай тым ... ... ... бір ... ... ... арзандықпен
күресіп өткен Жұмекеннің дара бітім-болмысы мен өзіндік қолтаңбасы
төңірегінде әлі де ... ... кең ... ... қойған жоқ.
Әрине ақынның поэзиясын:
«Жұмекен, сөз жоқ, ешкімге ұқсамайтын, ... ... ... жаратылыс, өзіндік ақындық бейнесі бар, көп ойлап, көп оқитын, көп
ізденетін ақын. Алған тақырыбын да, оны ... ... ... ... ... арзандатып алмайын дегенді үздіксіз ойлайды. Ол адамның,
жаратылыстың сыртқы қалпынан гөрі философиялық табиғатын ашқанды, адам мен
жаратылыстың биік келісімін тереңірек сипаттағанды ... ... да ... ... ... айтқанда оған өзінің ішкі байланыстарын сөз етсе,
құпия сырлары мен адам жанының қимылдарын байланыстыра айтуға тырысады» деп
Әбділда Тәжібаев Жұмекен поэзиясына ... баға ... ... ... ... – оның ... ерекшелігі.
Ол табиғатты құбылыстан, адамның мінезінен, тіпті ... ... ... ... ... ... ... Ақын өлеңдеріне бояуды
тым қалыңдатып жақпайды, керісінше, ілгеріде өзіміз айтқандай, Жұмекенде
көзге ұрынып ... ... ... ... сол ... ақын ... дәл беріп, адамның жан-сарайын
беймәлім құпия сырымен өзіне тартып әкетеді.
Қара көмір жанатыны - ... ... ... ... көздің жақсы-ау күлімдегені,
Одан гөрі дала түні - әдемі.
Құт кірерде қара жерге қақ тұрған ... ... қамы бала ... ... ... ... ... қойдың өкпесімен қақтырған.
Қара көздің жасын түнге кептірген,
Талай қара кезеңдерден өттім мен.
Бірақ бабам қара мал ғып ...... ... деп білген.
Қара, қара!
Көп ұғымға жат әлі –
Маған жұрттың түсінігі батады.
Қам көңіл жан қарғанғанда, қаңырап,
«қара түнге ... деп ... ... Қара ... құй ...... ... түйдім дәл:
Қара - әдемі, әдемі ғой түнгі аспан,
Қара түс тек аулақ болсын пиғылдан!
Әділін айтсақ, ... ... - ... адал ... ... ... Сондықтан Жұмекенге қайтып оралу – Абайға қайтып оралумен пара-
пар. Өйткені, Жұмекен қазақ поэзиясына ... ... ... төңкеріс
жасаған – ұлы реформатор. [9.100]
Жұмекен балладаларында дүниедегі ... тек ... ... ... ішкі ... ... ... тереңіне
сүңгітеді. Ақын балладаларындағы шынайылық, шебер қолмен өрілген қамшыдай
оқырманды ... ... ... ... толы ... ... Ақын ... Адам-Табиғат-Өмір сияқты философиялық
категорияларды диалектикалық байланыста қарастырады.
Жұмекеннің лирикалық өлеңдеріндегі жырдың өне бойындағы ішкі ... ... ... ... үн ... сыршыл әлемінің коммуникациясына
терең бойлатып, тау суындай таза да, табиғи қасиетімен көңіліңді баурайды.
Ақынның өлеңдерін оқып ... ... ... не?» ... ... өлеңдерінде сұлулықтың нышанын атып келе жатқан арайлы таңның
сәулесінен іздеу басымырақ келсе, ал ... ... ... ... ... адамның өмірімен байланыстырып, көзді ашып-жұмғанша өте
шығатын жалған тіршіліктің табиғатына үңілу ... ... ... ... ... ... жамылып,
Көзін сулап қалып еді қамығып.
Қоңыр жолға түсіп едім мен өстіп –
Қоңырқай ой маза ... емес ... ... алда жол әлі –
Кеудем кейде қоңыр жырға толады.
Қазақ қоңыр әнмен бесік тербетіп,
өргізіпті-ау қоңыр-қоңыр баланы.
Қоңыр кұпі, қоңыр ... ... ... ... өтіп жатыр өмірім.
Қоңыр күзде қоңыр шаруа – күйбеңмен,
Қоңсы қонған көрші қызға үйленгем.
Қоңыр-қоңыр күй тыңдап ем жасымда,
Шешем қалды қоңыр төбе ... ... ... ымырт түскенде,
Қоңырайып отырамын үстелде. [20.205]
Қайран Жұмекен, осы бір кір кішкентай өлең жолына күллі ... ... ... ... ... ... ... кешіп жатқан өмір
ортасы, мінез-құлқы, ұлттық сипатын сол қалпында бұлжытпастан мөлдіретіп,
көз алдыңа әкеліп мүсіндеп шығарған да ... үшін ... кеш - өтіп бара ... ... ... Сол «беймаза
тірлігіңді босқа өткізбей, әр ізгі жанның көкірегінде ... ... ... деп ... тастайды тұлғалы ақын сөздері.[9.97]
Жұмекеннің ешбір өлеңін самарқау да, салғырт та оқи алмайсың. Елжіреп,
ыстық демі ... ... ... ғана ... Жұмекен өмірден көргенінің
бәрін жанының сүзгісінен өткізіп, көкірек қуысының түкпіріндегі асылына
малып жарқырата алады. Ақын ... ... өз ... ... ... соның тағдыры үшін түн ұйқысын төрт ... ... ... ... ... дегбірсізденеді.
Ақынның лирикалық кейіпкері байсалды азамат. Бағдарлап жан-жағына
қарай алатын, өмірге өзінше баға ... ... ... ... ... ... тұрған өз елінің перзенті. Осы адамды көріп қызығасың, тебіренесің,
еріксіз соған ересің.
Жүрегінде бір тамшы қан болса егер,
Бар ... ... ол жол ... де ... ... ... бара-бар,
Туған жердің тұла бойын аралар.
Менің демім баяу ғана бір алған
Күрсіну мен сүйсінуден құралған.
Арман, арман алға бұрды бетімді,
Нені қусам, сүйем ... ... ... ... сүртіп бір сәтке,
Бүкіл дүние тұрып қалар секілді.
Міне, қаламгердің лирикалық кейіпкері осылайша толғанады. Бұл өмір,
дүние алдындағы жауапкершілігін сезінген ... ... ... ... ... ... жақындығының бір мәні осында.
Жұмекен Нәжімеденовтің жыр жинақтарының қай-қайсысын ақтарып ... ... ... ... ... ... ... дүние тағдыры,
адамзат болашағы туралы толғанған жырларды кездестіреміз. [5.185]
Талантты қазақ ақыны Мұқағали Мақатаев Жұмекен туралы былай ... ... ... ... терең салған, ойға бай, тілге сараң суреткер.
Ақындарға тән шалқу, тебіреніс, толғаныстың өзі ... ... ... ... жатқан ойының бір ұшын ұстатады да, арғы жағын өзің ... ... ... ... Бұл Жұмекен творчествосының табиғатын,
Жұмекен поэзиясының стильдік ерекшелігін дәл басу.
Шынында да, оның ... бір рет оқып ... ... ... оқу
керек. Оның өлеңдерінің идеясы сөздерінің ... ... Өте ... өлең үп ... желге жұлынып ұша жөнелетін қаңбақ
сияқты, ал Жұмекен өлеңінің тамыры тереңде жатады.
Тамырларым тереңде,
Бұтақтарым биікте, ... ақын өз ... ... ... бергені тегін емес. Осы өлең
жолдарын замандас-достары ақынның мәңгілік ескерткішіне қашап жаздырыпты.
Иә, Жұмекен өлеңдерінің ойы ... Оны ... ... ... шын. Оның ... ... ... ұғына білетін интеллект
қана игереді. [5.184]
Жұмекен жырларында Қыран образы ... ... ие. Ақын өз ... ... ... ... арқылы халықтың біртуар ... ... ... дара ... ... бедерлеп, өз ойына
әрқашан философиялық түйін жасап ... ... үшін ... да, ... ... ... Олардың алдынан шығар мәңгілік кесапат – дарынсыздар, яғни Қыран
көтерілер шыңға қонғысы келетін ... мен ... Ақын ... ... қиып алып ... ... егер ... болып сілтер қыран бәрібір,
Байғыздың да қанатын
Топшы керек қанатты да қағатын.
Жаман аты – сол баяғы бір жаман.
Қыран ... ... еді ... ... ... ... не ... Бұған ащы да болса ақиқат жауап
бергеніміз абзал. Қазіргі ... ... ... де ... ... де өлең
етіп, айтар ойы таяз, дәмсіз де мәнсіз өлең ... да бар ... бола ... ... ... ... керек қылмастан, әдебиет
әлемінің қиындығы мен қызығын түсінбестен өтетіндігі тағы бар. ... ... ... ... де ... ... ... осының жауабы: дарынды өзінің орнын қашан да болса дәлелдей
алады. дарынсыздар олардың мәңгілік ... ізін ... ... жыр ... ... ... кей күні ... құстың қанатын
қиып алып бір байғызға жапсырдық...
Таудың даңқын көтерем деп ... ... ... бір күн ... әнін ... ... әтеш – әтеш болды қайтадан...
Ақынның дарынсыздарға қатысты ой-өзегі осылайша аяқталады. ... ... ... жыры мен емес ... ... ... Жұмекен осылайша тұжырым жасапты. Біздің рухани жүдеулігіміз,
мәдени жұтаңдығымыз да ... мен ... ... ... емес ... ... да ақын ойы ... айтылған пікірлерімен жалғастық
табады:
Бұлбұлды өстіп «түсінген» боп бәр-бәрі
Әтеш, қарға, шымшық та сөз арнады...
Көрдіңіз бе Әтеш, Шымшық, Қарғаның
Ангинамен ... да – ... ... жаны қас ... ... ... ... әлемін ластап жүргеніне іштей күйінеді. Дегенмен
шынайы даңққа ие болған ...... үшін ... арманға
айналады деген топшылау жасайды. Көңіл-күйді төңіректеумен жүрген көп
ақынға бұған артық салиқалы сөз ... ... ... ... ақынның
толық хақысы да бар. Жұмекеннің жан ... ... ... үшін,
әдебиеттегі ар-намыс үшін кескілесіп өтетін бір туар ... ... ... ... да ақын ... ... түсейікші:
Қырандарға қарасам – әлін біліп қарадым,
Таныдым мен ... ... ... да ... ... арқылы
Көңіл жүйрік әркімде,
Көргіш екен көз деген;
Сенер болсаң сөзге егер,
Әлі талай түсініп, тағдырлар да өзгерер,
Өзім танып алғанша, айтқыштарым, айта ... ... ... ... ... ... жолдарда да бүтін суретті, үлкен шындықты баяндау тенденциясы
айқын көрініп тұр. Ақын өз ойын ... ... ... ... оқыс әсер туғызады. Бұл – ақынның өзіне де, өзгеге де тіл ... да бұл ... ... ... ой ... ... жасайды.
Ақты қара, қараны ақ деп, қолында билігі барлардың мұңын мұңдап
жоғын ... ... ... ... ... ... емес «жазғыштар»
өнердің қай саласында болсын бар екені – ... ... ... да ... да – ... Неге десеңіз, мұндай «тұздығы жоқ» дүниелерді оқырман
қабылдамайды. Өлеңдері жүректе жатталмайды, ... есте ... ... концепциясы да нақты: жас қаламгерлердің жалған принциптен
аулақ ... ... ... сақ ... ... жадағай шығарма емес,
оны табындыратын құнарлы да көркем, нәрлі де мәнді, өміршең ... ... ақын ... ... ... ... тартты, өмірді өнерге
айналдырды. Ол ақын ретінде де, адам ... де ... ... ... ... ... ... көрсетті. Ұлылық пен даналық
танытты.
Алмағайып ... ... ... ... кім, аласы кім екенін де
парықтатпай, өз оқырманын ... ... Шын ... ұлы таланттар
қаламгерлік қажырымен тірісінде бағаланбай, булыға бұқсып дүниеден баз
кешуде. Олардың хас ... ... мен ... ... мен саралығын
тым кеш ұғамыз. Осындай олқылығымыз, салғырттығымыз дарынды ақынның
символикалық астарымен ... ... ...... ... ... деп тасырланба, қатайма;
Өлтіріп ап таңданғаннан не пайда?!
Сыр аралас шым-шытырық көңіл, ... ... ақын ... ... ... адам осы ... пәлендей ештеңе де тұрған жоқ қой деп ... Бұл ... ... қарапайым оқиға емес, адамның
тағдыры, ... ... ... ... ... бар. ... те, ... құрылым да, тартымды фабула да символикалық
қаһармандарымен біте қайнасып ... ... мына ... ... аударсақ:
Кітап сынды қалың-қалың түбімен,
Төңкеріліп күндер жатыр алда көп:
Екі ... ... алып ... бар ма ... ... абайсызда кейбірін
Жапқанымша асығамын тағы да,
Жақсы ...... ... ... ... енді ... ... кітапты оқығаным жоқ әлі,
Көп күндерді көре алмаспын деп кестім,
Жаман ... ... ... ... ... ғана ... жыр ... оқығанда кез-келген адам өлең жолдарына тереңірек
үңіліп, ойланары хақ. Осы жыр жайлы Ә.Кекілбаев «Бұл ... ... ... ... ... ... тән ең өзекті драма. Осының
бәрін 30-ға енді-енді толар-толмастағы жас ақын ... ... ... пікір
айтты. [8.4].
Жұмекеннің ешбір өлеңін самарқау да салғырт та оқи ... ... демі ... ... ... ғана оқисың. Жұмекен өмірден
көргенінің бәрін ... ... ... ... ... ... ... жарқырата алады. Ақын бүкіл планетаны ... ... ... сезінеді, соның тағдыры үшін түн ... ... ... ... ... тынышы кетеді, дегбірсізденеді. Өлең
жинақтары мен поэмаларының қай-қайсысын ақтарып ... ең ... ... ... ... өміріміз, дүние тағдыры, адамзат
болашағы туралы толғанған жырларды кездестіреміз. [15.14]
Қаламгердің философиялық ой-толғамдары ... ... «Бұл жолы ... ... поэмаларынан да көрініп отырады.
«Менің әкем» поэмасы – публицистикалық философиялық ... ... ... ғана бұл ... ... ... жағынан ауқымды. Атамзаманнан
бүгінгі күнге дейінгі аралықты алып жатыр. Ақын менің әкем ... ... ... ... ... ...... әкелердің
тікелей ұрпағы, төл перзенті боп сыр толғайды. Ел басынан өткен бүкіл ... ... сол ... ... мен ... арқылы қарастырады.
Қинала күбірлеген Асан бабам
Өз жанын өзі жырлап баса алмаған.
«Жақсылық қашан?» - ... ... ... қу ... ... ... жерге көлеңдеген,
Көп қайғы араласып өлеңменен.
Жақсылық жат естілді сол ғасырға
Тек қана «өлем» десең ... ... ... ... ... жаяу ... табанына шөңге кіріп, маңдайы
тасқа ұрылған кесірлі де, ... ... ... қалған мұра – қой бағатын
таяқ қана. Көзі кіреукелі, көкірегі тұмшалаулы. Бірақ, сол дәуірде де,
мойнына ... ... ... ... қанша азап мінгізіп, «арқасын қанша құзғын
шоқыса да, сар дала сары атандай төзімді» болып ... ... ... ... ... ... ... толы. Біздің әкеміз кім?
Кешегі қой баққан қазақ. Адал қазақ. Аңқау қазақ. «Көрінді ... ... ... ... ... бала». Қайғыны да, қуанышты да қолына таяқ
ұстап жүріп қарсы алған, қайран әкелеріміз.
Сонау отыз жетіде ше?
Еріндер, кезеріп кеп ... ... ... ... жұрт тағамның.
Қасірет! Қаталдық пен сенімсіздік.
Қолына мылтық болды ... ... ... ... ... сол ... тұр ... адам сенбей,
Күндер өтті,
Екі көз бір-бірінен күманданып.
Өтті сол ұятты күн, қателі күн,
Өсірген өз жеріне жат егінін.
Сол жылғы календарьдың қанды ... ... ұлға әке ... ... пе? ... ... ... ше?
Кенеттет атылды оқтар; жар маңдайын
Ұстады. Құлап жатты ... ... ұшты ... бар тыныштық,
Бұтаға паналаған торғайдайын.
Енді мына жыр жолдарына назар аударсақ:
Батыстың батпағында қаны кілкіп,
Жер жатты қанды жасын алып, іркіп.
Жау оғы ... әр ... ол ... мен ... ... ... ма – қайғы.
Өмірдегі шындықты өлеңге боямасыз көшірумен ғана ... ... ... ... пен ... ... қайда жатқандығын толғап философиялық
пайымдаулар жасайтын поэмасы – ... ... ... идея ... ... ... соры ... деген қанатты сөзінен өрбиді.
Намысты қайрайтын поэма. Ұлдарына Мұхтар деп, Сәбит деп, ... ... ... деп, Әлия деп, ... деп ат қоятын елдің еш уақытта намысы
қалғымауға тиіс деп ой тастайды.
«Тек» деген сөз – киелі сөз, сөз ... ...... ... ... ... – арқа болып қозасың,
«тек» деген сөз – қасиетті сөз асыл.
Тегім менің – топырағым деп ... ... ...... ... ұғымдардан өң құрап,
Шоқалдарға бөлу емес ол бірақ.
Туған жер деп аталатын сонша алып,
Түсінікті қорғау керек жан салып! –
деп ақын ... ой ... ... үшін ... да бір ... ... ... екінші азаптың
есігі ашық тұрды.
Біреулер төсегінен шошып тұрды,
Біреулер өзін-өзі өшіктірді.
Ербиген екі ... бір ... бас ... ... ... ... еді ... нені,
Етекке ерді өмірдің мұздай желі.
Жас орыс төрге шықты,
Деді әжелер:
«Япыр-ай, сақ болыңдар, қыз ... ... ... үшін үрей мен ... ... адалын былғатып, абыройын
бүлдіртіп алғаннан асқан азап бар ма? Одан ... де, одан ... да ... қой. ... азап ... қорлықтың қамытын киіп жүрген халықтың
құрсағынан да Намыс пен Жігердей боп, наркесекендер мен ... ... ... ... ... Махамбет шықса, екінші жақтан Абай,
Біржан, Ақансерілер шығыпты, үшінші жақтан Жамбыл мен Бауыржан ... әр ... әр ... келер ұрпақтың алдында тұлғаланып тұратын
рухани әкелер өсіп ... ... ... ... ... ... дүниеге
келмек. [15.9].
Жұмекен ақынның «Бұл жолы ол шынын айтты» поэмасы сонау жылымық
жылдары, дәлірек ... 1961 жылы ... ... ... айналасын
күмән мен күдік қара шегірткедей қаптап кеткен заманнан енді арыла бастаған
тұсы. [12.19].
Жалпы поэманың сюжеті ... ерте ... өз ... аға ... ... әжесінің ерке немересінің басынан өткен оқиғаға құрылған. Жас бала
кедей-кепшік отбасында өмір сүрсе де ... ... ... ... ... өседі. Кейіпкер монологынан көретініміз, жоқ-шылық атасы
мен әжесі үшін қайғы емес, тіпті жалғыз сиыры өліп, жалғыз аты – ... ... арам ... да, бұл ... жаратқанға шүкіршілік
етіп отырғанын байқаймыз. Бірақ, тағдыр қырсығы ... ... ... ... ... осы бір ... ... жабысқаны поэмада былай беріледі:
Кедей едік сүйтсе де біз –
қара сиыр құлап өлген,
арқандаулы арам ... ... ... үшін мұның бәрі
қайғы емес-ті бас аманда,
Күніне мың шүкір дейтін
жасамаған «Жасағанға».
Көп ұзамай сол ... ... ... мүлде –
Атам, әжем ернін тімтеп
Еңіреп шықты бір түн үйде;
Бұлар неге жылайды ... ма ат ... неге ... ... ... әжем ... мектептен кеше түсте
ұстапты оны жау деп елге,
Тілдепті оны өзге ... мен ... де ... ... ... ... ... қызметке орналаспасын,
халық жауының баласы атанып қуыла ... ... өз ... туған
жерінен безіп тынады. Атамекенінен кетіп бара жатқан ... ... ... ... деген қимас сезімін мына шумақтан көруге болады:
Тұңғыш рет елжіредім,
Қимадым мен сол бұтаны.
Қарай бердім көк құраққа,
Қия алмадым көлді тағы.
Анау төбе, ... ... ... сый ... қия ... ... ... қиды бәрі [22.44].
Алматыға барып институтқа түсе алмаған соң, жер үстінде жүрмей-ақ
қояйыншы деп Қарағандыға ... ... жер ... ... ... ... ... жыр шумақтарынан айқын аңғаруға
болады. Мысалы:
Жұмысты мен он есе аз
істеп жүрдім жігіттерден,
Дәрменсізбін кәрі әжемдей –
нанды жеймін үгіп ... ... ... күн ... жанның қарт адамдай дәрменсіз болары
аян. Сонымен қатар, қаламгер осы жерде өмір шындығын шебер суреттеген:
Күндер өтті ... ... ... ... келем,
Бар жауымнан сол жау жаман
Оның аты – Күдік деген... [22.47]
Қаһарманымыздың күдігі ... ... ... Оған жер ... ... бермеді, тоңған елінің денесін жылытатын, ... ... ... ... төгіп жатқан оны жер астынан қатыгез
қолдаржелкесінен ... ... ... ... ... ... ... жіберді.
Оған әлдеқандай – сүртсең де, жусаң да кетпейтін күйелеш жаланы жабады да,
он жылға ... ... ... ... кейіпкерді сот залында
кездестіреміз.
Соттар залы. Люстроалар.
шайқалды зал салқын күліп,
Осы залды менің титтей
тағдырым тұр ... ... ... иығын тірейді өле,
Біреу отыр жасын төгіп,
біреу отыр үрейлене.
Кейбір көздер қарайды атып,
ата жауы секілдімін –
Ондай көзден қашамын, мен ... ... ... құлын. [22.54].
Осындағы «қасқыр қуған жетім құлын» деген қатарды алып ... ... ... қолданған. Дәл деталь. Осы суық залда ата жауына
қарағандай ала ... атып ... ... мен зұлымдардың ортасында
жетім құлындай жәудіреп өзің тұрғандай әсерде ... ... ... ... осы бір ... өз ... осыншама қайғы-қасіретке толы
болуынан налып ашынғанын байқаймыз:
Мен солайша жүрдім ығып
Сол күндердің айдынында...
Тек ойлауға ... ... бар ... ... неге ... ... әкелді елім?
Досты қайдан табам іздеп
Жау болса егер әкем менің! [22.50]
Сұмдықтың сұрқия көзінен үміті мерт болып, ... ... ... ту ... болған ол жанның, дегенмен өзегі берік жігері темірдей.
Бәріне көніп, бәріне төзіп жүріп, бүгілмей тіктеліп кетеді. Өмір ... ... ... ... ... ... күресе біледі:
Совхоздамын. Күйім жақсы
музыкантпын қазірде мен,
Әр кеш сайын клубта ... ... ... ... ... жанын бірде күдік жеген, бірде үміт жетектеген адаммен
кездесіп тұр. Бұл ... ... қыл ... ... тым ерте ... ... оқып ... кезінде әкесін «халық жауы» деп айдап алып
кеткен. Содан бері ... сор ... ... жан ... куә ... ... деген пәле тілін салақтатқан ит секілді ерген де отырған.
Осылай ... ... ... өмір ... ... өткен осы
азаматтың бейнесін ақын поэмада керемет суреттеген, кейіпкерінің портретін
жасау арқылы қаншама жылдар бойы оның тартқан азабын ... екі ... ... ... биік ... ... үйренген бе?
Әлде мынау, көпті көрген
кәрі адам деп түйген жөн ... ... бір ... ... – бәрі ... ... бата ... деуге де, кәрі деуге. [22.36].
Өзімен қатарлас жанды өмір өз ... ... ... ... ... екі ... жолмен бере алған:
Ол - әкедей, мен – баладай,
Алшақ тұрды екі арамыз.
Осындай жандардың өмірін суреттей отырып, нақақтан-нақақ ... ... ... ... ... ... кім ... деп ашына сауал қояды.
Және өзі жауап беріп, қоғамды, заманды кіналайды:
Сол бір кездің сөз ... бір ... ... ... ... болса қызар бүгін дейді! – дейді.
Дастанның идеясы арқалаған ауыр салмақ адам ... ... ... ... түсіп күйреуіне кім жауапты ... ... ... ... арта ... тарау. Ж.Нәжімеденов поэзиясындағы соғыс тақырыбы
Жұмекен поэзиясының тақырып ауқымы да мол. ... ... ... ... суреттері, махаббат және достық
мәселелері, бала – перзент жайлы ... ... жер, ... өткелдеріне зер салу – қаншама мол дүние.
Жұмекеннің көптеген өрнекті ... мен ... ... ... ... Ұлы отан соғысы жылдары балалық шағын
өткізген. Оның ... ... ... мезгілі өшпестей із салған.
Сезімтал ақын сол шақтың ... ... ... жыр ... Адам ... ауыр ... тебіреністі ой сүзгісінен
өткізе ... ... ... күй-жайларды оқушысының ... ... ... қызы ... Нәжімеденова былай дейді: «Жұмекен Нәжімеденов –
соғыс тақырыбына ... ... ... ... ... ... бірқатар өлеңдері мен «Жоқ, ұмытуға болмайды!» циклындағы ... ... ... ...... ... ... Мұнда ақын
өткен соғыстың трагедиясы мен героикасын адамдар жүрегінен іздейді. ... ... ғана ... отырып, өмірімізден өн бойына соғыс трагедиясы
мен сол ... ... ... ... ... ... ... білді. Ақын жанарына іліккен жандар сырт кескінімен, ... ... ... ... көзге ұрмайды. Кез келген көз байқап, кез келген
көкірек байқай бермейтін қарапайым ... ... ... ... қарапайым тірлігінен үлкен рухани ерлік табады. Оның
«Келін» поэмасындағы соғыс тұсырда қаза ... ... ... ... ... ... ... бағып, бар ғұмырын өткізіп, қартайғанша
келін атанған мейірімді де қайсар қазақ әйелінің ... тек жас ... ғана ... ... ... ... қазақ әдебиетінде
жасалған ең бір елеулі сом тұлға. [7.100]
Трагедиялы тағдырларды суреттеген ... ... Ұлы ... ... халқының жеңісінің 20 жылдығына арнаған ... ... ... ... ... атты поэмалар
топтамасын қуана қабылдады. Себебі, онда ... ... ... керемет поэтикалық шеберлікпен және ... ... бұл ... үшін ... Қазақстан Ленин Комсомолы
сыйлығының лауреаты атанды. Жинақтағы «Келін», «Қанды сүт» және ... ... ... ... ... ... биік ... кесек
туындылар ретінде берік орын алды. [5.184]
Халық басына төнген қаралы кезең соғыс жайлы «Қара кісі», «Домбыра»,
«Шал – ... ... ... ... сияқты балладаларында
ақын сезімі шыңыраудан шымырлап шығып жатқан тума бұлақ ... ... ... ... Ащы ... мен алапат қасіреттер жайлы
дәл осылай жазу – екінің бірінің қолынан ... ... ... ... суық ... сол ... жарқ ... көз алдыңа әкеле қоятын
шығармасының бірі – ... ... ... Өзге ... ... ... мен дала жатып алды жұлқысып.
Бүрді ауылды,
Бүрсең қағып бітуге
Қасқыры мен ... бір ... үйде ... қара бір ... тұрды қос бүйірі ... ... ... түнеріп,
Көрді біреу сыртқы есіктің кілтін кеп.
Қос босаға ... ... ... ... бір жезтырнақ қол тырнап,
Қара пиғыл қара түн боп ... ... ... ... үйде ... боп
Қара, қара... бәрі қара боп кетті...
Қара кісі қара ... ап ... ... сюжеті соғыс кезін көз алдыңа әкеледі. ... ... ... Екі ... ... беріп, талғажау етіп отырған жесір
әйелдің жалғыз сиырын қара пиғылды, қара ниетті, қара ... ... алып ... Жақсылық пен жамандық таразы басына түскен мезгілде
де ... ... ... ... Қос сәби, жесір әйел аман қалады.
Қарапайым ғана ... ... осы ... ... арқылы жетім
мен жесірдің соғыстың сұрапыл кезінде қаралы күнді көп көргенін ... ... өмір ... шырқау биікке шығара алған.
Осы өлеңдегі сол қара жамылған қара әйел мен шүйкедей қара ... ... ... аман алып ... қарамен күресіп
жүріп өсірді, жеткізді. Уақыт өтті, жетім ... әке ... ... Бірақ бір кездегі қара ... ... ... Ол ... Ақын сол бір қара ... қара ... жаңа ұрпақтың жолын
ешқашан да кес-кестемесе екен деп тілейді. [3.37]
Ақын Ж.Нәжімеденов соғыс ... ... ... ... ... оқысақ:
Қара қанжар, қара қан,
Қара дауыл, қара тер,
Қаралы жан, қаралы ән,
Қаралы жыл, қара жер...
Қайран елім дегенде
Күйіп-жанып барады іш.
Қоқаңдамақ төбеңде
Қара пиғыл, қара күш. ... жыр ... ... үн сарындастығы байқалады. Қ.Мырза
Әлінің де жырына арқау етіп отырғаны сұрапыл кезеңдегі ауыл өмірі: ... қара тер, ... жан, ... ән, ... пен ... ... мен
қасірет. Бірақ шерлі де мұңлы халық тағдыр салған қасіретті сәттерді
басынан ... ... ... ... жеңе ... Ақындар
жырларының соңын халық шыдамдылығын, елдің төзімділігін ерекше көңіл-күймен
жеткізеді.
Жұмекен: Өтті жылдар қасіретті жеп ... ... ... жандарды жаралаған өтті жыл,
Өтті жылдар «қара кісі» көбейген, ... ... Әлі: Қара ... ... қара желіңіз?!
... Бәрін бастан кешірді,
Ақ тілеулі еліміз... – деп жырлайды.
[16.138]
Екі ақынның да қаралы жылдарды, қасіретті күндерді ... ... ... пайдаланғанын көреміз. Жұмекен қара ниетті зұлымдарды ешқандай
бояусыз «қара кісі» деп алса, Қ.Мырза Әлі қара ... ... ... ... де ... ... ... істеген көп істі
Балалық пен қарттық қой.
Бармақтай боп сол күнде
Жатпаушы едік дем алып –
Әр маяның түбінде
Қалды біздің балалық.
Немесе:
О кездері бәріне де ... ... жүре біз ... сенуші ек.
Хат тасушы қартты асыға күтсек те,
Көрген жерде тайқып шыға келуші ек.
Елеңдетіп қойды майдан жалғанды,
Тыл дегенің үмітпенен ... ... ... жат ... ек ... ... [7.98]
Соғыс... Әдебиетке Қ.Мырза Әліні әкелген жас буын өмір ... беті ... ... Ол ... буыны бекіп, бұғанасы қатқан,
қару асынған ересек боп көрген жоқ, жыртық иін, жадау ... сәби ... ... оның ... ... ... ... дидарын
қалыптастырды. Өмір жолын ащы шындықтардың бетпе-бет айқасында бастаған ... ... да тап сол ащы ... ... ... келтірілген
өлеңдерінде әдемі теңеу, әсем тіркес, артық әшекей жоқ, қарапайым сөздер.
Алайда сол қарапайым сөзбен айтылған қарапайым ... ... ... ... [1.85]. ... ... қарапайым тілмен жеткізу
шеберліктері тарапынан екі қаламгердің ұқсастықтарын көруге болады.
«Шал-Қобыландыдағы» жыртық кеуде, жетім көңіл шалдың ендігі ...... ... ... ... ұлын ... жылы ... жүрек қалды сәл шымырлап
Білегіне бейнет батып кеткенде.
...Дем ал десең, бір ... ... ... ... алып ... [21.154].
Осы өлең жолдары соғыс кезінде ұлынан айырылған қаусаған кәрі ... ... ... әбден қажыған ... көз ... Ақын ... ... ... кешке дейін еңбекті ... ... етіп ... ... ... қарт ... сырты – бүтін,
іші – түтін халін көркем суреттей білген.
Адам ... ... ... сәттерін, жарын күткен жас әйел,
жалғызын күткен ана, әкесін іздеген бала мұңын, өзі көзбен көріп ... ... ... ... ақын көп ... Соғысқа кеткен перзентіне
деген сағынышы кеудесін күйдірген ананың қасірет мұңын, ... ақын ... мына бір ... өз ... еркін сыйдырып
тұр:
Кешқұрым, қырға шығып, ең ... ... ол ... бір ... ... ... ... бәлкім жер күйіп?..
Ботасын іздеп боздаған ... ... ... ... үзе ... ... кешқұрым биік қырдың басына шығып жүрегінің
бір бөлшегі – жалғыз ... ... ... ... шерлі ана жүрегін
Жұмекен ақындай ұғынған, түсінген ешкім болмаса керек.
Соғысты Жұмекен көп жазды. ... ... ... ... ... ... бір-бір қолын, шетінен
Беріпті олар көп болғандай екі ... ... ... қолдар бір нендей
Жауларымен әлі ... ... ... тақырыбына жазған өлеңдері арқылы сол кездегі адам басына
түскен қиыншылықтарды: жоқшылықты, аштықты өз ... ... ... ... шағын сұрапыл соғыс жалмаған ақын өз өлеңдерінде
тек өзінің ғана емес, бүкіл ... ... жас ... бір үзім ... зар
болғандығын, қасиетті нан тек ... ғана ... ... ... ... ... бала ... соң, олардың ойлайтыны, іздейтіні тек
тамақ, бірақ сондай кезеңдерінде аш, жалаңаш күйде болған аянышты халдерін
өз жырына арқау еткен ақын ... атты ... ... ... өзі ... еді мазақ боп,
түсімде нан... өзі қалың, өзі аппақ
жүрді мені ... ... ... таба ... тек ... иісін тастап жоғалды
Содан шығар тек ұйқышыл боп алдым.
Мезгіл қатал: мейлі көктем, қыс мейлі
Түс те ... ... нан ... де тата алмаған сол нанды
басқа біреу қызықтырып тістейді. [20.55]
Енді бірде ақын ... ... ... ... ... сұм ... ... кеткен әйелдер мен балалардың қайғылы, ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты ауыр екенін
мына бір шумақ арқылы түсіндіргісі келеді:
...Жоқтық, аштық, қайғы, қаза сондағы
танкі, кеме, самалеттер бомбалы ... ... ... – толмады
«Жесір» деген жалғыз сөздің салмағы.
Немесе:
Қамқор түрлі...
қорлық түрлі, ... адам ... ... дей ... бұл ... ... ... де анам,
«Жетім» дегенді естідім деп бұлданам. [20.117].
Міне, заман зобалаңы, тағдыр тауқыметі. Сондай бір қысталаң кезеңде
адамдардың ... ... ... бірінен қорлық көрген жетім мен
жесірлердің қасіретті өмірін ақын ... ... осы ... күндерді тез ұмытқан ... ... ... ... жұрдай болған адамдардың іс-әрекеттерін, жағымсыз
қылықтарын да Жұмекен ақын өз жырларында ашына отырып суреттейді. Майданда
шыбын жандарын шүберекке түйіп, ... оқ ... ... ... жеңістерінің бағасын соншалықты арзандатқан арсыздарға ашына отырып
толғанады. Мысалы, «Маңдайын оқ тескен каска туралы жырында» былай дейді:
Майдан десе ораласың сен ... ... ал, ... ... бір жылы ... түбінде
менің әкем киген каска емес пе?!
Қайықшының қолы неткен көк еді,
көк каскамен қайық суын төгеді.
Оқ ізінен су шүмектеп кетеді
жанды үркітіп, ... ... ... ... бір сөз ... ... - дедім,-обал, ә?
Соғыс өлді, ер тірі ғой, ер тірі,
бас киіммен су төгуге бола ма!»
мас ... тіл ... ... етті: не сыбады, не күлді?!
Сонда маған қолындағы каска емес,
Бас сүйегі секілденіп көрінді.
Аруақты ... ... жұрт ... ... қара ... ... боп ... - деп күрсіндім салмақпен...
айқай салдым – үнім шықпай қалды әттең! [20.120].
Жұмекен әрдайым адамгершілік пен ар-ождан мәселесін жоғары ... де ... ... жоқ, ары жоқ ... ... жаны қас.
Ақынның «Шаңырақ» атты өлеңінде де осындай жандардың өрескел
қылықтары көрініс табады. Өлең ... ... екі ... ... шыны
әйнек салынған бір қарт мүгедекті жас жігіттің «дормоед» деп ... ... ... ... ... ... болып қайтқан қарт енді әскерден мүгедекке айналып,
мезгілінен ерте ... ... ұлын ... ... шыны ... ... Сол кездегі ақын өзінің алған әсерін, қорқынышын өлеңде былай
келтіреді:
Төрт башайын шауып апты, ақпанда
Казармада отын ... ... етіп ... қарт соны ... мен әйнек-көзден, расында,
Әйнек-көздің жас төккені қасында,
табыттағы өлік төксе көз ... едім ... өз ... [20.138]
немесе:
...«дормоед» деп күңкілдеді бір жігіт.
Таң қалдырып бұл сөздегі ... ... мен ... ем, ... ем мен ...
Осы жолы адам, Адам болмадың! –
Көргенсіздік! Мына ел неткен оңбаған:
бір ауылға сиған мұнша мол ... ... күле ... ... ... саған әңгіме! [20.138]
«Дормоед» деу қас батырдың өзін де
денсаулығы шығар бәлкім халықтың?!
Жо-жоқ дедім, саулық емес дәл ... ... ... ... жан – ... ... жеп қойған!
Сен – ең басты мүгедексің, расында,
Қол-аяғы балғадай бұл ғасырда
Әлгі ... сөз бе ... мен ақыл ... ... ... ... ... жандарға жаны қас, намыссыздардан жаны түршігіп,
оларға мүгедек деген айдар тағып отыр. Аяқ-қолы балғадай бола тұра, ... ... ... сабылған жанды мүгедек деп көрсетіп, тіпті сұрапыл
кезең мүгедектерінің ... ... ... ... ... ... дегенді ашына айтып отыр.
Бақыт құсын асырадық кептер ғып,
бұл – тағдырдың бізге берген сыйы нақ.
Майдандардың мүгедегін көп көрдік,
бейбіт күннің мүгедегі ... ... ... ... әлі де құлантаза жазылып
кетпегендігін ... ... ... да ... ақын ... ... үйге ... жас жігіттің көзі құлағына қара орамал байлап қойған
көне домбыраға түседі. Тартпақ болып оған қолын соза ... үй ... ... ... ... ... домбыра ғой, неше ... өзі де тым ... ... қу ... ... ... ... шешеңе бұл. [21.107]
Кемпірдің осы сөзінен кейін ... ... ... иесі ... ... ... Сонда кемпірдің қайырған қайырған жауабы:
Отыз жыл бұдан бұрын жалғыз ұлым,
Қос ішекке байлап ... бар ... ... орны ... ... де дәл сол күні ... ... -
деп тіл қатады.
Қан майданда мерт болған жалғыз ұлын ... ... өз ... ... ... ... тебіренісін ақын былайша бейнелеген:
Болған соң шашта ... ... ... у ... деп ... ... да, шығып кеттім,
бұдан әрі отыруға бата алмадым. [21.108]
Әлгі «аңдамай сөйлеген, ауырмай ... ... ... ... есер
сөзбен ескі жараның орнын тырнап алғанын осылай сезініп, осылай өзін-өзі
жазғырады. ... жүз ... ғана осы өлең ... эстетикалық
әсері, поэтикалық пафосы арқылы жүректе жатталып қалатындай деңгейде
жазылған жыр ... ... ... ... ... тек қана ... жырлар ғана
жазып қойған жоқ, ... ... ... поэма-дастандарын да
арнады. Соның бірі – «Келін» поэмасы.
Бір қарағанда поэманың тақырыбында еш жаңалық жоқ ... ... ... ... ... ... ... тағдыры айлы талай-талай шығармалар
жазылған. Жұмекен поэмасы да осы ... осы ... ... ... ... ... мынандай: Сұлтан қарт пен Ұлпан
әжейдің жалғыз ұлы ... ... ... ... Екі ... ... ... ғұмырының шырқын сұрапыл ... ... ... қара ... ... та ... ... айлар, жылдар өтеді. Сонда да ... ... ... ... жас ... Ақыры, тағдырдың тауқыметіне,
жазмыштың дегеніне мойын ұсынған қариялар келініне рұқсатын ... ... ... ... үйінің отбасын қимаған келін жас ... ... ... ... ... ... ұстап кете бармай, өзі ... ... ... жүре ... ... ... о ... аттанады.
Баласы ер жетеді. ... ақын ... ... ... кешірсе де
мұқалмаған, махаббаты мәңгілік қарапайым ... ... ... ... ... ... ... Ата шаңырағын
ортасына түсірмей, оның ...... ... ... осы ... жеке ... ... еткен қарапайым қазақ әйелінің ... ... де ... ... ... ... поэмасын М.Мақатаевтың «Өмірдастан» поэмасымен
салыстыруға болады. Қаламгерлер бұл тақырыпқа қан ... ... ... ... ... ... ауыл ... ауыл тіршілігін,
қария әжелер мен қарт ақсақалдарды, жетімдер мен жесірлердің мұңдары мен
шерлерін, қайғысы мен қасіретін ... Осы ... олар ... ... ... ... төмендегідей:
Сонау жылдар еді...
Күзетті аспан күңіренген ел үнін.
Ел күзетті әкесі жоқ баланы,
Шал күзетті жесір қалған келінін.
Түн ... ... қара шал ... ... іштен ілген есігін.
Ар күзетті туған жердің картасын,
Көлір, тауын, жесірлерін, жартасын.
Күзетті іні ер-тоқымын ағаның,
Ай күзетті кәрі аспанның ... ... ... қыс пен күз ... дүние бірін-бірі күзетіп. [12.4]
Ақын туындыларында соғыс тақырыбын ғана жырлап ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөледі. Қиын
кезеңде панасыздарға қол ұшын берудің орнына жетім-жесірлерге әлімжеттік
жасамақ ниетінде болған қара ... ... да ақын ... ... ... ақынның өз тілімен ... ... ... ... Қиналған жұрт, езілген халықтың ішінде жетім-
жесірді мүсіркеп, қолдау көрсететін ақ ... ... да ... ... орын ... М.Мақатаевтың поэмасынан да жақсылық пен жамандық
арасындағы күресті, адамдық, адамгершілік қасиеттерді көруге болады. Бірде
ақынның ... ... ... қазаққа» тап болса, енді бірде
«қайырымды қазаққа» кез болады:
- Ағатай, ала кетші нағашыма?
Әнеки, аноу таудың арасында.
Сөзіміз осы ... ... ат ... ... ... деп ... ... алғаш көрдім,
Қайырымсыз қазақты білмеп едім – дейді. ... ... ... ... кез ... иесі ... бөлек екен,
Бала десе, бәйек боп өледі екен.
Қайырымды қазаққа дөп келіппін,
Қазақ деген сен емес, бөлек екен –
[14.248] деп қаламгерлер ... мен ... ... ... ... қарама-қарсы қоя отырып сол ... ... ... ... ... ... ... не мақсатпен жазғанын екі-ақ ауыз ... білу үшін ... ... ... алғым келеді.
Ақын сол кездегі ел-жұрттың көңіл ... ... ... ... қара қайғы бомбалап.
немесе:
Ышқына кеп ана зары, жар ... ... бір ... ... ел бір ... ... көзбенен жылап тұрды барлығы.
Қайғы-қуанышы ортақ, бір ... ... ... ел-жұрттың
өмірі, кешегі соғыстың жанды суреті бұл. Ақын сол сәттің ... ... ... дөп ... жыр ... көшірген. [13.175].
Жалпы халық басына түскен ауыртпалықты суреттей отырып, ... ... ... ... ... де ұмытпаған:
Кейде ұрланып тұңғыш ұлын өзінің,
Әжесінің баласы деп сүйеді.
Нағыз қазақы ... ... ... ... жарасымын тапқан.
Соғыс кезіндегі жастығына жас тамып қалатын келіннің ... ... ... ... ... ... ... боп,
Ақ шымылдық тұрады тек желбіреп...
Тек қана оның... жатқан анау жастанып,
Жастығына ... жас ... дей ме екен бұл: «бір ... ... толқынына тұншыға:
Түні бойы жесір болып ... ... ... ... күн ... ... айна ... ақиқатты айта отырып, сезім арпалысын
сәтті суреттермен өрнектеген бұл поэмада ... рух та, ... ... бар. Сол келіннің бүгінгі тіршілігі туралы ақын :
Бүгініне дән риза деді ... ... ... ... кей ... келінім деп біреуді,
Оның дағы атағысы келеді.
Поэманың аяқталуы да ... ... - әлі ... шығады,
Жүзінде ойнап жиырма бестің шуағы.
Келін ...... емес ... опырық кемпір қарап тұрады.
Осындай әрі қарапайым, әрі сиқырлы жолдар кім-кімді де тебірентері
сөзсіз. [13.176].
Ж.Нәжімеденовтің «Келін» ... ... ... ... ... ... ... тоқтала кетсек:
... Аунап-қунап шаттықтың көгалына
Жарытпады...
Күн туып қоғамына.
Бақыт үшін жаралған жан еді бір
Соғыс қалды – қайтесің! – обалына.
Сол кеткеннен мол ... асыл ... ... де ... ... үшін жүректен өшті мәңгі
Жастық деген ғажайып жасыл алаң.
О кездердің заңы мен мәні басқа:
Шапшып шығар ... қаны ... ... ант ... ... деп ... ... [16.152]
Бұл, әрине трагедия! Бірақ екі ақынның жырлары да тек ... өлең ... ең ... қасіретке де мойын ұсынбаған рухани
қайсарлыққа арналған өлеңдер. Жұмекен де, Қ.Мырза Әлі де ... ... ... ... да, оның ар жағынан адам ерлігін, өмір өрлігін
айнытпай таниды.
«Келін» мен «Жесір» жырларындағы ... ... ... Әлінің «Жесір» толғауындағы жесір келін де ... ... ... үйін ... басқа біреудің етегінен ұстап
кете бармайды. Олар өмір ... ... қаза ... ... жарларының
ошағының түтінін түтетіп отыруға бел буып, өз-өздеріне серт береді. Бұл да
екі қаламгер бірдей жырлаған ... ... ... ... ... ... ... келсек,
Ж.Нәжімеденов сөз бояуларын аз қолданады. Бұл туралы Ә.Кекілбаев: «Шын асыл
бояуды шын шебер күректеп, я ... ... шай ... ұшымен іліп
алып жұмсайды. Біздің жас поэзияның бояуды баттастырып пайдаланатын ... ... ... ада» десе [7.104], енді ... ... ... «...өлеңде әдемі теңеу, әсем тіркес, артық әшекей жоқ.
Өңшең қара жоңқа қарапайым сөздер. ... сол ... ... ... ... бүкіл жан-дүниеңді шайқап-шайқап өтеді» деген. [7.85]
Расында да екі ... ... ғана ... ... жыр ... ... да ... өрнектелген. Көрнекті қаламгерлердің ұқсастығының бірі ұшы
осында жатса керек.
Енді «Көзсіз батыр» ... ... ... бұл жырына кешегі
қанды майданда екі көз, бір аяғынан айрылған Жанайдар есімді ... ... ... ... ... ... «сол соғыстан қалған бұл, тірі
ескерткіш секілді» кешегі майдангердің өмір тарихын баяндай отырып, ... енді ... ... Бұл – азаматтық пафосы асқақ
оптимистік трагедия деңгейіне көтерілген тамаша туынды [5.169].
Ақынның қасірет пен ... ... деп ... ... сүт»
поэмасы да соғыс тақырыбына жазылған шығарма. ... ... ... ... немістер атып кетеді. ... екі ... ... Олар ... ... емшегінен шыққан қанды сүтті еміп
жатқан ... бір шал ... алып ... асырап жеткізеді. Небір
қиындықтарды басынан кеше жүріп оларды кісі қатарына ... ... ... ... сақтап қалу үшін қарт немістерге жұмысқа тұрады. Әрине,
қарттың бұл ... ... ... сатқындық, қастандық емес, керісінше,
оның болашағын ойлағандық болатын. Сұм соғысқа лағынет сөзін айта ... ... ... ... бомба... ұмыттым мен дәл оны,
Сен де ұмыт ... ... еске ... оны ... ... таяқ ... қалтылдап.
Жеңдік қой біз, сақтадық қой елді ... кез ... ... әсте ... ... ... боп ... бақ,
Жеңген елдің рухындай лапылдап. ... ақын ... ... ... ... кешегі соғыс
тақырыбына арнаған. Осы тақырыпта жазылған поэма-дастандарының қатарынан
орын алатын тағы бір шығармасы ... ... ... ... ... да ... ... Оның бәрі сан бояумен салынған еліміздің
ерлік жолын елестетер уақыт ... ... ... поэтикалық
панорама сынды әсер қалдырады. Ақын қаламы ... ... нені ... ... тән ақындық дауыспен жырлауға дағдыланған дарын [5.178].
Жұмекеннің «Соңғы махаббат» поэмасы қанды ... – сұм ... ... ... зардаптары жайлы жан тебірентерлік ... ... ... ... ақтар өлтірген ана, Ұлы Отан соғысынан тас
керең, кемтар болып оралған оның баласы, ... ... ... қыз да сол ... ... ... ... Сол күндері бір шалдың
етегінен ұстап кете ... ... ... ... ... ... Міне, көріп отырмыз, бұл да сұм соғыстың ... ... ... ... ... бейнелеудің бір мысалы. Поэмада осындай қилы-
қилы тағдырлы кейіпкерлердің ... ... ... ... өмірлеріне көзқарасы жан толқытар, көңіл тербер детальдар арқылы
суреттелген. Ақын оқырманға осы сияқты ... ... ... кешегі
қанды соғыс екендігін дәл ... ... ... ... ... ... ... сырттай ғашық. Бірақ оған өз жүрек ... ... қыз да оны ... кісі емес. Қыз қоныс аударып, басқа пәтерге
кетіп қалады.Сол сәтте ақын:
Керең ... қыз ... ізді ... ... мұның сенің қай мазақ?! –
деп кейіпкердің жан азасын ... жол ... ... жіберген.
Балалық шағының бал күндерін сұрапыл соғыс жалмаған ... ... ... бұл ... мойын бұрмай өтуі мүмкін емес еді.
Бірақ, алапат майданды бастан өткеріп ... ... ... жеткізе алмайтын» соғыс тақсіретін, қасіретін, өлеңмен өрнектеу оңай
болып па! Ж.Нәжімеденовтің бұл тақырыпқа айналып соғып, бірнеше ... ... бала ... ... жаншып шорға айналған шемен-
шердің өксік күйін ұрпаққа аманаттап кету ... ... ... ... мен дастандарда өлім сеуіп ысқырған снаряд дауысы, дәл жаныңа
келіп жарылған бомба үні, ... ... ... ... ... ... соның бәрі көз алдыңа келіп,
құлағыңда сарнап, санаңа ине ... ... ... мына ... ден ... «... «Келін»,
«Көзсіз батыр», «Қанды сүт», «Соңғы ... атты төрт ... ... төрт ... төрт тағдырды қайсымыз ... ... ... едік?! Бірақ, сол тағдырларға қайсымыз Жұмекендей тебіреніп,
қайсымыз ... ... ... ... ... ... ... шыққан трагедиялық астарын
мұншалықты терең жеткізген кемел туындылар біздің әдебиетімізде ... Бұл ...... Нәжімеденовтің ақындық тегеурінін ... ... Ол ... ... ... ... мен ... үшін кеңірдекке артық салмақ салып, қаламына баттастыра бояу ... деп ... ... Соғыстан қалған төрт беріштің ... мен ... ашар төрт ... ... ... де ... ойып түсер ащы шындық». [21.6].
Жалпы, Жұмекен қанды соғыс – жаралы жылдар шежіресін, ... ... қилы ... ... өшпестей көркем өрнектеген
ақын.
Қорытынды
Қорытындылай келгенде, поэзия – азабы мол ауыр жол. Ақын ... ... ... ... деген шөңгеге сүрініп кетті. Бірақ оның өлеңі бірден-
бірге өмір сүріп жатыр. мың құбылған дүние ... ... ... ... түсіріп, пайымдап, саралап, қорытып, түйіндеп, тұжырымдап ... құю ... тек ... ғана ... ... ... Дара сипат,
дарынды ақын Жұмекен сол ... ... ... ... ... жырынан басталады. Жұмекен жырлары оның өз тірлігімен, тұнық та таза
балалығы соғыспен тұтас келген, үлкенді құрмет ... ... ... өскен, көкейіне түйгені көп ұрпақ өмірімен сабақтас. Оның өмірі
жан ... ... ... ... ... біртұтас.
Поззия – белгілі бір уақыттың жемісі әр ... ... мен ... ... сөз ... ... желісі сол ақын
өмір сүрген орта мен ... ... да ... ... ... сол уақыт ақын
шығармаларының өзекті нүктесіне айналып, көңіл кеңістігінің құпия сырларын
ақтарып, оқырманның жүрегіне жол ... ... ... ... ... шынайы келбеті айқындала түспек. Жұмекен лирикасы да
сол өзі өмір сүрген орта мен уақыттың ұлы жемісі, ... мол ... еді ... ... ...... әлемінде шарықтай ұшқан Қыран десек
қателеспеспіз» – деген еді Самал Дәрібайұлы [6.17]. Оның поэзия мен ... ... ... ... ... бойлатпай келе жатқан
философиясы, стильдік хас шеберлігі әдебиеттану ғылым ... ... ... ... ... ... ақынның күрмеуін шешу
жауапкершілігі мол қажымас қайрат-күшті талап етері де сөзсіз.
Жұмекен ... ... ... аса бай ... – қазақ
поэзиясының қазынасына айналып үлгерді. Оны ... ... ... ... ... ... ... – бәріміздің
борышымыз балып табылады. Оның творчествосы қазақ поэзиясының ... ... ғана ... еш ... тозу ... ... қазынасы.
Пенде болмысындағы үміт пен күдіктің ... ... ... Өмір – күрес ұғымының тұңғиығы терең, жан тебірентер күллі
құбылысын қаз-қалпында мөлдіретіп ... ... ... суреткер
мұрасының осынау бағыттаушы ... тап ... ... арнасына, ең
бастысы, ақындық жүрек құпиясына, қайшыласқан ... ... ... ... емін-еркін енбей, ежіктеп танып-білмей,
Жұмекенді жете ұғынып ... деу ... ... оның өз ... берілген,
өз жанымен – жырларымен өрілген өнегесі: өкінішсіз өлім үшін де ... ... ... көру үшін де ... ізбасар ұрпақтың сәби
сенімінен бастап көзқарасы қалыптасқан сәйгүлік сарапшыларға ... ... мен ... тек ... жайлау дархан, шарасы толы мейірім
көкірек көзі керек. Ал ақындық жаратылыс ... ... ... кәрілікті көру – жылдар тәжірибесі дарытқан даналықты көру еді...
Қысқасы, Ж.Нәжімеденов – жиырмасыншы ғасырдың соңғы қырық жылындағы
өз мойнына алған ... ... ... ... ... әдеби
кеңістігіндегі поэзия сынды қозы жамыратқан ауылдай мазасыз алқапты аяқ-
қолы түгел, басы-көзі бүтін, қапысыз сомдалып, ... ... ... ... ... ... таңда көп жұрт оның есімі мен «Менің Қазақстаным» ... ... ... ... жұрт оның ... өлеңін оқып, бүкіл мұрасын жаппай
қастерлейтін күн де алыс емес болар. Оның ... енді ... ... ... оның ... терең ұққандар көбейе ... ... ... Ең ... биіктерден артында жүзеге асқан абзал мақсаты мен ... ... ... ... пен ... ... үлгісіндей
ғұмыр кешкен Жұмекеннің жұлдызы келешекте жана түсетініне ешкімнің күманы
болмаса керек.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Азанбаев М. ... ... // ... 2005 №10, 117-126 б
2. Алдиярбай Ә. «Ақын балладасындағы ақиқат» // Ақжелкен, 2006 №1 26-б
3. ... Н. ... ... өлең ... // ... 1990, № 6 ... ... С. «Қияға самғаған қыран ақын» //Қазақ елі 1997, 22 тамыз, 8-
9
5. Жүсіп Қ. ... ... ... «А-Полиграфия» ЖШС 2004, 183-
187бб.
6. Кәрібаева Б. «Қара өлең және лирика» А., «Ы.Алтынсарин атындағы
Қазақтың білім ... ... ... ... А., ... ... Ә. «Дәуірмен бетпе-бет» А., «Жазушы», 1972, 97-105бб.
8. Кекілбаев Ә. «Қайсарлық» // Егемен Қазақстан, 2005, 11 ... ... ... А. ... ... ... // Таң Шолпан, 2001 №3 96-б
10. Қабыш Б. «Қазіргі қазақ поэзиясындағы түрлілік-бейнелілік
ерекшеліктері», Автореферат, А., 2006
11. Қайырбеков Ғ. «Ұлы ақын еді ... // ... 1990, № 6, 29-35 ... ... ... ... ой ... // Егемен Қазақстан
2002, 23 қараша, 4-б.
13. Құрманғали Қ. «Қоңыр күз ... А., ... 2002, ... ... М. ... А., «Атамұра», 2002
15. Медетбек Т. «Жұмекен ағамды ... // Ана ... 2002, ... тамыз, 8-9 бб.
16. Мырза Әлі Қ. «Қылыш пен қанжар», А., ... ... ... С. «Ақ ... ... ... // ... 1996, №4 90-б.
18. Нәжімеденов Ж. «Қанағат қарынға ғана керек» // Ана ... 2003, ... ... ... Нәжімеденов Ж. «Жаңғырық», А., «Атамұра», 2003
20. Нәжімеденов Ж. ІІ томдық шығармалар жинағы, А., «Жазушы», 2005
21. ... Ж. ... / ... ... ... А., ... ... Нәжімеденов Ж. «Мен – тамырмын» /дастандар/, А., «Ана тілі», 2001
23. . Нұрымқызы Г. «Жұмекен мәңгілік ... //Ана ... 2005, 10 ... ... Н. ... ... ... //Егемен Қазақстан 1996,
10 қаңтар, 7-б.
25. Рамазанова Ж. «Қазақ поэзиясындағы баллада жанры» Автореферат,
А., 2005, 30-б 26. ... ... ... ... ... ... ... 6-10бб
27. Сейілхан Р. «Ақ боз атпен бұлтты аралаған» // 2006, №19, ... ... ... « ... // ... ... 1995, №24 3-қазан

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері70 бет
Жұмекен Нәжімединов шығармаларындағы қосарланған синонимдер7 бет
Көркем тілді адамтану парадигмасы тұрғысынан зерттеу (Ж.Нәжімеденов өлеңдерінің тілі негізінде)21 бет
Лирикадағы психологиялық көңіл-күй7 бет
Лирикалық шығармалардың түрлері және оның оқытудың мақсаттары32 бет
Қазақ тіліндегі синонимдердің зерттелуі25 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь