Кеңестік дәуірдегі ауыз әдебиетіндегі қазақ тарихының зерттелу мәселелері

КІРІСПЕ

І АУЫЗ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ҚАЗАҚ ТАРИХЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ МӘСЕЛЕСІНІҢ ХХ ғ. БАСЫНА ДЕЙІНГІ ЕҢБЕКТЕРДЕ СИПАТТАЛУЫ
1.1.Ауыз әдебиеті . қазақ тарихының қайнар көзі
1.2. Ш.Уәлиханов пен Г.Н.Потаниннің еңбектеріндегі ауыз әдебиеті мен тарих мәселесі

ІІ КЕҢЕСТІК ДӘУІРДЕГІ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ҚАЗАҚ ТАРИХЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1 Қазақ ауыз әдебиетіндегі тарихилық мәселесі кеңестік уақытта
2.2 Қазақ ауыз әдебиетіндегі этнология мәселелері

ІІІ ЖАҢА ТАРИХИ КӨЗҚАРАС НЕГІЗІНДЕГІ МӘСЕЛЕНІҢ СИПАТТАЛУЫ
3.1 Әебиеттегі тарихилық мәселесінің бүгіні
3.2 Дәстүрлі тарихи дерек көздердің сыныпталу мәселесі және оның тарихнамасы
3.3 XIX . XX ғасыр басындағы оқиғалар: ұлт азаттық көтерілістер тарихы

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Егемендік алып, ұлттык ... ... ... төл ... ... ... оның ... мәдениеттегі орнын
анықтауға жан-жақты ықылас бөле бастады. Қазіргі заманғы өзгерістер ... ... ... ... жүйесін қайта қарап, оны зерттеу
әдістерін жетілдіріп, жаңа түсініктер қалыптастыруды, бұрыннан зерттеліп
келе жатқан ... ... ... ... ... ... етіп
отыр. Бүгінгі күнде, осы үрдіс барысында, кезінде ауызекі ... ... ... ... ... мұраның маңызды бір саласы, ауызша тарихи
мәліметтердің жазба нұсқасы - қазақ ... әділ ... ... ... ... мол ... туып отыр. Тарихи зерттеу
жұмыстарының сапасын көтеріп, маңызын зерттеу үшін ... ... ... ... ... жаңа ... ... тарту ісі қазіргі
қазақстандық тарих ғылымының маңызды ... ... ... ... ... ... дейін негізінен сыртқы деректерді пайдалану арқылы
жүргізіліп ... ... ... ... ... ... ... т.б. шет
тілдерінде жазылған тарихи шығармалар, саяхатшылар, тыңшылар жазбалары,
мұрағат құжаттары. Ендігі жерде, ... ... ... ... бір ... ... ... көздерді, яғни халықтың ауызекі тарихи деректерін тарихи
зерттеулер ауқымына қосу ісі маңызды болып отыр.
Қазақ тарихын зерттеу барысында ... ... ... ... шешу ... ... көзі етіп ... талабы ғасыр басында қолға
алынса да, осы күнге дейін өз деңгейінде мән берілмей отыр. Тарихшылар да,
этнографтар да осы ... ... ... зерттеулерде белгілі бір
маңыздылығын мойындаса да, оны қолдануға ерекше сақтықпен қараған. Ауызекі
тарихи деректерді ... ... мен ... ... ... онда ... ұрпақтан ұрпаққа жеткен жүйеленген тарихи ... ... ... ... ... үшін тек ... деректерді пайдалану
жеткіліксіз, өйткені, қазақтың ертеден келе жатқан дәстүрлі төл ... ... ... ... ... ... дамуы барысында тарихи
деректердің шеңберін кеңейту мен оны зерттеу әдістерін жетілдіруді талап
етіп отыр. Тарихи санасы сергек, шежірешіл ... ... әр ... ... ... сұрыптап, әңгіме, жыр, өлең тіліне салып ұрпағына қалдырып
отырған.
Жұмыстың өзегі ретінде - ... ... ... өлең-жырға,
аңыз-әңгімеге, ертегіге қосып мақтаныпшен ... ... ... есте ... қабілеті арқасында ел арасында кең таралған, кейіннен
қағаз бетіне түсірілген тарихи жады - қазақтың ... ... ... ... ... ... ішкі ... сырт көзге түсе бермейтін қоғамдық
қатынастардан тұратындықтан, халықтың ішкі жан дүниесі, ... ... ... руханияты туралы мәліметті сыртқы деректерден таппаймыз,
оларды тек жергілікті, төл ... ... ... ... ғана алуға болады.
Қазақ қолжазбаларында сақталған жергілікті ауызекі тарихи шығармаларды
тарихи зерттеу жұмысының дерек аясын кеңіту мақсатында дербес ... ... ... ... ... ... ... өзектілігін айқындайды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ ауыз әдебиетін зерттеу ісі шын мәнінде
кеңестік дәуірде қолға ... ... ... ... Бұл ... ауыз
әдебиетін зерттейтін- фольклористика деп ... ... ... ... ... өсіп ... Осының нәтижесінде жалпы қазақ
ауыз әдебиеті мен және оның жеке ... туу, ... даму ... газет-журналдық мақалалар, үлкен ғылыми зерттеулер жазылып, баспа
жүзіне жариялануда. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... дейтін күрделі еңбектің бірінші томы ауыз
әдебиетіне ... ... ауыз ... ... ісі ... ... ... асты
деуімізбен бұл салада революцияға дейін жүргізілген ... ... ... ... атап өткеніміздей, Ш. Уәлихановтың, В.
Радлов пен Г. Потаниннің, И. Фалев пен П. Мелиоранскийдің т.б. ... ... ... ... фольклоры туралы және оның кейбір жанрлары
туралы жайында айтқандары да бар ... ... ... Ш. Ш. Уәлихановтың гылыми зерттеулері [1; 2.] қазақ
халқының ... ... баға ... қазынасы іспеттес. Әсіресе, оның
қазақ халқының шығу төркінін, жүздердің және олардың рулық ... ... ... т.б. зерттеу еңбектерінің маңызы зор. Мәселен, ол
"Ұлы жүз қазақтарының аңыздары мен әңгімелері" атты еңбегінде ... ... ... ... элементтің ерекше орын алатынын атап өткен. Ш.
Уәлиханов қазақ фольклорында тарих аңыз бен әңгімелердің ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде Ш. Уәлиханов
өмірде, дәлірек айтсақ XVIII ғ. болған ... мәні бар ... ... ... қатысқан тарихи қайраткерлер - батырлар жайлы шығармаларды
қамтып, олардың шындыққа негізделгенін ... ... Г.Н. ... ... ... 1972 жылы шоғырланып
"Казахский фольклор в ... Г.Н. ... [3; 4.] атты ... ... Ол ... ... ... мол еңбек сіңірді, Шыңғыс-хан, Ер-
Көкше, т.б. ... ... ... мән беріп, өзінің
салыстырмалы еңбектерінде ... ... ... ... ... ... жинап, жариялап, зерттеу
ісіне ұшан теңіз үлес қосқан, белсеңді қызмет еткен Әбубәкір ... ... ... ... ... ... өсу жолын шартты түрде
үш кезеңге бөліп қарастыруға болады.
Бірінші кезең-20-30 жылдар арасында.
Екінші кезең-соғыс ... ... Отан ... ... жылдар.
20-жылдардың бас кезінде-ақ қазақ халқының ауыз әдебиеті жайында
мәселелер көтеріліп, ... ... ... ... -кішілі
мақалалар жариялана бастайды. Аманғали Сегізбаев "халық пен әдебиет" дейтін
мақаласында, Бейсенбай Кенжебаев ... ... 1923 ... басылуы
туралы" дейтін мақаласында ауыз әдебиетінің негізгі иесі ееңбекші ... ... ... ... ауыз әдебиетін зерттеу ... тіл ... ... ... ... ... ... Сарыбаев,Ісмет
Кеңесбаев, Мәулен Балақаев, ... ... ... ... сөздік байлығына,тілдік ... ... ... ... ... ... зерттеу соғыс жылдарында да ілгері ... ... ... халықтың ерлік,патриоттық
дәстүрін зерттеуді басты мәселе етіп көтерді.Сонымен қатар ауыз әдебиетінің
жанырларын мифалогиялық көлемде зерттеу ісін қолға алды.Бұл ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтың[6],
Қ.Жұмалиев пен Е.Ысмайловтың қазақ халқының эпостық жырлары туралы[7;11]
Ә.Марғұланның,Б.Кенжебаевтің,шешенік сөздер ... ... ... ... көрді.
Кеңес үкіметі кезеңінде М. Әуезов, С. Мұқанов , Ә. Марғұлан, Қ. Жұмалиев,
Б. Кенжебаев, М. Ғабдуллин, Н. Смирнова және де ... ... ... ... үлгілерін жинау ісіне қатысты. М. Әуезов, М. Ғабдуллин, Ә.
Қоңыратбаевтар [12] тарихи ... ... жеке ... ... ... ... ... жол салған.
Соғыстан кейінгі жылдары қазақ фальклористикасы әдебиеттану ... бір ... ... кезде Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым
академиясы құрылды.Әдебиет институты ашылды.Бұл ... ... ... ... алып зерттеуді жүргізе бастады,брнеше зерттеулер
жарияланды.
Халық мұрасын зерттеу ісі М. ... [13], А. ... [14], ... ... зерттеушілер назарынан тыс қалмаған. X. Досмұхамедұлы
қазақ халық ауыз әдебиетіне айрықша маңыз беріп, қарымды еңбектерін ... оның ... ... ... ... бір естелігі іспеттес
құбылысы екендігіне баса назар аударған.
Осы бағытта ... ... ... ... бірі Ә.Х. ... "Қазақ
эпосының сипаты мен тарихи шарттылығы жайлы" атты еңбегінде ол батырлар
жырының шығу тарихын зерттей отырып, жырларды ... ... ... ... ... ... іздері айқын екенін көрсетіп, ендігі жерде тарихи өлең
пайда бола бастайды деген болжам айтады.
Қазақстандық кәсіби тарихшы-ғалымдардың ішінде ... ... ... ... деректерін тарихи зерттеулерде пайдаланған Е.
Бекмаханов болды, осы ... ... ... ... ... ... зор ... атап: "Тарихи ірі оқиғалар ұрпақтан ұрпаққа
жеткізіліп отырған халықтың ауызша ... ... ... ... ... ... аңыз т.б. арқылы қазақ халқының есінде сақталған.
Осы материалдарда қазақтардың қоғамдық және әлеуметтік құрылысы, тұрмысы
мен ... және ... ... ... аса маңызды тарихи
оқиғалар айқын бейнесін тапқан" [16].
Аталып өткен ғалымдар қазақтың тарихи ескерткіштеріне үлкен мән ... ... ... негіз етіп алу әрекеттерін жасағанымен,
күшінде болған ... ... ... бұл ... ... осындай еңбектері үшін ... ... ... ... мен ... Тарихи зерттеу жұмыстарының сапасын
көтеріп, маңызын арттыру үшін дерек көздік ... ... ... ... ... деректерді тарту ісі қазіргі қазақстандық тарих ғылымының
маңызды міндеті. Ауызекі тарихи білім - ... ... ... ... ... жұмысының басты мақсаты жергілікті деректерде сақталынған ... көзі - ... ауыз ... және ... тарихи мағлұматтарды ғылымии
таным арнасына тарту болып табылады. Осы ... жету үшін ... ... ... қажет:
* Дәстүрлі қазақ дерек көздерінің осы күнге дейінгі тарихи ... ... ... ... ... ... ... дәстүрінен тарихи дерек көздерін
бөліп альш, оларға жалпы сипаттама беру;
* ауызша тарихи дерек көздерді жасаушылардың атқарған рөлін айқындау;
* тарихи зерттеулердің ... ... ... көздік негізін кеңіту
мәселесінде қазақтың дәстүрлі тарихи білімінің дербес тарихи дерек көзі
ретіндегі маңызын ашу.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Жұмыстың ... ... ... ауыз ... ... ... ... кешені кұрады. Қазақтың
дәстүрлі ауызекі таратылатын тарихи дерек көздері қағаз бетіне түсіріліп,
ТМД және шет ел ... ... ... - ... ... елдерінде,
Санкт-Петербург, Москва, Омск, Томск, Қазан, Уфа, Орынбор, Ташкент, Алматы
қалаларында, Қазақстанның ... ... ... ... жеке ... қолдарында сақталуда.
Қазақтың дәстүрлі ауызекі таратылатын тарихи дерек ... ... ... ТМД және шет ел ... ... қорларында - Түркия, Франция
елдерінде, Санкт-Петербург, Москва, Омск, ... ... Уфа, ... ... ... ... облыстық, аудандық тарихи-
өлкетану ... ... жеке ... ... ... мен ... мәлімет беретін арнайы ғылыми
зерттеулер ... Осы ... ... ... ... ... ... ізденістерде пайдаланудың өзіндік тәжірибесі қалыптасқан.
Атап өтер болсақ, ежелгі заманның ... ... [17], ... , ... [18], т.б. өз ... ... ... Осындай үлгілерді біз ортағасырлық тарихшылар, саяхатшылар
еңбектерінен де көреміз. Мысалы, ... ... ... ат-Таварих" [19],
Әбілғазы [20], Хафиз-и Таныш [21], Қ. Жалайырдың [22], т.б. ... ... ... ... ... дерек көздер кеңінен
пайдаланылған. Аталған ғұламалар дәстүрлі деректерді шынайы мәлімет ... ... ... ... ... ол ... ... еді.
Алтын-Орда заманындағы еуропалық саяхатшы-миссионерлер Марко Поло [23],
Гильом Рубрук, Плано Карпинилер [24] өз ... ... ... туралы жиған мәліметтерін жергілікті ... ... ... жыр ... ... оны ... ... ісінде аса көп
еңбек сіңірген ғалым - академик В. В. Радлов [25]. Ол ... ... ... жинағының [26] 3 томына қазақтың бірнеше тарихи жырын енгізген. В.
В. Радлов батырлық және тарихи ... ... ... ... туралы
сөз" деп атаған, ал жекелеген тарихи жырларды қысқа ... ... ... ... ХУШ - XIX ... ... ... мен тұрмысына
арналған маңызды жұмыстардың бірі - тарихи-этнографиялық мәліметтердің ең
бай деректерін топтастырған А. И. Левшиннің ... ... ... орд и ... ... ... ... [27].
Бұл еңбекте дерек көздер мен мұрағат құжаттары, ауызша ... ... ... ... ... ... зерттелген,
аталған еңбектің жекелеген бөлімдері қазіргі кезде ... көз ... ... Дегенмен, А. И. Левшиннің "... а предания,... так многоразличны и
большею частью так ... что ... ... из них ... ... ... оның ізін ... кейінгі буын зерттеушілердің ұстанған тұғыры
болды.
В.В. Вельяминов-Зерновтың "Исследование о Касимовских царях и ... ... ... ... ... ... ... халқына қатысты
деректерді орыс тіліне аударып, пайдаланған және алғашқылардьщ бірі болып,
деректерде сақталған тарихи фактілер ... ... ... тарихын
жазу шарасын қолға алған.
Қазақтың шығу тегін зерттеп, осы салада халыктық деректерді мол
пайдаланып, ... ... ... А.Н. ... [29], Н.А. Аристов ... ... [31], М.П. ... [32] ... атап өту қажет. Белгілі
шығыстанушы В.В. Бартольдтың [33] ғылыми ортада ... зор ... ... ... ... ... ... деректері
қорытындыланып, талданып, зерттелген.
Жоғарыда аталып өтілген саяхатшылар, әкімшілік қызметкерлер, ғалымдар мен
шығыстанушылар еңбектерінде қазақтың ауызекі тарихи дәстүрінің қалыптасқан
түрлері ... атап ... ... болып нұсқаларын жинақтап, жазбаша
сақталуына зор үлес қосты, өз шығармаларында қажетті деп санаған ... ... бұл ... халықтық ауызекі дәстүр деректері
мәліметтерінің шынайылығына, сенімді дерек көз бола алатындығына ... ... ... ... ... ... ... деректерімен,
батыстық тарихи дәстүрмен сабақтастыра зерттеген алғашқы деректанушы ғалым
Мәшһүр Жүсіп ... [34]. Ол ... ... ... ... ... жүйе ... баяндауда батыс үлгісін,
тарихты баяндау барысында шығыстық тарихи дәстүрді негізге ... ... ... ... ... ... ашылып, зерттелуі
қазақ халқында ауызекі тарихи білімнің, атап айтқанда ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар
жасалуына алып келді. Халықтың ауызекі тарихи шығармашылығының бұл саласын
М.Қ. Әбусейітова ішкі (жергілікті) деректер деп ... ... ... (шығыстық жазба және шет ел мұрағат құжаттары, саяхатшылардың
естелік-жазбалары, хаттар т.б.) ... ... ... ... әділетті
болып келеді - деп, жоғары бағалайды.
Сондай дерек көздердің ең бір айқын көрінісі - ... ... В.П. Юдин ... ... 1992 ж. жарық көрген авторы
Хорезмнен шыққан Өтеміш Хажы ибн Маулана Мұхаммад Достының «Шыңғыс-наме»
[35] атты еңбегі. В. П. Юдин ... ... ... ... атап ... ... ... қазақ мәдениеті, генеалогиясы, өрбімелі
тарихтың мәселелері мен ... ... әлі ... ... ... ... жаңа ... ашты. Ең бастысы В. П. Юдин бірінші рет
далалық ауызекі тарихи айту ... ... ... ... ... ісінде ауызекі тарихи дәстүрдің маңызын ерекше атап, ғылыми
айналымға "ауызекі тарихи білім" (устная историология) түсінігін енгізіп
кеткен
В. П. Юдиннің ... ... зор ... ... ... ... ... зерттеулердің көрнекті
үлгісі болып табылатын Н. Н. Мингулов, В. П. Юдин, К. А. ... С. ... ... ... ... ... материалдары" жинағы да
жоғарыдағы тұжырымның дәлелі .
Тарихи ауызекі генеалогиялық аңыздарға көп кеңіл бөліп өз ... ... көз ... ... ... ғалымдардың бірі Ю. А.
Зуев [37], ... ... өз ... ... ... деректерімен
салыстыра пайдаланып, деректік шынайылығына күмән келтірмейді.
Қазақ тарихын зерттеу ісінде деректанушылық ... ... ... ... қатар, ауызекі тарихи деректерді молынан пайдаланып ... ... И. ... [38]. ... ... Б. ... ... тарихи
өткенінің жазба нұсқаларына арналған ғылыми зерттеулерінде де жергілікгі
түркі, қазақ тілді қолжазбаларға ... ... ... ... тарихын зерттеу ісінде көптеген тарихшы ғалымдарымыз белсенді
еңбек етіп, ... ... ... үшін ... ... жаңа ... ... айналымға қосу саласында, теориясын қалыптастыруда үлкен
қызмет етуде, атап айтсақ ... Қ. ... ... [40] ... ... ... дәстүрлі дерек көздерді пайдалану тәжірибесін
жасап жүрген Ж. Артықбаевты [41] да атап ... ... ... кітабының көрнекті үлгісі "Әділ сұлтан" эпикалық жырын А.
И. Исин [42] зерттеп ғылыми айналысқа енгізіп, ... ... ... деректердің ауызекі тарихи негізде, яғни болған ... ... мен ... далалық ауызекі тарихи деректердің
негізінде жазылатынын Ж. М. Төлебаева да өз ... атап ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан зерттеп, ғылыми
айналымға енгізуде ҚР БҒМ М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
қызметеерлерінің еңбектері мол, атап өтер ... Б. ... [43], ... [44], С. Дәуітов [45], М. ... М. ... [46] ... ... ... еңбектері.
Соңғы жылдары ауызекі тарихи дәстүрдің жекелеген салаларын тарихи дерек
ретінде ғылыми айналымға тартқан зерттеу жұмыстары жүргізіліп жүр, ... Р. ... ... ... айту дәстүрі бойынша XVIII ғ. қазақ қоғамы
тарихының негізгі мэселелері" [47], 3. ... ... ғғ. ... фольклорлық нұсқасы" [48], М. Алпысбестің, "Қазақ шежіресіндегі
Қазақстан тарихы (тарихтың зерттелуіндегі ... ... , Л. ... ... Көпейұлының "Қазақ түбі" үлгілері - тарихи дерек ... [49] атты ... атап ... ... ... ... қызметінің маңызын көтеріп,
қолжазбаларын ғылыми айналымға қосып, зерттеуде, ... ... ... ... ... [50] ... атап өту қажет.
Әрине, басқа да көптеген ғалымдарымыз өз еңбектерінде ауызекі тарихи
нұсқалар деректерін ... ... ... ... ... ... ... еңбектердің бәрі де ауызекі тарихи дерек көздердің қазақ
тарихы мен мәдениетін ... ... ... роліне назар аударады,
бірақ осы күнге дейін, осынау дерек көздердің ғылыми жүйеленуі ... ... ... ... Қазақстандық тарих ғылымында
зерттеулердің әлі де игерілмеген және кезінде идеологиялық шектеулер себеп
болған, ... ... ... әдіснамалық жолдары баршылық. Соның
ішінде, қазақтың төл тарихын халықтың өзіндік мәдениетінің құрамдас бөлігі
– ауыз әдебиеті тарихи дәстүр негізінде жазу ... тұр. ... ... ... ... ... ... пайдаланудың методологиялық
ұстанымдары әлі бекітілмеген. Сондықтан, бітіру ... ... ... ... ... ... сүйенетін - сыни және тарихилық
принцип негізге алынып отыр. Тарих ғылымының ортақ принциптерін басшылыққа
ала отырып, Қазақстанның өткен тарихына ... ... ... ... ... ... дүниетанымы тұрғысынан зер салуға талпынамыз.
Танымал тарихшылардың ғылыми-зерттеу әдістері, тарихи ... ... ... ... ... ... ... қолданылған
әдебиеттерге дұрыс сілтеме жасау т.б. басшылыққа алынды.
Зерттеудің ғылыми ... ... ... ... ауыз ... ... ... тарихи дерек көздік тұрғыдан зерттеуге талпынған
еңбек болып отыр.
Зерттеудің хронологиялық шеңбері. ... ... ... ... ... ... дерек көздері көбірек қамтыған 20-ғасырда
зерттелген еңбектерде негізделген.
Менің (Ауыз әдебиетіндегі қазақ ... ... ... ... ... ... келтірілген
фактілердің қызықтылығымен оқушы көпшіліктің ... ... ... асыл ... зерттеп тарих ғылымының қажетіне ... ... ... ... ... әлде де зерттеп, терең қатапарларына ... ... ... ... ... ... ... мақсат етіп
қойдық.
Құрылымдық жағынан, бітіру жұмысы кіріспеден, 3 ... ... ... және ... ... ... зерттеу жұмысы тақырыбынның маңыздылығы ашылып, зерттелу
деңгейі, ... мен ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңашылдығы мен практикалық маңызы көрсетілген
І АУЫЗ ... ... ... ЗЕРТТЕЛУ МӘСЕЛЕСІНІҢ ХХ ғ. БАСЫНА
ДЕЙІНГІ ЕҢБЕКТЕРДЕ СИПАТТАЛУЫ
1.1.Ауыз әдебиеті – қазақ тарихының қайнар көзі
Қазақ ауыз әдебиетін ... ... ... зерттеудің жолдары көп.
Өскелен дәуіріміз бен талғамы ... ... биік ... бере аларлық жаңа ізденістер жүргізу қажеттігі кәміл. Ол үшін ауыз
әдебиеті туралы ғалымдар да ... оның ... ... кеңейте,
кемелдендіре түсу шарт.
Ауыз әдебиетінің мұрасының ... ... ... аса ... бірі –салыстырмалы-тарихи әдіс. Орыс фольклортану ғылымы ... ... осы ... ... ... күрделі нәтижелерге
жетіп жүргені белгілі. Шынында да фольклор материалына кең де ... ... ... ... қайталама фактілерді тексермей,
олардың заңдылықтарын және ... ... ... ауыз ... ... қиын.
Бұл мәселені теориялық жағынан ... ... ... ... ... ... Б.Н. ... (…. В широком смысле под
типологией следует, очевидно, понимать ... ... ... факторов повторяемость в природе в ... ... себя в ... и ... в ... в ... в
элементах и структурах, в процессах и состояниях(,-деп көрсетеді [52].
Түптеп келгенде ... ... ... жеке ... ... ... ... ғана емес, ортақ заңдылықтар ... табу ... ... ... Ол ... ... ... ауызша
тудырған көркем шығармасы, халық ... ... ... білдіреді.
Ғасырдан ғасырға өтіп, мұра болып келе жатқан ауыз ... ... ... ... ол ... ... ... байланысты дамып,
белгілі кезеңдегі тарихымен ... ... ... белгілі кезеңдегі
халықтың тарихи оқиғаларын, әдет-ғұрпын елестетеді.
Міне сондықтан ауыз ... ... оны ... ... ... ... ... үшін де, қазақ халқының тарихы мен ... де өте ... ... Қазақ халқының ауыз әдебиетінің ... сөз ... ең ... , ... ... ауысып, жатталып,
ұрпақтан –ұрпаққа жетіп келе жатқан тамаша ... ... ... ... ... өлең-әңгімелерімізді еске аламыз. Ал, осы
таусылмас, ортаймас асыл ... ... ... ... ... бойы оны ... ... сақтап келушілер кімдер деген мәселе
жайында көп айта бермейміз.
Қазақ ... ұлы ... ... ... өзінің ( Әдебиет
танытқыш( еңбегінде қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... даналығына таң қаласың. Эпосты-әуезе, лириканы толғау,
драманы-айтыс деп бір ... ... ... ... әкетеді: шежіре,
заманхат, өмірбаян, мінездеме, тарихи әңгіме, саясат шешен сөз, ... сөз, ... ... сөз, ... ... сөз, ... көсем сөз (
публицистика). Ауыз әдебиеті түрлері былай жіктеледі: ертегі, аңыз-әңгіме,
өтірік ... ... ... бас ... бұлар бір топ. Батырлар жыры,
тарихи жыр, айтыс өлең, үгіт өлең, үміт өлең, ... ... ... ... ... сөз, ... мақал-мәтел бұлар үшінші топ. Тойбастар,
жар-жар, некеқияр, беташар, жоқтау, ... ... ... ... ... құрт шақыру, дерт көшіру, бесік жыры –бұлар бесінші топ [53].
Сан ... ... ... ... саралауға мүмкіндік беретін
сауықтама, сырдама, салттама, ғұрыптама, ... ... ... ... өзі ... ... әдебиетіндегі қазақ тарихының зерттелу ... ... ... келе жатқан тарихы бар көп қырлы, әр ... ... ... бірден-бір (мәңгілік( проблема, құбылыс.
Революцияға дейінгі және кеңес дәуірінде, әсіресе тәуелсіздік алған
жылдардан ... ... ... ... осы ... ... ... көптеген материалдар жинады. Бұл заңды да, себебі
фольклордан шығу көзі туралы, оның ... ... және ... ... ... ... ... туралы ғылымның негізгі мәселесі десе
де болады, оны дұрыс ... ... көп ... ... ... қазақтың салқар сахарасын аралаған саяхатшылар,
этнограф ғалымдар қазақ ауыз әдебиеті, ... ... ... ... ... ... этнографиялық еңбектерінің өте бағалы
екендігін айтқан жөн. Мұнда, әсіресе, Ш. Уалиханов, Г. Н. ... ... А. ... Ш. ... М.Ж. ... Ә. ... ... ойлы азаматтар қазақ халқының әдет-ғұрпы, салт-санасы, ауыз әдебиеті
жайында тарих, этнография ғылымы үшін маңызды ... ... ... ... ... ауыз ... өнерін, өте жоғары
бола ... Оған ... ... ... досы Г.А. ... ( ... ханның үйінде( деген мақаласында өнер иесінің яғни ақын, жыршы,
хиссашылардың өзге адамдармен ... ... ... ... ... көпшілік қауым құрмет тұтып, ардақтайтынын жазады.
Қазақ халқының өткен ғасырдағы күн көрісі, ... ... ... ... адамдардың бірі-поляк демократы Адольф Янушкевич
Ол 1830-1831 жж. Польша ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқаны үшін ... ... ... ... жүрген ол қазақ ... ... ауыз ... бай, ... ... ... ... қатар
ақындар айтысын, халық тұрмысын, мейрам салттарын, ауруды емдеу әдістерін,
халықтың діни-сенімдерін ... Сол А. ... ... ... ... жүрек дүрсілін түсіне білген. Күнделігі мен хаттарында
мынандай сөздер қалдырды:
(…Осыншама ... ... ... ... жат ... ... емес, оның рухы қазақ даласына аспандай көтеріліп ... ... ... ... ... ... ... жоғары
касталары сияқты өзінен жоғары қарайтын ... ... ... де ... орын ... кезі ... деп үкен көрегендікпен
халқымыздың келешегіне зор сенім білдірген еді ... ... ... ... ... ... ... негізін қалаған XIX ғасырда қазақ халқының өз ішінен шыққан
ғалымдары Ш. Уалихановты, Ы. ... ... ... айта ... бас ... ... ауыз ... ондағы тарихи оқиғалар жөнінде
еңбектер біршама көбейеді. Өткені, ол кезде Орынбордың архив ... орыс ... ... қазақ халқының әдет-ғұрпы, өнерін, ауыз
әдебиетін үлгілерін зерттей бастады. Мерзімді баспа сөз беттерінде ... ... ... эпостар , олардағы тарихи оқиғалар жөнінде
мақалалар жарыққа шықты. Сол кезде газет-журналдар, 1989 жылы ... ... ... ( Орынбор өмірі( газеті, (Айқап( журналы
тарихқа, ... ... ауыз ... ... жиі жариялап тұрды.
XIX ғасырдың аяғында Қазан, Орынбор кітап ... ... ... ... жыры шыға ... ... ... әдет-ғұрпы
мен фольклорлын жинауда, зерттеуде орыстың ... ... озық ... В.В. ... Г.Н. ... Ә. ... ... өте көп
Ауыз әдебиеті мұраларын жинауда Ә.Диваевтың еңбегі зор. Оның ... ... ... жырлар т.б. ауыз әдебиеті үлгілері жазып
алынды. ... ауыз ... ... ... ... байланыстыра жинады. Ол халық әдебиетін халықтың тұрмысын,
тарихынан бөле қарауға болмайды деп ... ... ... Ә Диваев
бастаған Жетісу, Сырдария ... іс- ... ... ... ... тарихының зерттелуі мәселелері әсіресе
Кеңестік ... ... ... жаңа ... ... ... ... ( Ежелгі жыр, аңыздар ( ( Алматы, 1985) ( ... ... ( ... 1981), ( ... ... ( ... 1988) , ... шындығы( ( Алматы,1990), Айтаева Р.Т.
(Ауызша ... айту ... ... XVIII ғ. ... ... ... (Алматы, 1992 ) , Е.Е. Ысмайлов, М. Әуезов, Ә. Қоңыртаев,
С.Мұқанов, Ш. Ибраев, М. ... М. ... және ... ... ауыз ... ... ... әрі жан-жақты меңгеруге
көмектетесті.
1.2. Ш.Уәлиханов пен Г.Н.Потаниннің еңбектеріндегі ауыз әдебиеті мен ... ... ... ... ... - бұрыннан келе жатқан тарихы
бар көп қырлы, әр дәуірде өз ... ... ... ... ғасырдағы қазақ ауыз әдебиетін зерттеушілердің мұрасына көз
салсақ, фольклордың тарих пен ... ... ... ... Ш. ... пен Г. Н. ... ... кең де, жемісті
қарастырылғанын байқаймыз. Ш. Уәлиханов (ХІХ ғасырдың 50-60 жылдары) пен Г.
Н. ... (ХІХ ... аяғы - ХХ ... ... ... ... ... отандық ғылым, оның ішінде тікелей ... ... ... ... екі ... ... ... Бірақ,
олардың көзқарасы мен ой-пікірлерінің ұқсастығы қазақ ... ... ... ... ... ... алып ... Уәлиханов жинаған материалдары бойынша бір ізге ... ... ... ... жазып үлгерген жоқ. Дегенмен Ш.
Уәлихановтың флоьклордың тарихқа қатынасы туралы мәселені қалай ... ... ... ... ... және ... этнография, заң
туралы еңбектерінде кездесетін фольклор жайлы тұжырымдарынан көруге болады.
Оның үстіне атап айтатын нәрсе, Шоқанның ... ... ... мен ... оның досы және ... Г. Н. ... жинақтары
мен мақалаларында, монографиясында көрініс тапты.
Мысалы, қырғыз халқының айтулы мұрасы ... ... ... рет ... түсіріп, оны әдебиет дүниесінің белгілі бір кеніші ... әу ... ... Шоқан еді. Бірақ Шоқан жазып алған "Манас" жырының қырғыз ... ... ... боп жатты. Бұл версияны жарыққа шығаруға шығыс әдебиетін
зерттеуші ғалымдардың талай уақыттарын бөлген. Шоқанның ... ... ... Н. И. ... 1902 жылы 21 март күні ... шығыс бөлімінде болған мәжілісте ғалымдарды Шоқанның ... ... ... ... ... ... текстінің жоғалып
кеткеніне қатты күйзелген болатын. "Көкетай ханның ертегісі" деп ... ... ... Шоқан толық аудармаған және бұл аударманың өзін Г. Н.
Потанин болмағанда табу оңай емес еді. ... ... ескі досы К. ... ... табылады. "Көкетай" жырының бұл үзінді аудармасын Н.
Н. Веселовский қысқаша коментариймен ... ... ... ... ... шығарды [55]. Одан кейін Шоқанның аудармасы баспадан ... ... ... ... "Манас" жырымен ең алғаш осы арқылы танысты.
Алайда, Ш. Уәлиханов пен Г. Н. ... ... ... ... ... мәселенің қалай қаралғанын зерттеу тек тарихи
тұрғыдан ғана қажет емес, бұл - ... ... ... ... ... талабы. Бұл мәсәлені шешу үшін Ш. ... пен ... ... фольклор табиғатын - бірыңғай тарихтың сәулесі, ... ... ... және ... ретінде түсінеді. Озық ойлы,
қоғамдық-саяси мәселерге ағартушы ретінде ... ... Ш. ... ... алғы шарт деп ... Оның ... "Көшпелі, жазу-
сызуы болмаған халықтардың тарихы фактыдан гөрі аңыздарында ... ... ... ... де Ш. ... осы пікірін
дәлелдеуге тырысады: "Көшпелі якут, ... ... ... ғалым, - …
өз поэзиясы бар. Демек, олардағы өзіндік … интеллектуалдық, прогрессивтік
өмірі де ... Якут ... ... ... ... тарихи да
маңызы бар. Бұл поэмалардың ... ... ... әр дәуіріндегі белгілі
тарихи оқиғаларды өшпес етіп кетті"[57].
Ш. ... ... ... ... сөз ... ... ... түсінеді. Сонымен қатар ғалым тарихты белгілі бір халықтың ... ... ғана ... өмір ... қоғамдық қарым-қатынас, әдет-ғұрып
пен сенімнің идеалдық жиынтығы ретінде қарастырады. Ол ... деп ... жоқ "… ... ... - ... ... ... қоғамдық
қарым-қатынасының шын айнасы, оның өте көптеген қызғылықты ... ... ... тарихилығын осылайша түсінгендігін оның қырғыз
халқының "Манас" эпосы туралы айтқан пайымдауларынан да ... ... ... халқының географиялық, діни, ақыл-санасының және әдет-ғұрыптарының
энциклопедиясы… ", - ... ... [59]. Ал, Г. Н. ... ... ... ... Ш. Уәлихановқа жақын. Оның халық ауыз
әдебиетін жинау мен зерттеудегі еңбегінде фольклор - ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Көкшетау өлкесіне
экспедицияға шығар сапарында ол былай деді: " Менің ... ... ... бұл жер ... ... хан ... болған: Бұл жер қазақ
халқының өмірі туралы, сондықтан осы жерден ... ... ... туралы
біраз тарихи естеліктер табуға болатын сияқты ".
Қазақ халқының ауыз әдебиеті әдеби ... ... - ... және оның көркем көріністерінің әртүрлі әдістерімен ерекше
қатынаста болады. Сондықтан осы ... ... Ш. ... және Г. ... ... ... эпикалық жанрдың көне түрлерінен, яғни миф,
космогониялық, топонимикалық, этнологиялық аңыздар мен әпсаналардан бастау
керек сияқты.
ХІХ ... ... ... ... Ш. ... пен Г.Н.
Потанин мифтің шығуын этнографиялық тұрғыдан қарайды. Олардың ... ... - ... адамдардың күнделікті өмірді және қоршаған табиғатты
танудағы ... ... ... ... ... Г.Н. ... ... өзін қоршаған жануарлар әлемін, қимылдарын, істерін
түсінуге тырысқанынан ... ... ... Н. Потанин Ш. Уәлихановтың космогониялық миф пен әпсаналар ... ... және ... ... ... негізінде
құрылған деген ойын қолдайды. "Темірқазықтың қозғалмай тұруын, - дейді ол,
- көшпенділер мен аңшылар ... ... ол ... Азия аңыздарында
орын тепкен" [60]. Ол басқа бір еңбегінде тағы да ... ... " ... тұрығындары Темірқазықты Темір немесе Алтын қазық деп атап қана
қоймай, сонымен ... ... ... осы ... ... ... Темірқазықты екі атты арқандап қойған қазық деп біледі".
Ал енді, тікелей ауыз әдебиетіндегі тарихи шындық мәселесіне келетін
болсақ, Ш. ... пен Г. Н. ... ... аңыз ... ... ... туралы айтқан ойлары да қызғылықты. Ш.Уәлиханов
топонимикалық аңыздардың ... ... - ... ... роліне ерекше
көңіл бөледі. Мысалы, ол Ыстықкөл жайлы аңыз туралы айта келіп, бұл ... тас ... ... жер сілкінуден қираған қалалар туралы айтады.
Өзінің басқа бір еңбегінде ғалым Сантас қорғанының неге ... ... ... ақсақ Темір жайындағы аңызға тоқталады. Қытай императорының
қызын өз ... ... ... келе ... ... ... әскерлеріне бір - бір
тастан бір жерге үйдіртеді. Қайтып келе жатып ол ... ... ... қойдыртады. Көтерілмей қалған тастар арқылы қанша адам жоғалтқанын
біледі. Бұл аңыз ... Ш. ... ... ... "Бұл аңыз тарихы шындыққа
қарама - қайшы, Ақсақ Темірдің Қытайға жорыққа аттанғаны рас, ... ... көп ... Отырар шаһарында өледі"[61].
Ш. Уәлиханов, Г. Н. Потаниннің тарихи аңыз, әңгімелер туралы айтқан
ойларының ерекшелігі бар. Ш. ... ... мен ... ... ... ... ... ойларын дәлелдей келе былай дейді: "ХҮІІІ
ғасыр - ... ... пен ... ... болады. Осы кезеңге қатысты
аңыздардаң көпшілігі қайғылы, қасіретті ... ... ... ... ... тастап қашу… Осы дәуірдегі қазақтардың аңыздары
қаншалықты қайғылы, мұңды болса, ... ... ... ... ... келеді" [62].
Ш. Уәлиханов аңыз, әңгімелердің тарихпен байланысын айтып қана қоймай,
осы байланыстың ерекшеліктеріне тоқталады. Ғалым қазақтың тарихи ... ... ... ... ... халық даналығынан шыққан
шығармалар. Бір кісінің ... ... ... ... ... айтылатын
шығармалар. Сондай-ақ оларда қиял - ғажайып элементтер де жоқ емес ... Г. Н. ... ... ... мен әңгімелерге көқарасы бұдан
сәл басқаша. Өз еңбектерінде Шыңғыс хан мен Едіге туралы ... ... ... пен ... ... тарихи адамдарды ертегі кейіпкерлеінен
айыра білу қажет. Оның ойынша Шыңғыс хан мен ... ... ... ... осы адамдардың тарихи сахнаға шыққанға дейін пайда болған. Ол
былай деп жазды: "… ... ... ... (ру) ... ... ... ... өте көне деуге болады. Кез - келген рудың осы аттас бабасы
болған, ал ол туралы аңыз да ... ... ... ... ... ... ХІІІ ғасырдан ерте пайда болған. Шыңғыс хан - деген атау, оны
Тэмучжин хан болғаннан кейін өзіне кемелденген. Ол ... ол өзі ... жоқ, есім елге ... ... ... осы есімге байланысты
аңыздар ежелден ... болу ... олар баба ... дәріптеген. Бұл
аңыздар Шыңғыс атауымен бірге Тэмучжинге де көшкен" [63].
Ертедегі Шыңғыс хан мен Едігенің тарихтағы осы аттас ... ... ... ... үшін Г. Н. ... осы геройлар атымен байланысты
аңыздардың туу негіздерін табуға тырысады. Ол негіздер оның ойы ... ... ... ... табыну нанымдары және осымен ... Н. ... ... ... ... атымен тірі онғон
түсіндіріледі. Онғон дегеніміз - көп жағдайда өлі, ал ... ... ... ... ... ... және ... онғондар болады. Ғалымның
ойынша Шыңғыс хан халықтық онғон, себебі сол өмір сүрген уақыт ... ... ... ... ... ... ғасыр саналған.
Ш. Уәлиханов эпикалық Едігенің тарихи нақты өмір сүрген адам екенін,
ол туралы халықта ... ... ... Ол ... деп ... хан мен ... Темір сияқты Едігенің өмір сүргені анық. Ол тек
халық аңыздарымен ғана емес, жазба деректермен де ... [64]. ... ... ... ... - ... .., бұл кәдімгі Тоқтамыс
жарлығында кездесетін Едіге, Әлеку, Едігей" [65]. ... ... ... ... ... Г. Н. Потанин өз пікіпінде қалады.Ол ... ... ... Едігеге қатысы бар деп ойлаған болуы керек" [66] -
деп жұмсақ түрде ғана ... Н. ... ... ... ... фольклордың тарихилығы туралы
айтқан ойлары даусыз емес. Бүгінгі күнге дейін фольклор ... ... ... ертегілік деген құбылыстар,
фольклористиканың өзекті мәселелері ретінде әртүрлі ... ... М. ... - Едіге Алтын Орданың ірі қоғамдық қайраткері болған,
ал оның ... ... ... ... ... ... ... тарихи
фактор дейді. Эпикалық әсірелеу арқылы батыр ... ... ... тарихи оқиғалар оның өмірінің бір қыры ғана
болып қалады. Осыдан В. М. Жирмунский ... эпос ... ... ... ... ... көптеген фольклор зерттеушілердің еңбегінен эпос- тарихтың,
ал эпикалық қаһарман - нақты тарихи - адамның көшірмесі емес ... ... ... ... эпос ... бір ... оқиға, түсінік,
қатынас және бейнелерге сүйенеді. ... ... ... оны ... отырып, өзінің көп ғасырлық идеалын, арманын білдіреді. ... ... Г. Н. ... ... және ... ... хан ... айырмашылығын және олар туралы тұжырымдары өте дұрыс.
Г. Н. Потаниннің Шыңғыс хан жайлы тарихи аңыздар, құдай, аспан ... ... көне ... ... туды деген ойы революцияға дейінгі және
кеңес заманындағы фольклор зерттеушілерінен қолдау тапса, ғалымның Едігені
космогониялық немесе ... ... туды ... біздің ойымызша, ешқандай
тарихи негізсіз.
Ш. Уәлиханов пен Г. Н. Потаниннің Шона батыр (Қарасақал) жайлы тарихи
аңыздарға көзқарасы өте ... Екі ... де Шона ... ... әр ... ... ауыз әдебиетінде кең тарағанын атап өтеді. Ш.
Уәлиханов былай дейді: "Шонаны кең даланың әр бұрышында ... ол ... ... ... ... және Еділ ... қалмақтарда да
поэтикалық шығарма түрінде сақталған, ... тек Сна ... ... батыр туралы ең үлкен әңгіме алтай қалмақтарында сақталған" [67]. Г.
Н. Потанин де Шона батыр туралы ... Еділ ... ... ... ... ... буряттар, хакастар ортасында кең
сақталғанын айтады.
Бірақ Ш. ... пен Г. Н. ... ... - ... халықтары арасында
Шона батыр жайлы аңыздардың көп ... айта ... ... өзі мен ... ... ... келіспейді. Ш.Уәлиханов Шона батыр жайлы
аңыздарға арнап жеке ... ... Ол үшін Шона ... - ең ... ... оның ... ... нақты оқиғалар байланысты. Ол былай деп жазады:
"Атақты адамдардың қатарына Қарасақал да жатады. Ол 1740 жылы ... ... және өзін сол ... ... қонтайшысы Галдан-Цереннің
інісі Шонамын деп атаған. ... ... ... ол ... ... ... қауіпті болды: біріншісі тағы башқұрт халқын көтереді деп, екіншісі оның
өзін Шона деп атағанынан қорықты…(…)… замандастары оның ... ... ... ... біле ... Ш. Уәлихановтың ойынша, Шона мен Қарасақал - екі
адам, олардың өмірде болғаны анық, тек мәселе ... кім ... ... ... жан әрі ... ... немесе өзінің батыл ойымен
Галдан-Церенді қорқытқан "жұмбақ башқұрт" деп атауы ... ... ... Ш. ... Шона туралы аңызды нақты адаммен және сол
уақыттағы оқиғалармен тығыз байланыстырған. ... ... ... даланың
нағыз тұрғындары үшін тек жалғыз Шона бейнесі ғана сақталып, ал Қара ... аты ... ... ... де ... ... орай Ш.
Уәлиханов ол ойын ары қарай дамытпаған.
Г. Н. ... Шона ... ... ... ... жағынан зерттейді.
Ғаламның ойынша Шона туралы аңыздардың тарихпен ... ... ол ... сібір вариантын Шуно атты ... ... ... Жалпы алғанда Г. Н. Потанин Шона батыр туралы
аңыздарды фольклордағы әлемдік ... кең ... ... ... Г. Н. ... ... Шона бейнесінің эпикалық жинақтылығы
барынша шегіне ... және ... ... ... ... ... Ш. ... Г. Н. Потанинмен қатар қазақ ауыз
әдебиетіндегі тарихи мәселелерді өз ... ... ... - ... А.П. ... В.В. ... А.Е. ... Ә.
Диваев, В.В. Радлов сияқты т.б. толып жатқан ... ... ... мен
этнографиясын жинауға ат салысуы осындай тарихи кезеңнің жемісі еді.
Бұл кезең ... ... ... ... ұлы ... қатар, қазақ
мәдениетінің дамуына қомақты үлес ... Т. ... Т. ... О. ... М. ... Д. ... С. Шорманов, т.б.
тәрізді қазақ ... ... ... ... ... де ... жинап, ондағы тарихи қиындықты ашуға қомақты үлес қосты.
Қазақ фольклорының хатқа түсіп, кейінгі ұрпаққа ... ... ... ХІХ ... ... ... орыс ... ғалымдарының
ішінде тағы да бір есім В.В. Радловты атап кетпеу мүмкін емес.
В.В. Радловтың ... ... ... ... 1862 ... Бұл жолы ол ... Қазақстаннан бастап Іле алқабын баса, Ыстықкөл
бойына дейін барып қайтады. Экспедиция нәтижесінде, ... ... мен ... ... мен фольклоры, тілі жөнінде ... ... ... ... бес жыл ... негізгі ғылыми жұмысын Алтайдағы
түркі ... ... ... ... бағыттаған ғалым Қазақстан даласына
1868 жылы арнайы үлкен экспедиция ұйымдастырады. Ол бұл жолы ... ... бойы ... ... облысына дейін барады.
1869 жылдың жазын да ... ... ... ... Бұл ... ... Алтынемелді басып Жетісуда болады: Шу даласы мен тағы да
Ыстықкөл ... ... ... ... бай эпикалық поэзиясы мені
ұлан ғасыр үлкен олжаға кенелтті, бұл тек ... үшін ғана ... ... ... ... зерттеушілер үшін де аса бағалы материал" [68], деп
көрсетті.
Біздің қарастырып ... ... ... ғалымның 1872 жылы
"Түркі тайпаларының халық әдебиеті үлгілері" еңбегінің маңызы өте зор.
Бұл ... ... ... ... "Aus Sibiren" ... болып
табылады. Мұнда Оңтүстік Сібір, Шығыс Қазақстан, Алтай өлкелері бойынша
жинаған тарихи, ... ... ... ... түркі тайпаларының этнографиялық тегі ... ... ... Ол бұл ... ... ... ... археологиялық,
фольклорлық мол материалдарды кеңінен ... ... ... да
барады, түркі халықтарының фольклорын зерттеу мәселелерін өзінің кең ғылыми
қарымына еркін сиғызып алды.
Бұл жылдарда ... ... ... ... материалдарын жүйелеп,
саралап, бастырып шығаруды, тереңдей зерттеуді ... ... етіп ... ... "Түркі тайпаларының халық әдебиеті ... ... ... үш томы Кунаш, Катанов, Мошковтардың жинаған материалдары
бойынша) ... ... ... ... ... - ... ... мен таңқаларлықтай іскерлігі Радловқа ешқандай
көмекшісіз-ақ тәжірибелі мамандардың бүткіл бір тобының ... ... ... ... мүмкіндік жасады десек асыра ... ... - деп әділ ... А. Н. ... ол ... ... Радлов қазақ фольклорын, тілін, археологиясын, этнографиясын
зерттеуде өшпес мұра ... ... оның біз ... ... ... жанрларға бөліп орналастыруы, түптеп келгенде, осы бөлудің өзі ... ... жанр ... ... ... алғашқы тәжірибесі еді.
Қазақ ауыз әдебиетін ХІХ ғ. 80- ... мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... тағы бір ірі ... Әбубәкір
Ахметжанұлы Диваевтың бүкіл өмірі қазақ, қарақалпақ, қырғыз халықтарының
ауыз ... ... ... ғана емес, оны жүйелеп зерттеуге, орыс
тіліне ... ... ұлт ... ... ... ... таратуға арналды.
Сырдария губерниясының генерал-губернаторы Н. И. Гродеков 1884 ... ... ... халықтарының ауыз әдебиетін жинауға кіріседі. ... ... оның ... ... ... Орта Азия халықтарының заң-право,
қоғамдық-саяси құрылысын тексеру, сөйтіп сол өңірді ... ... ... еді [70]. Бұл ... ... ... ... тілін,
дәстүрін жетік білген Ә. Диваевті қатыстырады. Диваевтің ауыз ... сәті ... ... бірі осы ... ... ... ... ол белгілі тюрколог В. П. Наливкин,
әрі тарихшы, әрі филолог А. Н. Вышнеглярскийлермен жүздесіп, фольклор ... ... ... олардың ғылыми зерттеудегі озық әдіс-
тәсілдерін үйренеді.
Ә. Диваевтің халық ауыз әдебиеті творчествосын қажымай - талмай ... ... ... ... ... ... ... бастайды. Түрлі ғылыми қоғамдар оны өзіне мүшелікке тартуға
келісімін ... ... ... ... 1896 жылы 22 ... Ә. ... археология әуесқойлары қоғамына мүше болады. Бұл ... ... 11 ... ... ... 1917 ... дейін өмір сүрген. Ә.
Диваевтың қатысуына байланысты бұл үйірменің қызметі ұлғайды да, ... ... ... ... ... ол Москва
университетінің табиғаттану, антропология және этнография қоғамының ... ... ... қарағанда, көптеген қоғамдардың теңдессіз
рецензенті, ... де ... жылы Ә. ... әскери қызметтен босанып, бірыңғай халық ағарту,
ғылыми жұмыстармен айналысады, 1916 жылға дейін татар ... ... ... ... - ... 1915 ... ғылыми қызметінің 25 жылдығын кеңінен атап өтті. Бұл юбилейге
арнап, "Қазақ", "Түркестанские ведомости", ... ... ... ... той иесіне В. В. Бартольд, В. В. Радлов; А. ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысында Ш. ... ... Г. Н. ... Б. Дауылбаев және тағы басқалардың еңбектерінен
бастау алған қазақ фольклортану ғылымы әуелгі кезден-ақ ... ... ... ... болып, кейінгі, әсіресе ... ... ... ... шындық мәселелерін зерттеуге негіз болып, жол
ашты.
Революцияға дейiн, одан кейiнде ... ... ауыз ... ... көп.Ал арасынан ауыз әдебиетiн алғашқы ... екi ... ... ... ... мұрасын келешектегi жас ұрпақ үшiн,тарих үшiн керектi дүние деп
жинайды.Екiншiден,жинаған материалдарын орыс ... ... ... ... ... ... осы секiлдi игiлi ... ... ... т.б секiлдi ауыз әдебиетiн жинап ,тамаша
қызмет атқарады,келешек мұра үшiн асыл мұра ... ... ... ... ... материалдарды газет-
журналдарда ғана басылды да,өз алдында жеке кiтап көлемiнде ... ... ... материалдары тек кейiнгi заманда ... жыры ... ... ... ... ... ... жылы тұмыс-салт өлеңдерiнен құраған "Тарту" атты
жинағы ,ал 1926 жылы ... ... ... ... ... баспа жүзiне шығарған материалдар қазақ халқының
мәдени тарихы үшiн аса керектi асыл қазына едi.
ІІ ... ... АУЫЗ ... ... ... ЗЕРТТЕЛУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1 Қазақ ауыз әдебиетіндегі тарихилық мәселесі кеңестік уақытта
Қазақ халқына көп ғасырдан бері мұра ... келе ... ... ... тархының мәселелері әуелі халық мұрасын жинаудан басталады
десек, оның екінші ұлкен саласы фольклорды зерттеу, ... ... ... ... ... ... табиғатын ашу түрлі проблемаларды
қамтиды.
Фольклорды зерттеуде негізгі ойда өмір болар мәселе – оның нағыз халық
өнері екендігін және сол өзі ... ... ... ... және сол
өзі тудырған халыққа қызмет етендігін есте ұстау. Ауыз әдебиеті мұрасының
тарихи құндылығын анықтайтын ... дп ... ... ... Бұл ... ... алу ауыз ... тарихи шындықта
зерттеушінің негізгі міндеті.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі тарихилық мәселесінің ... ... ... ... ... ... Жұмысымыздың бірінші тарауында
аталып Ә.Диваевтың фольклордық еңбектерінің ... Ұлы ... ... ... жаңа дәуірде жазылды. Ауыз ... ... ... ... ... ... батырлар
жырына алғасөз жазу, т.б. толып жатқан қызметі кеңестік ... ... ... мол ... 1920 жылы ... ... экспедицияларының жинап әкелген мұралардан тұрады. Бұлар негізінен
жарияланып үлгермей, қолжазба күйінде ... [71]. ... ... ... ... бәрін қамтыған және бұл материалдар әр уезден, әр
ауылдан ... ... ... ... ой-пікірлерінің даму,
қалыптасу эволюциясын қадалағанда ең алған оның кішігірім ... ... ... ... әдебиетін жинауға ат салысып,
оның әлеуметтік сырын ашуда еңбек еткендер, қазақ ... ... ... және ... көп еңбек сіңірген атақты
фольклорист-ғылым Ә.Диваев» - деп , ерекше ... ... ... 20 – ... ... ... тарихи
материалистік методологияны ұстанды, осы ... ... ... оның ... ... ... тану ... қолға қолға алды.
Осы кезеңнен бастап, кеңес ... ... үш ... ұқсастық типін
ерекше бөліп қарайды.
Біріншіден, халықтардын ... ... ... байланысты
көрінетін тарихи-генетикалық ұқсастық. Бұл топқа қазақ, ноғай, қарақалпақ,
башқұрт, т.б. халықтар ... да, өзге ... да мол ... ... ... ... рулардың немесе бірліестіктерің әр заманда осы
аталған халықтар ... енуі көне ... ... ... ... ... отыруының маңызды себебі деуге болады.
Екіншіден, ел мен елдің тарихи-мәдени қарым-қатынасы арқылы тарайтын
ұқсас, үндес сюжеттер. Қазақ фольклорында, соның ішінде ... бұл ... да жи» ... ... ... ... ... қоғамдық дамуының біркелкі
болып келуінен туындайтын тарихи-типологиялық сарындастық. Бұл ретте ... өмір ... ... ... мен мәдени даму дәрежесінің
орайлыстығына сәйкес жасалған мұраларды еске түсіруге болады.
Осы тұста т.б. Ахмет Байтұрсынов[72], Халал ... [73] ... Алаш ... игі бастамасын атап кетпеуге болмайды. ... ... ... ауыз ... ... ... көп ... түсірілмей қалса, фольклор біршама жинала бастады.
Қазақ ауыз ... ... ... бірі – ... жырлар.
Ш.Уәлиханов алғашқы рет «тарихи жыр» («исторический джир») ... осы ... ... ... дәуірде ерекше орын алды
С.Сейфуллин, М.Әуезов, ... ... ... ... ... ... куә.
Қазақ халық ауыз әдебиетінде «тарихи жыр» деген жеке жанр бар екенің
анықтап бергендердің бірі – ... ...... эпос пен ... ... туралы былай деп жазады: «Тарихи жырлардың батырлық эпостан
жанрлық айырмашылығы бар. Яғни ... ... ... баяндауға тән
объективтік сарынның орнын оқиғаларды тікелей қабылданған автордың әсері
араласқан субъективтік баға басады» [74].
Қ.Жұмалиев пен ... ... ... жыр ... ... ... жырдың жеке жанр ... айта ... оның ... айырмашылығын дұрыс көрсете білді [75]. Н.С. ... да ... жеке жанр ... сөз ете ... оны тарихи өлең мен батырлық эпос
арасындағы аралық жанр ретінде қарайды [76].
Тарихи жыр мен батырлық эпосты зерттеу ісемен ... ...... Ол ... ... жеке жанр ... айта ... тарих
пен жыр әруақытта бірдей бола бермейтінін ескертеді [77].
Сонымен қатар, тарихи жырларды зерттеумен көп ... ... ... ... Бұл ... көп ... бөліп, бірнеше зерттеу жұмыстарын
жазды. Алғашқы еңбегінде ғалым ... ... ... ... ... ... жырды жеке жанр ретінде қарастырып, оның жанрлық
ерекшілігіне тоқталады және шығармаларды ... ... ... ... ... 4 ... ... қарауды ұсынады:
1. Орта ғасырда
2. ХVІІ ғасырда
3. ХІХ ғасырда
4. ХХ ғасырда туған шығармалар [78].
Бұл еңбегінде автор тарихи жырдың құрамына тек ... жыр ... ... ... ... ... ... айтады. Сонымен қатар, ғалым
тарихи жырды аралық ... яғни ... эпос пен ... ... ... ... қарастырады .
Е.Ысмайлов тарихи жыр мен эпостың айырмашалығын ашып көрсетті:
«Тарихи оқиға, тарихи батыр ... ... оның ізі ... ... ... болса, оны жырлаушы ақыл, анығын әбден қанатын болса,
соғұрлым ол ... ... ... ... аз ... слғұрлым реализм
элементі басым, айқын беріледі. Қазақтын Қобыланды, ... ... ... ... ... жырының негізінде ертерек кезде ел басынан ... ... ... батырдың өмірдің жатқандығы даусыз. Бірақ ол жырлар
ғасырлар бойы ақыннан ақынға ауызша ... ... ... ... сілемі, сүрлеуі ғана сақталып, олар біріндей эпостық жырға
айналып ... ... ... ... ... ... ... батырлық жыр
үлгісіне айналып жырлана бастау фактісін ХVІІ ғасырдағы ... ... ... ... ... «Қабанбай батыр», «Бөгенбай батыр»,
«Олжабай батыр» тағы ... ... ... оқиға мен аңыз, ертегі
элементері араласып келеді. Қабанбай келер ... ... ала ... ... ... ... ... қауіпті туының дәрілдеуінен байқады т.б. [79].
Тарихи жырды зерттеудегі ... ... бірі жыр мен ... ... анықтау. Міне осы мәселеге Е. Ысмайлов қатты көңіл ... ... ... Есім хан ... байланыстытарихи жырларда талдап, олардың
тарихи шындықпен ара ... ... Міне осы ... Е.Ысмайлов қатты
көңіл бөледі. Ғалым Әз ... Есім хан ... ... тарихи
жырларды талдап, олардың тарихи шындықпен ара қатынасын ... ... ... шапқыншылығы мен Алтын Орда кезеңіндегі, Қазақ
хандығы тұсындағы ... ... ... басым көпшілігі
аңыз, толғау түрінде келеді, ал сол ... ... ... ... ... көп ... - ... Мысал ретінде «Ақсақ құлан» аңызың
келтіреді. Халық күйінші Шыңғыс ханға ... ... ... күй арқылы
жеткізеді. Бұл аңыз негізінде тарихи шындық жатыр, - дейді ғалым [80].
Жошы ... ... ... рас. ... Жошыны құланның теуіп
өлтіргенін растайтын деректер жоқ.
Бұл аңыз туралы С.Қасқабасов былай ... «... ... Шожы ... ... ... ... та жатпаған. Егер ол ұзақ ... ... ... ... бауырлары ашуланып, оны табуға шықпай , көңілін сұрауға барар
еді» [81].
Кейбір деректерге қарағанда Шожы әкесі ... ... адам ... ... ... ... мен ... ХVІІІ ғасырдағы шиеленіскен саяси-
әлеуметтік ішкі-сыртқы ... ... ел ... мен бастандығы үшін
кескілескен күрес тұсында халық ... ... ... ... туралы көптеген шығармалар туды. Бұған: Абылай,
Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек және Олжабай, ... ... ... ... ... ... болады. Бұл шығармалардың негізгі
ерекшеліктері тарихта болған ... ... ... ... ... ... ... сұлтан туралы жырды алайық. Абылай ... ... ... ... алады. Қалмық ханы Голдан-Церен Абылайға
өлерінің алдында, өтінішін болса айт ... ... ... ... үш ... Бірінші: «Сенің
балаң соғыста қаза тапты. Ал мен болсам қапылыста қара басып ұйықтап ... ... ... ... ... «Халқымның басын қоса алмағандығым
болп тұр». Үшінші: «Ата-анадан жалқы едім, артымда ат жалын ұстар ұрпағым
қаммағанына өкінемін», - ... ... ... ... ... ... қосты, тұтқыннан
босатыпты дейді.
Ғалым бұл жерде жырдың негізінде тарихи шындық жатқанын: ... ... ... ... ... ... үшін ... 1741 жылы тұтқынға түсіп, одан 1743 жылы босағаны тарихи шындық
екендігін айтады.
Әйтседе, ... ... ... - ... ... - Абылайды
тұтқыннан бір ғана тапқырлығы үшін босатпаға, қалмық ... он ... ... ... Кіші Жүз бен Орта ... ... ... ... себепті объективті жағдаймен ... ... ... ... ... ... ... жәрдемемен босады, - дейді
ғалым ... ... мен ... ... ... аяғы мен ХІХ ... тарихи оқиғалар сөз болады. ... ... ... ... ... және ХІХ ғасырдың басындағы Көтібар, Арыстан Жаналин
т.б. батырлар ... ... ... ... ... ауыз
әдебиетінде орын алған.
ХІХ ғасырдың 30-70 ... ... ... әсер ... ... ... көп ... Патша өкіметінің отаршылық саясата, қазақ
жерінің ... ... ... ... Хиуа, қоқан
хандықтарының қысымы көптеген қарсылықтардың туына әкеліп ... сол ... ... ... ... ... ... Жанқожа
және т.б. батаған көтерілістер сол қарсылықтың ... ... ... ... ауыз ... көрініс тапты. Мысалы, Ығылман Шөрековтің
«Исатай – Махамбем» дастанында көтеріме алдындағы жағдай, ... дәл ... ... жерде мынаны айтуымыз керек, тарихи көркем ... ... т.б) ... ... сол ... ... беру көп жағдайда өзін-өзі
ақтамайды.
Жырдағы оқиғалар тарихи шындықтың көшірмесі емес, тек ... ... ... ... ... тарихи шындықтан ауытқымай, дәлме-дәл
берілетін болса, кейде өзгеріп суреттеледі. Ол заңды да, себебі ... ... ...... ... жырлайды.
Тарихи жырларға тарихтың поэтикалық көшірмесі ... ... ... ... ... ... былай деді:
«Следовательно, нет основания рассматривать историческую песню как ... ... ... как ... ... и т.д. Мы не ... ... от ... ... и ... ... истоий. Историческая
песня есть одна из форм народного искусства, своим содержанием обращенная к
истории. Но из этого положения ... ... ... ... – что ... в ... сколько-нибудь полное и систематическое отражение» [84].
Тарих жырлар нақты бір оқиға желісінде туған шығармалар. Тарихи жыр
көркем шығарма ... ... ... онда ... әсерлендіріліп
көрсетіледі. Тарихи жыр батырлық эпос пен тарихи өлеңнің арасындағы жанр.
Өлендер оқиға өзінен кейін туады да, ел ... ... ... ... аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы қоғамдық-әлеуметтік
өзгерістер, 1905 жылғы тұңғыш орыс ... ... ... ... ... ...... барлығы халық поэзиясының өзінің
көркем суретерін тапты. Бірақ тарихи жырлардың ең көп ... ... ... ... ... ... тұсы болды. Осы уақытта туған
шығармаларын ... және ... ... бір елкі емес ... ... алғашқы кезінің көрсететін шығармалар қабылесе толғау түрінде
болып келеді. Екінші кезең: көтрілісшілердің ерлік ... ... ... жорық, соғыс жырларын туғызған. Үшінші кезең көтерілістің
жеңіліспен аяқталуына байланысты туған ... ... ... ... ... Төртінші кезінге майданға алынған жігіттердің елге, туған-
туысқандарына арнаған салем хат ... ал 5-ші ... ... ... ... ... ... үйлесімуі келеді. «Оған Күдері ... ... ... ... Омар Шипиннің «Амангельды», Нурпейіс
Байғининнің «Өрістеген өмір», И.Дәукебаевтің «Бекболат», Кенен Әзербаевтің
«Әли ... ... ... ... ... ... ... жылғы ұлт-азаттық көтерліс туралы шығармалар бұрынғы халық ауыз
әдебиетінің дәстүрімен тамырлас ... ... ... жазба әдебиетке
ұласқан жаңа ... ... ... ... ... көтеріліске
байлвнысты туған жырлар мен дастандардан тарихи жырлардық даму жылдарын
көруге ... Ең ... ... тек ... ... ... ... Ал көтеріліс аяқталып, біраз уақыт өткен соң сюжетті жағынан қызық
олңдердің басын қоса отырып, қойымды поэзиялық ... ... ... ... ... - дейд ... ... кұресі қанша әлеулі
болса, оның ел қорғаны сияқты қайғылы халы де сонша елеулі ... ... сол ... ... бірдей көрсетті, бірдей сипаттады. Халық
әдебиетінің соншалықты айқын ... бір ... ... 1916 ... ... ... ... қазқ халқының азаттық жолындағы ... ... ... ... жана ... ... революцияшыл
поэзия болды [85].
Халық тарихындағы елеулі оқиғалар сол халық өзі поэзия да өте ... ... ... ... ... ертеректе және
кейінгі заманда туған тарихи жырларда халық өміріндегі тарихи оқиғалар
негіз бола ... ... ... негізінен бұқара халықтан шыққан қарапайым адамға
мән беріледі. ... ... ... мол ... ... болған тарихи
жырларда, бұрын-соңды болған оқиғалар бір адамның бойынан танылып, ол асқан
батыр бейнесінде ... ... жеке адам мен ... сол ... ... ... алынбайды. Мұны: Абылай, Олжабай, Бөгенбай, Қабанбай және
т.б. жырлардан көруге ... ... ... осы тарихи жырлар ХVІІІ
ғасырдың ... ... ... Ол ... тек ... тарихи олеңдер мен
ақыз - әңгімелер ғана туып, кейін ХVІІІ ғасырдың аяғы мен ХІХ ... ... ... ... ... ... ... келген [86].
Ойымызды түіндей айтқанда ХVІІІ ғ. аяғы мен ХІХ ғасырда және ХХ
ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар өзіндік, фольклорлық сиппата суреттеледі.
2.2 Қазақ ауыз ... ... ... халықты алсақ та оның өзіне тән тұрмыс тіршілігі, күн көрісі, әдет-
ғұрпы, салты болатындығын білеміз.
Халықтың өткендегі тарихын, тұрмыс ... ... ... ... - ... ... - оны ... түсінеміз десек, ауыз
әдебиетін білуге тиістіміз. Қазақтың ауыз әдебиетінде халқымыздың өткендегі
тұрмыс-тіршілігін, ... ... ... ... өте көп. ... көпшілігі ерте заманда ... ... ... ауызша
тарағандықтан, өзінің айтылу процесінде әр-түрлі өзгерістере ... түп ... таза өз ... ... ... жоғалтып та алды.
Оның үстіне, қазақ халқының тұрмыс салтын баяндайтын, қай кезде
қандай, әдет-ғұрпы ... олар ... ... қай жерде қандай
түрлер туғандығын көрсететін зерттеулер жоқтың қасы. Рас, бұл ... ... ... ... біраз айтқан пікірлері бар.
Мысалы көптеген еңбектерде ауыз әдебиеті жайында мысалдар ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті» деген еңбегінде, оны
төрт топқа бөледі.[87]
1. Төрт түлік мал еңбек ... ... ... ... байланысты.
3. Діни ұғымға байланысты.
4. Көңіл күйін білдіретін шығармалар.
Шартты түрде болса да, осындай төрт салаға бөлінген ... ... ... ... әдет ... діни ұғымдары, арман
мүддесі қандай екендігін ... ... ... ... арқылы халық
өзінің өткен өмірін елестетеді, қуанышы мен ... ... мен ... ... ... ... ... халыққа үстемдік еткен, еңсесін
түсірген, езіп қанаған топқа, оның әдет заңына, әлсіз ... ... ... ... соны ... ... қатар халық осы алуандас әңгіме-жыр. ертегілерін де адал
еңбекті, еңбек етуді мадақтайды.
Төрт мал жайындағы шығармалар
Қазақ ... ... ... ... ... көшпелі жағдайда болды
да, мал шаруашылығымен кәсіп етті. Халықтың күн-көрінісі, тұрмыс тіршілігі
төрт түлік малға байланысты еді. Жесе – ... кисе – ... ...... ... ... өмір ... экономиканың басқа түрі дамымаған
қазақ ... үшін төрт ... мал ... ... ... ... ... ерекше орын алған, пайдасы тиіп,
қызметі міңген төрт түлік мал ... ... ... ерте ... неше
түрлі әңгіме, жыр, өлеңдер шығарған.
Бұлардың бәрінде де мал шаруашылығымен кәсіп еткен адамның төрт ... ... ой ... ... ... ... отырады.
Ауыз әдебиетінде төрт түлік мал жайындағы шығармалардың ... өте ерте ... ... ... ... түсіне алмаған
кезінің өзінде-ақ туа бастаған. ... ... ... ... ... еңбегінде, М.Әуезовтың «Қазақ ертектері» ... ... төрт мал ... ... ... ... ертедегі
адамдардың ой-өрісі төмен жаратылыс сырын түсіне ... ол ... әлем ... ... ... ... ... жорыған,
бұларда жаратушы күш бар деп сенген, соған табынған.
Төрт түлік мал жайындағы шығармалардың алғашқы үлгілері осындай ... ... ... ... Онда ... ... ... құдайы бар
деп білген. Мәселен, қазақта «Қазықұрт тауы» деген әңгіме-жыр бар. Осы
жырда халық төрт ... ... ... пайда болғанын ескі діни ... ... ... Баяғы бір заманда дүние жүзін топан су ... Тек ғана ... тауы аман ... және осы ... ... Нұқ ... ... тұрады.Топан қаптаған кезде ... осы ... ... ... төот ... ... әр қайсысынан тұқым болады, әрбір
түліктен бір-бір ... аман ... да, ... ол ... өседі. Бұл
түліктерді топаннан аман алып қалған олардың ... ... ... иесі – ... ата ... ата), ... иесі – Шопан ата, түйенің
иесі – ... ... ... иесі – Зеңгі баба, ешкінің иесі – Сексек ата деп
әрқайсысына жекелей ат ... ... ... осы ... иелері
болғандығын, солардың арқасында топан судан аман ... ... ... әңгіме жыр былай суреттеледі.
Қазықұрттың басында кеме қалған
Ол әулие болмаса неге қалған?
Жетім бота үстінде жатып қалып
Ойсыл қара ... ... ... ... ерте ... көп ... ... шамандық дәуірде туған
деуге болады. Олай дейтін себебіміз мынадай: Шоқан Уәлиханов ислам ... айта ... ... ... ... діні XIV ... ене бастады»,-
дейді. Ал академик В.В. Бартольд ... ... ... бойында,
Хорезммен көршілес отырған қыпшақтар XII ғасырдың аяғына дейін мұсылман
емес еді, ... ... ... ... ... дейін ислам
түріктердің көпшілігінің діні емес ... . Ал ... ... ... ... ислам діні VIII ғасырда ене бастады деп, бірақ
ол XVI ғасырға дейін бүкіл ел қолданған ... дін ... ... бертін келе, қазақ арасына ислам діні тарап, көпшілікті шырмаған
дінге айналған кезде көп ... ... ... ... ... ислам дінінің шарты бойынша, жаратушы құдай көп емес, біреу ғана
деп айтылады. Бірақ ... ... ... ... ... беріліп
кетпейді. Ш.Уалихановтың айтуына қарағанда, қазақтар ислам дінін, ... ... де, ... ... халық болмаған. Сондықтан олар
бұрынғы ... да, ... ... ... да ... ... ... төрт түлік мал жайында шығарылған әңгіме, жыр-өлеңдер дәлел.
Тарихтың айтуына қарағанда, ... ... ... ... ... ... рет шабуыл жасап, ойран салған. ... ... ... жігіттері әскери жасақ құрып аттанған, тойтарыс бсрген. Сонда
олар өздеріне ... ... атты ... ... ... тұлпарлар ел
қорғаған батырлардың жауынгер жолдасы, жәрдемшісі болған. ... ... ... ел ... ... ... ... еткен сәйгүлік, тұлпар
аттарды сүйсіне ... ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиевтің айтуына қарағанда: «Мал бағып күн көрген
ертедегі адамдар өзі жасаған ауыз әдебиетінде ең жақсы образ, теңеулерді
әртүрлі ... ... алып ... Бұған, - дейді Қ. Жұмалиев, -
екі себеп бар, біріншіден, төрт түлік ... бойы ... ... орын ... ... төрт ... ... болса да көпке белгілі,
сол белгілі нәрсе арқылы белгісіз нәрсені елестеткен». Осы пікірді ... ... ... бірі Б.Кенжебаев та айтады: ... ... Б. ... - ... сыр мінез. Адамның келбетін, түсін, сиқын, жақсы-
жаман ... ... ... ... ... оны малдың мүшелеріне,
мінезіне салыстырады, сөйтіп, әр түрлі теңеулер жасайды».
Сонымен, жоғарыда айтылғандарды жинақтай келсек, қазақ ... ... ... ... өлең, әңгіме, жырлары өте мол екендігін ... ... мал ... ... еткен халықтың өткендігі тұрмыс-
тіршілігін, ... ... ... ... ... ... ... жайындағы өлең-жырлар
Қазақ халқы ерте заманда тек төрт түлік ... ... соны ... етіп қойған жоқ. Ол мұнымен қатар аң аулауды да кәсіп өткен. ... ... ... ... ... жаратқан.
Ф. Энгельс «Семьяның, жеке меншіктің және мемлекеттің ... ... ... ... адам баласының тарихында ерте ... ... аң ... күн көру сол кездегі адамдардың негізгі кәсібінің бірі
екенін, бұл іске ... ... ... ... ... ... ... ерте кезде қазақтар да осы жайды басынан өткізген ... келе аң ... ... ... ауыл үй араласпай, оны жеке адамдар,
мерген жігіттер, құс сырын білетін саятшылар кәсіп ... Олар аң ... ... ... ... ат, алғыр тазы, қыран құстарды (бүркіт,
қаршыға, ... т.б.) ... ... ... ... ... аңына
қарай әдіс-айласын да әр түрлі қолданған: ... ... ... қуып ... Соңғы кездерде аң аулаушылардың бұрынғы ... ... ... ... ... ... т.б. ... Осылай
ете отырып, аңшы-мергендер, саятшылар ерте кезде ездерінің үй-іштерін ... ... ... ... ... етімен асырап жүрген. Мұны олар ... күн көру ... бір ... ... Бертініректе аң аулау,
құс салудыойын-сауық, бой жазу, қызық көру, дем алу үшін де пайдаланған.
Аңшылық, мергендік туралы ... ... ерте ... ... әралуан
ұсақ өлеңдер, әңгіме-жыр, ертегілер шығарған. Бұлардың қайсысында болса ... ... ... ... халық жақсылық іс, өнер деп түсінген және осы жолда
ерлік жасап, ел-жұртын аңның, құстың етімен ... ... ... қосқан; оларды ер атандырып, батырлақ тұлға беріп суреттеген.
Аңшылықты тұрмысқа қажетті кәсіп деп ... ... бұл ... ... да ... Негізгі идеясы ел қорғау жайын баяндайтын
«Қабар батыр» жырының бірсыпыра ... ... ... ... бөлімінде алпыс үйлі арғынды, тоқсан үйлі тобырды ... ... ... Қамбар жайы суреттеледі.
Қамбар аң аулауды құмарлық, көңіл көтеру үшін жасаған батыр емес. Ол
мұны кәсіп еткен еңбек адамы. ... етін ... ... екі кәрімді.
Оған да назар саламын,
Қабатыма аламын –
Тоқсан үйлі тобырмен
Алпыс үйлі арғынды,-
дейтіні осыдан.
Қарамағандағы құруар жанды асырап-сақтау үшін Қамбар аң ... ... ... ... ... басқа да аңдарды жүздеп әкеледі.Мұны халық жыры
Қамбардың ерлік ... деп, ... ... ... ... ... ... бұл жылда бірсыпыра ерліктер ... ... ... Аңның мықтысы саналған жолбарыфспен айқасып, оны жеңеді. Мұны
жыр ... ... ... ... ұшін ... «Жоямерген», «Жерден шыққан Желім батыр» ертегілерін
алайық. Бұлардың басты кейіпкерлері еңбек адамдары ... ... ... ... Бәрі де ... үшін аңшылықты кәсіп еткен
ерлер, ... ... ... ... ... Олардың
бұл жолдағы істерін халық әдебиеті сүйсіне дәріптейді, еңбек адамдарының
ерлік образын жасайды.
Халық ... ... ... ... ... ... тазыларды
да өзінң ауыз әдебиетіне қосып отырған. Халықтың өлеңдері, ... неше ... ... ... ... құстарды қызыға жырлап,
аңызға айналдырып ... ... адам ... ... ... қызметін сүйсіне жыр еткен.
Аңшылық қазақ өмірінде ертеден келе жатқан ... бір түрі ... ... ол ауыз ... күрделі тақырып болып та енді. Бұл
жөнінде халық әдебиеті әдемі әңгіме-жыр ... ... ... ... ... ... ... образды сөздер, эпитет, метафоралар
жасады.Халық әдебиеті жағымды батырлар образын жасағанда ... ... ... сырт келбетін айтқанда «арыстандай», «жолбарыстай» немесе
«арыстандай айбатты», «жолбарыстай жүректі» деп ... ... ... ... ... ... әрбір ақын өзін алғыр қырын құсқа, ақиық
бүркітке теңейді. Мұның бәрі ауыз ... ... ... ... ... ... ... үшін қолданылған.
Наурыз туралы ұғым
Қазақ халқының тұрмыс-тіршілік өмірінде, әдет, салтында елеулі орын
алған және ерте кезден ... ... ... бірі - ... Бұл ... сайын наурыз айының 22-де (ескіше тоғызыншы наурызда) мерекеленетін
болған және оның жаңа жылдың алғашқы күні деп ... Мұны ... ... деп те атайды. Олай атау себебі - ... ... ... жаңа
жылдың бірінші күні болып есептелген. Наурыздың 22-де күн мен түн теңеледі
де, ... ... күн ... ... ... бұл күн ... адамдар жаңа
жылдың туған күні деп қуанышпен қарсы алған. «Ұлыстың ұлы күні» әрбір үйде
бас асылып, қазан көтерілген, құрт көже ... Бұл күні жұрт ... үй ... ... ... айтысқан, жаңа жылды қуанышпен қарсы ала
отырып, жақсы тілек, жадырасқан көңіл білдірген. Сөйтіп, ... ... ... ... өздерінше еңбек мерекесіне айналдырған.
Көшпелі жағдайда тіршілік ... ... қыс ... аса ... ... ұшыраған. Әрі қора-қонсысы, әрі даярлаған шөбі жоқ
адамдарға сақылдаған сары ... мал ... оңай іс емес еді. Қыс ... ... ... алып, жем тауып беру шарасын қарастырды; табиғаттын дүлей
күштеріне қарсы арпалысқа түседі; одан ... аман ... қалу ... ... ... ... етеді. Осындай жағдайда жүрген адамдар
күннің жылынуын, көктем шығуын асыға күтеді.
Наурыз – көктем айының ... Бұл ... күн ... қар ери ... лебі ... Қыс бойы ... жағдайда болған адамдар күн шуағын,
көктем лебін жадыраған жайдарлықпен ... ... жаңа жыл ... ... Бұл ... күн мен ... ... күн ұзара бастаған мерзімде
мерекелеп өткізеді. Ол күнді жаңа жылдың басталған күні, яғни «Ұлыстың ұлы
күні» деп той ... ... ... бұл күн ... ... мәні бар ... айналып кетеді.
Ұлыс күні қуаныш пен мерекесіне айналдырған халық үлкен ойын-той сауық
жасайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... олар бір-бірімен көріскенде айтатын болады, бір-біріне жақсы тілек
тілейді. Қыстың ... аман ... ... ... жаңа ... ... нені тілейтінін аңғартады. Мұны олар өлең, тақпақ арқылы айтады.
Жаңылтпаш
Қазақ халқының әдет-ғұрып салтынан туған ойын сауықтар кезінде өлең ... ғана ... ... жоқ. ... ... ... жұртты күлдіру
үшін, ауыз әдебиетінің бұдан басқа да ұсақ түрлері айтылған. Соның бірі ... ... ... екі ... ... ... ... жұртты күлдіру; екіншісі - әрбір сөзді тез ... ... ... ... ... ... ... қиян, көбінесе ұяң
жене қатаң дауыссыз дыбыстардан ... Егер ... ... ... құралған қырлы сөздерді орамына келтіре алмаса, аздап тайып кетсе –
онда күлкі боларлық тіпті ұятқа соғарлық жағдайға ... ... ... ... ... ... қатар нақышына келтіре мүлт жібермей,
оралымын таба айтуға тиіс. Жаңылтпаш сөздері қара сөз түрінде, ... ... ... ... Ерте ... ойын ... ... айтқызу
қазақтың салты болған. Жаңылтпаш жиналған ... ... тіл ... ... ол өлең, ән білмейтін жастарға берілетін жаза есебінде
қолданылған. Қазақтың салты бойынша, ойын-сауыққа ... ... бәрі ... ... өлең ... ... Ал ... өнері жоқтарға ойынды басқарушы адам
«жаңылтпаш айт» деп ұйғарған, жаңылтпаш сөзін өзі жайлап ... ... ... оны ... ... айтуды жаңағы өлең білмейтін адамнан
талап еткен. Егер ол адам жаңылтпаш сөздерін орамына келтіріп айта ... жұрт оған ... ... Сондықтан мұндай күлкі етерлік жағдайға
түспес үшін жастар ән, өлең үйренуге, оларды ... ... ... ... ... ... ойын ... кездерінде айтылатын өлеңнің
бір түрі - өтірік өлең. Бұл ... ... ... ... сюжеттерге
құрылады.
Өтірік өлеңдерді айту оңай болғанымен, шығаруы оңай емес. Ол ақынның
ақындық өнерді талап етумен ... ... мол ... ... ... ... ... оның сюжеті қиыннан құрастырылуды, түймедей ... ... ... ... ... ... ... етіп көрсетуді
тілейді. Бұл өлеңдер суреттелетін нәрселердң бәрі адамның көз алдындағы
заттардан, ... ... ... түсінікті көріністерден алынады.
Бірақ олардыңісі, қарым-қатынасы, атқаратын қызметі шындыққа ... ... ... ... ... Сонда ғана ол өтірік өлеңдік
дәрежесіне жетеді. Өтірік өлеңдер әрқашан да ... ... ... өлеңдер айтайын деген ойын, суреттейін деген көріністерін
тыңдаушыға әсірелеу, бейнелеу, ... ... ... ... Осы
реттен ол неше түрлі картиналар, образдар жасайды. Нақтылы деректерді мол
шеберлікпен үдеген ... ... ... ... ойына келмейтін
«өтірік» әңгімеге айналдыру қазақ ауыз ... ... ... ... бір ерекшелігі болып табылады.
Бесік жыры
Қазақ халқының ерте заманнан келе жатқан әдет-ғұрып салтының бәрі де ... ... орын ... Мұны ол ескі кездің елесі есебінде кейінгі жас
ұрпаққа өлең арқылы жеткізген. Қазақтың ескі әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... аңыз-әңгіме, өлең-жырға қосылмағаны жоқ деуге
болады. Адамның тууынан бастап, қартайғанға дейінгі өмірі, тұрмысында
кездескен, ... ... ... бәрі де ауыз ... ... ... жас балаға арнап «шілдехана», алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... Осының бәрі ойын-саулық, өлең
түрінде өткен және олар қазақтың жалпыға бірдей салтына айналған. ... ... ... бір түрі ... ... ... жыры ауыз ... бар. Оны әуел-баста ақыцндар шығарған, соңынан оны жұрт ... ... ... болған. Бесік жырында айтылатын тілек, ақыл-
өсиеттерден, хаоықтың нені аңсап, нені ... ... ... ... әлди ақбөпем» деп басталады да халық жас баланың болашақта кім болып
өсуін, қандай қызмет атқаруын қалайтындығын ана сөзімен баяндайды. ... жас бала өсе ... ер ... соң, ... ... ... ... Мал
бақ, кәсіп ет, ел-жұртыңды жаудан қорға деген ойын халық бесікте жатқан ... ... ... етіп білдіреді және кімді ардақтайтынын да ... ... ... ... жас ... жорық жасап ел талауға, барымта
алуға ... ... ... ... ... мұндай нәрсе халықтың
мүддесіне қайшы келеді, халық тілегіне қарама-қарсы. Сондықтан да ... ... ... Мұны ол ... ... жастарға үлгі етеді. Осы
тұрғыдан қарағанда, халық шығарған «Бесік жырларының» мәні зор деп ... ... ... туған өлеңдер
Қай халықтың алсақта, оның ертеден келе жатқан әдет-салты, ырым-кәдесі
бар. Соның бірі - қыз ұзату, келін түсіру - жастарды үйлендіруге ... ... салт ... да бар және ол ... келе ... халқы ерте кезде тұрмыс-тіршілігінде орын ... ... ... да ... етіп ... ... Оның бәрін өзінің ән-
күйімен, өлең-жырымен есте қалдырған. Мұны үйлену ... ... да ... қыз ... ... ... - жастарды үйлендіру - салтына
байланысты туған ауыз әдебиетінің ұсақ ... ... ... сол ... ... деректер бере кеткен жөн. Өйткені мұндай өлеңдердің
көпшілігі сол ескі ... және оны ... ... ... револююциясына дейін қазақта үйлену салтының бірнеше түрінің
болғаны мәлім. Бұл ... ... ... ... ... біраз
фактілер келтіреді. Оның айтуынша, ... ... ... ... қыз ... келін түсіру әдет-салты халық ортасында туған, бұл салтты
сол ... ... ... үстем тап та пайдаланып, оны ақсақалдық-рушылдық
жол-жоба заңына ... ... ... ... ... ... ... Қазан революциясына дейін басты үш түрі
болып келген. ... бел құда ... ... деп ... қыз ... келін түсіру - жастарды үйлендіру ... ... және ... ... ... ... ұсақ түрлері
бар. Олардың қайсысы болса да әр кездің жағдайына қарай өзгеріп, ... ... ... ол ... арқылы белгілі қоғамдық ортаның, таптың
идеясы, көзқарасы білдірілген. Осы ... ... ... жататын «Той
бастар», «Жар-жар», «Сыңсу», «Бет ашар» т. б. өлеңдерінің халықтық ... ... ... ... ... ... кері тартпа сипаты барларын
да есте ұстау керек. ... сын ... ... талдау қажет.
Той бастар
Ұзатылған қыздың тойында айтылатын өлеңнін ұсақ бір ... ... деп ... бастардың негізгі мақсаты - той жасап ... ... ... ... ... ... жақсы тілек білдіру, тойға жиналған адамдарды
көңілдендіру. Сонымен қатар, күйеуге ұзатылып бара жатқан, ел-жұртын, ата-
анасын, ... ... ... ... ... ... ... демеу
беру, көңілін аулау, «ата-ананың жолы осы» деп ... ... ... ұзатылған қыздың тойында айтылатын өлеңнің екінші
бір түрі – жар-жар. Мұны ойынға жиналғандар екі жақ ... ... ... Бір жағы ... ... жағы ... ... қыз алушы және қыз
беруші құдалар жағы ... ... ... ... ... ... тойға келген
ақындар, болмаса «жар-жардың» жұртқа мәлім, жаттап алынған өлеңін белітен
жігіттер бастайды. Айтыстың басты ... ... ... отырған,
жарына қосыдатын қыз туралы, оның жаңа жерге, жат жұртқа бара ... ... ... ... ... ... ... аулай отырып, оның жаңа
жерде жақсы ... ... ... ... ... ... сөз
қозғалады, жақсы тілек айтылады. Бәрінен де қымбаты қыздың жары екендігі
баса айтылып, ... ... жолы ... деп ... ... ... ... құлағына құйыла береді. Әрқашан да «жар-жарды» жігіт бастап айтады.
Бет ашар
Жаңа түскен келіншектің тойында айтылатын өлеңнің бір түрін бет ... ... Бұл ... ... - жас ... жаңа ағайын-жұртына, қайын
ата мен қайын енесіне, жаңа қауымға таныстыру, кімнің қандай екендігін
айту; ... ... ... ... жас ... ... түсіндіру,
жатсынбай баурап ал, ол осы қауымның бір мүшесі болды деп ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының да ертеден келе ... ... ескі ... ... Мұндай ұғымдар қазақ арасында өте
ертеде, Шоқанның айтуынша, шамандық дәуірде, көп құдайға ... ... ... сырын түсіне алмаған, өй-өрісі, дүние тану ... ... ... ... адамдар жаратылыста болатын әрбір
құбылыстарды ... күш деп ... ... ол ... ... ... ... от пен суға т.б. табынып сыйынған; жаратушы, жарылқаушы деп ... ... жаңа ... айды ... ... аман көрдім,
Баяғыдай заман кердім,
Ескі айда есірке,
Жңца айда ... ... ... ... ескі ... елесі болу керек. Мұндағы Ай
мен Күн ескі кезде ... ... ... ... ... ... ... дінін қабылдағаннан кейін де, бір құдайға
табынғаннан ... де арғы ... ... қалған ырымдарын салтқа
айналдырып, бертінге дейін алып келгенін керсетеді.
Бертін келе, қазақ арасына ислам діні және оның шарттары ... ... ... діни ... көрсететін жаңа шығармалар туады. Мұндай
шығармалардан бұрынғыдай жаратылыс құбылыстарынан туған кеп ... ... ... жеке ... яғни ислам діні ... ... жайы ... бір ... ... ұсына тұрса да, халық ертеден келе жатқан кеп
құдайлар жайындағы ұғымдарын, наным-сенімдерін аралыстыра жүреді.
Діни ұғымдарға байланысты ... ... сөз ... біз оларды
ертеде қараңғылық жағдайда болған адамдардың ой-өрісі, дүние тану дәрежесі
қандай болғанын және ол қазақ ауыз әдебиетінде қай ... ... ... ... ұғымдарға байланысты туған шығармалар
Бәдік Ауру адамды немесе ауру малды емдеу үшін ертеде арнаулы кеш өткізген.
Мұны қазақтар «бәдік кеші» деп ... Бұл ... жүрт ... ... ... ортаға алып, емдемек болған. Адамға не малға ауру, ... ... бар деп ... ... кешінде» сол құдайға тіл қату ықпал
ету, өлең арқылы өтініш жасау, жалынып-жалбарыну ырымын істеген. Сол ... ... ... ... мен ... екі жақ ... ... Олар өздерінің өлеңдері мен ауду иелеріне әсер етуді көздеген тіпті
сөзбен қорқытуға ... ... ... ... ... жазу ... жабысқан кеселді аластап
көшіру үшін қолданылғандықтан өлең шумақтары «көш, көш!» деген ... ... ... ... ... ... екі ... қайсысы болса
да сөзін «көш» деп бітіреді және қайда көшудің жолын да көрсетеді.
Бертін келе, ... ... және онда ... ... ... ... ... Кейін де «бәдік» кеші жастардың бас қосу ... ... үшін ... ... ... ... кетеді және мұнда
айтылатын өлеңдердің мазмұны ауруды ... ... ... ... әзіл-
оспағы түрінде келеді.
Арбау, жалбарыну өлеңдері Ертедегі адамдар жаратылыс дүниесін, ... ... ... күшті нәрсені жаратушы, жарылқаушы деп ұғынған.
Сондай-ақ ертедегі адамдар өзіне түсініксіз болған жаратылыс құбылыстарына
әртүрлі ... сөз , ... ... арқылы әсер етпек болған, мұның ... ауыз ... орын ... алуандас өлеңдер қазақ ауыз әдебиетінен де кездеседі және олар ... келе ... ... ... ... шамандық үғымнан
туғандығын аңғартады. Ертедегі адамдар ... ... ... ... ... жауынды, дауылды, т.б. «құдай», «жаратушы»
мағынасында ұғынған, бастарына қиыншылық түскен кезде сол «тәңірлеріне»
жалбарына ... ... ... Мұны ... ... ... «күн
жайлату» жайында шығарған жалбарыну өлеңдерінен немесе жылан, бүйі шаққанда
айтатын арбауларынан көруге болады. Әрине, бұлардың бәрі – ескі ... ... ... Ол ... ... ... табынған
«иелеріне» тіл қатып, тілек білдіру үшін олардың жан жүйесін ... сөз деп ... ... ... ... ойын ... ... жеткізу үшін ыңғайлы деп өлеңді қолданған, ... ... ... жүрген. Аталған өлеңдер қалай-болса солай ... ... ... Олар ... бір ... қауіп қатарлі жағдайға
байланысты айтылған және оған әртүрлі ырымдар жасалынған. Мұндай жағдайда
айтылатын өлең де, ... ырым да ... деп ... ауыз ... ескі ... ... байланысты туған өлеңдердің
бір тобы – «күн жайлату», «бұлт шақыру» деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... кезде айтылған. Оларды айту
үшін белгілі шарт, ырым жасалынған, қылаң не ақ боз мал ... ... ... ... ... ... үлкендігі асықтай қызыл тас болады-
мыс. Мұны «жай тас» деп атаған. Сол тасты ... ... су ... ... ... ... ... жауын-шашын жіберетін құдайларға жалбарынған.
Сондай-ақ, ертедегі адамдар малды немесе адамды жылан, ... ... ... ... арбау өлеңдерін шығарған.
Арбау өлеңдері көбінесе, улы жәндіктердің немесе ... ... ... ... және үрейлі, жан түршіктіретін, ... ... ... ... ... адам ... ... ғана түсінеді деген оймен айтылған сөздерде арбаулардан орын алып
отырған.Бұның бәрі ... ... ... улы жәндіктерді арбап
отырып, буындыратын , байлап тастайтын, ... ... әсер ... ... ... ... ... қазақтың жалбарыну, арбау өлеңдері ертедегі
адамдардың ой дүниесін қандай ... ... Бұл ... адам ... сана ... төмен сатыда тұрған кезінде қараңғылық
пен надандық дәуірлеп тұрған жағдайда туғандығын ... ... ... ... көп ... ... ... ескілікті тұрмыс-сылтымен ілесіп
келгендігін білдіреді.
Бақсы сарыны
Қазақ әдебиеті тарихын ... ... ... ... - деген
сөз және оған байланысты ұғым ерте заманда, шамамдық дінге сүйенген ... Бұл ұғым ... ... ... емес ... ... ... мен
монғолдарда болған. Олардың бәрі де ерте ... ... деп – ... ... ... ... ... атаған.
Ой өрісі сана сезімі төменгі дәрежеде тұрған адамдар, мұндай ұғымдарға
нанатын болған. Бақсылардың аруағы бар «жыны» бар ... ... ... ... ... ... ... деп сенген. Қараңғы халықтың
бақсылар турасындағы түсіктері ертеде үстемдік еткен теп көпшілікті ... үшін ... ... айтатын әр түрлі сенім-нанымдарды
қалың жұртты уысынан шығармай ұстаудың әдісі еткен.
Ерте кезде ... ... ... үшін ... ... ... молынан пайдаланған. Осы негізде қазақтың ауыз ... ... деп ... ... күйлер туған. Олардың біразы сол бақсылардың
өздері шығарған. Бұл шығармаларын ... ... ауру ... не ауру ... болғанда немесе, «күн жайлатып, бұлт шақырғанда» орындаған « ... ... ... ... ... ... ... етіп көрсету үшін жоғарыдағы жаратушы мен ... ... ... үшін өлең, күй арқылы «жындарын» шақырған. Бұл ретте олар әр
түрлі әдістер қолданған, жиналған жұрттың ... ... ... ... ... ... құбылыстар жасаған, көздерін атартып,
тістерін шақырлатып, аласұрған. Мұнымен қатар, олар адамдың ... ... ... ... ... ... адам ... жәндіктер
бейнесінде суреттеп өлеңге қосқан.
Бақсылар айтатын сарынның көпшілігі осы тәрізді болып келеді. ... ... та, ... өздерінің жындары адам ұғымындағы ең күшті
заттарға теңеп отыратыны ... Олар ... ... ... ... киінген, лашын құстай түйілген» деп қалың жауға қарсы ... ... ... ... ... ... ... айдахар», «қара шұбар
жолбарыс», «бір мүйізі жер тіреген, бір ... көк ... көк ... әлем ... бір ... ... қара бұлт, қарлы дауыл
бейнесінде алады. Сөйтіп, тыңдаушының есінде қаларлықтай әсер ... ... ... ... ... емес, әрі күшті, әрі «киелі»
екендігін, қарыңғы халықты нандыру, жоқ ... ... ... ... өткен кезден дін салтынан туған шығармаларының бір түрі жарапазан
өлеңдері деп аталады.
Жарапазан айту салты қазақ арасына ислам діні ... ... ... діні бойынша, оны қабылдағандар үшін жылына отыз күн ораза ұстау,
күніне бес рет намаз оқу, ... ... ... беру т.б. ... етілген.
Олай етпесе, адам өлгенде жұмаққа бармай, тамұқтың отына күйіп ... ... ... мұның бәрін халыққа түсінікті етіп үгіт түрінде айту ... ... ... ... ... дін сөзі деп қожа ... ... тілін қазақтар түсінбеген. Содықтан да олар дін ... ... үшін ... ... ... ... ... халқының өлеңшіл,
өлең сөзге құлақ түргіш ... ... Осы ... ... туындаған.
Дарапазан ораза кезінде айтылады.Мұның өлеңдерін ақындық өнері ... ... ... ... ... Бұл ... айтушылар сөзін бай
үйлерге арнаған, солардан қайыр садақа сұраған. Жарапазан арқылы ... ... ... ... ... ... ғана ... Ол исламды,
құдайды мақтап, жарылқаушы деп көрсету арқылы да дін ... ... ... батасынан көруге болады.Қайыр садақа берген байға арналған бата
өлеңдерін де « осы ... ... ... ... ... ... жұмаққа барасың; төрт түлікке кенелесің» секілді ... ... дін ... ... ... ... алдау, қорқыту
арқылы діни ұғымдарға көндіруге ... ... ... ... ... діни үгіттерін жұргізіп отырған.
Ораза кезінде айтылатын жарапазан өлеңдерінен тек дін үгіті ... ... ... ... бұл ... сол ... үстем таптың
езуіне ұшыраған, қаналған, қарайышалық жағдайға душар болған ... ... ... ауыртпалық күйі елестейді. Жарапазанды айдышулардың ... ... ... ... ... ... тіршілігінің ауырлығын
зар етеді, қайр тілеп бір елден екінші елге қаңғып жүргендігін аңғартады.
Мұның:
Ассалаумағалайкүм, ақтан келдік,
Алуы арғын-найман жақтан келдік.
Жарапазан, айтумен үміт ... ... ... ... ... ... жағынан алғанда жарапазан қара дүрсіндеу айтылып, ажарсыз,
айшықсыз келеді. Мұнда әдемі көркем сөз, ... ... әсер ... ... ... мұндай өлеңдерді ақындық өнері шала адамдар
шығарғанға ұқсайды.
Көңіл күйін білдіретін шығармалар
Қазақ халқының ... ... ... ... енді бір түрі - ... көңіл күйін, қуанышы мен қайғысын,
іштей тартқан мұң-шерін, ауыр қазаға ... ... ... ... ... ... Бұл өлең-жырлары арқылы өткендегі
адамдар ауыр қаза күйігін серпіп тастауды, оны жеңілдетуді көздеген.
Адам баласы ... ... ... т.б. ... әр ... жағдайда душар болған. Біреу баласынан не жан ... жан ... ... мезгілсіз айрылса, болмаса ата ... ... ... ... ... ... еріксіз ауса,- мұның бәрі
адам ... ауыр ... ... Бұл ... халықтың ауыз
әдебиетінен орын алған, әр түрлі өлең-жырлар тудырған.
Естіру, көңіл айту
Қазақтың ертедегі салты бойынша адамның, ... ... ... ... ауыр ... үлкен қазаны өлең-жыр, әңгімс, күй арқылы естіртетін
болған.
Шыңғыс хан ... ... ... XIII ғасырдың басында қазақ
еліне жорық жасап, оның көп жерін ... ... Бұл ... ... ... ... ... үлесіне береді және оны хан көтертеді. Жошы қатал,
мейірімсіз хан болады, қарамағындағы елдерді езіп ... Бір күні ... ... ... ... еріп ... ... қашып келе жатқан ақсақ
құланды көреді де, оны қуа жөнеледі. Ақсақ құлан бір топ ... ... ... ... тұлпары да құландарға ілесіп, ... ... ... айғыры баланы шайнап өлтіреді. Баланың қайтар мезгілі
жеткенімен, ... ... ... ... қаһарын теккен
Жошы: «Баламды ... ... деп ... және,- баламды өлді деп
естіртетін болсаңдар, құлақтарыңа қорғасын құям»,- деп зілденеді. ... ... де, ... де ... ... ... аңшылармен
бірге ел сасады. ... хан ... ... ... ... ... бір асқан домбырашы-күйшіні шығарып, сол ... ... ... естіртеді. Күй «Ақсақ құлан» аталады, онда баланың қандай
жағдайда қазаға ... ... ... ... ... домбырашы
ханның алдына домбырасын тастай беріп: «Баламды өлді деп естірткен адамның
құлағына қорғасын құям ... ... еді. ... ... енді осының
құлағына қорғасын құйыңыз»- деген екен дейді.
«Ақсақ ... ... мәні ауыр ... күй ... естіртуінде ғана емес.
Мұнымен қатар, оның мәні - қатг ханның ауыр ... ... ... және ... ... ... қаһар көрсетуінде деп қарау керек.
Жоқтау
Қазақ халқының ерте ... келе ... ... ... ... ... оған ... жоқтау шығару елеулі орын алған. Біреудің жан ашыр
жақыны, сүйікті ... өлсе ... ... ... ... қаза ... жоқтап өлең-жыр шығару салтқа айналған. Әдетте, жоқтауды өлген
адамның әйелі, шешесі, апасы не қарындасы айтатын ... және олар ... ... тырысқан. Мұнымен қатар, кейбір жоқтауларды белгілі ақындар
шығарған. Жоқтауларда өлген адамдардың ... ... ... ... еске ... Бұл ретте жоқтау өлеңдері өлген адамға жасалған
ескерткіш есебінде болған.
Қазақ ауыз әдебиетінде ... ... ... келе ... ... көп. Бірақ олардың алғашқы үлгілері қай ... ... ... ... Ел ... ... біздің заманымызға жеткен жоқтау
өлеңдерінің мазмұнына ... ... бір ... туып, бірден
қалыптаса қоймағанын ... және ... әр ... тарихи даму
процесіндегі әр ... ... ... жинай жүргендігі де
көрінеді. Сондай-ақ, жоқтау ... ... ... қысқа, шағын түрде
келсе, екінші біреулерінің мол ... ... ұзақ ... ... ... ... бәрі – жоқтаулардың ұсақ өлеңдерден
басталып, көлемді поэмаға дейін көтерілуі үлкен даму, қалыптасу процесінде
болғандығын және ол ... ... ... ... ... Алғашқы
нұсқалары қай ғасырда туғандығы белгісіз ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігіндегі салтынан елеулі орын алған.
Жоқтаулардың алғаш шыққан үлгілері ұсақ өлеңдерден басталатын ... ... ... ... болған жақындарын еске түсіріп, әртүрлі
жоқтаулар шығарған, көңілдеріндегі мұң-шер ... ... бұл ... ... ... жоқтауын адамдарға ғана ... ... ... әлем ... төрт ... ... да ... солармен де
мұңдасқан, сүйікті ... ... ... ... ... болған. Мұны «Күміс жүрген айшықты» деп басталатын жоқтаудан
көреміз немесе өлген қызына арнаған қарт ... ... ... «Ақ ... ... ... деп ... бұл жоқтауда қарт ана өзінің қайғысын
жалғыз баласынан айрылғанын мұң етіп ақ ешкіге ... ... ... ... жоқтау өлеңдері өлген адамның қазасы үстінде немесе ескі
салт бойынша жасалатын жетісі, қырқы, жылы деп аталатын кездерде айтылған.
Жоқтау өдеңдері ... ... ауыз ... ғана орын ... жоқ. Оның бергі әдебиетімізде де тіпті ... ... ... ... ... ... ... мысал етіп, халық
әдебиетінің үлгісінде Абайдың, Махамбеттің, Жамбылдың шығарған жоқтауларын
атауға болады. Бұлардың жоқтаулырын Әбдірахман, ... ... ... ... ... суреттеледі, олардың озық бейнелі образдары жасалады.
Біз жоғарыда қазақ халқының өткендегі ... ... ... ... ауыз әдебиетінің ұсақ түрлерімен танысып өттік.
Бұл шығармалардың ... ... да ... көп ... ... ... процесінде әр түрлі қоғамдық таптық ... ... ... ... ... ... де байқадық. Бұл жағдай аталған
шығармалардың идеясына, мазмұнына әртүрлі әсер ... ... ... ... ... ... бар екендігін аңғартады. Сондықтан
да біз оларды оқытқанда ескі мәдениет туралы Лениндік ілімге ... ауыз ... ... ... туғандығын қай бағытта және қалай
қалыптасып дамығандығын ескертуге тиістіміз. Ауыз ... ... ... ... ... ... ... қарауға халықтың әр
кездегі материалдық-қоғамдық жағжайларымен ұштастыра отырып баяындауға
тиістіміз.
Біз жоғарыда ... ... ... тұрмыс-тіршілігіне, әдет-ғұрып
салтына байланысты туған ауыз әдебиетінің ұсақ ... ... ... шығармалардың қайсысы болса да өзінің көп заманға созылған қалыптасу,
даму процесінде әр түрлі ... ... ... өтіп, солардың
көзқарастарын бойына жинай жүргенін де ... Бұл ... ... ... ... әр түрлі әсер еткен, кейбіреулерінде
халық тілегіне қиғаш келетін қайшылықтар бар ... ... ... біз ... ... ескі ... ... лениндік ілімге сүйене
отырып, ауыз әдебиетінің қандай жағдайда туғандығын, қай бағытта және қалай
қалыптасып дамығандығын ескертуге ... Ауыз ... ... ... ... қайта, онымен байланыстыра қарауға, халықтың ... ... ... ... ... баяндауға
тиістіміз.
ІІІ ЖАҢА ТАРИХИ КӨЗҚАРАС НЕГІЗІНДЕГІ МӘСЕЛЕНІҢ СИПАТТАЛУЫ
3.1 Әебиеттегі тарихилық мәселесінің бүгіні
Адамзат баласының тарих көшіне ілесіп ғасырлар бойы өмір ... ... ... мен ... ... тағдыры бір-біріне кей тұстарда ұқсас
келіп жатуы заңды құбылыс. Бірақ, бір ұлттың жүріп өткен жолы, ... ... бір ... ... ... көрген қызығын дәл сол
қалпында қайталамақ емес. Белгілі бір ... ... ... ... ұлт, ұлыс
атанатын мыңдар мен миллиондардың дүниенің басқа бір қиырындағы атын
естісе де тірлігін ... ... ... елдің тұрғындарынан да,
тағдырдың жазуымен, бірде ащы, бірде тәтті көршілікте тұрып жатқан іргелес
елдің өзі тектес халқынан да негізгі ... ... ... ... ... ... мен оған ... аймақтардың
негізгі төл тұрғыны, ата мекен иесі болып тірлік кешіп келе ... ... ... отыз ... ... ... ... (Арриан. Поход Александра. М.- Л., 1962, Пьянков И. В. ... ... ... ... историка Ктесия. Душанбе, 1975; ... ... ... Т. И. Казахстан. " Летопись трех тысячелетий. Алматы, 1992 ж.
т. б.). Бұл уақыт ішініде, әрине, осы ... ... ... табылатын
көптеген қазақ рулары сандаған халықтармен майдан даласында айқасты.
Жеңді. Жеңілді. ... ... ... ... ... арттырды. Кей
тұстарда белгілі бір уақытқа есімін де өзгертті. Қайтадан бұрынғы ... Діні мен ... да ... ... ... жоқ. ... өзі оның
тілінің өзгеруіне де ықпал жасады. Бірақ, дүниеден мүлде құрып кеткен жоқ.
Жүдесе де талай тарихи жұттарды басынан кеше ... ... ... ... Бұл ... талай жат жұрттық елдердің әр қилы азаматтарының
назарын ертеден-ақ өзіне аударып келгені де ешкімге құпия емес. Өйткені,
ең ... ... ... дала, апайтөс атырапты дүниеге тойымды білмейтін
обыр көздер көреді. ... ... ... Сол ... ... ... ... бел шешіп әрекет етеді. Сосын ... елге ... ... ынта ықыласы да аумай тұрмайды. Ал, бұлардың
көңіл күйі кейде тек ... ... ... адал ... ... бастау алса, кейде өзінің өмір ... ... ... ... өзімдікі етсем дейтін тойымсыз аранына қызмет етумен
астасып отырады.
Қалай болғанда да ... ... ... әр ... ат ... саны аз ... ... жарқылдатып жеткен парсылар мен
македондықтардың, ... мен ... т.б. ауыр ... ... даланың
үстін сайыс алаңына айналдырған
Олардың пәрменділері жорық жолдарын, билік жүргізген тұстарын
хатқа түсіртіп ... ... жеке бір ... ... сапарында болғандар да, қазаққа көрші жұрттардың ... ... ... да ... ... ... қағазға өрнектеуден тартынбаған (Бабыр, Әбілғазы жазбалары, т:
б.).
Соңғы үш ғасыр жылдарындағы қазақ елінің тірлігі Ресей жұртымен
байланысты болып ... аян. Бұл ... де ... ... ... ел ... ... көрген білген мағлұматтарын
қағазға түсіруден жалықпаған. Олардың бірсыпырасы тіптен, қазақтың өткен-
өмірі, ... ... жеке ... ... [88]. Фольклорлық
мұраларын жинақтатып, ... ... ... [89]. ... келе
Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, Ш. Құдайбердиев, т. б. өзіміздің
ұлт өкілдері қазақтың өткен ... қол ... ... мен ел басқарған
билеушілері, салт-дәстүрі жайлы қалам тербеп, еліне ой салар шығармаларды
дүниеге келтірді. XX ғасырдың ... ... ... ... ... жыраулары мен ақындарының мұраларын елге таныстыратын ... ... XX ... ... ... ... қазақтың білімдар
азаматтары М. Тынышбаев, А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, X. Досмұхамедов, С.
Аспандияров, М.Әуезов,Қ. Сәтбаев, М. Дулатов, С. ... М. ... ... Мұқанов, Ә. Марғұлан, Е. Бекмаханов, С. Аманжолов, ... Е. ... М. ... Б. ... Ә. Қоңыратбаев т. ... ... ... өзге ұлт ... ... ... Батырлар
жырындағы, ақын-жыраулар мұрасындағы тарихи кейіпкерлерге ... ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы еңсесі езіліп
келген халқымыз өзінің өткең тарихына қатты ден ... ... ... ... ... ... Төле, Қазыбек, Әйтеке, Сырым, Жанқожа,
Кенесары, ... ... ... ... ... Асау, Барақ, т. б.
көптеген халқының қамал бұзған ерлері, еліне пана ... ел ... ... мерейтойлары өз дәрежесінде аталып өтуде. Олар
жайлы ел ... дағы аңыз ... мен ... ... жеке ... болып [90],
республика ауқымында өткізілген ғылыми конференциялардың материалдары [91],
жалпы ел басынан өткен елеулі оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... [46]. Сондай-ақ, соңғы
уақытта бұрынғы кеңестік идеологияның әсерінсіз ... С. Г. ... Т. И. ... [92]. көне ... ... ... ... деректері мен
түрік, моңғол шежіре-жылнамаларына сүйене отырып түзілген, 1987 ж. Қытай
халық республикасының Шиңжаң ... ... ... ... ... атпен жарияланып, 1993 ж. Алматы қаласынан ептеп атын өзгертіп, [93].
қайтара басылған5 еңбектер бүгін де республика оқырмандарының ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, оның тек ... мекендеп, қандай елдермен айқасып, кімді қол астында ұстағандығын,
болмаса кімге бодан болғандығынан мәлімет (беретін жылнамашы мен тарихшының
жазбаларымен шектелмейді. ... ... ауыз ... саз ... ... ... ... халықтың жады мен зердесін таразылайтын
рухани қазыналарында да ел тарихының ізі ... ... қақ. Және ... мағлұматтары, шынына келгенде, сырттан келген жиһанкез тарихшының
сөзінен гөрі де шынайы болуы әбден ... Ал, бұл ... ... ... өмір ... оның қуанышы мен сүйінішіне ең алдымен өкінетін де,
сүйінетін жыраулар мен акындар шығармасында сөз ... ... мен ... ... тіптен ерекше. Бәлкім, халқының мерейі үстем
тұсын бұл ... ... ... ... бақыты қайтқан кезеңін еңсесі
түсе отырып баяндайтын болар, бірақ, ... ... осы ... ... ... аударуды керек етеді. Өйткені, әр дәуір жыршысының өз
заманының тарихи ... ... ... ... ... әрі ... ұлт әдебиетінің жасын межелеуге, әрі сол әдебиеттегі тарихилық
мәселелерінің жүріп өткен ... ... ... көрсетеді. Ал тарихилық
мәселелері назарға алынған кез-келген әдебиетте белгілі бір халықтың рухани
есею іздерінің соқпағы,тарихи тайталастарының бел-белестері ... ... мен ... ... ... ... ... тағдырына
байланысты мәліметтер жүреді. Ал, ол мәліметтердің әдебиетте бейнеленген
тарихи факті, ... өмір ... ... ... әр ... ... өнердегі көркем шындығын тану
бұл әдебиеттану ғылымындағы тарихилық сынды ... ... ... сабақтас. Әрине, біздің төл әдебиетіміздегі тарихилық
мәселесінің көрінуі, оның даму ... ... тән ... ... ... Ілкі ... ... XIII ғасырдағы қазақ жұртының өзге
түркі тайпаларымен еншілес ... араб ... Ұлық ... атаған
шығарма өкілінің Жошы хан өлімін өлеңмен
естіртетін (бұл кісіні кейде Кетбұға жырау [94] деп те ... ... ... ... онан бергі кезеңінде бұл құбылыс XV-XVII
ғасырлардағы Асанқайғы, ... ... ... ... ... ... шығармасынан жалғасын тапты. Кейін бүл дәстүрді XVIII-XX
ғасыр ... ... мен ... ... ұластырды. Солардың
қайсысының шығармасында да қазақ халқының елдік тарихы жырланды. Ел үшін
отқа ... ... ... ... үлгі ете ... Сондай-ақ, бірден-
екі шығарма өкілінің өз портреті мен оның өмір ... ... ... ... мен ... деген қатынасы да әдебиетте айқын көрініп
отырды. Бұл ерекшелік, әсіресе, ... ... ... ... ... ... мен ақындар поэзиясында айрықша аңғарылады. Ал,
оның барлығы көркемсөз иесінің авторлық беті мен ... ... ... ... Бұқар жырау мен Үмбетей жырау бір дәуірде өмір
сүргенмен, олардың мәселенің байыбына бару шамалары мен ... ... ... ... әр қилы екендігі даусыз.
Жыраулар поэзиясы мен ақындар поэзиясының дәстүрлік ерекшеліктерін
айтқанда бұл дәстүрлердің бір-біріне ... да, ... ... Ең алдымен, негізінен хандық институт заманында соның бір жағынан
идеологиясын жүргізіп, бір жағынан сол ... ... ... ұлыстың
мүддесін көздейтін, елге сол арқылы осы аппараттағы ең жақын ... ... ... ... бір ғана абыздық қасиетімен ғана емес, ... ... ... тарихи адамдарының басынан өткен оқиғаларын жырлайтын
ерекшелігімен де өзгеше көрінеді. Яғни, бұл поэзия өкілі өзі өмір ... ... ... ... ... жайларды ғана жырлайды. Ақындық
поэзия болса тек сол кезең тірлігін ғана емес, ... ... ел ... ... да, ... ерте дүниедегі ежелгі тарихи тұлғалардың тегі мен
тындырған істерін де жырлай береді. Ал, бұл ... оның ... ... ... ... деректермен танысу арқылы жырлайтын
мүмкіншілігінде ... ... ... ... да, Ы. Шөрековтің «Исатай-Махамбет»
дастаны да осыған ... бола ... ... сөз ... XV—XX ... басындағы қазақ поэзиясының
бірсыпыра мұрасы кейінгіге ауызша сақталып жеткен. Бұл тұрғыда ... ... ... ... ... тарихи жырлар секілді фольклорлық
шығармаларға бірсыпыра ұқсайды. Бірақ, авторлы туындылар бойында өзінің сол
ауызша ... ... кей ... ... істерін, ата-
тегін, төңірегін тізімдеп көрсететін шығарма иесінің шығармашылық машығынан
өзге оларды фольклорлық мұрамен туыстастыратындай ... ... жоқ. ... ... ... әр ... ... кездесетін, әрқилы
авторлардың қолынан өткен ұжымдық еңбек болып саналса, жеке ... ... ... ... ... ... көп кісінің шығармашылық үлесін таба
алмаймыз. Және осы ... орай ... ... ... тән ... ... ... таза болып келеді (Мысалы, қаһарманның шапса
қылыш өтпес кереметтігі, астындағы атының ... т.т.). ... ... ... жеке ... мұрасын фольклортану ғылымының ... өз ... деп ... ... ... ауызша сақталу
фактісі және оның ілгеріде айтылғандай батырлар жыры мен ... ... ... ... ... фольклорлық мұралармен салыстыра
отырып зерттеуді талап етеді. Оның үстіне жеке авторлар жырлаған Қабанбай,
Бөгембай, Абылай, Жанқожа т.б. ... ... мен олар өмір ... дәуір
көріністері фольклорлық мұраларда барынша кеңінен көрініс тапқан. Және
бұлар біраз уақыттан бері ... ... ... ... ... ... тарихилық мәселелерінің орыс һәм бұрынғы
кеңестік фольклортануда кеңінен ... көп ... өтті [96]. ... ... ... ... әр ... тарихи шындықты
өзіне тән ерекшелікпен көрсететіндігіне ден ... Бұл ... ... ... ... ... ... жырлар) тарихи шындықты
бейнелеуде жеке авторлар мұрасына ... ... ... ... ... жанрлардың ондай ерекшеліктеріне салғастырулар
жүргізіле отырып, белгілі бір тарихи фактілер мен оқиғалардың ... ... ... ... ... ... ... суреткерлік түсінік, танымымен жазылған
үлкен тарихи оқиғалардың ... ... ... көтерілісі жайлы Ы.
Шөреков дастаны, Қ. Қасымов басқарған ... ... ... М. ... ... көркем шығармалары да сол оқиғалардың тарихи
мәліметтерімен салғастырыла ... сөз ... ... Рас, ... шыққан С.
Мұқановтың «Қазақтың XVIII—XIX ғасырдағы ... ... ... ж. М. ... «Әр жылдар ойлары», Б. Кенжебаевтың 1941 ж. «Қазақ
тілі мен қазақ әдебиеті ... М. ... 1968 ж. ... ... ж,
«Ғасырлар пернесі», Ә. Дербісәлиннің 1983 ж. «Ерте дәуірдегі қазақ
әдебиеті» атты ... ... ... ... ... ... Қ. Сыдиқовтың осы монографияда жарияланған Шалкиіз Тіленшіұлы,
Ө.Күмісбаевтың,Үмбетей Тілеуүлы, Шал Құлекеұлы, М. Жармұхамедовтің ... ... ... ... ... жайлы зерттеулерінде
XV—XVIII ғасырлар межесінде тірлік кешкен ақын, ... ... ... ... ... ... ... бұл авторлардың қайсысы
болса да осы ... ... ... ... зерттеуді алдарына
мақсат етіп қоймағандығы мәлім.
Соңғы жылдары бүгінгі заман әдебиетіндегі, XX ... ... ... ... ... ... ондағы негізгі кейіпкерлердің
прототиптері қақында 3. Ахметов, С. Қирабаев, Ш. ... 3. ... ... ... Ш. ... т. б. ... ... жарық көргені
белгілі. Бұл ретте, әсіресе Ж. Дәдебаевтың ... ... ... ... ... тербеп жүрген жазушылардың өткен ... ... ... ... ... талдаған монографиялық еңбегі өзіне ғылыми
көпшіліктің назарын аударуға лайықты ... ... ... айта кету
орынды болмақ. Сондай-ақ, ... ... күй ... [97]. ... қазақтың батырлык жырларынық поэтикасы [98] қақындағы
монографиялары ... ... ... ... ... ... казақ
даласынын, өткен тарихына көз жүгіртіп, ой тоқтататындығымен көңіл
аударады. ... ... да ел ... жер ... ... ... даласында қоныс тепкендердің рухани дүниесіне ... ... ... ... ... ... үшін ой саларлык еңбектер.
Олардың ... ... ... бір тарихи жайларды айқынырақ тану ... ... де ... ... ... ... Оны бір ғана
еңбекте, тіптен сол мәселеге арнайы жазылғанның өзінде де, қапысыз қамтып,
оқырманын ынтықтырып ... ... ... ... ... ... ... емес. Әдебиеттің тарихилық мәселесі де солай. Белгілі бір дәуір,
белгілі кезеңнің ... ... ... ... шығармалардан нақтылы
тарихи адамдардың, нақтылы ... ... ... ... ... ... болғанмен, үнемі сол белгілі ... ... ... өзі өмір ... ... ... шындығын күреп аларлықтай
мүмкіндіктер бола бермейді. Оның негізгі бір себебі — ... ... ... ... кейінгі дәуірге жеткен қазынасының көлемінің аздығымен
түсіндірілсе, ... бір ... ... — сол ... ... ... адамдар мен адамдар, мемлекеттер мен мемлекеттер арасындағы
саяси көзқарастар мен ... ... ... ... | ... қапысыз білмейтіндігінде жатады.
Бірақ, осындай көңілге түйткіл тастайтын жайларды мойындай
отыра, халықтың ... ... мен ... ... «Жауырды жаба тоқып»
селсоқ қараудың жөні жоқ. Өйткені, күмәнсіз дәлелденген санаулы ... өзі ... ... ... ... ... сырын
ашуға қызмет етеді. Демек, әдебиеттегі ... ... де, ... ... да ... Дәстүрлі тарихи дерек көздердің сыныпталу мәселесі және оның
тарихнамасы
Алматы қаласы кітапханалары жанындағы ... ... ... ... жылы ... Академиясында, Орталық Ғылыми кітапханасы ... ... ... және ұлттық әдебиетерді ғылми зерттеу бөлімі құрылды.
Бұл бөлімде бүгінгі күні 20354 орыс ... ... ... 1939 ... 22 ... аса ... 9689 ... тіліндегі әдебиеттер,
2800-ге жуық сирек кездесетін кітаптардың фотокөшірмесі мен микрофильмдері
сақталған . Осындағы қолжазбалардың өте аз ... ... ... шағатай
тіпдерінде, басым көшпілігі қазақ тілінде.
М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтыньщ жаныңдағы қолжазбалар
қорында (1990 ж. ... ... ... 50000 ... ... ... қазақ тілінде, бірер ескі түркі-шағатай тілінде жазылғандары бар.
Алматы каласындағы Ұлттық кітапхананың ... ... ... ... ... (1948 жылы ... барлыгы 254 қолжазба сақтаулы,
оның 133 - араб тілінде, 35 парсы, 16 - шағатай, 12 - өзбек, 3 - ... 57
- ... ... Кітап мұражайының мұрағат қорында (1978 жылы құрылған)
барлығы 72 қолжазба сақталуда, оның 16 - ... 11 - ... 36 - ... 8
-шағатай, 1 - ұйғыр тілінде, литографиялық әдіспен басылған кітаптар көптеп
сақталған.
Алматы қаласында сақталған қолжазбалар көбі қазақ тілінде, аздаған бөлігі
-ескі түркі, ... ... ... олар ... араб ... ... латын графикасында, орыс графикасымен (кириллица) жазылғаны
да бар, машинкаға басылғандары да кездеседі.
Қазақы тарихи дерек көздердің қатарына барлық ... ... ... ... сақтаған, тарихи шығармалар жатады. Тарих ғылымында
бұл дерек ... осы ... ... өте ... қолданылды. Негізінде ауызекі
тарихи шығармашылық әр халықтың, мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... орныққан қоғамдық
әдет-ғұрпы мен эстетикасына сай келеді. Осы ... ... ... ... ... ... материалдық тұрмысынан: жиһаз, үй іші, ... ... ... ... ... орны, жер-
суынан дәйекті мәлімет алуға болады. Әрине, хан мен халқы арасындағы қарым-
қатынастар, тұрмыс-салттары да қалыс ... ... ... ... ... да ... біріге отырып (мұрағат құжаттары, парсы, шағатай
тіліндегі жазба дерек көздер), сол ... басы ... ... ... зор ... ... саяси тарихында болған оқиғаларды, хандардың атқарған қызметін,
батырлар мен билердің енбектерін айқындау және де қазақтардың Орталық Азия
халықтарымен, мемлекеттерімен қарым-қатынасын ... ... ... шындықтың
үзіліссіз ұласымды дамуын зерттеу қазіргі тарих ғылымының өте зор, ... ... ... ... ... жүйеге келтіру ісі нақтылы қолға
алынбай келе ... ... ... ... ... указатель
материалов по истории Казахстана" (Восточные источники, ... ... г.) Под ... чл. ... АН КазССР А. X. Маргулана. Алма-Ата, Изд-
во АН ... 1947; М.О. ... ... ... және өнер ... ... 6-томдық "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы"
(Алматы, "Ғылым", 1978-88),; және А.К.Муминов ... ... ... ... ... в ... (Туркестан, Изд-во "Мұра", 1997) кітаптарына кірген.
Жазбаша және заттай дерек көздердің ... ... ... ... ... ... көпшілік бөлігі зерттеушілердің назарын
аударып, ғылыми айналымға терең енгізілген [52], методологиясы жасалынған.
Бұл жұмыс осы күнге ... ... ... келтіріліп, тарих ғылымға
етене кіріге алмай жүрген, ... да ... ... ... ... ... және ... ғылымының өзекті мәселелерінің бірі қазақы дерек
көздерді тарихи зерттеулерде ... ... ... ... мұнда осы күнге дейінгі деректану ... ... ... ... ... шолу ... олардың тұжырымдары
қорытындыланады, осының ... ... ... ... ... қолданудың сатылы методологиясы ұсынылады:
1)Тарихи дерек көздер кешенінен белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... аталмьш деректік топтың зерттелу
тарихын қарастыру, ягни тарихи талдау, олардың зертгеу ... ... ... ... маңызын ашу.
2) Белгілеп алынған кешенді зерттеудің методологиясын анықтау және
оларды өз ішінде сыныптау (классификациялау), бұл өз кезегінде типтік (яғни
деректің ... ... ... жыр, ... аңыз т.б.) және ... ... ... Деректанулық анализ: тарихилық принцип - ... ... ... шығу ... ... негізгі сипаттарын анықтау, хабар
жеткізудің үдемелі жүйесін анықтау: оқиға-куәгер-дерек-тасымалдаушы-жазба
нұсқа;
Мәтінді грамматикалық және ... ... ... ... ... кісінің көзқарасымен қарау, дерек көзіне тұстас қарым-
қатынас ... ... ... ... зерттеуші заманалық көзқараспен
қарап автордың ырықты, ырықсыз жеткізген ақпаратын ала білу;
автордың өз ... ... ... ... ... үшін ... әдісі қолданылады, сонымен қатар саяси астарын, қоғамдық
рөлін, идеологиясын анықтау үшін дерек көзі ақпаратының ... ... және ... ... анықтау - индуктивті-дедуктивті әдіс,
бұл сатыда объективтілік ... - ... ... ... ... көрінісінде жан-жақгы зерттеу басшылыққа алынады;
бір типті деректің әр ... ... ... ... яғни
нұсқааралық салыстырмалы әдіс - текстология;
белгілі бір тақырыптың маңында өрбіген дерек көздердің мазмұнының
типаралық ұқсастықтары мен айырмашылығын, яғни әр ... ... ... бір ... ... ерекшеліктерін айқындау — типаралық
салыстырмалы әдіс;
тарихи, жазба мұрағатгық, шығыстық, дипломатия ... ...... ... ... әдіс;
дерек көзінің беретін нақты тарихи ақпаратын бөліп алып, оның
тарихилығын (шынайылығын) ... ... ...... сәйкестілік дәрежесін анықтау; тарихи-географиялық анализ
-мәтінде ... ... ... белгілі географиялық белгілермен
салыстырып, орналасу ... ... ... ... шегін анықтап, ақпаратты хронологиялық
жүйеге орнықтыру;
дерек көзінің тарих ғылымының ... ... ... ... ... ... тарих, тұлғатану, саяси жэне тұрмыстық
идеология, зандылық, әдет-ғұрып, ...... ... ... ... ... ... көздер - этнология, география салаларына
бөліп, осы сала мәліметтерімен байланыста талдау — ... ... ... ... жоғарыдағы сатылардан өтіп, сол әдістер арқылы
жеткен нәтижелерін жалпылайды, ... ... ... ... ... ... ғылымында пайдаланудың маңызын объективті бағалап, қорытындылайды -
деректанулық синтез;
Қандай да бір дерек көзді тарихи зерттеулерде пайдалану барысында онын
қай түрі ... да ... ... өтуі ... оның ... ... - ... Деректану саласында еңбек етіп жүрген белгілі ғалым ... ... ... - ... ... ... бар, ... бір-
бірінен ерекше белгілерімен айрылатын ... ... ... ... саны, көлемі жағынан аса көп, мазмұны, түрі ... ... ... тарихи деректер теңізінде оларды тиімді және пайдалы етіп
қолдана білу қажеттілігі оларды сыныптау проблемасын ... - ... ... ... ... ... ... орнын көрсетіп
берді.
Осы күнге дейінгі жасалынған сыныптау үлгілерін, әрі ғылыми ортада
беделді ғалымдардың ... ... ... ... ала отырып, бойындағы тарихи білімнің арнаулы ... ... ... қарай, беретін мәліметтердің ... ... ... ... ... дерек көздердің төмендегідей түрлік
сыныпталуын ұсынылды:
1. Тарихи аңыздық шығармалар: қазақтың шығу тарихы туралы аңыз-
әңгімелер, аңыздық-шежіре, ерте ... ... ... ... ... бұл ... беретін мәліметі хронологиясы жағынан ерте
тарихты баяндап, тарихи оқиғаның уақыттық шалғайлығына байланысты тарихи
фактілер ... ... ... ... ... ... түбі - ақиқат" деп, бабаларымыздың өзі, аңыздың ... ... ... өз ішінде халық шежіресі, Хандар шежіресі, Қожа шежіресі,
Ұлыс шежіресі, Ру шежіресі, Ата шежіресі т.б. больш ... ... ... ... ... ... ... басталғанымен, тарихи
уақыт шеңбері ... ... ... ... ... Тарихи жырлар: оның ішіне тарихи жырдың үлкен бір саласы батырлық
дастандар кіреді. Тарихи жырлар негізінен ... ... ... ... ... тарихилығы басым болады.
4. Тарихи білімнің кіші нұсқалары: тарихи өлеңдер, толғаулар, шешендік
сөздер, заң, ұран, тұрмыс-салт жырлары, мақал-мәтелдер. Далалық ауызекі
тарихи дәстүрдің бұл ... ... ... жағынан шығыстық жазба,
мұрағаттық құжат, заттық деректерден еш кем түспейді.
Қазақ қолжазбаларының мәліметтік сипатына қарай, деректердің тақырыбы
мен ... ... ... ... ... ... ... сыныпталады:
1. Жоңғар шапқыншылығы, "Ақтабан шұбырынды" заманы, қазақтардың
жоңғарларға қарсы шайқастары тарихнамасы.
2. Абылай хан атына байланысты деректер тобы, ... ... ... ... ... ... деректер тобы (Қабанбай,
Бөгенбай, Жәнібек, Олжабай т.б. ірі батырлар аттарына байланысты);
4. Отаршылдық саясатқа қарсы ұлт-азаттық көтерілістер тарихнамасы:
Сырым ... ... ... ... ... ... ... Наурызбай, Есет Көтібаров, Бекет, Аманкелді т.б. бастағн
көтерілістер тарихы.
5. Хандар тарихнамасы: Әбілмәмбет хан, Әбілқайыр хан, Нұралы хан, ... хан , Есім хан, ... хан, ... хан, Жәңгір хан.
Қазақ дерек көздерінің мәліметтері негізінде қарастырылған екі ғасыр
тарихы қазақтардың ... ... ... ... шапқыншылымен,
шүршіттерге (Цин билеушілеріне) қарсы, Қоқан, Хиуа ... ең ... ... ... үздіксіз күресімен сипатталады. Яғни, бұл дерек
кездері сол заманғы халықтың ... ... ... ... ... олар ... ... қаз қалпында жеткізбейді, сол заманда
болған халық өмірінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... бейнесінде береді.
XVIII ғасыр - қазақ халқының тарихы мен тағдырындағы ең бір қиын-қыстаулы
кезең. Ел тарихында бұл - ... ... ... ... деп ... мол, зарлы заман. Жоңғар шапқыншылығынан ел тоз-тоз болып
бас сауғалап кеткен, қоғамдық жағдай да өте ... еді. Осы ... ел ... — ханы мен ... халқы мен жерінің бостандығы
үшін атқарған ерен еңбектері халықтың тарихи ... анық ... ... ... ... ... ... төмендегі қолжазбаларды атап өту
қажет: Ақтабан шұбырынды, Шұбырынды ақтабан, Қоңыр қожаның ... ... ... көш ... ... шұбырынды жайындағы ақын Топыштъң
сөзі (тарихи өлең), Ақтабан-шұбырынды өлеңдері, Байтуов Жәкеннің Көкжайдақ
т.б. қолжазба деректері сарапталынған.
Аталмыш ауызекі ... ... ... ... ХVIП ... ... хандардың жүргізген ішкі және сыртқы саясатының, ... ... ... ... ... жасайтьш құнды
мәліметтер береді. Мысалы, Абылай ... ... ... Орыс ... ... ... ... дипломатиялық, одақтық,
құдандалдық саясаты, би, батырлардың ... ... т.б. ... бұл ... ... өтер ... бұл ... тек соғыс,
қақтығыстар түрінде ғана болмай, сонымен қатар ынтымақтастық пен достық,
құдаласумен алмасып отырған.
Жонғар-қалмақ шапқыншылығы ... ... ... ... ... ... үшін ... күресі тарихы, қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі дерек
көздерде еш жасырынсыз көрініс табады, сондай-ақ оларда ... ... хан ... ұлы қайраткердің шығуы мен қаһарман батырлардьщ атқарған
орасан зор ... ... ... қызмет еткен батырлардың ешқайсысы
да ұмыт қалмай, тиесілі бағасын ... ... ... ... аса ... бөлігі
Абылай (1711-1780 жж.) атымен байланыстырылып және оның ... ... ... ... ... ірі әрі ... құрайды. Бұл жырларда ол қазақ халқының жоңғарларға, Қытайға және
Орта Азия жеріндегі хандықтарға қарсы ... ... ... ... ретінде сипатталады. "Абылай-нама" топтамасына енетін
қазақ қолжазбаларымен жеткен ауызша тарихи дәстүр деректері, Абылайдың өмір
жолын толық қамтып, әр ... ... ... ... ... отырған деректер легін кішігірім тақырыптарға ... ... ... төмендегідей сыныпталуы жасалынады:
1) Абылай ханның алғашқы аты шығып, таққа отыруы туралы деректер:
"Абылай ханның ең алғашқы ауызға ... ... ... ... аты ... әңгімесі", "Абылай", "Сабалақ", "Сабалақ-
Әбілмансұр-Абылай-хан", "Хан Абылайдың қайдан шыққаны", "Абылай-Сабалақ
туралы дастан" т.б.
2) ... ... ... ... заманындағы қазақ-қалмақ
жаугершілік заманындағы қызметі: "Абылай хан" (Сабалақ),
"Абылайхан заманында қазақ қалмақ", "Абылай - Сабалақ ... ... хан мен ... хан", ... хан мен ... ... ... хан мен
Бекболат би", "Абылай хан емес Абылайша екенсің-ау!", ... ... ... Сарыарқаны қалмақ ханы Қалдан-Цереннен тартьш алған уақиғасы",
"Абылай ханның бір ... ... хан", ... хан мен ... ... ... ... "Қалданменен ұрысып" т.б.
3) Ботақанның өліміне байланысты ... ... ... ... ... ... асалмаған Сарыбел" т.б.
4) Қырғыздармен соғыс: "Қазақ ішіндегі қырғыздардың келуі";
"Абылайдың Садырбаламен қақтығысы".
5) Абылайға батырларының ... ... ... ханы ... ... естірту) .
Абылай атымен байланысты аңыз мағыналас туындылар: "Абылай ... Нияз ... екі биі ... ... бидің Абылайға қайырған
жауабы", "Абылай ханның Бұхарға қойған ... ... мен ... ... ... ... хан ... "Абылайхан емес, тек "абылайша"
екенсің-ау!", "Абылайхан мен Бекболат би", "Абылайхан мен ... ... ... ... (Абылай ханның әңгімесі) т.б.
Абылай батырлары топтамасы - тарихта ізі қалған, кейінгілер үлгі тұтқан,
сыртқы ... ... ... ... ... ... ел ... тұлғалы хас батырлар ел жадында орнықты орнын алған. Ақын-жыраулар
ел басына екіталай күн туғанда ... ... ... ... ... ... ақылды басшыларын, батырларын еске алады, үлгілі істерін,
сөздерін тарихи дастан-жырларға айналдырып, ... ең ... ... етіп ... ... жерін, елін солардай сүйіп қорғай ... ... ... ... ... ... ... өз күшіне
сенімін арттырады.
Қабанбай батыр топтамасы: Қабанбай батырдың қыссасы; Ер ... ... ... ... Қаракерей Қабанбай, т.б.
Абылайдың маңайындағы көп сарбаздар, үзеңгілестерінің бірі - Қанжығалы
Бөгенбай. Халытың ... ... ... қарсы қол көтерген Қанжығалы
Бөгенбайдың ерлігі, қазақ қоғамындағы беделділігі оның ... ... ... ... елі ... ... қырымен танылған тарихи тұлға - Жәнібек
Қошқарұлы. Батыр, қолбасшы, рубасы (старшын), би, шешен, қоғам қайраткері,
тархан, ... ... ... ... ... ... қолжазба қорынан,
Ресейлік мұрағат құжаттарынан кездесгіреміз. Шақшақ Жәнібектің өмірбаяны,
Абылайханмен қалмаққа қарсы күресі, ерлігі қазақы дерек ... ... ... ... із ... ірі ... бірі ... Толыбайұлы (1709-1783). Олжабай батыр, жырлары мен аңыз ... Он сан Орта ... ұран ... ... ... Олжабай, өмір тарихы,
Олжабай батыр туралы, Олжабайдың сөзі, ... ... ... ... ... бір ... ... Саққұлақ ақынның Олжабайы, Орта жүз Олжабай
батыр т.б.
Осындай тағы ... ... қас ... ерлік ісі ұмыт қалмаған,
олардың ел тәуелсіздігі үшін атқарған ерен еңбегі халықтың жоғары бағасын
алып, халық жадында тарихи шығармалар ... ... ... ... ... ... ... тарихи тұлғатану мәселесінде
мәліметтік мұмкіндіктері зор болып табылады.
3.3 XIX - XX ... ... ... ұлт ... ... ... жырау өз толғауларында жоңғар шапқыншы ... ... ... ... ... қауіптің қай жақтан ... келе ... ... ... Ол ... ... ... даласына ішкерілей кіріп
қала-қамал салдыра бастағандығын қазақтың басына төнген ірі бір сұмдықтың
басы деп ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігіне патшаның отаршыл саясаты
тарапынан қауіп төніп, бірінен соң бірі ұлт-азаттық көтерілістер өршиді.
Сырым батыр ... ... ... ... ... батыр мен Саржал, Сырым
батыр, Сырым туралы аңыздар, Датов Сырым, Нұралы ханның Сырымға ... ... Есім ... ... соң, ... ... туралы, Сырым Құтымбет
сөзі т.б. ... ... бар. ... 1782-1797 жылдардағы оқиғаларына -
Нұралы хан мен ... ... ... ... ... ... ... жайылымдық, егістік жерлерін тартьш алуына қарсы ... ... ... ... ... ... ... бір шығармалар - 1836-1838 жылдарда, Бөкей хандығы жерінде ... ... пен ақын ... ... ... ... ... мен
қазақ бай, сұлтандарының озбырлығы мен қыспағына қарсы бірқатар старшиналар
мен билер, Науша, Айса батырлар қатысқан кіші жүз ... ... ... және т.б. Махамбет көтерілістің шежірешісі болды, ... ... ... негізгі кезеңдері бейнеленген. Шернияз
ақын да осы көтеріліске қатысып, ел арасында батырлардың ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдың ортасында Қазақстанның
оңтүстігінде қорғандар (Ақмешіт, Арал) салынып, жергілікті қазақ ... ... мен ... Хиуа ... оның ... ... жан жақты қысымына ... оған ... ... ... ... Нұрмағанбетов басқарған кетерілісі
туралы оқиғаларды баяндайды.
«Кенесары», «Кенесары - ... ... ... ... ... ... «Саурық батырдың Кенесары өлімін ханымына естіртуі» ... ... XIX ... ... ... ... қарсы
Кенесары Қасымов басқарған ұлттық көтеріліс туралы мәлімет береді. Орта
жүздегі хандық ... ... ... Абылай ұрпақтары хандық билікті
жаңғыртуға әрекеттенді. Қасым мен оның ұлдары Саржан, Есенгелді 1825 - ... ... ... ... тең ... Қоқан хандығын паналап,
сатқындықтың құрбаны ... ... мен ... ісін ... (1837 - 1847 жж.) ... 1841 жылы ... Кенесарыны ақ
киізге көтеріп хан сайлады. Ол басқарған көтеріліске бір мезгілде болмаса
да қазақтың үш жүзі ... ... ... ... ... Жоламан мен
Бұқарбай, Қыпшақ Иман және Басығара, Дулаттан ... ... ... ... Саурық, Сүйіндік Жанайдар, Атығай ... ... ... Таймас, Жәуке, Қанжығалы Тастан, Қаржас Сармантай сияқты ерлер
жанкешті еңбек етіп, олардың ерлігі ... ... ... да, ... да ... ... да арқау болды.
«Бекет батыр», «Ерназар - Бекет», «Көтібар мен Есет» т.б. жырлар ХIХ
ғасырдың 1852-53, 1858 ... ... ... Шекті
руларының Бекет Сәрсебаев, Ерназар Кенжалиндер басқарған шаруалардың патша
езушілеріне қарсы көтерілісі жайында баяндайды.
Досан батыр туралы ... 70 - ... ... ... ... қарап,
осыған байланысты 1868 жылы қазақ жерін басқарудың жаңа ... ... ... ... ... түгелімен патшалық мемлекеттің меншігіне
өтті, салық көлемі екі есе өсті, осы жағдайға халық ... ... Иса ... ... ... ... ... «Июнь жарлығына» байланысты ұлт-азаттық ... ... ... ... Бекболат Әжікеев, Әліби Жанкелдин,
Шәймерден Бейісовтер туралы жырлар пайда ... ... ... ... ... "Ер ... ... "Торғай соғысы", "Құмкен соғысы", "Батырдың өлімі", "Қамалды
бұзған қаһарман", "Ер ... ... ... ... Торғайды
алғаны", "Уа, шіркін, Аманкелді", ... баба ... ... ... ... ... ... жарлығы", "Аманкелді", "Аманкелдінің
анасымен қоштасқаны", "Аманкелді туралы"; "Батыр. Аманкелдіге", "Аманкелді"
Жоқгау, ... ... ... ... ... батыры Аманкелді;
"Аманкелдіге", "Аманкелді"; "Батыр. ... ... ... ... "Аманкелді туралы материалдар"; Омар Шипиннің авторлық қолжазба
шығармалары: ... ... ... ... өлең", "Аманкелдінің
айбаты", "Құрдым заман қуарған" т.б.
Келесі топтама Бекболат атымең байланысты. 1916 жылғы июнь ... ... ... ... ... ... Жойылмыс ауылында
туындаған халық қозғалысын Бекболат батыр бастайды, жеңіліске ұшырайды,
қолға түсіп, өлім жазасына ... ... XIX - XX ғ. ... ... ... ... ... қазақ қолжазбаларында көрініс тапқан.
Қазақ қолжазбаларындағы тарихи деректерді зерттей отырып ... ... ... оқиғаларын, халықтың басынан кешкен тарихының барысын
қалпына келтіруге болады. Бұл ... ... ... ... ... ашуда септігін тигізіп, шын мәнінде тарихтың халықтық көзі ... Бұл ... бәрі де, ... ... да, ... да - анық ... ... негізделген, ал басты-басты
кейіпкерлер - тарихта болған адамдар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диплом ... ... ... ... ... ... сүйеніп, төмендегі қорытындылар жасалды. Бітіру ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі және қазақ
қолжазбаларьшда жазбаша ... ... ... ... кешені құрады.
Алдымызға қойған басты мақсатымыз жергілікгі ауызекі деректерде сақталынған
тарихи білім көзі - ... ... ... ... ... және
олардағы тарихи мағлұматгарды ғылыми таным арнасына тарту әдістерін
тұжырымдау, ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығын, сыртқы деректер тобынан кем ... ... қор ... ... ... ... ... мәнін
ашып, тарихилығы мен шынайылығын айғақтау, кезінде кең ... және ... ... ... ... ... ... мәдениеттегі орнын
айқындау болды. Енді осы ... ... ... ... ... ... ... тоқталып өтеміз.
Зерттеу жұмысы осы ... ... ... жұмысқа
тартыльш отырған қолжазба деректер алғашқы рет кешенді түрде зерттелініп,
тарихи шынайы ... ... ... ... ... және ... бойынша сыныпталды.
Ауызша тарихи деректер жергілікті ортада жасалынып, ... ... ... ...... яғни өз ... халықтың өзіндік көзқарасы
болғандықтан оқиға ... ... ... ... ... ... ... көз мәліметтері мұрағат құжаттары, шығыстық қолжазба
және ғылыми ... ... ... ... ... ... ауызекі тарихи деректер Ұлттық тарихи мұра қорының ең ... бірі ... ... ... шын ... ... байланысып, оны бағалау мен
болашақ ұрпаққа естелік етуге бағытталғанымен, олардың шындықпен байланысын
айқындап, әсірелеген жерін айыру қажет. ... ... ... шығармалар —
тарихи құжат емес, тарихи деректік ескерткіш. Осындай қазақ қолжазбаларында
сақталған, кезінде ауызекі таралған халықгың тарихи шығармашылығы, ... сыни ... ... ... ... ... ... зерттеген жағдайда Қазақстан тарихының сенімді дерек көздік қоры
бола алады, олар ... ... ... ... оқиғалардың тікелей
қатысушылары мен куәгерлерінің баяндауына негізделген.
Қазақы халықтық дерек көздерінің Ұлттық идеологияға ... ... бар, ... ... жырлар - батырлықты дәріптеп, батырларды елін,
жерін, халқын қорғауға шақырып, ... ... ... ... халықтың амандығы идеясын қамтыса, шежірелер - қан ... ... ... Ертегі, аңыз, әңгімелер, тұрмыс-салт
жырлары халық тұрмысының ішкі - рухани дүниесіне, яғни әділетті ... ... ... ... сақталуы, яғни өзіндік
ерекшелігі, экономикалық тұрақтылық, білімді ... ... ... ... ... тарихы бар қазақ ... ... өз ... ... бейнелеген тарихилық мәселелерін арнайы
зерттеуге әдебиетшілер қауымы жаңа ғана кірісті.
Еңбекте ... ... ... ... ... ... ... арада
еткен соғыстардың көрінісі, хиуалықтар езгісіне қарсы Сыр ... ... ... ... ... ... бас ... Исатай Тайманов бастаған шаруалар көтерілісі,
дүниежүзілік Александриада тақырыбына қазақ ... ... т. т. ... ... ... мен ... барлығы да тек қазақ әдебиетінде
белгілі орны бар сөз ... ... ... ... ... ... ... қазақ елінің өткенін білсем дейтін кез ... ... ... ... ... қақ.
Демек, мәселенің күрделілігі де, маңыздылығы да осында. Ал,
маңызды мәселелер күрделілігі мен ... ... ... ... ... ... Сөз жоқ, олардың ішінде талай
байыпты ізденістерге толы зерттеулердің, тың ойлардың, соны пайымдаулардың
дүниеге келері ... ... ... Ш. Бес ... шығармалар жинағы. Алматы: Қазақ Совет
энциклопедиясы, 1985.
2.Валиханов Ч.Ч. Этнографическое наследие казахов. - Павлодар: "ЭКО",
2005, - 292 с. 206-251 бб. ... ... ... Том ... ... в ... Г. Н. Потанина (Архивные материалы и
публикации). Алма-Ата. 1972;
4.Потанин Г.Н. Труды по этнографии и фольклору. - Павлодар: "ЭКО",
2005, - 352 с. 234-244 бб. ... ... ... Том ... С. Қазақ әдебиеті (хрестоматия). Алма-Ата, 1939. Мұқанов С.
Халық мұрасы: Тарихтық жэне этнографиялық шолу. Алматы, 1974; ... и ... Л. Эпос и ... ... ... Лит.
критик, 1939 - № 10 - 11,1940 - № 1 - ... X. ... ... мен ... ... ... т.1. Алма-Ата
1958.
8.Маргулан А. О харакгере и исторической обусловленности казахского
эпоса // «Известия казахского фшшала АН ... ... ... ... А.О. Эпические сказания казахского народа. Л., 1946.
10.Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мэселелері. ... ... Е. 1916 ... ... ... ... поэзиясы // қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы, 1960. 1-Т. 1-шт.627 б.
12.Қоңыратбаев Ә. Эпос және оньщ айтушылары. Алматы, 1975 ... ... ... ... ... ... А. Ауыз ... Шығармалары. Алматы, 1989.
15Досмұхамедов X. Аламан. Қазақтың ел әдебиетінен алынған сөздер.
Ташкент, 1926;
16.Бекмаханов Е. Жеті томдық шығармалар жинағы. 5 том. ... ... ... ... 2005. — 266 ... История в 9-ти книгах. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Л.,
1972 -216с.
18.Страбон. ... ... в ... ... Перевод с греческого с
предисловием и указателями Ф.Г. Мищенко. М., 1879.
19.Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. В трех томах. Перевод с персидского Л.
А. ... Ред. и ... А.А. ... ... АН ... ... 1946-1960 гг. Москва: "ЛАДОМИР", 2002.
20.Әбілғазы. Түрік шежіресі. Көне түрік тілінен аударған Б. Әбілқасымов.
Алматы: Ана тілі, 1991.208 б.
21.Хафиз-и ... ... ... шахи // ... по ... ... XV - ХҮШ веков. (МИКХ). (Извлечения из персидских ... ... ... С. К. ... Н. Н. Мингулов, К. А.
Пищулина, В. П. Юдин. ... ... 1969 - 650 с. - 237-312 ... ... Қ. ... ... ... Қазақстан, 1997. - 128 б.
23. Книга Марко ... ... ... ... Приключения. —
Алма-Ата: Наука, 1990. - 352 с.
24.Путешествия в восточные страны Плано Карпини и ... де ... ... Открытия. Приключения.-Алматы: Ғылым, 1993.-248 с.
25.Радлов В.В. Из Сибири.-Москва: Наука: главная редакция восточной
литературы, 1989.-749 с.
26.Радлов В.В. ... по ... ... - ... ТОО ... - 390 с. (Библиотека казахской этнографии. Том 3).
27.Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или ... орд ... (под ... ... ... М. К. ... - Алматы: Санат,
1996.-656 с.
28.Вельяминов-Зернов В. В. Исследования о касимовских царях и царевичах //
ТВОРАО. СПб., 1864. Ч. 1-3.
29. ... А. К ... о ... ... ... ... ... Москва, 1895.-№ 3. С. 49-92.
30.Аристов Н.А. Этногенез и этническая история казахов. — ... ... 2005, - 372 с. 353-368 бб. ... ... ... Том 2).
31.Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в связи с
общими историческими судьбами других тюркских племен. Оренбург. 1924. ... ... М.П. ... по ... ... ССР (с древнейпшх времен до
1870 г.) т. 1. Л., 1941.-438 ... В. В. ... ... лекций по истории турецких народов
Средней Азии. - Алматы: ... 1993. - 192 ... ... ... Ел ... ... әдебиет үлгілері. Екі томдық,
Алматы, 1992;
35. Юдин В.П. Центральная Азия в ... ... ... ... ... 2001. - 384 ... Хаджи. Чингиз-наме. /Факсимиле, перевод, транскрипция,
текстологические примечаеич, исследование В. П. Юдина. Комментарш и
указатели М. X. Абусеитовой. Алма-Ата; Гылым, 1992. - 296 ... Зуев Ю.А. ... ... ... ... ... в ... феодалгома. Проблемы этнополитической истории.Алматы,
1981;
38.Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. Алматы.
Дайк-Пресс, 2001. - 276 ... ... в ... ... V в. до н.э. — XV ... из ... / ... Б.Б. Ирмуханов. - Алматы: ... - ... Қ. ... ... ... негіздері. А., 2002;
41.Артықбаев Ж. О. Қазақ этнографиясы: этнос жэне қоғам. XVIII ғ.
Қарағанды, ... ... ... жыры / ... ... ... ... түсінік., баспаға дайындау: А.И. Исин - Алматы: Дайк-пресс,
2001.
43.Тулибаева Ж.М. ... и ... ... в XVIII - в первой
половине XIX в. - Алматы: Дайк-Пресс, 2001. -156 ... Б. ... ... ... ... 1974.
45.Турсынов Е.Д. Истоки тюркского фольклора. Қорқыт. — Алматы: Дайк-Пресс,
2001.-168 с.
46.Абылай хан / ... ... С. ... ... 1993. - Т. 1. - 416 б.
47.Жармухамедов М. Восстание 1916 г. В казахской народной ... ... ... ... Н. Алма-Ата, 1962. - 23 с.
48.Айтбаева Р. Ауызша тарих айту дәстүрі ... XVIII ғ. ... ... ... ... - ... ... авторефераты. Алматы, 1992.
Айтбаева Р. Ауызша тарих айту дәстүрі бойынша XVIII ғ. қазақ қоғамы
тарихының негізгі мәселелері. - ... ... ... ... 1992.
49.Елешова 3. Е. ХУ-ХУІІ ғғ. Қазақ тарихының фольклорлық нұсқасы. - т.ғ.к.
ғылыми дәрежесін ... дисс. авторефераты. Қарағанды, 1999. Қазақтың дәстүрлі
ауызекі ... ... ... көздері қағаз бетіне түсіріліп, ТМД және
шет ел мұрағат, қолжазба қорларында - Түркия, Франция елдерінде, ... ... ... Томск, Қазан, Уфа, Орынбор, Ташкент, Алматы
қалаларында, Қазақстанның ... ... ... ... жеке адамдардың қолдарында сақталуда.
50.Жүсіпова Л. Қ. Мәшһүр Жүсіп Көпей9лының "Қазақ түбі" үлгілері -
тарихи дерек көзі ретінде" — ... ... ... ... ... ... ... ... 6 томдық. - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ,
2003-2005 жж.
52.Путилов Б.Н. Методология сравнительно-исторического ... ... 1976. ... А. Ақ жол. ... 1991. Б.13
54.Янушкевич А, Күнделіктер мен хаттар. Алматы, 1979 Б.85
55.Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. Алматы, 1985. Б. 229.
56.Валиханов Ч.Ч Записки о ... // В кн.: ... Ч.Ч ... соч. В ... т. ... Ч.Ч ... по историй Южносибирских племен // Сонда Т1.С.381.
58.Бұл да сонда. Б.391.
59.Валиханов Ч.Ч Записки о киргизах // Там же Т.1 ... Г.Н. ... ... ... и ... ... 1893, Т.2 С.331 ... Фольклор тындығы. Алматы, 1990. Б. 211).
61.Валиханов Ч.Ч Дневник поездки на Иссык-Куль, Бұл да ... Т.1. ... Ч.Ч ... ... Там же. ... Г.Н. ... ... Монголии. СПб., 1881 Вып.2.
64.Валиханов Ч.Ч О формах казахской народной поэзии. Собр. соч. Т.1.С.201.
65Бұл да сонда.
66Потанин Г.Н. Отрывки из ... ... о ... Из ... Валиханов
Ч.Ч // Живая старина. 1891. Вып.4.С.150
67Валиханов Ч.Ч Шуна-батыр (Авантюрист ХVІІІ в.) Собрание ... в ... ... 1985 Т.4. ... В.В. ... ... о ... в Семиресенскую область, на Иссык-
Куль летом 1869 г. Известия РГО т.6. №3// ... ... ... ... 19993. ... А.Н. Радлов В.В. и отечественная тюркология // ... 1971. М., 1972 ... Н.И. ... и каракиргизы Сыр-Дарьинскиой области Т.1.
Ташкент, 1889
71.Диваев Ә. Тарту (Құрастырған Ф.Оразаева). ... 1992 ... ... ... ... 1989
73Досмұхамедов Халел Аламан. Алматы, 1991.
74.Әуезов М. Уақыт және әдебиет. Алматы, 1962, Б.76 Жұмалиев Қ. ... ... ... ... тарихының мәселелері. Алматы, 1985. Т.1, Б.18
75Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. Алматы, ... ... ... ... 1968 Т.1. ... Б. ... ... тарихының мәселелері. Алматы, 1973.
78.Исмаилов Е. В поисках нового, Алма-Ата, 1967 ... да ... Б. ... Е. Алматы, 1956. Б.172-173
81.Қасқабасов С. Қазақтын халық прозасы, Алматы, 1984. Б. 134
82.Мингулов Н. Шожы. ҚСЭ. 1974. Т.4. Б.481
83.Исмаилов Е. ... ... Б.Н ... и ... ... ХІІІ-ХVІ веков, М.,
1960. С.7
85.Ысымайылов Е. 1916 жылғы көтеріліс туралы ... ... // ... тарихы. Алматы, 1960. 1-Т. 1-шт.627 б.
86.Қасқабасов С. Тарихи жырлардың зерттеуі мен жанрлық ... // ... ... ... Алматы, 1979.
87.М.Ғабдуллин. Қазақ ... ауыз ... ... А. ... ... или ... орд и степей.
Ч. 1-3, СПб, 1832
89. Қазақ әдебиетінің тарихы. ... ... ... ... ... 3. А. Поэтика эпопеи ... ... в ... ... ... ... ... Қирабаев С. Жүсіпбек Аймауытов. Алматы, 1993.
92. Елеукенов Ш. От ... до ... ... Кабдолов 3. Арна. Алматы, 1988.
94. Кәкішев Т. Санадағы жаралар. Алматы, 1992.
95. ... Ж. Өмір ... және ... шешім, Алматы, 1991.
96. Сатпаева Ш. К. Шакарим Кудайбердиев. А., 1993.
97. Тарақты Ақселеу. Күй шежіре, Алматы, 1993.
98. Ыбыраев Ш. Эпос әлемі, ... 1993.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай – қазақтың ұлы данасы. Оның философиялық көзқарастары19 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Бұлтартпау шарасын қолданудың бір қатар мәселелері және оларды шешу жолдары48 бет
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Желілерде компьютерлік ақпараттарды қорғау мәселелері94 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Меймандастық индустриясының дамуы мен қазіргі жағдайы41 бет
Мемлекет дамуының экспортқа бағытталуы73 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь