Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің семантикасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4

І тарау. Етістік түбірінің салттылық, сабақтылық мағыналарының теориялық негізі.
1.1. Қазақ тілі түбір сөздерінің сипаттамасы мен қалыптасуы ... ... ... ... ...5.7
1.2. Жалаң түбір тұлғалы етістіктердің мағынасы және зерттелу жайы ... ...7.11
1.3. Етістік түбіріндегі салттылық мағына мен сабақтылық мағына және олардың тілде танылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11.16
1.4. Етістік мағынасының салт және сабақтылық мағыналарына даралануы... 16.22
1.5. Тілдегі салт етістіктер мен сабақты етістіктердік айырмашылықтары ... ..22.24

ІІ тарау. Ауысу (өзгеру) қалпын білдіретін жалаң түбір салт етістіктердің мағыналық түрлері, грамматикалық түрленуі.
2.1 Етістік семантикасының зерттелуі жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25.27
2.1.1. Лексика.семантикалық топтарға бөлудің алғы шарттары ... ... ... 27.33
2.1.2. Ауысу (өзгеру) қалпын білдіретін жалаң түбір салт етістіктердің тұлғалық ерекшеліктері ... ... ... ..33.37
2.2 Ауысу (өзгеру) қалпын білдіретін салт етістіктердің мағыналық топтары.
2.2.1.Таза қалып мәнді етістіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38.39
2.2.2. Сапаның қалпын білдіретін етістіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39.41
2.2.3. Биологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістіктері ... ... ... ... ... ... .41.43
2.2.4. Физиологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістігі ... ... ... ... ... ... ..43.45
2.2.5. Өсімдіктер жүйесіндегі қалып етістіктері ... ... ... ... ... ... ... ... 45.46
2.2.6. Психологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістіктері ... ... ... ... ... .46.48
2.2.7. Амал.әрекет нәтижесін білдіретін қалап етістіктері ... ... ... ... ...48.50
2.2.8. Табиғат құбылысы мәніндегі ауысу қалып етістіктері ... ... ... ... 50.52

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53.55
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56.58
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ТІЛІ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕ КАФЕДРАСЫ
Қорғауға жіберілді
... ... ... ... ... ... тұлғалы салт етістіктердің семантикасы.
Орындаған:
4 ҚБ 2-топ студенті
Сафиева ... ... ... Қ ... ... ... ... тарау. Етістік түбірінің салттылық, сабақтылық мағыналарының
теориялық негізі.
1.1. Қазақ тілі түбір сөздерінің сипаттамасы мен қалыптасуы.---------------
---5-7
1.2. Жалаң ... ... ... ... және ... ... Етістік түбіріндегі салттылық мағына мен сабақтылық мағына және
олардың тілде танылуы-------------------------------------------------------
-----------11-16
1.4. Етістік мағынасының салт және ... ... ... ... салт етістіктер мен сабақты етістіктердік айырмашылықтары-----
-22-24
ІІ тарау. Ауысу (өзгеру) қалпын білдіретін жалаң түбір салт
етістіктердің мағыналық түрлері, грамматикалық түрленуі.
2.1 ... ... ... ... ... ... бөлудің алғы шарттары------------
27-33
2.1.2. Ауысу (өзгеру) қалпын білдіретін жалаң түбір салт етістіктердің
тұлғалық ерекшеліктері-------------------------------------------------
----------------33-37
2.2 Ауысу (өзгеру) ... ... салт ... мағыналық топтары.
2.2.1.Таза қалып мәнді етістіктер-----------------------------------------
---------38-39
2.2.2. Сапаның қалпын білдіретін етістіктер-------------------------------
-----39-41
2.2.3. Биологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістіктері-----------------------
--41-43
2.2.4. Физиологиялық ауысу (өзгеру) қалып ... ... ... ... ... Психологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістіктері-----------------
----46-48
2.2.7. Амал-әрекет ... ... ... етістіктері--------------
-----48-50
2.2.8. Табиғат құбылысы мәніндегі ауысу қалып етістіктері--------------
--50-52
Қорытынды------------------------------------------------------------------
-----------53-55
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі---------------------------------------------
-----56-58
Кіріспе
Сөз мағынасының ішкі қасиеті, даму жолдарын, мағыналық өзгерістерін
анықтау ... ... ерте ... ... ... сөз ... зерттеу XX ғасырдан басталады. Сөз
мағынасы жайлы алғаш пікір айтқан ... ... М.А. ... ... негізде К.Юдахин, А.М. Щербак, Н.Сауранбаев,
І.Кеңесбаев тағы ... ... ... Ал ... ... ... ... А.Покровская, В.Г. Гак, Н.Д. Шмель
тағы басқа ғалымдардың еңбектерінде қалыптасты. Осы ... ... ... ... ... белгілейді.
Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің семантикасы арнайы зерттелмесе
де, ... ... ... ... ... Ы.Маманов, А.Хасенова
( Қалыбаева), А. Ысқақаов, М. ... ... тағы ... ... ... ... ... өзектілігі: Қазақ тіл білімінде түбегейлі ғылыми
зерттеуді күтіп жатқан мәселелер аз емес. Солардың бірі – ... ... салт ... семантикасы.
Етістік грамматикалық категорияға бай, күрделі сөз табы екендігі
белгілі. Түрлену аясы, қолдану ... ... ... - бір ... алмайды. Осымен байланысты етістіктің мағыналық өрісі де кең болуы
заңды құбылыс.
Етістіктің мағыналық ... ... ... тіл ... толық
зерттеліп біткен мәселе емес. Көптеген еңбектерде етістіктер көбінесе
морфологиялық ... ... ... сөз ... ... ... категориялары анықталып, ал таза семасиологиялық
аспектіден зерттеу мәселесі тасада қалып отырады. Қазақ тіл ... ... көп ... ... ... салт ... ... зерттеу жүргізу
оның ішкі сапалық қасиеттері мен ... ... ... береді.
Сонымен қатар, қазақ тіліндегі жалаң түбір тұлғалы салт ... ... рет ... ... ... ... отыр.
Дипломдық жұмыс нысаны: Жалаң түбір тұлғалы салт ... ... ... ... ... жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Зерттеудің негізгі мақсаты
– жалаң түбір тұлғалы салт ... ... - ... ... Бұл мақсатты орындау үшін мынадай міндеттерді шешу көзделді:
– Қазақ тілі ... ... ... мен ... шолу;
– Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің мағынасы және зерттелу жайы;
– Етістік түбіріндегі салттылық мағына мен сабақтылық ... және ... ... Етістік мағынасының салт және сабақтылық мағыналарына даралануы;
– Тілдегі салт етістіктер мен сабақты етістіктердің айырмашылықтары;
... ... ... жайы;
– Лексика – семантикалық топтарға бөлудің алғы шарттары;
– Ауысу (өзгеру) қалпын білдіретін ... ... салт ... ... ... ... ... білдіретін жалаң түбір салт етістіктерді лексика
–семантикалық топтарға жіктеп, олардың құрылымын, жасалу, даму ... ... және ... ... ... тіліндегі жалаң
түбір тұлғалы салт етістіктерге талдау жасау тіл ... ... ... ... салаларының кейбір теориялық
мәселелерін шешуге өзіндік деңгейде үлес қоса ... ... ... ... ... зерттеулер үшін де маңызды.
Етістіктерді семантикалық ... ... ... оқу ... оқулықтар мен оқу құралдарына синтаксистік талдау, морфологиялық
талдау, сөзжасамдық талдау дәстүрімен тең ... ... ... ... Кез ... сөз ... ... қалпы болуымен
бірге, оның тарихи даму жолы болады, сондықтан жұмыста тарихи –салыстырмалы
әдіс пайдаланылды.
Ғылыми ... ... тілі ... ... сипаттамасы берілді;
– Етістік түбіріндегі салттылық мағына мен сабақтылық мағына және олардың
тілде танылу табиғаты ... ... салт ... мен ... етістіктердің айырмашылықтары
анықталды;
– Ауысу (өзгеру) ... ... ... ... салт етістіктердің
тұлғалық ерекшеліктері анықталды;
– Ауысу (өзгеру) ... ... ... түбір салт етістіктерге талдау
жүргізіліп, олардың 8 мағыналық (лексика – ... тобы ... ... ... ... және қорытынды бөлімдерден тұрады.
Негізгі бөлім екі тараудан тұрады, бірінші тарау 5 тармаққа, екінші тарау 2
тармаққа бөлінген. ... ... ... ... 2 тақырыпқа, екінші
тармағы мағыналық жағынан 8 тақырыпқа бөлініп берілді.
Етістік түбірінің ... ... ... ... ... ... тілі ... сөздерінің сипаттамасы және қалыптасуы .
Қазақ тілінде ғана емес, түркологияда, тіпті, советтік тіл білімінде
соңғы ... көп ... сөз және оның ... деген проблемалық
мәселеге келсек, мұның өзінде шешілмеген алдағы уақытта ғылыми – ... ... ашып ... ... көп ... артық айтпаған болар едік.
Мұның өзіндік бірнеше себебі бар, дейді А.Хасенова «Етістіктің лексика-
грамматикалық сипаты»(1) деген ... ... ... ... ұғым ... және әр ... Екіншіден, жұрнақ қосылу арқылы жасалған туынды түбір
сөздер сол ... ... бір түрі ... ... ... аналитикалық
тәсілдің неше алуан түрімен, сондай-ақ мағыналық өзгеріске ұшырап тағы да
басқа амалдармен пайда ... ... ... синтетикалық туынды
түбірлердің өзі әлі де болса әрі қарай зерттеле беруге ... ... ... ... ... деген ұғымның ең кіші единицасы – негізгі
түбір делінетін атаудың өзі де түрліше ... әр ... ... ... ... «Қазіргі қазақ тілі»(2) оқулығында түбірге мынандай
анықтама береді: Сөздің өз алдына тұрып мағына бере ... әрі ... ... ... ... ... әдетте, түбір немесе негізгі
түбір немесе түбір сөз деп аталады. Мысалы: біл, білім, білгір, ... ... ... т.б. Бұл ... бәрі ... ... сөздер емес,
- түбірлес сөздер. Олардың ішінен ... ... ... ғана ... сөз ... сөз ... өзге сөздердің бәріне форма жағынан да, мағына жағынан да
төркін ретінде қызмет етеді.
Қазақ тіліндегі түбір сөз ... ... да, өз ... жеке сөз ... ... сөз ... ... Мысалы: ал, біл, айт, сөз, ес, іс, шал,
қат, тас сияқты сөздердің ... өз ... ... ... ... ... бола алса, ал формасы ... ... сөз ... ... де ... ... ... момақан; шалқақ,
шалқасынан, шалқаң, шалқалау, шалқалақтау, шалқаңдау деген сөздерді ... ... да - ... ... я ... ... ... да бастапқы
түбірі қайсы екенін тұлғалық жағынан ... ... ... ... ... ... екі ... бөлшектеуге келмейтін ең түпкі бөлшегі
– мом – деген морфема да, екінші ... ... алты ... ең түпкі
бөлшегі- шалқ – деген морфема. Бірақ бұл морфемалардың қайсысы болса да,
сол қалыптарында ... ... ... сөз ... ... ... сол ... формаларда тұрған да ғана жеке-дара сөз ... ... ... сөз ... ... тек ... формаларда
ғана қолданылатын мұндай түбірлер әдетте, өздерімен ... ... ... ... ... ... мұндай түбірлер (мом,
шалқ сияқтылар) өлі түбірлер я көнерген негіздер деп аталады. Ал, ... сөз ... ... ... (бас, ал, айт, ас, іс, ... тірі
түбірлер деп аталады.
Жалпы тілдегі бір буынды сөздерді зерттеу мәселесі жөнінде қазақ ... ... ... бар ... ... тілі ... ... бүкіл түркологияда танылған және жоғары бағасын алған қазақ тіл
білімінің екі ғалымының еңбегіне ерекше қатысты. Олар ... ... ... ... ... ... А.Т.Қайдаровтың еңбегі қазақ тіліндегі бір буынды сөздер мен
негіздерге арналған (3). Сондықтан бір буынды ... ... де осы ... сөздерге арналған еңбектің ішінен ... орын ... ... ... тұрғыдан емес, лексема сөз ретінде ... бір ... ... ... ... ... ... ғалым Е.З.Қажыбеков өзінің зерттеулерінде түбір сөздегі синкретизм
мәселесіне ерекше көңіл берген (4). ... ... ... тіл
білімінің аумағына шығып, бір буынды түбір сөздерді түркологиялық аспектіде
тарихи-салыстырмалы әдіспен ... Ол бұл ... ... ... ... ... ... одан да кең тұрғыда, жалпы алтайлық
синкретикалық түбірлерді бөліп қараған.
Қазіргі түбірлердің бәрі де – ... ... және ... ... бір ... тұлғалар. Ол түбірлер практикалық тілде жеке-
дара сөз ретінде де, жаңадан әр алуан сөздер тудыратын ... ... ... ... ... ол, бұл, кел, кет, ас, ат, шаш, бас, тас, ... сен, біз, сіз, үміт, үйрет, ояу, оят, жан, жақ, жалын, ... ... ... қайыр сөздерінде осы қасиеттердің бәрі де бар. Бірақ тарихи
тұрғыдан қарағанда бірте-бірте мағына жағынан да, ... ... ... ... да ... ... ... қазіргі кез
тұрғысынан алғанда, жоғарыда жақ, жан, жалын, жалаң, жалқы, қайт, ...... ... Ал, ... ... ... ... бәрі де –
туынды сөздер: ... жақ, жан, ... ... -қ, -н, -л + ын ... ... «жа» ... түбірден жалаң, жалқы, жалғыз сөздері –аң, ... ... ... ... ... ... ... қайт, қайыр сөздері –т,
-ыр, жұрнақтары арқылы «қай» деген түбірден туған. Айт, ... ... ... ... – ай, сонда айтыс сөзінің құрамындағы қосымша тек –ыс қана
емес, -т, элементі де ... ал ... ... түбірлес екені
мағыналық байланысынан көрінеді (2.70). Демек, ерте ... ... ... ... бұл ... ... ... көнеріп, туынды
сөздердің құрамына еніп, ол ... ... ... ... ... сөз ... ... айналған. Осындай көнеленген сөздер
көнеленген түбір деп аталады, делінген А.Ысқақовтың «Қазіргі ... ... Ал ... ... ... ... грамматикасында» былай
дейді, - «Қазақ тілінің, жалпы түркі тілдерінің түбір морфемасы жайлы ... ... ... құрылысы мен сипаты, аумақ көлемі жайлы
мәселеге соқпай өтуі мүмкін емес. Мәселе ... ... ... ... бір ... болып келеді. Сөйтіп, түбір морфема екінші жағынан
буын ретінде де ұғынылады. ... ... ... ... ... ... сол түбірді құрайтын буынның сипаты жайлы ұғыммен тығыз байланысты
қаралып отырады. Лексикалық қордың ұйытқысы бір буынды ... ... ... түркі тілдерінің емес, жалпы алтай ... ... ... ... Бұл ерекшелік, яғни байырғы түбірдің бір буындылығы қазіргі
түркі тілдерінің бойында да сақталған. Сөз таптары ... ... ... бір ... ... саны екі ... ... аз, бірақ сол аз ғана топ бір ... ... ... ... отырады» (5).
Сонымен, байырғы түбір бір буынды, ал көп ... ... ... ... тілдерінің солардың бірі қазақ тілінің, типологиялық
ерекшелігінен ... ... Бір ... ... аффиксациясының
нәтижесінде көп буындыға (екі буынды, кейде үш буынды) айналып отырған да,
кейін осының өзі ... ... ... ... ... екі ... ... ретінде қалыптасып кеткен сөздердің кейбірі байырғы түбір
мен қосымшаға ажырайтыны ... ... ... қосымша
мыналарға да назар салу мақұл: аршы, айық, үрік тәрізді ... ... ... есімдерімен және айыр етістігімен салыстырғанда ортақ түбірлер
ар-, аш-, ай-, үр- шығады.
Дегенмен, екі ... ... ... үш ... қалыптасуын
да бері де болған деп ... ... Егер ... ... бір ... ... екі, үш буынды түрлердің актив
қолданылуын V-VIII ... ... ... ...... тобына
жататын ескерткіштер ішіндегі ежелгілерінің ... ... ... ... ... ... бір ... қатар екі
буынды түбірлердің, сондай-ақ үш буынды түбірлердің де ... ... ... бірақ бір буындылардың басымдығын көрсетеді (6).
Сөйтіп, түбір сөз және ... сөз ... ... ... ... бар: ... ... ұғым – статистикалық ұғым динамикалық ұғым да,
түбірлік сөз деген ұғым статикалық ұғым. Бұл екі ұғымның ... ... ... динамикалық және статистикалық күй-жайын анықтау, тексеру
үшін аса қажет.
1.2. Жалаң түбір тұлғалы етістіктер мағынасының зерттелу ... ... ... ... ... ... я ол негізгі түбір
болсын, я болмаса туынды түбір болсын сырт ... ... ... ... ... ... келетіндігі айқын.
Етістіктің түбірі ІІ-жақтың бұйрық райы болады да, оның басқа түрлері ... ... ... қосылу арқылы жасалады. Яғни оның категориялары
бұйрық райдлы ... ... ... ... Мысалы: оқы –р; -йтын,
-ғалы, -й, -ған, -ып, -ыс, -ды, -оқы- п-ты тағы сол ... сөз ... ... ... деп ... ... тұрғысынан қарағанда
етістіктің тағы бір ерекшелігі етістік екінші жақтың ... ... ... ... ... райдың келер шақ мәнін білдіретіндігі «Былайша
айтқанда бұл грамматикалық мағыналар етістік түбіріне тән қасиеттен» (1) ... ... ... атап ... ... ... тілдеріндегі етістіктерді тек семантикалық тұрғыдан
танып қоймай, тілдің әр саласын ... ... ... ... ... деп ... бірнеше себептері бар. Ең басты
себеп: сабақты етістік пен салт етістік түбір деген ұғыммен біте ... Оның ... ... себебі бар. Біріншіден, түбір деген ұғым әрі
кең және әрқилы. Екіншіден, жұрнақ қосылу ... ... ... ... сол ... ... бір түрі ғана, ал туынды түбір дегеніміздің
өзі - әрі қарай зерттеуге тиісті объектілер тобына ... ... ... ұғымның өзі ең кіші единицасы негізігі түбір делінетін атаудың өзі ... ... әр ... ... түсіп жүр.
Сөз етілген алғашқы түбірлер: бас, ал, айт, ас, іс ...... деп ... ... ... түбірлердің бәрі де – ... және ... ... ... бір ... тұлғалар. Ол
түбірлердің практикалық тілде жеке-дара сөз ... де, ... әр ... ... ретінде де жұмсала береді; кет, кел, ас, ат, шеш, бас, ... оят, жан, жақ, ... ... ... ... ...... сөздер.
Ал тарихи тұрғыдан алсақ, осылардың бәрі де ... ... ... ... ... ... арқылы бастапқы «жа» деген түбірден, қайт, қайыр
етістіктері –т, -ыр ... ... ... түбірден туған. Демек, ерте
замандағы түбір есебінде қызмет еткен бұл ... ... ... ... ... ... еніп, ол құрамдардан бөлінбейтін күйге
жеткен де жаңадан сөз тудырарлықтай түбірге ... ... ... ... ... ... тілдердің жалпы түркі
тілдерінің түбір морфемалы жайлы сөз ... ... ... мен ... ... жайлы мәселеге соқпай кету мүмкін ... ... ... ... ... ... бір ... болып келеді,
сөйтіп түбір морфема бір буынды болып келеді. Сөйтіп, ... ... ... буын ... де ... ... ... түбірлер, негізгі түбір
дейтін ұғымдар сол түбірді буынның ... ... ... ... ... қордың ұйтқысы бір буынды түбірлер болуы тек ... ... ... ... алтай тобына жататын тілдердің ортақ
ерекшеліктері болып табылады. Бұл ерекшелік, яғни байырғы ... ... ... ... ... бойында да сақталған. Сөз таптарынан
ыңғайын қарастырғанда, етістіктердің құрамында бір ... ... ... буындыларға қарағанда әлде қайда аз, бірақ сол аз ғана топ бір ... ... ... ... отырады. Етістіктердің объектіні керек
ету – етпеу етістіктердің лексика – семантикалық мәні мен ... ... ... ... ... ... тұрлаусыз мүшелерді меңгеруі
грамматика саласынан танылады да, сабақты және салт ... ... ... ... баяндауға мүмкіндік береді.
Салт, сабақты етістіктердің түркологияда зерттелуі онша дамымаған
деуге болады, өйткені ... салт ... ... ... ... ... ғана ... Бірақ сабақты, салт ... ... ... ... ... жиі ... отырады.
Мұндай жол-жөнекей айтылған көзқарастар, зерттеулер баршылық. Сабақты, салт
етістіктердің ... ... ... «Бір ... ... түбір салт
етістіктердің семантикалық құрылымы»деген диссертациялық жұмысында төрт
топқа бөліп ... ... Бір топ ... ... ... ... салт, сабақтылық
мағынасына мүлдем көңіл ... ... ... ертеректе шыққан
еңбектер. Оларға Н.П.Дыренкованың (8) ойрот, шор ... ... ... ... ол ... ... грамматикаларда кездесіп
қалады.
2. Түркі тілдерін зерттеуші ғалымдардың біразы ... ... ... жеке ... ретінде танымай, етіс категориясының
ішінде етістіктің салт, сабақты ... ... Бұл ... ... ... ... ... Д.Г.Тумашеваны (13) атауға болады.
3. Үшінші ... ... ... ... ... етіс ... ... оның жекелігін таниды. Мұнымен
бірге етістіктің етіс ... ... ... ... салттылық,
сабақтылыққа әсеріне де тоқтала келе, етіс ... ... ... ... да ... ... айтқанда етістің
жұрнақтарының салт етістіктен сабақты етістік жасау, сабақты етістіктен
салт етістік жасау қабілетін де атап ... ... және ... ... қырғыз тілінің
грамматикасында да категория түрінде берілген: «Категория переходности/
непереходности является ... ... ... и ... ... действия к объекту»(14).
4. Төртінші топтағы ғалымдар етістіктің салт, ... ... жеке ... де, бірақ оны категория санамайды, тек сабақты, салт
етістіктер деп қана атайды.
Қасабекова Қаламқас еңбегінде сабақты, салттылық категориясын ... ... ... алалығы барын және ол сабақты, салттылықты
қандай категория деп танумен байланысты екендігіне тоқталған:
Башқұрт тілінің ғалымдары ... салт ... ... ... категория деп санаған пікірлерін мақұлдай келе, тофалар
тілінің грамматикасында ... ... ... ... ... ... А.Хасенова – Қалыбаева (1)
сабақты, салт етістік категориясын семантико-синтаксистік ... ... ... ... ...... тілдерінде етістіктің салт, сабақтылық
құбылысының арнайы зерттелмеуі мәселенің түрліше қаралып, ... ... әлі бір ... ғылымда қалыптаспағанын көрсетеді, - деп
түйіндейді.
Дегенмен түркологияда бұл проблеманы ... ... өріс ... ... бұл тұрғыда жекелеген арнайы зерттеулер барын айту қажет.
Ондай еңбекке Гасан ... ... ... ... ... в современном азербайжанском языке» (15) ... ... ... тіл ... ... ... ... тұтас түрде де, не
олардың әрқайсысы жеке-жеке түрде де, арнайы ... ... ... ... де болады.
Етістік проблемалары қазақ тіл білімінде ең көп зерттеген ... ... ... ... бұл ... ... еңбектері етіс
проблемасымен, туынды түбір етістіктермен, етістіктің сөзжасамымен
байланысты. Осы ... ... ... ол сөз жоқ ... ... ... да қысқаша тоқталып отырған. Солардың ішінде алғашқы
еңбегі «қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... 1957 жылы шыққан еңбегінде туынды түбір салт етістіктерге ... онда ... ... ... туралы сипаттама берілмеген, тек туынды
түбір етістіктер ... ... ... ... ... және ... салт ... жасайтыны айтылған. А.Қалыбаева
(Хасенова) «Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты» (1) деген еңбегінің
тарауында салт, сабақты етістіктер ... ... ... ... ... ... мынаны
атауға тура келеді. Қазақ тілінің мектепке арналған оқулықтарының, ... ... ... академиялық грамматикалардың қайсысында
салт, сабақты етістіктерге қысқаша тоқталу, ол туралы ... ... беру ... келе ... ... ... деуге болады.
Алғашқы ғылыми грамматикада сабақты, салт ... жеке ... ... оған екі ... ... берілген.
Е. Ы. Маманов жоғары оқу орнына арналған қазіргі қазақ тілінің етістік
бөлімін жазған, ол жеке ... ... ... белгілі (17). Осы оқулықты
салт, сабақты етістіктер және олардың бір-біріне ... ... ... ... ... салт етістіктерге анықтама берген.
1967 жылы Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл білімі ... ... ... ... шығарды(18). Онда сабақты, салт
етістіктерге төрт ... жуық ... ... жылы ... ... ... тілінің морфология» (19) оқулығында
сабақты, салт етістіктерге «Салттық және сабақтылық категориясы» ... екі ... ... ... ... ... ... 1991 жылғы
қайта басылымында «Салт және сабақты етістік деген тақырыппен ... ... ... ... қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты атты
1998 жылы шыққан ... салт ... пен ... ... салттылық-сабақтылық категориясы ретінде танығаны көрінеді
(20).
2002 жылы Астанадан шыққан ... ... (21) ... ... деп ... ... соңғы 2007 жылы Н.Оралбайдың
авторлығымен шыққан «Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы» (22) оқулығында
«Салт, сабақты ... ... ... беріліп, оның етіске қатыстылық
жағы айтылған.
1.3. Етістік түбіріндегі салттылық мағына мен сабақтылық мағына және
олардың тілде танылуы.
Қазіргі ... ... ... басқа түрік тілдеріндегі сияқты
ешбір ... ... ... салт ... және ... ... ... екі
топқа бөлінеді. Яғни, тілдегі түбір тұлғалы қай мағыналы етістік болмасын,
олардың бәрі – осы екі топтың бірінің ... ... ... ... ... салттылық, сабақтылық мағыналар – тілдің
грамматикалық құрылысындағы басты ... ... ... түбірінде
лексикалық мағынамен бірге, қатарлас грамматикалық мағына да ... ... ... ... ... ... ... орта
заттарының жалпы қимыл-әрекетін білдірумен шектеліп қалмай, сол негізгі
білдіретін лексикалық мағынаның үстіне ... ... ... ... оның ... ... аясының кең, ... ... мол ... ... сырт тұлғасы жағынан да, мағынасы жағынан да ... ... ... ... ... ... ... қимылдың орнын, басталу
жерін, қарқынын т.с.с. мағыналарды да көрсете алады. Ол өздері ... ... ... формада тұруын және олардың түрлену ... бола ... ... де ... ... тұрады. Етістікте қимыл-іс
әрекеттік қасиетпен қоса, обьектілік қасиет те бар . Осы ... ... ... ... және сабақтылық мағынасына да ықпал етеді. ... ... ... ... ... бөлінуі, қазіргі кезеңде жалпы
құбылыс ретінде әбден калыптасқан категория. Мысалы, Ә.Т.Қайдаров дербес
қолданылмайтын өлі ... ... ... ... ... «қай» –
«поворачивать, повернуть назад, окинуться назад, выгнуться\\обратный,
противоположный; зад, задняя ... ... ... « ... және де, ол ... мынадай үш сөздің құрамында: «қайқы» –
вогнутый; «қайыр» –поворачивать; «қайт» – возвращаться түрінде бар ... ... Осы ... ... мағынасының әуелде салттылық пен
сабақтылық ... ... анық ... Оны ... ... ... «қай» түбір етістігінен «қайыр» сабақты, «қайт» ... ... ... ... болады. Бір түбір етістіктен
оның салт және ... ... ... салттылық, сабақтылық мағынаның
жіктелуінен, өзара бөлінуінен туған қажеттілікке байланысты ... ... ... ол алғашқы түбір етістіктің салттылық, сабақтылық мағынаға
немқұрайлы болғанын да, әрі ... ... ... ... ... де
дәлелдейді. Алғашқы салттылық, сабақтылық мағыналарына ... ... ... сол мағынада тілден шығып қалуы, біздің ойымызша, «қай,
қайыр, қайт» етістіктерінің ... ... онша ... ... ... керек. Ал етістік мағыналарының ... ... ... ... ... ... мағынада «қайыр»,
салттылық мағынада «қайт» етістігі қолданылатын болған. Сондықтан бұл
мағыналарға ... ... ... ... ... қажеттілігі
болмай қалған. Осы жағдай оның ... бұл ... ... ... себеп болған деген қорытынды жасауға тура келеді. Аталған тілдік
деректерді талдаудың нәтижесінде «қай» ... ... ... ... тілде қолданудан шығып қалуын, біз заңды
құбылыс деп ... ... ... ... бәрі тек қана алғашқы түбір
етістіктерден ... ... ... ... ... ... ... сабақтылыққа бейтарап түбірден салттылық, сабақтылық мағыналардың
бөлінуі тек морфемалар арқылы ғана жүзеге ... ... ... басқа
жағдайларды ескермеген болар едік...
Өте көне кезеңдегі мағынасы салт, сабактылыққа бейтарап етістіктердің
қазіргі ... ... ... ... ... ... болып
қалыптасуында бірсыпыра айырма бар. Мысалы, «іл» етістік көптеген түркі
тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде де, ... ... ... ол ... тілдерінде сабақты емес. Мысалы, «іл» етістігі түрікмен тілінде салт
етістіктің мағынасында ... ... салт ... ... кейбір тілдерде сабақты болып келеді. Мысалы, «қон» етістігі
көптеген түркі тілдерінде, соның ... ... ... де тек салт етістік
болса, ол төлеуіт тілінде сабақты етістік ... ... Ал ... ... ... ... салт ... қырғыз тілінде сабақты
етістік.
Бұл арада бір етістіктің бір тілде салт, бір ... ... ... ... ... етістік мағынасының дамуы немесе айқындалуы
арқылы жүзеге асқаны көрінеді. Сол ... бір ... ... әрі ... әрі
сабақты етістік түрінде жұмсалатыны да ұшырасады. Мысалы, «жет» етістігі
қырғыз, ноғай, ... ... ... әрі ... әрі ... ... «Шөк» етістігі қазақ тілінде тек салттылық мағынада
келетін ... ... ... әрі ... әрі ... ... қазақ
тілдерінде «ас, арт, өр» ... әрі ... әрі ... ... ... ... ... салт, сабақты етістіктердің саны бір буынды
етістіктердің ... де тең ... ... әзербайжан тілінде сабақты
етістік барлық бір ... ... ... екі ... ғана ... екен .
Ал қазақ тілінде бір буынды салт етістіктердің саны- 106, ... саны – ... (7). Бұл ... тілдік дерек түркі
тілдерінде салттылық, сабақтылық мағынаның даму және ... ... ... ... Әр тіл өзінің ішкі заңдылықтары бойынша
дамитындықтан, салт, сабақтылық мағынаның түркі тілдерінде толық ... ... ... Бір ... бір ... ... ал ... бір тілде
салт етістік болып қолданылуын, бүгінде осылай дәлелдеуге болатын болса
керек. ... да ... ... ... салт және ... дәл саны ... есеп әлі ... айтылғандар етістіктің алғашқы түбір тұлғасы салттылық, сабақтылық
мағынаға бейтарап карағандығын, ал ... және ... ... ... ... қалыптасқан категория екендігін дәлелдейді. Бұдан
«Қазіргі кездегі етістіктің ... ұзақ ... ... ... ... ... ... \двойственности\, яғни
бейтараптылықтан құтылды, сөйтіп ол – салт, сабақтылыққа ажырады» (23.26),
- ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Етістіктің жалпы грамматикалық семантикасын, яғни тура объектіні ...... ... сабақтылық және салттылық категориясын а қатысты
салт етістік пен сабақты етістікті Ахмет ... етіс ... етіс ... - ... іске бір ... ... ... мысалы
«Хат жаздым» дегендегі «жазу» ісіне «хат» сабақталынып тұр дейді. Ал ... - ... іске ... ... тұрған еш нәрсесі жоқ; мен
жүрмін, ол отыр. Яғни, тіліміздегі ... және ... ... ... және ... ... деп етіс ... тұрғысынан
атап көрсетуінің айтарлықтай өзгешелігі жоқ. Олай ... ... ... ... ... назар аударатын болсақ, түркі тілдерінде
салттылық және сабақтылық категорияларына тарихи ... ... ... жылы мәселе етіп қойған Э.В.Севортян болды (25).
Оған дейін бұл мәселені ешкім көтерген ... Бұл ... ... ... ... затталуы, салт немесе сабақты
болуы туралы көзқарас түркі тіл білімінде теориялық жағынан да, ... беру ... да ... ... түрде мәселе қойылмады»деп
анықтама бергені шындыққа ұласады (23). Тек грамматикалық көрнекіліктер мен
зерттеулерде ... ... ... ... ... ... Ал
зерттеулерде түркі тілдеріндегі ... ... ... ... жағдайлары жайлы арнайы мәселе қойылмаған. Қазіргі
түркі тілдеріндегі салт және сабақты ... ... ... Бұл ... ... тілдерінің тарихи даму кезеңдерінің
барысында таралуы түркологияны ... ... ... ... ... ... «Түркі тілдерінің тарихи үңіле қараған
сайын, салт және сабақтылық ... ... ... ... ... осы грамматикалық категориялар мазмұны да белгісіз және
көмескілене ... ... Салт ... пен ... ... қазақ
тілінде пәлендей айырмашылығы жоқ, бірақ олардың бір-бірінен мағынасымен
қызметі ... ... бар. ... ... және ... тіл ... бар және негізігі категориялардың бірі болғандықтан
тілде көп заманнан бері ... орын алып ... Бұл ... ... переходный глагол /салт/ деп аталады. Тіліміздегі етістіктің
салттылық және сабақтылық ... ... ... грамматикалық
семантикасымен тығыз байланысты болғандықтан ... ... ... және ... ...... грамматикалық
категориясы деп те таныған жөн» деген тың ... ... ... ... етістіктерді басқа түркі тілдеріндегі немесе ескерткіштер
тіліндегі сөздермен салыстырудан олардың біздің тілімізде ... ... ... ... ... байқаймыз. Қазақ тіліндегі
еркеле – салт етістік, ал сабақтылық мәні еркелет /-т/ ... ... Бір ... ... ... /алтай, шағатай/ еркеле /-т/
қосымшасыз тұлғасы да сабақтылық мән беретін көрінеді. Бұл айтылғандар салт
және ... ... ... байырғы етістік түбірінің бейтарап
болғандығын көрсетеді. Э.В.Севортян «Етістіктердің алғашқы ... ... ... жағынан сабақтас та, салт мағынасын да ... ... (23). Және ... ... ... ... ... көрсеткіштер деп -р, -т, -з, -м, -л аффикстерін ... ... -л, -р ... ... ... – салт ... ... – сабақты
етістік. Бұларға ортақ құт- бейтарап сөз болса керек. ... ... ... /салт мәнді/ тұлғасында келтіреді. Ал Э.В.Севортян оны
әзербайжан тіліндегі гуртул, ... ... ... ... ... ... ... қысқарып, ықшамдалған түрі деп қарайды. Дәл
сол сияқты -л, -т ... ... ... ... ...... ... ал салт тұлғасы – тарыл. Енді осы ... ... ... ... ... ... «тар» болып шығады.
Сонда тарт деген сөздің құрамындағы -т – ны ... деп ... ... ... тіліндегі тарыл және тарын етістіктері тек салт мәнінде ... ... тару ... ... ... ... (26). Бұл ... туынды болуы керек: тар+у, тар кәдімгі сын ... ... ... салт мәні -л, -н ... ... қай-қайсысы болсын – мейлі ол іс я әрекетті атасын,
мейлі қимыл я ... ...... - ... жасайтын амал -
әрекетті немесе процесті білдіреді. Сондай-ақ іс я ... ... ... ... не ... ... ... не тірілмей, жаңай жүзеге
асырлып жатады. Етістіктің осылайша тікелей объектіні керек етуі я ... ... ... ... байланысты. Мысалы кейбір етістіктер
сөйлемде қолданыланда, табыс септіктегі сөзді – тура ... ... ... ... тұрса, кейбір етістіктер табыс септіктегі сөзді
қаламай–ақ, оған ... салт ... ... ... ... ... ... керек ету я етпеу қасиеті олардың
синтаксистік жағынан тура толықтауышты ... я ... ... ... кітапты ал да, үйге қайт деген құрмалас сөйлемнің алғашқысындағы
амалды (ал) бірдеңені (кітапты) алуды ... ... ... тірелетіндей,
сабақталатындай қабілет болса, соңғы сөйлемдегі амал (қайт) ондай объектіні
керек етпей, оны жанай (соған соқпай-ақ) тек үйге ... кету ... ... ... айт, бақ, бер, ек, ем, жаз, жай, қи, ер, сеп, сыз, тап, тер, ... шеш, ыс, іл, іш, айда, апар, әкет, болжа, бүрке, еге, жалға, жама,
жасыр, жұмса, ... ... ... ... ... ... ... теже, тез, тұса,
түзе етістіктерін алсақ, бұлардың бәрі де, ... ... ... ... ... ... беретін табыс септіктегі сөзге сабақталады. Әдетте,
сөйлеу тілінде табыс септіктегі ... ... тура ... ... ... бар ... етістіктер сабақты етістіктер деп аталады.
Етістіктердің ішінде кімді? Нені? деген сұрауларға жауап ... ... ... ... ... ... ... де көп.
Мысалы: ау, бар, бұқ, жат, жет, жұқ, жүр, кет, кен, күл кір, қал, қаш, ... піс, сал, ти, тол, тоқ, тоз, тұр, түс, ұш, шық, ық, іс, ... ... ... ... ... ... жүгір, зерік, күрес, қажы, қуан ... ... ... ұмтыл, үде, арпалыс, т.б. Мұндай табыс септіктегі сөзге
(тура толықтауышқа) сабақталмайтын етістіктер, әдетте, салт етістіктер деп
аталады, ... ... ... ... « ... қазақ тілі» деген
еңбегінде (2).
Ал Ә.Төлеуов ... ... ... ... ... еңбегінде мұның бірінің мағынасы – объектіге сабақталынбай, ... ... да, ...... сабақталынып, өздеріне басқа бір сөзді
тілеп тұрады. Осындай ерекшеліктері ... ішкі мәні деп ... ... бәрі ... я салт, я сабақты бола бермейтіндігін
А.Ысқақов былай деп түсіндіреді: ... ... әрі ... әрі ... да бар. ... ... қасиеттер не омоним етістіктерде не
полисемиялы (көп мағыналы) ... ... (2). ... арт, ... ... ... қалсақ, олардың әрқайсысынан «жүкті ... ... ... «сен ... ... жүр» және «сен үйге ... тараңдар» және «үйді – үйлеріңе ... ... ... ... Ал ... етістіктің әрқайсысы әрі салт, әрі сабақты болып
қызмет атқарып тұр.
Салттылық, сабақтылық қасиет тек ... ... ... ғана ... ... ... етістіктердің бәріне де тән қасиет Мысалы: арқала,
шегеле, қамала, сына, міне, бекіт, өсір, ... ... ... ... ... ... мұзда, шөлде... – сияқтылар салт етістіктер. Ал апар,
әпер, әкет, түрегел, ән сал, ... қой, айта сал, ... көр, ... ет,
сақ бол... сияқты күрделі етістіктердің ішінде салт етістіктер де (түрегел,
сақ бол, ... қой, ән сал, ... ет), ... ... ... сөзбен
айтқанда, құрамы мен құрылымына өзгеріс енуіне қарай, салт ... ... ... ... ... ... ал (сабақты), бер
(сабақты), кел (салт), бар ... ... ... мен ... ... ... ... бара бер, бере бер тәрізді күрделі
етістіктерінің семантикасын синтаксистік ... ... ... етіс ... да ... ... Мысалы, жу, қорға, тара
сабақты ... ... етіс ... (-н, -ын) ... ... ... айналады (жуын, қорған, таран); ортақ етіс жұрнағы (-с,
-ыс, -іс) жалғанса, сабақтылық сипаты ... ... ... ... ал
сол етістіктерге ырықсыз етіс жұрнағы (-л, -ыл, -іл) жалғанса, олар салт
етістік ... ие ... ... ... ... ... жет, кел,
күл... тәрізді салт етістіктерге өзгелік етіс жұрнағы (-кіз, ... ... ... ... ... ... сабақтыға айналады.
Салттылық пен сабақтылық категориясы қазақ тілі етістіктерінің
грамматикалық семантикасымен байланысты ... ... ... бұл
категорияның сырттай білініп тұратын, өзіне тән, арнаулы болмаса ... мен ... ... ... ... өзгертіп
отыратын ішкі семантикалық мазмұны болады. Ол мазмұн етістік негіздеріне
(түбір не, туынды ... бе, ... ... бе – шарт ... ... ... ... қалау я қаламау қабілетін түпкілікті семантика –
синтаксистік ... бірі етіп ... ... пен ... ... қазақ тіліндегі етістік
негіздерінің бірден-бір ғана грамматикалық (синтаксистік) қасиеті емес, тек
етістік атаулының бойынан ... ... ... бір қасиеті ғана.
Өйткені ... ... тек ... септіктегі объектіні (толықтауыш)
меңгеру я меңгермеу аясында ғана қалып ... онан ... ... алады. Мысалы: жау, тан, шық тәрізді салт етістіктер амалдың
бағытын да, ... ... да ... (Мен үйден көшеге шықтым; ол төбеден
жерге түсті т.б.) айда, жібер, түсір... сияқты ... ... ... ... ... ... ... өріске атпен айда; баланы ... ... ... салт болуы – тіл ғылымында бар және ... бірі ... көп ... бері ... бір жүйеде тілден
тиянақты орын алып келеді. Бұл ... орыс ... ... ... ... ... ... (салт етістік) деп аталса, европа
тілдерінде транзитивный (латынша), ... деп әр ... ... аталғанымен, олардың грамматикалық категориясы,
қызметі барлық тілде бірдей болып келеді.
1.4. Етістік мағынасының салт және ... ... ... ... ... және ... даралану процесін
түркі тілдерінде дәл көрсету өте ... Ол үшін ұзақ ... ... ... ... ... ескерткіштер қажет, ал ол жоқ. Жазба ескерткіштер
арасында бірнеше ... ... бар ... ... ... Егер ... тіліне
байланысты жазба ескерткіштердің барын айтсақ, олар негізінен берідегі
кезеңге тән. Сондықтан ... ... ... ... ... тура ... Мұның барлығы мәселені шешуге қиындық келтіреді. Ал
салттылық және сабақтылық категориясының қалыптасуы ұзақ процесс ... дау жоқ. Бұл ... ... қиындық, салт және ... ... және ... ... ... ... Бұл туралы бұрын
біз түрколог ғалымдардың еңбектері мен көне ... ... ... ... ... ... ... тілінде
етістік мағыналары негізінен аздаған ауытқулары есептемегенде, салттылық
жеке сабақтылыққа ... ... ... (28), ... ... және салттылық категория орхон-енесей ... ... және ... ... ... еді ... ... айтқан едік.
Дегенмен, көне түрік тілдерінде етістіктің салттылық және сабақтылыққа
жіктелу ... ... ... болмайды. Өйткені, бір етістік ... ... ... тұрса, екінші бір сөйлемде сабақты етістік болып
тұрғанына Орхон жазба ескерткіштеріндегі мына сияқты тіл ... ... ... ... Анта ... будун көп маңа көтур. Там находящиеся
внутри народа – все мне ... ... ... М.12/. Буну көру,
білің. Смотри на него знайте /Там же/. ... біз ... ... ... басы ... кезеңінен көп бұрын басталған деп
жорамалдаймыз.
Бір буынды түбір және негіздің құрылысының құрамындағы белгілі бір топ
құрайтын аффикстердің бар екені ... даму ... еш дау ... ... ... ... дәлеледеген. Бірақ ең қызығы, бұл
сияқты түбірлер мен ... көне ... ... ... ... ... ... Олардың түбіріндегі қосымшалардың түбірге сіңісуі Орхон
кезеңіне дейін болған. Бұл ... ... және ... дамуының басы Орхонға ... ... ... ... ... ... біздің алдымызда салттылық және сабақтылық категорияларының
дамуына не әсер етті ... ... ... ... ... ... сабақтылыққа жіктелуіне, даралануына не
себеп болды деген сұрақ туады. Біздің ... бір ... ... тым ... ... мағынасы осы нақтылауда және даралануды
қажет етті, екіншіден, етістіктің есім сөзді біртіндеп меңгеру жүйесі ... ... ... ... септігінің объектілік мағынасы орнығып,
пысықтауыштық мағынасы жойыла бастады. Яғни, табыс септігінің ... ... ... бастады.
Етістіктің мағынасының салттылық және сабақтылыққа ажырауына табыс
септігінің семантикасының таралуының үлкен рөлі ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Мұндай
құбылыстың қалдықтары көне ... ... де ... ... ... ... ие ... бірге кеңістік мағынасын да ... ... ... аса ... Мы ... пройдя через Алтунскую чернь
/Тоньюкук/. Қырқыз қағанығ балбал тіктім. Будун өлу jату ... ... ... Я ... во ...... ... кагана, народ,
ослаблевая и погибая, пеш и наг, пришел ... ... в ... ... 25,28/ ... ... мысалдарда табыс септігі әр түрлі ... ... тұр. ... ... ... ... ... мағынасын
білдіріп, қандай кеңістіктерден өту арқылы жеткенін көрсетеді. Екінші
мысалда, ... ... ... ... ... қырғыз қағанына
қойылған/, үшінші мысалда, табыс септігі пысықтауыштық мағынаны білдірген.
Мысалдар көрсеткендей көне ... ... ... септіктің объектілік
мағынадан басқа мағыналарды білдіруінен мүмкіндік болғанын ... ... оның ... ... ... ... ... тұр. Бұл жерде-
«Тарихи грамматиканың мәселелері» ... ... ... ... табыс септігінің білдіруі (29.102-101), біздің пікіріміздің,
болжамымыздың дұрыстығын дәлелдейді. Сөйтіп, табыс ... ... ... ... яғни табыс септігі өзінің әр түрлі пысықтауыштық
мағыналарынан біртіндеп арылды да, іс-әрекет ... тура ... ... ... ... қатар етістік мағынасында өкшелеу,
даралау болды. Табыс септігінің объектілік септік ретінде ... ... ... ... көрсететін етістіктің белгілі бір топтарымен
байланыса алатынына әкеп тіреді.
Табыс септіктің қимылға түсетін ... ... ... септік
ретінде қалыптасуы, онымен сол затқа жасалатын қимылды білдіретін ... ... ... ... объектілік сөз тіркесін
қалыптастырған. Бұл сөз тіркесінде етістік ішінен табыс септіктегі сөздің
өзімен ... ... ... ... ... тобы ... ... біріншіден, барлық басқа етістіктерге қарама-қарсы тұратын, ... ... ... ... ... сол ... тіркесуін талап
ететін етістік тобы қалыптасқан.
Етістіктің бұл ... ... ... деп ... ... ...... морфологиялық көрсеткішті керек ететін грамматикалық
категория. Белгілі бір септіктің ... ... тек ... ... ... ... ... де, меңгеруде сөздер тіркесінің
біреуі ғана морфологиялық көрсеткішке ие ... атап ... ... меңгеруде бағыныңқы сөзі белгілі бір септіктің ... ... ... ... Ол ... лексикалық және
грамматикалық мағыналарының күші арқылы тіркесетін сөздер ... ... ... ... ... мағынасы бағыныңқы сөздің белгілі ... ... ... ... ... қалады. Яғни,
сабақтылық мағына табыс септіктегі сөздің байланысынсыз толық ... ойды ... ... екі ... арасында белгілі бір
байланыс болады. Жалпы, ... ... ... ... байланысты.
Тіпті, олардың бірінсіз бірінің қолданылуы мүмкін емес кездері болады.
Мысалы, сабақтылық ... ... ... ... ... пен ... тығыз мағыналық байланысын көрсетеді, сондықтан іс-әрекет
өтетін объектіні, затты көрсету, ойды түсіндіруге ... ... ... ... ... ... жалпылама аталып, ойдың анық
болмауын тудырады. Мысал ретінде мына етістіктерді алайық: ал, бер, ... ... ... ... сөйлем құрастырып көрсек, онда контекстің
мағынасы бізге анық ... ... еді, сен ал, сен бер, сен кес ... Бұл ... нені алу, нені ... нені кесу белгісіз екендігі
сөйлемдегі ойдың толық еместігі айқын көрінеді. Сондықтан ондай ... ... үшін ... қою ... Егер осы ... ... тура ... қоссақ, онда мағына шалалығы болмай, ой
айқындалады. Сен кітапты ал. Сен ... бер. Сен ... кес. ... ... тура ... тығыз лексика-семантикалық байланыста
келеді. Тура толықтауыш ... ойды ... ... ... ... болып табылады.
Салт және сабақты етістіктердің қазіргі диффенциалық белгілері тарихи
ежелгі құбылыс па дейтін сұраққа ... ... ... екі ... ... - ... М.Томанов «Қазақ тілінің тарихи грамматикасы» деген
еңбегінде: Біріншіден, қазіргі тілімізде қолданылатын бір ... ... ... ... ... әрі ... әрі ... мән береді.(5) Ондай
етістіктердің қай ыңғайдан айтылатындығы тек сол контекс құрамында ... ... салт және ... ... ... ... екіншісіне ауысып жатады. Ал, мұндай ауысулар етіс қосымшалары
арқылы іске асады. Мұның бәрі бір ... ... ... ... ... ... ... байланыстылығын танытса, екінші жағынан, салт
және ... ... ... ғана тән ... ... жоқ ... ... көрсетеді.
Қазіргі қазақ тіліндегі оқы, жаз, ұрыс, жүр, айнал, өт, ойна, қақ,
жүз, қара, қама т.б. ... әрі ... әрі ... қызметінде қолданыла
алады: оқы – кітапты оқы, кітаптан оқы; жаз – ... жаз, оған не ...... қара, терезеге қара, қама – малды ... ... қама ... бір ғана ... әрі ... жалғауын, әрі контекстік қоршауға қарай
барыс, шығыс т.б. септік ... ... ... ... ... Егер ... фактілерді жалпы түркі тілдері аясынан іздестірсек немесе көне
түркілік етістіктері ... ... ... түседі.
Бір сыпыра етістіктердің әрі салт, әрі сабақтылық ... ... ... беруге байырғы етістік түбірінің ... ... Салт және ... ... ... ... ... қалдығы деп қазіргі тілдегі бір ғана ... ... ... мағынада қолданылуын айтуға болады. Бұл ... ... тілі де ... материал береді. Әсіресе, септік жалғауларына
байланысты бір ерекшелікке тоқталу ... ... ... ... ... ... тілінде тек қана тура объектілік мәнінде жұмсалып
қоймайды, сондай-ақ мекен, ... ... ... ... Мұның өзі
олардың (табыс жалғаулы сөздердің) ... ... мән ... бір ... ... барып туады.
Қазіргі тілде түбір етістіктердің бір тобы тек қана салт ... бір тобы ... ... ғана ... Мұндай тұрақтылық белгілі
бір синтаксистік қоршауда жиі ... ... ... ... ... жіктелуінің морфологиялық тәсілі міндетін етіс қосымшалары
атқарған.
Қазіргі тіл құрамында аффикстер етіс ... ... ... ... ... ... ... етістікті салтқа айналдыратын
формалар. Алайда, салт және ... ... ... ... жайлы
әңгімелегенде, Қашқаридың осы құбылыс туралы томы түгелдей дерлік ... ... Етіс ... ... ... түсіндіре
келіп, олардың қайсысын да салт және сабақты етістіктердің ... ... ... ... -р (ыр) ... ... ... бірнеше мағыналық мәнерлерін түсіндіре келіп, былай деп жазады: «-р
әрпі етістікті сабақты ... ... Ер суу ... – адам судан
өтті. Бұл сөйлемде ... сөзі салт ... Аны ... ... ... етістікке –р қосылып, сабақтыға айналған»(30).
Алайда, Қашқари ... ... ... ... ... салт немесе сабақтылық мәні жайында ешбір ... ... ... түбір сабақты етістіктерді түсіндіргенде де, оның
сабақтылық мәні жайлы ешбір ескертпе жоқ.
Сонымен, салт және ... ...... ... ... мән етіс категориясының даму барысында жіктеліп, жүйеленген.
Қазіргі тіл құрамында бұлардың екі ... ... ... ... көрінуі де соны дәлелдейді. Етіс категориясының арнаулы
аффикстерімен берілуі түркі тілдері тарихында әсте жаңа ... ... тіл ... етіс ... ... ... V-VIIІ ғасыр
ескерткіштерінен бастап қолданылады.
Түркологияда етіс қосымшаларда сөз жасаушылар тобына жата ма, ... ... жата ма – ... ... ... қойылып келеді.
Етістіктердің грамматикалық класс ретінде ... ... ... еске ... есім ... синкретикалық
түбірлердің морфологиялық жіктелісінің басты тәсілі – етіс ... Осы ... ... сөз ... қызметін атқарғандығы айқын. Істің
субъектіге, не ... ... ... ... ... ... ... тіл құрамындағы морфологиялық өзгерісінен ғана байқалып қоймайды,
қазір түбір деп ... ... ... ... да аңғарылады. Қазақ
тілінде ұялас, әрі мәндес ретінде ұғынылатын жақ, жан, қайт, қайыр тәрізді
етістіктердің бірі салт ... (жан, ... ... ... ... ретінде ғана ұғынылады. Бірақ олардың қайсысы да ортақ түбірлерден
(қай-, жа-) тарағандағы, ал соңғы аффикстер ... ... ... ... ие ... ... Сөйтіп, мұнда да бейтарап түбірлердің арнаулы
аффикстер арқылы грамматикалық мәнге жіктелуін ... ... ... ... ... ... ерекшелік байқала бермейді. Кейбір
етістіктердің байырғы түбірлердің ... ... ... ... ... айқындауға болады. Мысалы, тарыл сөзін етістігінен
салыстыру арқылы бейтарап ... таба ... (Тар әлде ... ... жұм ... жұм) ... мен жұмыр сын есімін, не жұмырық зат
есімін салыстырғанда, бейтарап түбірді аңғаруға болады.
Етістіктердің ... ... я ... я ... қызмет атқара
бермейді.
Олардың ішінде әрі салттылық, әрі ... ... ... да бар.
Әдетте, мұндай қасиеттердің етістіктердің біріншіден, грамматтикалық
ерекшеліктеріне байланысты болса, ... не ... не көп ... Мысалы: арт, жүр, тара етістіктеріне алайық. Осылардың әр
қайсысы «жүкті арттық, ... ... ... жүр, сен алдыға жүр», «шашыңды
тара, үйлеріңе тара» деген сөйлемдер ... ... ... ... ... әрі сабақтылық қызмет атқарып тұр.
М.Қашқари бір ғана етістіктің бірде салт, бірде сабақты мәнінде
жұмсалуына ... ... ... Бұл ... бір жағынан Х ғасырда
сабақты және салт ... ... ... ... ... жағынан,
қазіргі тілдердегі тәрізді бір ғана етістіктің бірде салт, ... ... ... да ... кен етек ... ... болғандығын дәлелдейді.
Салт және сабақты етістіктердің ... ... ... тарихи
ежелгі құбылыс па дейтін сұраққа жауап беруде мынандай екі ерекшеліктерді
ескеру керек, деген М.Томанов (7).
Біріншіден, ... ... ... бірсыпыра етістік /түбір немесе
негіз/ күйінде әрі салт, әрі сабақтылық мән ... ... ... қай
ыңғайдан айтылатындығы тек сол контекс құрамында ғана айқындалады.
Екіншіден, салт және сабақты етістіктер /лексикалық тұрғыдан/ бірінен
екіншісіне ауысып жатады. Ал, ... ... етіс ... ... ... Мұның бәрі бір жағынан салт және ... ... ... ... ... ... ... салт және сабақты
етістіктердің өздеріне ғана тән арнайы морфологиялық форманттары жоқ топтар
екенін көрсетеді. ... салт және ... ... қалыптасуы жайлы
былай деп жобалауға болады: ең әуелгі бейтарап түбірлердің ... ... ... не ... ретінде қолданылуы, содан кейін аффикстердің
қалыптасуы, солар арқылы етістіктердің сабақтыға ... ... ... ... ... ... ... отырып, етістіктерді салт және
сабақты деп дифференциялау процесі Орхан-Енесей жазба ... ... ... бұл процесс аяқталудан алыс еді, – дейді К.Қасабекова
«Салт /сабақты/ етістіктердің ... ... ... ... көне ... ... дифференцияламау мағынасы – қазіргі түркі
тілдерінде бір тілдің өзінде түрлі мағынаның ... ... ... бір ... тілде әрі салт қызметінде, әрі сабақты қызметінде
қолданылуы көне түркі тілінде ғана емес қазақ тілінде де бар. ... ... ... ... мына ... атаған: оқы
,жаз, ұрыс, жүр, от, ойна, қақ, жүз, ... қама ... Көне ... әрі салт, әрі сабақты етістік ретінде қолданылған етістіктердің
біртіндеп бір қызметте өкшеленгенін /салт ... ... ... түркі
тілдерінен де көруге болады. Бұны ... ... ... ... бар. Бір ... бір етістік қазір тілде салт етістік ... ал ... бір ... ... етістік болып жұмсалуы бар.
Кейбір етістіктердің мағыналарында әрі кеңу, әрі тарылу қатар ... ... ... ... ... ... көп мағыналы. Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде мағыналары көрсетілген; көздеген жерге жету, бару;
адам жасының ... ... ... ... ... ... қызметінде;
мерзімі, уақыты жету, болатын күні туды. Көне түркі ... ... ... ... ... мағыналармен салыстырғанда, ол
мағынасын жойған, сөйтіп оның мағынасында тарылу ... Ал ... ... ... ... ... үш мағынаға ие болғанын көреміз.
Олар: ... ... ... ... күні туды ... Көмекшілік
қызметте қолдану ертеде де болған. ... ... ... ... көреміз. Бұл келтірілген мысалдар арқылы етістіктің ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
қазіргі мағыналарының қалыптасқанын байқаймыз.
Бұл айтылғандардан шығатын қорытынды төмендегі ... ... ... ... ... тура объектілік мәнде ... ... ол ... ... ... ... ... келе-келе үнемі табыс септіктегі сөзбен тіркесетін
етістіктер тобы. Яғни табыс ... ... ... ... ... ... ... негіз болған.
Сабақты етістік мәнінде ... ... ... ... ... олардың үнемі табыс септіктегі сөзбен тіркесуі,
тілде табыс септіктегі сөзбен ... ... ... ... Осы ... субъектімен тіркесетін салт етістіктер
дараланған.
1.5. Тілдегі салт етістіктер мен сабақты етістіктердік айырмашылықтары.
Болмыстағы іс не ... ... ... бір ... ... ... де белгілі бір затқа сабақталып, соған арналып ... оқы ... ... оқы ... ... ... ... сабақталу арқылы
табыс септіктегі сөзді талап етіп тұрса, жүр, тұр, жүгір тағы ... ... ... ... ... ... сабақталынып
тұрған табыс септікті зат көрінбейді. Қазақ тілінде етістіктен қай-қайсысы
болса да, меңгеретін сөздердің белгілі формада тұруын ... ... ... аталған салт етістіктер барыс, жатыс, шығыс септіктерін меңгеріп,
затқа тікелей объект емес, тек істің, ... ... ... ... ... орнын көрсетеді. Объектісіз ондай етістіктер,
затпен ... салт ... ... ... басқа септіктерді талап
етеді. Мұның бірінің мағынасы – объектіге сақталмай жадағай, дара ... ...... ... басқа сөзді қажет етіп тұрады. Салт
және сабақты етістіктің грамматикалық және семантикалық ...... ісін ... ... ... ... ... ету я қажет етпеу
қасиеті, олардың ... ... тура ... ... ... ... ... Яғни, сабақты етістік пен салт етістіктер
қимылды және жалпы іс процесін білдіру ... ... ... ... ...... ... айырмашылықтар бар. Мұндай
ерекшеліктер етістіктің сыртқы формасының құбылуы арқылы бола бермей, ішкі
грамматикалық ... да ... ... ... және ... ... ... парадигмалық көрсеткіші жоқ. Етіс жұрнақтарының
салттылық және ... ... ... ... ол ... ... – бір грамматикалық көрсеткіші емес. Етіс жұрнақтары жалғасу арқылы
сабақты етістік салт етістікке, салт етістік ... ... ... ... сөзді меңгере алмайтын етістіктің бір – бірінен ... бар. ... ... ...... ... ... әрекетімен байланысты болса, салт етістіктердің көпшілігі
... ...... не ... ... ... ... - әрекетін
білдіреді. Сабақты етістік мағынасы – кісінің іс-қимыл және сезім ... ... шап, кес, ... ... қаз, тара, тегісте, жаз, оқы,
тоқы, байла, сана, ... ... ... ұмыт, ойла, сез, иіске тағы
басқалар. ... Абай ... ... ... ит ... ... асырап ит еттім,
Ол балтырымды қанатты.
Біреуге мылтық үйреттім,
Ол мерген болды, мені атты – ... өлең ...... ... атты ... ... кісінің іс-қимылын, сезім-
әрекетін білдіріп тұр. Кісінің не жануардың қоректену әрекетін: шайна, ... аса, ем тағы ... ... ... ... өзгерту, ақтау,
бұзу, жару, жамау тағы басқалар. Көлемдік ... ... ... ... тағы ... ... ... мағынасы – кісінің көңіл-күйін немесе заттың қимыл-
түрін білдіреді: күл, қуан, қайғыр, ... ... ... ... ... қорық, ауыр, ұйықта, ыңқылда, есіне, кір, шық, түс, жет, жүгір, тұр,
талпын, түшкір, кекір тағы ... ... ... Абай ... ... шыққан жақсылар,
Түзей алмай зорықты.
Осындағы «зорықты» салт етістігі кісінің ... ... тұр. Сол ... хайуанаттың, жәндіктердің үндеуі, қозғалу күйін:
ырылда, ұлы, маңыра, бозда, кісіне, тула, шап, қон, жорт т.б. ... ... не ... ... ... күйін білдіреді: қызар, ағар,
бозар, сұрлан, жасар, жақсар.
Етістіктің салттылық және ... ... біз ... ...
грамматикалық категориясы ретінде танимыз. Сен кітапты /нені?/ ал да, ... ... ... ... амал /ал/ бір ... /кітапты/ алуды керек
етіп, соған тіркелетіндей, сабақталатындай қабілет болса, соңғы сөйлемдегі
амал /қайт/ ондай объектіні керек ... ... тек үйге ... ... тұр.
Әдетте, табыс септіктегі сөзді керек етіп, демек, тура толықтауышты
меңгеретін, семантикасы бар ... ... ... деп ... ... кімді? Нені? деген сауалға жауап күтпей-ақ, табыс септіктегі
сөзге сабақталмайтын етістіктер, салт ... деп ... ... осы ... ... ... ... категориясы –
объективті өмірдегі барлық адам таныған әрекеттің өте нәзік ерекшеліктеріне
дейін білдіре алады» - ... ... ... ... Сонымен бірге,
етістіктердің сабақты және салт болып даралануында етіс ... ... ... ... ... қатысты екенін
білдіретін жағдайда кездеседі.
Етістіктердің дені іс-әрекеттің қалпын білдіретін етістіктер болып
келеді. Ол ... ... ... өзгеріп отыратын қимыл,қалып мәндерін
білдіреді
Үдемелі белсенді ... ... ... субъектіден басталады.
Ол объектіге өзгеріс енгізу мақсатында әсер ... ... ... қарама-қарсы жағдайдың екінші қатысушысы – объект немесе
субъстанция іс ... ... ... ... ... не жоқ
болады. Объектісі жансыз зат болады. Мысалы: - Ол әлі менің молама ... ... п т і ш а п т ы р ы п а л а д ы... ... Үдемелі белсенді етістіктердің іс-әрекеті объектіге бағытталып, оны
тұтас қамтиды. Ол объект оның ең негізгі мақсаты, іс-әрекеттің ең ... ... ... ... ... ... деп ... болады.
3. Үдемелі белсенділік мағына шын мәнінде екі валенттілік етістіктер
арқылы іске асады. Үдемелі ... іс иесі ... мен ... ... ... қатысты көрсетеді. Сөйтіп үдемелі белсенді етістіктер
сабақты етістіктердің тобын құрайды. Объект онда аккузатив формасына ... ... ... ... ... және ... қосылған түзілісінен сипатталады. Яғни семантикалық мағына «іс
атқарушы – іс-әрекет – объект» үшеуі үдемелі белсенді ... ... ... ... грамматикалық мағынаға сәйкес құрылымын беретін
екі жақты валенттілік. ... ... ... ... ... ... сипаты міндетті болатын жағдай. Бұл
етістіктер үшін тағы бір қажет саналатын компонент, оның ... ... ... ... ... ... ... сабақты етістіктер сабақтылық аккузатив адекватный
(бара – барлық) грамматикалық сипатқа ие.
6. Белсенді етістіктердің мазмұны объектіге жол сілтейді.
7. ... ... ... ... иесі не ... сыртқы
дүние заттарына ықпал ететін сабақты етістіктер аймағын құрайды. ... ... ... т.б.
8. Сабақты етістіктер жаңадан жасалатын, не жойылатын ... ... ... ... белгілі бір ықпал ететін, оған өзгеріс өндіретін
мағынаны білдіреді. Баланы ... ... сату ... ... ... ... өзін ... тура объектінің
айтылуын керек ететін нағыз ... ... ... Зат есімнің табыс септігіндегі формасы сабақтылықты анықтайтын жан-
жақты белгі ретінде қаралмайды. ... ... типі оның бір ... ... ... мағынаны айыру үшін іс-әрекеттің объектісін
білдіретін сөйлем ... ... ... роль ... ... ... ... жалаң түбір салт етістіктердің мағыналық
түрлері, грамматикалық түрленуі.
2.1. Етістік семантикасының зерттелуі жайы
Семантикалық жағынан зат есім әр ... ... ... ... ... ... сын есім неше ... сыр-сипатпен
байланысты ұғымдарды білдіретін сөздердің лексика-грамматикалық тобы болса,
ал етістік қимыл-әрекетіне байланысты сөздердің лексика-грамматикалық тобы.
Етістік тіліміздегі сөз таптарының ... ең ... және ... ... ... ... ... болатын себебі – ол семантика
субъектінің іс - ... ... ... ... қоғам өмірінде
ұшырасатын, абстракты ойы мен ... ... ... неше ... ... іс- қимыл, қозғалыс, жай – күй сияқты процестерге қатысты ұғымдарды
түгел қамтиды (2,222-280).
Қазақ тіл білімінде етістіктің лексика-семантикалық ... ... ... ... ... ... ... Ә.Болғанбаев, М.Оразов, А.Ысқақов, Қ.Қасабек т.б. ғалымдар.
Етістіктердің семантикалық өрісін талдап, мағынасына қарай бөлу ... ... ... атты ... ... ... ... байла, ақта т.б); Қимыл объектісі белгісіз мәнді ... ... ... т.б); ... етістіктер тыңда, аңда, жыла); Дерексіз
мәнді етістіктер: ... ... ... Еліктеуіш мәнді
етістіктер: (қаңқылда, гүрілде, шырылда); Қалыптасу мәнді етістіктер:
(қоздады, ... ... т.б); ... ... ... (еді, ... де, деп т.б.) – ... жеті топқа жіктеліп берілген
(18).
Ы.Е.Маманов өз еңбегінде етістіктерді мағыналық ерекшеліктеріне қарай
топтастырып бөлу өте ... ... ... де емес ... айта ... ... ... басты ерекшеліктеріне қарай, 8 топқа бөліп көрсеткен (17).
1) Іс-әрекеттік қимылды білдіретін етістіктер: жазу, сызу, көтеру, шашу.
2) Қозғалыс қимылын білдіретін ... ... ... ... Қалып-күй процесін білдіретін етістіктер: тынығу, жүдеу, арықтау,
жабығу.
4) Көңіл-күйді білдіретін етістіктер: қайғыру, қуану, күлу, жылау, ... ... ... ... ... етістіктер: ұзару, ағару, азаю.
6) Еліктеу, бейнелеу етістіктері: жымыңдау, пысылдау, гүрсілдеу.
7) Туу, өсу қимылын білдіретін етістіктер: балалау, қоздау, ... ... ... ... ... азсыну, көпсіну, кемсіту.
Әрине, Ы.Е.Мамановтың көрсеткен лексика-семантикалық топтары қазақ
тіліндегі етістіктерді ... ... ... ... ... ... (31)
көрсеткен ойлау, сөйлеу етістіктері де ... ... ... ... ... ... лексика-семантикалық жақтан топтастыруды
мақсат ... де ... ... тек етістіктің семантикалық топтарын үлгі
ретінде ғана санап көрсеткен болу керек.
Ал профессор ... ... 1) ... ... байланысты
іс-әрекетті білдіретін етістіктер: іш, же, майла, бол, ұр, соқ, жүр, ... т. ... ... ... ... ... ... етістіктер: кел,
кет, түс, шық, ұш, самға, жинал, тара т. б. ... ... ... процесімен байланысты айтылатын етістіктер: ұйықта, оян,
азай, көбей, ұзар, қысқар, өл, ауыр т.б. 4) ... ... ... ... мөңіре, жалтылда, үлпілде т.б. 5) Ішкі объектілі салт
етістіктері: қозда, бұзаула, гүлде, жапырақта т.б. 6) ... ... деп, ... т.б. (35) – деп, алты ... ... бөліп көрсетсе,
Қ.Қасабек бір буынды негізгі түбір салт етістіктердің мағыналық тобының
жеті түрін ... ( 7 ... ... етістіктің семантикасы толық емес екені көрінеді.
Егер авторлардың пікірлерін салыстырып қарайтын болсақ, олардың ... ... ... көз ... ... Ең ... бір түрлі термин қолданбаған. Екіншіден, әр лексикалық топтың
көлемін ... ... ... Ы.Е.Маманов туу, өсу етістіктеріне
жанды заттарға байланысты қолданылатын ... ... ... ... ғана ... А.Хасенова гүлдеу, боталау, деп көрсеткен.
Етістіктердің бір лексика – ... ... енуі ... ... ... – басқа топ етуге болмайды деген сұрауға авторлардың
ешқайсысы да жауап бермеген. А.Хасенова ... ... де бір ... топ ретінде ажыратқан. «Егер ... ... ... ... мен көмекші етістіктерді мағынасы жағынан салыстырып
қарайтын болсақ, бұларды бір ... ... ... ... болмайтындығына көз жеткіземіз», - деп көрсетеді (35). М.Оразов
өз еңбегінде; біріншіден көмекші ... ... ... жоқ, ... сөздер. Екіншіден, көмекші етістіктер жетекші
етістіктердің жетегінде келіп, алдында ... ... ... ... «Күн ... ... «Ойламастан айтып салды»
т.б. Кел етістігі қимылдың айтушыға не басқа бір нүктеге ... ... ... ... ауылға келді». Сал етістігі
қимылдың іші бос кеңістікке бағытталғандығын білдіреді. ... ... ... Ал біз келтірген жоғарыдағы мысалдарда ондай мағына жоқ. ... ... ... ... ... ... айтып салды дегенде айту
қимылының тез және ... ... ... ... мағыналық
реңк бар. Сондықтан да етістіктерді жетекші және ... деп бөлу ... ... ... бойынша лексикалық мағынаның дербес немесе ... ... ... ... ... ... етістіктерді ғана лексика
семантикалық топтарға бөлген жөн, ал ... ... ... ... ... мен қызметіне қарай басқаша топтастырған
дұрыс сияқты. Н.Оралбаеваның еңбегінде ... ... жан – ... ... ... ... он бір ... лексика-семантикалық тобының
аты аталған. Ескерте кететін жайт, окулықта ойлау мен сөйлеу, көру мен есту
етістіктерін қосарлап бір ... топ ... Егер ... ... ... – екіншісінен ажырату үшін лексикалық мағына
негізгі белгі болса, онда сөйлеу-етістігі мен ... ... бір ... ... Ал көру мен есту ... ... ... жататындығы анық. Бірақ бұлай топтастыруды көп ғалымдарымыз дұрыс
деп көрсетпеген. Көру мен есту ... ... ... ... ... сезіну органдары арқылы қабылданатындығын негіз етіп алуға болады. Егер
соңғы тұжырым дұрыс дейтін болсақ, онда иіс, ... ... ... осы ... ... ... ... қимыл қозғалыс етістіктеріне ауна,
аудар, домала, қаш, секір сияқты етістіктерді енгізеді де, бағыт – ... кел, кет, бар, ... ... әпер сияқты етістіктерді жатқызады
(2). Етістіктің лексика – семантикалық топтары ... ... ... ... кет, кел, қаш, секір сияқты сөздерді бір лексика – ... ... (37). ... ... ... тек әпер ... қозғалу қимылымен тікелей байланыспайды.
Түркі танымда сөз болып жүрген лексика-семантикалық топ туралы
пікірлер ... тіл ... ... ... ... онша алшақ емес.
Мұның себебі, түркі тілдерінде де сөз семантикасынын толық зерттелмеуі,
лексика-семантикалық ... ... ... ... жасалмауы.
Лексика-семантикалық топ туралы пікір айтушылар оның ... ... ... өлшем-критерий қойып талдап жүр. Түркі ... ... ... ... лексика – семантикалық топтарын
А.Ысқақовтын он бірге дейін бөлгені пікірімізге дәлел бола ... ... ... дәлелдері бар екенін жасыруға болмайды. Мысалы, А.Ысқақов
бағыт –бағдар етістіктерін жеке топ етіп ... кел, кет, қайт ... ... бір ... ... ... мағынасын негіз етіп
алған. Ал Э.Р. Тенишевтің еңбегінде оларды ... ... ... қозғалысқа түскен заттың бір орыннан екінші орынға өтетіндігі,
кеңістікке орын ... Есім ... ... ... мұндай талас туа бермейді.
2.1.1. Етістікті лексика-семантикалық топтарға ... ... топ деп нені ... ... белгілі бір лексика-
семантикалық топқа топтастырудан бұрын жалпы терминнің өзіне түсінік бере
кеткен жөн сияқты. Ф.П.Филин: ... топ деп екі не ... ... ... қарай бірігуін айтамыз»-деп анықтама
берген. Осыған жақын анықтаманы басқа тілшілерден де кездестіруге ... ... топ ... үшін ... екі не одан да ... ... ... қарай топтау керек. Лексика – семантикалық
топ теориясын ... шешу үшін ... ... мағынасын, олардың
семантикалық құрылымын анық білу керек (38).
Лексика – семантикалық топтың екінші жағы да бар. ... ... ... ... ... лексика-семантикалық топ
түсінігімен бірге ... топ ... де ... ... топ ... ... топ терминінен бұрынырақ
қолданылған. Дегенмен, кейде бұл екі терминнің ара жігі ... ... ... ... ... туса, кейде бұл екі ... ... ... ... Бұл, ... есім ... ... анық байқалады. Сонда да үңіле қараған адам бұлардың айырмашылығын
аңғара алады. ... ... ... ... ... ... ... бірге природа, климат, погода сияқты сөздермен
бірге термометр, градус, град, ... ... ... ... луч, ... ... ... де енгізген. Бұл сөздерді бірнеше лексика-семантикалық
топтарға бөлуге болады. Жалпы тематикалық топ ... ... кең ... ... ... топтар осы тематикалық
топтардың аясына еніп ... ... ... ... ой ... ... ... түрлі сөз табына жататын
сөздер ене береді, ал лексика-семантикалық топтарға тек бір сөз ... ... ғана ене ... (39). ... ... бір ... ... енгізу үшін әр топтың басқа-басқа семантикалық топтардан
ажырайтын белгісін, сөздерді ... ... ... алу ... ... үшін ... әр ... топтың құрамындағы жеке сөздерлің
өзара қарым-қатынасын анықтаудан бастау ... ... Кел, кет, өт, ... тық, ... жорғала, үш т.б. сөздер бір лексика – ... ... ... Кел сөзі мен ... ... ... мағыналық байланыс бар
ма? Кел етістігі қимылдың айтушыға не басқа бір ... ... ... сөзі ... ... ... ме? ... мысал
ретінде келтірілген сөздердің барлығы да қозғалысқа түскен заттың ... ... ... ... ... ... реңкке ие. Сондықтан
да оларды қозғалу етістіктерінің қатарына ... Әр ... ... бір
сөзден ажырататын мағыналық реңкі барлығын да естен шығармау ... шық ... ... ... ... ... қаш ... қимылдың бір нүктеден басталғандығын, одан
ұзақтағандығын және тез, ... ... ... ... ... ... әр ... топтың екінші бір семантикалық
топтармен ... ашу. ... ... ... мен ... арасында қандай байланыс бар. Көру ... ... ... ... ... ... Ал, «мына мақаланы көріп шық»
дейтін болсақ, көр етістігі сезіну етістіктерінің мағынасында ... ... ... қолданылып тұр. Бұл ... бір ... ... ... шығып, екінші бір
лексика семантикалық топтың құрамында жүретінін жиі ... ... орыс ... ...... ... тоқталып,
бұл мәселенің дұрыс шешілуі үшін мына екі мәселенің басын дұрыс ашып ... ... ... ... жеке өз ... ... ... сөздерден
бөлініп тұратындығына тән алынады да, екіншісі, контекстің қызметіне қандай
роль беріледі. Бұл екі мәселенің ... де ... ... ... да ... ... ... лексикологияның біраз даулы
мәселелерінің басын ашуға себебі ... де ... ... ... бұл ... жалпы тіл білімінде философиялық мән
беріп, түрлі ... ... ... ғалымдар түрліше шешіп
жүргендігін қоссақ, оның қиындығы айқындала түседі. Тіл мамандары да ... ... ... жүр. ... тіл ... көбі ... мойындайды. Дегенмен, кей ғалымдарымыз сөздердің дербестігін
жоққа шығарады. Мысалы, М.Д.Шмелев үлкен, жақсы сияқты сөздердің ... кіші және ... ... болғандықтан ғана өмір сүреді дейді. Идеалистік
методологияны өз еңбегіне арқау ... тіл ... өріс ... ... қалаған Н.Трир: «Жеке сөздер түсінікті болу үшін олар
бір бүтін ... сөз ... ... ... ... және сөз сол ... құрамында, сонымен бірге ғана түсінікті болады, бір бүтін ... ... ... ... – деп жазған болатын. Нақ осындай пікір Прага тіл
үйірмесінің тезистерінде де бар. Негізінде бұл пікірдің ... ... ... ... ... бар. Ол « ... ... ... мүшелеріне тек кез –
келген дыбысталу мен ... жай ... деп ... ... ... ... Жүйе ... бұлай анықтау – оны өзі мүше болған жүйеден
ажырату болады, бұл қате пікірге алып келеді» не «тіл ... ... ... бір ... ... ал жеке элементтердің мағынасы
(значимость – 0:М: оның басқа элементтерімен байланыста болады», - ... Бұл ... ... ... тіл ... ... ... жүр.
Бір лексика-семантикалық топ құрамындағы бірнеше сөздер мағына жағынан
бірі екіншісімен ұштасып, бірін екіншісі ... ... ... ... ... сыбырлады, жеткізді, аузынан ақ ит кіріп, көк ит
шықты, оттау дегендердің барлығына ортақ мағына бір пікірді ... ... ... Бірақ бұл айт етістігі болғандығы үшін айт ... ие ... тұр ... қорытынды шығаруға мүмкіндік бермейді.
Шындығында адам сөйлеу процесін түрлі ... ... ... ... да ... не айтушы сол жағдайларды нақтылы етіп беру үшін, ... ... ... ... үшін ... ... қолданады.
Сөйле етістігінің лексикалық мағына құрамында ешқандай ... ... ... ... жоқ. Ал ... ... ... сөйлеуші
адамды жақтырмау эмоциясы бар, ... ... ... анық
болмағандығын білдіреді. Егер бұлар болмаса, біз көрсеткендей мағыналық
айырмашылық болмас еді. Немесе сөздер ... ... ... шарт ... ... лексика-семантикалық топ құрамындағы сөздердің
дербестігін мойындауымыз шарт. Сондай-ақ кез келген қазақтан жүгіру ... ... мен ... ... ... ...... бере алады.
Жоғарыда Ю.Н.Караулов көрсеткен екінші мәселенің тандалынған мәселемен
тікелей байланысы бар. ... ... сөз ... ... деп ... етушілер көріне бастады. Бұрынғы кеңес одағы тілшілерінің ... сөз ... ... нақтылауда қызметі мол екендігін, бірақ
өздігінше мағына жасай алмайтындығын көптен бері ... ... ... сөз ... ... дүниедегі заттар мен ұғым және тілдік дәстүрдің
баланысынан, солардың қатынасынан деп түсіндірілсе, жеке ... ... ... ... ... ... ... «Тек
лингвистикалық тұрғыдан сөз мағынасы, онын басқа сөздермен байланысу
қабілетімен, мүмкіншілігімен анықталады», - ... ... онда сөз ... ... ... жок, тек ... тізбегі болып табылады
(41). Ал олар басқа сөздермен тіркескенде ғана ... ие ... ... ... ... ... ... Әрине бұл сияқты пікірлермен ... ... ... ... ... сүйеніш
етіп сөздердің лексикалық ... ... ... ... ... ... өте ... сондықтан оларды түрліше
топтастырған. Оқулықтағы сөздерге зат атауы мағына беру – сөз ... ... ... Сөз бен зат ... адам миының жалпылаушы
қызметі болмаса, онда бір ... бір сөз тең ... ... ... антонимдік қатарлар мен полисемантикалық құбылыстар болмас еді.
Тіпті сөздердің мағынасына қарай ... ... ... тілін безеу,
қақсау, сарнау, балағаттау, ұрысу, жеку, сыпсыңдау, ... ... ... міңгірлеу, қорс ету, оттау, көку, бөсу, әңгімелесу,
мақтану, зарлау, құдайдың зарын қылу, тілі шығу, сөзге келу, ... ... ... сөзге кірісу, әзілдесу, қалжыңдау, жар салу, айқай салу,
ән салу, ән ... ... ... деу, ... ... ... сөйлеу етістігі деп бір лексика – семантикалық топқа ... ... ... тіл ... ... ... топтарға бөлудің
ғылыми қағидалары жасалынған. Бірақ барлық тілдерге бірдей сай келетін даяр
рецепт ... Әр ... ... тән ... еске ала ... жалпы
қағидалардан ауытқуы не жаңа қағидалардың жасалынуы мүмкін. Себебі
сөздердің ... ... ... ... реңк ... Бұл ... қағидаға өзгеріс енгізеді. Ең бірінші, сөздерді лексика ... бөлу үшін әр ... ... ... ... семантикалық
құрылымын анықтау керек. Тіл білімінде мұндай талдау әдісін компонентті
талдау деп ... ... ... компоненттік әдіспен талдау,
екінші сөзбен айтқанда семаларға талдау, сөз ... өте ... ... ... туғызады. Бірақ лексикалық ... ... ... құралады екен деген қорытынды
шығаруға болмайды. Сема – ... ары ... ... ... ең кіші
мағыналық бөлігі. Тіл білімінде сема терминімен бірге ... ... ... (42).
Айтылған пікірлерді жинақтайтын болсақ, сөздерді белгілі бір ... ... бөлу үшін мына ... ... алу ... болады.
Бір лексика-семантикалық топтың құрамына енетін сөздер өзара бір ... ... ... ... ... ... ... топтың компоненті болып саналатын сөздер өз
дербестігін сақтау керек.
Лексика-семантикалық топтың ... ... бірі ... мағыналық
жағынан толықтырып, ұштасып жатуы керек.
Антонимдік, синонимдік сыңарлар да бір ... ... ... ... іштей семантикалық топтарға бөлініп, сатылай
байланысып жатады.
Лексика-семантикалық топтың құрамындағы сөздер бір сөз ... ... ... ... не ... ... объективті өмірде бір
жағдайдан екінші жағдайға өту, ... ... ... ... ... ... кет, өт, шап, ... бар, жорғала, атта, сырғана, еңбекте сияқты
етістіктер бір лексика-семантикалық топтың құрамына енгенде қозғалысқа
түскен адам не ... бір ... ... орынға өткендігін, орын
ауыстырылғандығын білдіретін мағына ... ... Ал, ... айт, ... ... ... ... мысқылда,
мақта сияқты. Етістіктердің мағына құрамында да мағыналық байланыс ... біз ... ... ... ... қосамыз. Тематикалық
топпен лексика-семантикалық топтың арасындағы екінші айырмашылығы лексика-
семантикалық топтың (арасындағы) мүшелері арасында ... ... ... Егер ... ... ... бір сөз енсе не
шығып қалса оппозициялық байланыс ... ... ... топтың
бір мүшесінің мағынасы не тарылады, не кеңейеді, не мүше орнын жаңа ... ... Сол үшін де Ф-де ... ... қауіптену, сескену сияқты
синоним сөздердің біреуі ... ... ... ... ... ... ... деп көрсеткен (37).
Лексика –семантикалық топ мүшелері арасында болған ... ... ... барлығына бірдей әсер ете ... ... ... ғана әсер ... Мысалы: қазақ тілінде жалыну, өтіну, сұрану,
тілеу, ... ... ... бір кіші ... топ
жасайды. Бұл сөздердің мағына құрамында ... ғана тән ... ... ... ... ... Себебі, олар жеке-жеке
сөз. Сұрау есімдігінің ... ... бір ... ... ... ... ... жалбарыну сияқты мағыналық элементтер бар. Ал, тілеу
етістігінде біреуден жалбарыну, жалыну ... бар. ... ... талап ету реңкі болса, тіленуде жалыну, өтіну реңкі басым
болады (43,191).
Сема мағынасының ен кішкентай ... ары ... ... ... Сондықтан да сөз мағыналарын бір не бірнеше семаларға бөлуге
болады. Жүр етістігін алып қарайық. Бұл ... ... ... семалар бар: 1). Қозғалу қимылы бар. 2). Қозғалған ... ... ... ... ... ... 3). ... жерде болады.4).
Бағытсыз қозғалысты білдіреді. 5). Қозғалыстың темпісінің баяу болғандығын.
6). Процестің созынқылығын білдіреді.
Ал ақ, түс етістіктерінде: 1). Қозғалыс ... бар. 2). ... бір ... ... орынға өткендігін білдіреді. 3). Қозғалыстың
жоғарыдан төмен қарай ... ... 4). ... ... ... 3). Қозғалыстың жоғарыдан төмен қарай болғандығын
білдіреді. 4). ... ... ... болады. 5). Қозғалған заттың
белгілі бір жерге, территорияға бағытталғанын білдіреді.
Қазақ тілінде билік жүргізу, әмір жүргізу сөзі жүру сияқты тіркестерде
қолданылады, ... ... ... ... бар ... ... анықтауда тілшілер бір ... жоқ. ... мен ... ажыратқан. В.Г.Гак семалардың мағыналарының
қалыптасудағы рөлін ескерте отырып, оларды үш түрге ... 1) ... ... сема, 3) потенциалды сема (43,108). И. Кучқартаев та өзбек
тіліндегі етістіктерге талдау жасай отырып, сема мен семемаларды ... ... сема ... ... ... ... ал, ... сөздің мағынасымен тең. И.Кучқартаев ... үшке ... ... ... 2) ... сема 3) қосымша сема деп.
Сөздердің лексикалық мағынасының компоненті болған семалардың өзара
қатынасы және мағына жасаудағы ... бар ...... ... ... ... семаларының қызметін анықтау бар.
Семантикалық белгіде, семантикалық компонент сөз ... ... ... қосады. Мысалы: айтты, ескертті, мыжыды сөздерін алып көрейік.
Айтты сөзінің мағынасында эмоция жоқ, тек бір ... ... ... тұр, ал ... дегенде бір нәрсені айтқанды, білдірумен бірге
арнайы тоқтатылғанын көрсетіп тұр. Мыжыды етістігінде әрі көп ... ... қылу ... бар. ... етістігі мен ескертті етістігінің арасында
амалдың орындалуы, ал ... ... ... ... ... ... бар (43,194).
В.Г.Гак семаларды үшке бөліп көрсеткенде: архисема сөздерді өзара
байланыстырып ... ... ... бір ...... ... ... болатын сема деп ескертсе, дифференциалды семаны
сөздердің лексикалық ... ... ... бір ... ... ... тұратын сема деп көрсеткен. ... кел, кет, ... ... барлығына да ортақ архисема – қозғалған заттың бір орыннан
екінші орынға өтуі, орын ауыстыруы Олар бірінен екіншісін ... ... ... ие. Кел мен кет ... ... ... білдірсе, алыста етістігі ұзақ, қашықтау мағынасымен басқалардан
бөлшектеліп тұр. Айналу етістігі бір заттың ... ... ... өт ... ... ... ... болған қозғалысты
білдіреді (17,346). Бұл ... ... ... мен ... ... ... не ... ортадағы түрлі заттардың бір орыннан
екінші ... ... және де ... да ... ... байланысты
болатын өзгеру, ауысу мағыналарының сыбайластығын негізге ала отырып,
жалаң түбір тұлғалы салт ... ... ... ... ... ... ... талдау арқылы жүргізуге ... ... ... ... білдіретін жалаң түбір салт етістіктердің
тұлғалық ерекшеліктері.
Етістік – жанды заттың да жансыз заттың да ... бір ... ... ... ... ... ... мүлде
қозғалмайтын нәрсе болмайды. Кез-келген қимылсыз күй, ... ... ... ... ... Тілде қимылсыз күй, қимыл ... ... және ... ... бар. Сонымен бірге қимылдың қалпын
білдіретін етістіктер бар. Олардың ... ... ... ... іс-
әрекеті мен қалпын өзара ажырату арқылы ... ... ... мағынасы – тікелей субьектіге қатысты. ... ... ... ... білдіру, адамның қалып – күйін білдіру,
адамның ... ... ... ... ... Оның жалпы
семантикалық белгісі-белгілі бір ... ... ету, яғни ... қалпы.
С.Маслов (46), А.В.Исаченкалар(47) етістіктерді қимылдың жасалу
тәсіліне ... ... ... ... ... бір ... деп ... Заттың бір қалыпта екендігін білдіретін етістіктер қалып
етістігі қатарына енгізіледі. Осы қалып бір қалыпта өз ... ... ... ... өзгерісте, қозғалыста болады, яғни бір қалыптан екінші
қалыпқа, бір күйден екінші күйге ауысып отырады.
Бір қалыптан ... ... ... ... тән ... ... ... (адам, жан-жануар, өсімдік) тән қалыпты әрі жансыз
заттарға (психикалық, физиологиялық, ... т.б.) тән ... ... ... ... ... ... бір күйден екінші
күйге ауысуда түрлі заттардың ... ... ... жай – ... ... ... тілімізде бір қалыптан екінші қалыпқа ауысу түбір етістіктері
100-ден асады. Яғни, бізді қоршаған орта ... ... ... ... ... ... соның ішінде алатын орны өте ерекше. Тілімізде
қолданылып жүрген ... ... көбі – ... ... ... жататын
байырғы сөздер.
Түркологияда түркі тілдерінің түбірлерінің типологиялық ерекшеліктері
мен дыбыс құрамы, олардың шығу тарихы мен тілдегі қолданылу – ... ... ... ... ... ... ... алып қарағанда байқала
бермейтін, тек жеке тілдерді талдау арқылы ғана ашылатын ... ... ... ... ... ... мағынасы бар, өз алдында дербес
қолданылатын және ... ... ... ... ... әрі қарай
бөлшектеуге келмейтін морфема түбір деп ... ... ... ... ... сияқты, етістік түбірі де тарихи дамып, жетіліп отырғандықтан,
олардың қатары да бірте-бірте толығып, көбейіп отырған, сол ... ... ... де ... ұзақ ... бойы ... сөз есебінде
жұмсала келсе, бірте-бірте түбірі мен жұрнағын ажыратуға болмайтындай болып
кеткен сөздер бар. ... ... ... ... ... ... ... түбір деп атаймыз. Шын мәнінде олар «өлі» түбір мен қосымшадан
тұратын тарихи туынды ... Көне ... ерте ... ... тән
мағыналары бар дербес сөздер болған. Бірақ ал ... ... ... ... тек ... ... қолданғанда белгілі мағынаны білдіретіндей
болып, өздерінің бастапқы мағыналарын жоғалтып, бірте-бірте бір ... ... ... Ал, олардың қазіргі тілімізде түбір дегеніміз әрі
қарай бөлшектеуге келмейтін, сол сөздің мағынасын ... ... ... ... ... – өз ... толық мағыналы жеке сөз, лексикалық
единица, яғни лексика – ... және ... ... ... ... түбірлер. Ол түбірлер практикада да тілде де жеке дара сөз ... әр ... сөз ... ... ретінде жұмсала береді. Егер қазіргі
қазақ тілі фактілерімен көне ... ... тілі ... онда ... ... негізгі, я алғашқы түбір деп жүрген біраз
түбірлердің өзін алғашқы түбір «өлі» қосымшаға ... ... ... ... ... ... – ескерткіштердегі ең қиын және өте күрделі сөз ... Ол іс ... ... жай-күй, қалып мағыналарын білдіреді.
Ескерткіштер тілінде етістік негізгі және ... ... ... кездеседі.
Олардың ішінде бөлшектеуге келмейтін тек жалаң түбірден құралған сөздер де
бар. Ал, біз қарастырған бір қалыптан екінші ... ... ... дыбыстық құрамы бір дыбыстан тұратындары мүлде жоқ, тек, екі, үш
дыбысты түбір етістіктер көп кездесетіні ... Бұл бір ... ... ... етістіктерінің көне ескерткіштер тілінде қолданылуының ерекше
екенін көрсетеді. Көне ... ... ... қалып етістіктер
қатарына: ары, аз, балқы, ері, ... өл, өн, өс, өш, сен, ... жан, ... ... күй, тал, тоң, піс, сын, үрк, ұза, ... ту, ұйы, ысы, ... ... шірі, қыз етістіктерін, бұған қосымша Радлов сөздігіндегі:
жібі, жылы, ... сем, ірі, ... тағы ... ... ... Қазіргі тіліміздегі кірігіп кеткен «өлі» түбірлерді түбір және
қосымша морфема ажырататын болсақ, ауысу ... ... ... ... ... ... ... Біразына мысал келтірейік:
1. –ы, -і, ары, ері, жібі, ірі, дамы.
2. –қы, -кі, балқы, былқы.
3. –на, -не: қайна, сарна.
4. –ай, -ей: ... ... –ра, -ре: ... ... ... ... –жы, -жі: алжы, ренжі.
7. –ға , -ге: құрға.
8. –қай, -кей: марқай, ... ... –ар, -ер: ... ... ... ... осы ... бір қалыптан екінші қалыпқа
ауысу етістіктерінің көбі-негізгі ... ... ... байырғы сөздер.
Өйткені тілімізде қолданылып жүрген осы етістіктердің 50-ге жуығы ... ... ... ... Бұл ауысу қалпын білдіретін
етістіктердің негізгі сөздік қорға жататын көне сөздер ... ... ... ... сөз ... қарағанда мағынаға бай, өрісі мол сөз
табы. Себебі бізді қоршаған ... ... ... ... нәрсе
заттардың, жан-жануарлардың қимыл - әрекетін, қалпын, қозғалысын білдіреді.
Яғни қимыл, ... бір ... ... ... ауысуы бірдей болмайды. Оның
үстіне бір заттың яғни субьектінің ... ... ... ... ... түрлі
кеңісте, түрлі мезгілде түрліше қимыл-әрекет ... ... ... бәрі етістік мағынасына әсер етпей қоймайды. Ине біраздан соң оттың
күшімен еріп, қызарады. (Ы.Алтынсарин. Шығ.) Мұнда субьектінің (ине) ... бір ... ... ... ауысуын «ері» етістігі білдіріп
тұр. Яғни оттың әсерінен қатты зат ... ... ... түсе ... ... дүниеге келіп өсіп жетіледі. Мұнда субьектінің бір
қалыптан екінші қалыпқа ... ... ... ... ... Пеш суып ... ... жылуы тез қайтады. (Д.Досжанов. Зауал)
Мұнда ыстық қалыптан салқын қалыпқа ауысқан ... ... ... ... ішкі ... ... бірдей емес екені көрінеді. Бұл
олардың іштей лексика – ... ... ... мағыналық
ерекшеліктері барын көрсетеді.
Бір қалыптан екінші қалыпқа ауысатын негізгі ... ... ... мен тұлғалық ерекшеліктерін ажырата келе, ... өзі бір ... ғана ... ... ... болады. Қандай
қалыпта болмасын, қалып мағынасы жанды және жансыз заттарға тән болады. Бір
күйден ... ... ... ... ... ерекшеліктерінің бір
уақытқа байланысты үш түрлі ... ... ... Бір ... ... ... ауысу ұзақ уақыт ішінде жүзеге асады. Яғни
бұл топты ұзақ ауысу қалып ... деп ... ... ... дамы, қартай тағы басқа.
2. Бір қалыптан екінші қалыпқа ауысу қысқа ... ... ... бұны ... ... десе ... Бұған жататын етістіктер: аз, ары, жүде, тал,
ері, шірі, өс, өн, ... ... ... ... піс, cуы, сол ... Бұл ... көбінесе адам жан-жануардың биологиялық қалпы,
физиологиялық қалпын психикалық қалпын және сапа ... ... ... ... ... Бір ... екінші қалыпқа ауысу шұғыл, бірден ауысады, яғни бірден
ауысу қалпы деп ... ... Бұл ... ... ... қалып
етістіктері жатады: үрк, сусы, адырай, күл, тыржи, қайна, жөтел тағы
басқа.
Қимыл әрекеттің басталу кезі, қимылдың ... ... ... ... ... бір қалыптан екінші қалыпқа да ауысу да бірнеше
кезеңді қамтиды. Сондықтан бір қалыптан екінші ... ... үш ... ... Қалыптың басталуы. Қандай субьекті болмасын оның ... ... ... Мысалы, ту, біт (бала) өн. Қалыптың созылыңқы кезеңі.
Бұған жататындар: ... өс, ісі, ары, ... ... тол, ... жібі,
алжы, қартай т.б. Қалыптың аяқталу кезеңі. Өл, өш, сем, сол, сын, ... ... қат (су), біт, ... шірі ... ... ... көне қосымшалар ерте замандарда өздеріне тән
мағыналары бар дербес сөздер болған. ... ... ... ... ... жұрнақтарға, жалғауларға айналып ... ... ... ... ... ... ... ауысу етістігінің ішінде мына екі түбір
сөздері алып талдайық:
Шыжғыр – майды қызған ыдысқа ... ... ... – жер беті ... молаю.
Осындағы шыжғ-ыр, мыңғ-ыр дегендегі –ыр, -ір көне түркі тілінде –ур, -үр
формасына келеді. –ыр, -ір – бұл ... ... ... тіл білімінде дербес
сөздің құрамында келеді және түбірден айырып ажыратуға келмейді.
Аса байырғы «ур» етістігі осы заманғы (әрі ... әрі ... ... ... ... ... басып, өте икемді жұмсала
алатын қабілеті көне түркі жазба ескерткіштерінде бірнеше мағынаны сақтап
қалған.
«ур» ... ... ... ... ... тілінде де, басқа түркі
тілінде де көмекші етістік қызметіне қызмет атқарады.
Өзбекше: шаш ур – кешірім ... көз ... – жар ур ... ... йол вур ... тору ... «ур» етістігі кез келген сөз табына тіркесе алатын ... ... ... фразеологиялық тіркестің құрамында сақталып қалған.
Мысалы: алас ұрды – арпалысты, жан таласты.
Құдай ұрды – оңбады, сорланды.
Құлдық ұр – бас иді, ... ұрды – ... ... зыр ... ұрды – үсік ... ... пайымдауымызша «ұр» аса ежелгі түркі тілдерінде түбір
етістіктің бірі ... Сөз ... ... грамматикалық құрылыстың
жетілуіне байланысты бұл тұлға уақыт өте өздерінің ... ... ... ... өзге сөздерге байланысты шектелген, лексикалық
мағынасы мен грамматикалық мағынасы мен ұласып көмекші сөзге және ... ... ... ... ... «ур» етістігінің семантикасының
тарылғаны соншалық, дербес ... ... ... ... ... «Ұр» ... соғу, тоқпақтау мағынасында. Жұрнақ ретінде
фонетикалық ... ... ... ... ... құрамында –қ өлі
жұрнақ ретінде кездеседі. Қорыта ... ... «ур» (-ыр, ... даму жолы ... болған: түбір түбінен -өлі түбірге; негізгі
етістіктен – көмекші етістікке; тірі жұрнақтан -өлі ... ... ... ... қалыпқа ауысу ... ... мен ... мағыналарының қолданылу ерекшеліктерін топтай
келе, көне ... ... ... ... ... 3 жікке бөлеміз.
1. Түпкі түбірлер –(этимологиялық өлі түбірлер)
2. Негізгі ... ... ... тірі ... ... ... түбірлер.
1. Түпкі түбірлер бірнеше сөздің ... ... ... жеке ... ... ... ... морфемалық тұлғаларға бөлшектеп,
жіктегенде ғана анықталатын түпкі түбір морфеманы айтамыз. Түпкі ... ... жеке ... дербес сөздер болуы мүмкін, бертін келе
өзгеріп XIV ғ. ... ... олар жеке ... олар ... ... ... ... ұз-ұза, сы-сын, ар-ары, кү-күл, жа-жан,
жа-жақ ... ... ... деп ... ... ... ... жаруға
келмейтін, қазіргі тілімізді біртұтас сөз болып біртұтас ... ... Бір ... ... ... ауысуда мұндай түбірлер біршама.
Мысалы: балқы, қайна, рен-жі т.б.
3. Ұялас негізгі түбірлер. Бұл топқа жататындар түпкі ... ... ... ... Бұл ... ... бәрі де ... болып келеді. Мысалы: ұз-ұза, ұзар, ұзай; жан-жақ, күл-күй.
2.2. АУЫСУ (ӨЗГЕРУ) ЕТІСТІКТЕРІНІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАРЫ.
2.2.1.Таза қалып ... ... ... ... қатарына отыр, тұр, жүр, жатыр, деген төрт салт
етістігі жатады. Бұл етістіктер таза қалыптық ... ... ... ... ... төрт қалпының біріне байланысты ... ... ... қазақ тілі» еңбегінде «жатыр, тұр, жүр, отыр»,
етістіктерін қалып етістіктері деп атай ... оған ... ... қай-қайсысы я жатқан, я тұрған, я ... я ... ... және олардың амал – әрекеті сол аталған ... ... ... ... ... күй ... жұмсалатын етістіктер ... деп ... деп ... ... (2). Таза ... ... ... субьектінің обьективтік өмірдегі қалпын білдіреді.
Оның субьектісі-адам, түрлі заттар, жануарлар ... Таза ... ... мына ... ... тән ... ... қалып мағынасында, бірде қозғалу, не әрекет мағынасында
қолданылады. ... ... ... байланыса келіп, қалып мағынасын
білдіреді: жерде жатыр, үйде жүр, көрпеде отыр, еденде тұр. Ал ... ... ... ... ... ... ауылға жүр, «жатыр,
отыр» етістіктері, амал-әрекетті: төсекке жат, үстелге отыр, «тұр» етістігі
шығыс септікті ... ... ... білдіреді: орныңнан тұр.
2. Олар бірде жетекші, бірде ... ... ... ... ... ... етістік қызметінде қалып мағынасын сақтайды, ал
басқа көмекші етістіктер ... ... ... қол ... Мысалы: оқып
тұр, оқып отыр, оқып жүр, оқып жатыр.
3. Қалып етістіктер жақ жалғауын тікелей қабылдай ... ал ... ... жақ ... ... ... алмайды. Сондай-ақ, еді, екен
толымсыз етістіктерін тіркестіре алса, ... ... ... ... ... ... ... етістігінен басқа үшеуі өзгелік етіс қосымшасын ... ... етіс ... ... ... ... ... жағынан бұл етістіктер басқа етістіктерден бөлініп
жатады. Басқа етістіктер түбір күйінде тек екінші жақ раймен ... ... ... әрі ... жақ бұйрық рай, әрі үшінші жақ ашық рай
формасымен ... ... ... ... ... етістігі басқаша қасиетке ие.
Мысалы: ІІ жақ бұйрық рай формасында «жат» тұлғасында, ІІІ жақ ашық ... ... ... ... ... етістіктері жетекші етістік қызметінде және көмекші етістік
қызметінде ... осы шақ ... ... алады. Ал басқа
етістіктер шақ мағынасын арнаулы қосымшалар қосу арқылы білдіреді.
Адам өз өмірінде төрт қалыпта ... ... төрт ... басқа
да толып жатқан адамға тән қимыл-әрекеттерді жасайды. Қалып етістіктері
тілдегі күрделі етістік жасаушы ... ... ... Түрлі қимыл-
әрекеттерді адамның қандай қалыпта жасағанын білдіру мақсатында байланысты.
Түрлі ... ... ... ... қолданылуы қалыптасқан.
Мұндай тіркесте олар екінші орында тұрады. Өйткені әуелі ...... да, ... соң ... ... көрсетіледі. Сөйтіп қалып
етістіктері күрделі етістік жасаушы элементке айналған.
2.2.2. Сапаның қалпын білдіретін ... бір ... ... бір ... өтуін, екінші бір түрге
ауысу қалпын ... ... ... ... Яғни ... қимылдың не заттың қалпын, қимылдың белгінің бір дәрежеде
болуын ... Бұл ... ... ... сапа ... қалып-
күй деп атап жүр. Егер семалардың ара-қатынасын салыстырып қарайтын болсақ,
оларды екі үлкен топқа бөлуге болады:
1. ... ... ... ... ... тобы.
2. Адамның не жанды заттардың қалып-күйін білдіретін етістіктер тобы.
Сапаның ... ... ... етістіктер көбінесе иелік зат
есімдерден немесе сын есімдерден ... ... ... ... ... білдіреді де, сол сапаның біртіндеп өзгеруін тұрақтылығын анық
көрсетеді. Бұлар жансыз заттарға ... ... екі ... ... ... ... ... аз, арт (саны), 2.Сапа өзгерісі; сөн, өш, жан, қат,
(су) ұзар т.б. шірі, сусы, жібі, ері, ірі, ... ... не ... ... ... ... етістіктер: тол,
семір, ары, аз, өл, іс, жүде, жантай, қисай, бырти, т.б
Ары –Профессор Қ.Жұбанов қазақ тіліндегі «арыма, арық» ... ... ... ... дейді (50). Кейбір түркі тілдерінде өз алдында жеке
қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... (арыған)-арықтаған деген мағыналарда
қолданылған. Бұл көне ескерткіштер тілінде «ары» сөзі «ар» ... ... ... ... ... білдірген. Бұл етістік «Диванда» «ар»
түрінде ұшырасып, екі түрлі мағына ... ... ... – қығ ... ... арымады. 2.Арыды нең –нәрсе, зат ... ... ... ... ... ның ... түбірі «ары»: «Арын,
Арыл» деген сыртқы тұлғасы мен дыбыстық ... ... ... екі ... ... ... «арығ» (таза, былғанбаған) «арық» (жүдеу, шаршаған)
есімдер жасалған. Қазақ тілінде –«арық» сөзі сақталған да, таза ... ... жоқ. ... ... ... «ғ» дыбысына аяқталмайтын
заңдылыққа байланысты. Ал ... ... ... болып қолданылады.
Сонымен «ары» ... көне ... екі ... болған, оның «таза
кіршіксіз» деген мағынасы қазіргі қазақ тілінде жойылған да, арықтаған,
жүдеген ... ... ... ... қазіргі тілде «ары» етістігінің
беретін мағынасы: адамның немесе жанды зат атаулының бір ... ... ... яғни арықтағанын білдіретін қалып сапа етістіктеріне
жатады. Бұл ... ... тек салт ... ... ... ... мен өлі ... құралған деп жүрген
қосымшалардың көбі қосымшаның түбірлі ығысуынан ... ... ... өлі ... ... ... дейді: Көне дәуірлердегі
түркі тілдер түбірінің етістік және есімдерге ... ... ... ... ... яғни ... де ... де формалық жағынан
бөлектенбей келген. ... ... ... Сы ... ... Қашқаридың айтуы бойынша есімдерден етістік ... аса ... ... Көне ... бұл аффиккс бір күйден екінші күйге ... ... ... ... ... деп ... (51). Ал ... «сусы» түбірін бөлшектеуге келмейтін түбір негіз. «Өлі» ... ... ... ... ... отырған тілдік фактілерден
табуға болса, ал кейбір түбірлер жалаң күйінде еш ... ... ... ... бұрыңғы мағынасын «ұз» -дың өзі –ақ берген.
Бұрын етістік мағынасын түбір күйінде берсе белгілі бір ... ... ... ... де ... ... ... Ұз-ұз-ұзар. Мұнда «таза»
императивтік мағынадан ... ... ... есім болып жіктеле бастаған
кезеңіне сай туған етістік тудырушы формасы бар тәрізді. Дегенмен де ... ... ... ... ... бір затқа тән сапа белгінің
қалып өзгерісі. Субьектінің бір қалыптан екінші қалыпқа ... ... ... ... ... негіз болып есептелетін «балқы» етістігі бар.
Ол қазақ, қырғыз тағы басқа түркі тілдерінде ... ... ... яғни
қатты нәрсенің еруі деген мағынаны берген. Көне ескерткіштер тілінде былай
қолданылған. «Хусрау уа ... ... ... түрінде жарқыра, жайна
мағынасын берген (52). Мысалы: һануз балқыр ачук ... ... ... ашық ... жанағы. Қазіргі тілімізде қатты күйден сұйық күйге
айналу, еру ... ... ... ... ... ... құйылды
(С.Байжанов Құрыш зергері) 2. Ауыс ... ... ... ... ... қалып өзгерісін, яғни елжіреу, бал-бұл жайнау мағынасын
береді. Әйгерімнің жүзі нұрлана балқып тұр. ... Абай ... бір ... екінші қалыпқа ауысудың сапа өзгерісін
білдіретін жібі, шірі, ірі, ері, т.б. ... ... бар. ... бәрі –ы, -і ... ... ... ... тұр. Бұл аффикстен
жасалған түбір – қалып етістіктер 10-ға жуық. Олардың ... ... ... ... бірігіп кеткен. Бұл көне ескерткіштер тілінде
де, қазіргі тілде де ... ... бір ... ... ... қосымша болған.
Дени Ж. –ы, -і аффиксін –ар ... ... ... ... ... –ы, -і, -ғы, -гі, -е, -ға, -ге генезистік байланыста
деп ... –ы, -і ... ... мен ... жіктеле бастаған
кезде етістік жасайтын ең ... ... ... ... ... етістіктің
ескі өнімсіз, біріккен қосымшасының бірі болған.
«Ірі»- Радлов-«сөздігінде», «ір»- гной, «ірі-гнить», ... ... ... ... «Ір» ... ... ... Қазіргі тілдегі мағынасы: ашып, бұзылып, кету. Мысалы:
Сіздің сүтіңіз іріп ... ... ... ... ... ... сөздері
бар. «Іркіт»-құрт қайнату үшін жасалған айран. Түбірі «ірк»-көне түркіде
айтылу, жиналу, көбею ... ... ... ірі, ... ... ... мағынасымен бірге «жиналып тұрып қалу, саси, ... ... да бар. ... ... ... ... telim urkildi-
Көп әскер жиналды.
Туыстас түркі тілдерінде бұл етістіктерінің басқа да ... ... ... ... таза ... ... бар: ... бола-Кір
бала. Яғни, бұдан шығатын қорытынды сапа өзгерісінің өзі ... ... ... және ... ... түбірлес болады. «Ірі, іркі,
шірі» бірімен-бірі түбірлес болады, мағыналас ... ... көне ... ... түрінде қолданылған. «Ірі» мен «шірі» етістіктерін көне
түркіде ... ... ... «гнить», «игі». Бертін келе бұл ... ... ... мағынаға ие болған. Мұндағы «ірі» ... ... ... ... ... қоғамға байланысты қолданылып,
жаңа мағынаға ие болған, яғни заттардың ішкі ... ... ... ... ... т.б. ... түбір сөздер адамның не
басқа заттардың түсінің, сапасының белгілерінің өзгеру процесін білдіреді.
Көне ескерткіштерге «қатай» етістігі «қатығ» ... ... ... субқа суқмыш тақыур, қатылы ба? ... суға мал да, ... ... ма? ... ... ... ... қолданылады: Жұмсақ күйден қатты
қалыпқа көшу. Асқабақ жемісінің сыртқы қабығы қалыңдап қатайғанда, ... ... ... (53) ... ... негізгі түбір
етістіктеріндегі «ай, -ей» өлі қосымшасы ... ... ... ... ... болса, қазір біртіндеп бір сапаның
екінші сапаға өтуін білдіретін дәрежеге ... ... ... ... қалып етістіктері
Бұл топқа жататын етістіктердің көлемі өте үлкен. Ол жалпы ... ... ... ... өсу, даму ... ... Яғни қандай қалыпта болатындығын көрсетеді. Биологиялық
қалыптағы етістіктер үлкен үш топқа бөлінеді.
1.Адамдардың биологиялық ауысу қалпын білдіретін ... ... ту, өл, ... ... ... ... ... етістіктер:
Оған жататындар: ту, ел.
3.Өсімдіктердің биологиялық ауысу қалпын білдіретін етістіктер: өн,
өс, піс, шірі, құра, құрға, кеп, сол, сем.
Адамдарға және жан-жануарға ортақ ... ... ... ... Көне ... ... «ту» ... «тоғ» түрінде, ал «туу» етістігі
«тоғул» түрінде кездеседі. Мысалы: Теңрі оғул туғ түрді-Тәңрі ұл ... ... бұл ... ... ... болған: түркі халықтары күн,
ай, жұлдыздың шаққанын, адам, жануар және малдың ... ... ... белгіленген, яғни екі түрлі мағынаны білдірген. Жалпы «туғ» ... ... көне «ыл» ... ... ... жүзеге асқанын білдірген.
Қазақ тіліндегі «төл» сөзі –«тоғул», ... ... ... варианты,
ал «ғ» дыбысының түсіп қалуы кейінгі ... ... ... ... көне «ан» ... ... бүкіл туылған төлдің, ұрпақтың
атауына айналған, тоғул-туғлан, тоғулан-көптік ... де ... ... ... ... «оғлан», «оғул» формасы қалыптасқан. «Оғул»
адамның, мол, ... ... ... атау ... ... ... деген ұғымды берген. Мысалы: уры оғлан-ер бала, қыз оғлан-қыз
бала. Кейін келе ... ... ... «ұл» ... ... ... Яғни
бұдан шығатын қорытынды «ту» етістігінің өзінен қазіргі тілдегі «ұл», «төл»
деген сөзді ... ... ... Қазіргі мағынасы: Ана құрсағынан
шығу дүниеге келді. Мысалы: Алып та анадан туады,
Ат биеден туады ... да бір ... ... ... ... ... қалыпты білдіретін
«өл» етістігі бар. «Өл» етістігі көне ... ... ... ... ... ... Мысалы: Үльмыш-өлмыш-Ол өлді. Бұл
Енесей жазбаларында «өл» түрінде iki oflin birla ... умер ... ... ... қолданылған. Яғни көне ескерткіштер тілінде жүректің
соғуы тоқталып, ... ... ... мағынасын берсе, қазіргі
тілімізді де қаза болу, ... салу ... ... ... ... ... ... айтылады. «Өл» және «ту» биологиялық ... тек салт ... ... ... және ... ... биологиялық даму
қалпын білдіретін «өс» етістігі бер. «Өс» етістігінің орнына көне ... екі ... ... ... Олар «os» -өсу мағынасында және
«belu» 1) өсу, арту 2) ... өсуі ... ... келе ... ... «belu» қолданудан біртіндеп шығып оның білдіретін мағынасы онымен
синоним «өс» (есею) етістігіне ауысқан. Қазіргі ... «өс» ... ... етістігіне жатқызылады.
Өсімдіктің биологиялық қалып өзгерісін білдіретін-«қура», «құрға»,
етістігі бар. Бұлар негізгі ... ... ... ... ... ... Осы қосымшалы етістіктердің бәрі түбір болып саналады.
Рамстедт «ға» аффиксін нағыз етістіктің мағынасы беретін форма деп ... Осы ... ... бәрі сабақты етістік болып осы пікірді
айқындай түседі. Көне ... ... ... сөзі ... ... ... «құру» болып және осы сөздерден өрбіген сын есім «құрғақ»
сөзі «қуруғ» ... ... ... ... «құрға», етістіктері «қуру,
қуруғ, қурут және құры, болып келген (26). Ал М.Қашқарида ... ... ... ... ... құрыды-құрғады.
«Құрға» етістігінің жасалуын А. Хасенова былай түсіндіреді: «қуруғ» деген
сөзге «а» аффиксі ... ... ... айналып тұр дейді ... ... ... ... ... өзбек тілінде «құруғ»
болса, ал түрікмен тілінде «қура», якут тілінде «қур» болып ... ... ... ... көне ... тілінде де, қазіргі тілде де
«қура» тек өсімдіктердің биологиялық процесінің қалпын ... ... ... ... ... мынадай мағынады қолданылады. 1) Ылғал мен
күн ... ... ... өсімдіктердің өспей қалуы, тіршілігін
тоқтатуы, солу, сарғай: Көптеген өсімдіктер шөл аймақта ерте көктеп, ... соң ... ... (Шөл ... 2) Бір ... күнге қақталып, қатты
кеуіп кетуі: құрғау. Мысалы: Сабаны ысқа қойғанда, ауыз жағы қурап ... Ал ... ... ... де ... да ... ... құбылысының қалпын білдіретін етістіктерге ... ... Осы ... ... ... қар кетісімен тез құрғайды. (М.Әуезов.
«Абай жолы») 3) ... ... ... қалған екен. (Т.Әлімқұлов.
«Кертолғау»).
2.2.4. Физиологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістігі
Бұл топтағы етістіктер ауыс ... ... ... ең ... ... ... ... қалыптағы етістіктер тірі организмнің өміріне
байланысты органикалық ... ... ... ... ... білдіреді.
Мұндай тірі органикалық дүниеде болатын қалыпты ... бір ... бар: аз, ... қыз, сол, сем, тол, тоң, өл, өс, өн, ... етістіктердің бәрі де адам, жануарлар, ... ... ... ... ... ... ... екі
үлкен топқа жіктейміз: 1. Адам және жан-жануарлардың жан дүниесінде, дене
құрылысында болатын тіршілік процесін ... ... аз, өл, ... бөк, іс, сем, күй, қыз, ... ту, бат, зең. 2. Өсімдік ... ... ... ... өс, өн, күй, кеп, сол, сем, ... өзінің еңбегінде физиологиялық қалып етістіктеріне: ер,
піс, тол, тоң, құр, т.б. бір ... ... ... ... Адам және ... ... ... ауысу қалып
етістіктері қатарына бөрт, өл, жеткір, кепір, түкір, түшкір ... бір, ... ... ... - ... жан - ... денесінің сыртына денедегі зат алмасудың
өзгеруіне байланысты тері ... ұзақ ... ... жара болдыруды білдірсе,
«өл» етістіктегі организмнің жалпы тіршілігі үшін қажет тыныс алу, ... ... ... ... ... ... ... Осы етістіктер
өсімдіктер өмірінде қолданылмайды. Осындағы «өл» етістігі адам, жан-жануар
организміне тұтас қатысты процесті ... ... ... ... ... бір мүшесінде, сыртқы бетінде ... ... ... да ... жан – ... ... ... іштей 3-ке бөлеміз (7).
1. Жалпы тұтас организмде болатын физиологиялық қалып.
2. Ішкі құрсақ қуысындағы ... ... ... қалып.
3. Дененің сыртқы қабатында болатын физиологиялық қалып.
Жалпы тұтас организмде болатын қалып ... аз, өл, өс, ... бөк, іс. Сау ... дұрыс тіршілік қызметінің бұзылған қалпын
білдіруде «аз» етістігі қолданылады. Мысалы: Айдау ... мал ... ... жан
азды (Қазақ әдебиеті)
Мұнда адамның дертке шалдыққаны тұтас организмге қатысты болғандықтан,
әлсіреу, бозару т.б. процестер болады. Ал көне ... ... ... ... ... өзгермеген түрінде кездеседі. Көне ескерткіштер
тілінде «аз» етістігі үш түрлі мағынада қолданылады. 1. аз көп ... ... ... ... 3. ... ... ... Қазіргі тілде екі мағынасы
сақталған. «тез» мағынасы жойылған. «Аз» етістігінің өзі адам мен ... ... ... ... Ал керісінше адам организмінің қуат алу,
ет алу, қоқаю қалпын білдіруде «тол» етістігі ... ... ... ... оңалу мәніндегі өзгеру, ауысу қалпы бар. Көне
ескерткіштер тілінде «тол» ... ... ... ... екі ... ... 1. толу, семіру. 2. ... ... ... ... ... ... ... береді. (біт, т.б.) Ал – «тол» етістігі сонымен
бірге ... ... «бір ... ... жете ... мағынасын
және «белгілі бір жасқа келу мерзімді уақытқа жету» мағынасын береді. ... ... ... ... ... ... қалып күйін «тол»
етістігінің үшінші мағынасын білдіреді.
«Тоң» етістігі тұтас ... ... ... ... суықпен
күресудегі физиологиялық ауысу қалыптың «мұздау, жаурау» мағынасын береді.
«Қыз» - организм шығаратын қалыпты жылудың арту ... ... ... ... тұла бойы, «өне бойы» деген сөз ... ... Ол бой ... ... ... бастағанын айтады. (Д.Әбілов) «Қыз»
етістігі адамға және табиғатқа. Көне ескерткіштер ... де ... ... ... ... ... қызты. Денесі өртше қызды. Көне «қызару»
мағынасынан ысу, жылуы арту» мағынасы пайда ... ... ... ... «іс, ... етістіктері береді. Мысалы: Екінші оқ сол
қолтығынан өтіп, етте қалып қойыпты, бұл оқтың ... жері ... ... ... Сұр жыл). Яғни ... дүмпиіп кету, күп болу
мағынасын беріп тұр.
Бас ауруына байланысты болатын физиологиялық ... ... ... Мыс: Басымды көтерейін десем шым зеңіп, шыр ... Шығ.) Көне ... ... осы ... ... басы
айналу, мең – зең күйде болу, мәңіру мағынасын басқа етістіктер берген.
Организмде жаңа ... ... ... ... ... ... етістігі. Мысалы: Қазіргі тілдегі мағынасы:
1. Пайда болу, жүкті болу, құрсақ көтеру (адамға байланысты)
2. Өсіп-өну шығу ... ... ... Қына тасқа бітеді.
3. Қалпына келу, жетігу, жазылу (адам, жан-жануарларға байланысты).
Мысалы: Әтеш ... келе ... ... ... отыр екен.
Ана организмінде жаңа пайда болған клетканың белгілі мерзімі өткен соң
бөлініп сыртқа шығу ... ... ... Яғни ... ... ... 1. Ана құрсағынан шығу, дүниеге келу. 2. Жоқтан бар
болу, пайда болу.
«Біт» етістігінің тағы бір ... ... ... ... ... ... байланысты сау клеткалардың қайта түзілу
қалпын білдіреді. Яғни «біт» етістігі жараның аузы бітеліп, ... ет, ... ... ... ... – 1) ... ауру ... микроорганизмдер арқылы зақымданған
теріде болатын физиологиялық қалыпты білдіреді. 2) оттың, ... ... ... ... ... қалпын білдіреді. (адамға қатысты).
Мыс: Күйген адамға қан құю ... ... ... жүйесіндегі қалып етістіктері
Сыртқы табиғи жағдайларға байланысты жылдың ... ... ... ... ... болады. Сол өсімдіктер
дүниесінде болатын ... ... ... ... ... өн, өс,
піс, кеп, сол, сем, шық, күй тағы басқа.
Өсімдіктер организмінде ... ... өсу, ... ... «өс, өн, ... ... беріледі. Мысалы: «өн» етістігінің беретін мағынасы ... ... ... ... ... ... ... Сырдарияның жеріне өзге
дәнді егістен күріш көп ... ... ... Көне ... ... ... «ұн»түрінде келеді. Ол қар қамұғ қашып інер, ашшығ, тарығ,
анан үнер – Ол ... қар ... ... ... ... ... ... Ал «өс»
етістігі 3 түрлі мағынада 1) Өсімдіктің жан – жаққа ... ... ... ... 2) ... жан – ... ... жетуі. 3)
Саны жағынан арту, молаю. Бұл жағынан қалып – сапа етістігіне, ал бірінші,
екінші мағыналары биологиялық ... ... ... ... «өс, ... ... өте кең.
Өсімдік организмнің тіршілігінің тоқталуына қатысты процесті ... кеп» ... ... ... Мысалы: «сол», ... ... ... жайнап тұрған гүлде семіп басын төмен иіп, шоқтары
бүрісе бастапты.
Физиологиялық өзгерістер өсімдіктер дүниесінде де ... ... ... Мысалы: ыңтықтың, қуаңшылықтың әсерінен өсімдіктің, дақылдың
қурап қалуын білдіретін «күй» етістігі бар. ... Аяқ ... ... ... күріш күйіп кетті (Ә.Ибригимов/ Нағыз қайнар).
«Піс» етістігі көне түркі тілінде ... яғни ... ... ал ... ... ... түрінде кездеседі. Мысалы: Тарығ бішеді – Егін пісті.
«Хұсрау - Шырын» поэмасында «қайна», «піс» сөздерінің ... ... ... ... сөзі (52). Мысалы: Агар көб бішса төклу оқ ийоқалур – Егер
көп қайнаса төгіліп жоғалар. Көне ... ... ... ... ... ... 4 ... мағынада қолданылған. 1) «Біш» - эреть (сімдік). 2)
Вариться, свариться (тамақ туралы). 3) зреть, поспевать (сімдік ... ... ... ... «піс» етістігі қазіргі қолдану қалпына дыбыстық құрамы жағынан ... б) ... ... ... ... не ... не ... түспей,
бұрынғы мағыналарын сақтаған. Қазіргі тілдегі мағыналары 1. Піс. І) Шикі
тағамның от күші ... ... ... ... 2) ... ... дәні ... жеуге жарауы. ІІ. Піс. Саба мен күбенің ішіндегі
қымызды, сүтті, іркітті піспектеп шайқау, араластыру, күркілтету.
Қазіргі қазақ тілінде ...... ... «қайна» деген түбір
бар. «Қайна» көне түркі тілінде «қайнап» - кипить, қайна – ... ... ... ... ... ... ... көне түркілікте «қадз»,
«қад»түбірлердің тприхи өзгерген түрі екенін байқауға болады (48). Қадз –
қад – қай ... ... ... ... бұл тұлғалардың қалыптасуы өте
көне дәуірде болған. Бұлар қазір ажырамастай болған түбір ... – VІІІ ... тән ...... ... ... ... тілімен мағыналық жақтан ұқсастығы айқын бір қалыптан ... ... ... біршама: піс, өл, өн, өс, қыз, сол, тоқ т.б.
2.2.6. Психологиялық ауысу (өзгеру) қалып ... ... ... ... ... бұл ... Бұл ... етістіктер адамның ішкі жан дүниесі, психикалық
қалыптағы жағдайы, адамдардың жағымды – ... ... тоңу ... ... пен тынығу, қуаныш пен қайғы, шаттық пен қорқыныш т.б.
мінез – ... ... ... келетіндіктен бұл топтағы етістіктерді
шартты түрде 2 – ге ... 1) Таза ... ... байланысты қалып
етістіктер. Мысалы: ұял, қорқ, тартын, абыржы, ... ... үрк, ... ... 2) Адамның көңіл – күйі, кескін – кейпіне (эмоциясы)
байланысты қалып етістіктер: Оны ... 2 – ге ... ...... жоғарғы қалпы – қуан, күл, шаттан.
ә) көңіл – күйдің төмеңгі қалпы: ренжі, ... ... ... ішкі ... ... мен мінез – құлқының құбылу және жаңа
сапаға ауысу процесін білдіретін «қуан» етістігі ... Бұл көне ... «kuvan, ogur, menila» ... ... ... ... ... (57). «kuvan» екі мағына: 1) сену, нану. 2) ... ... ... - қуану мағынасын, «menila» - қуану, риза ... ... ... қазақ тілінде осы үш етістік білдірген ... бір ғана ... ... Көне ескерткіштегі «сену, нану» мағынасы қазіргі тілде
мағынасынан айырылып, жойылған. Ал «menila» ... ... ... ... ... ... де шығып қалған. Бұрын «қуану»
мағынасын білдірген «ogur» - ... ... ... ол ... қарсы жылау,
қайғыру» мағыналарында қолданылады.
Қоршаған ортадағы объектілер мен уақиғалар адам, жан – ... әсер ... де, ... бір ... ... ... Бір түрлі
құбылыстың әр адамға әр түрлі әсер ететіні сияқты, бір ... ... ... психикалық қалыпқа түсіруі мүмкін.
Психикалық қалыптағы етістіктер іштей екіге бөлінеді: 1) Жағымды
қалыпты. 2) ... ... ... ... ... мына етістіктер: абыржы, есір, елік, ұял,
құтыр, елір.
Қуанышты хабар сияқты, қызықты оқиға, әсем әуен т.б. ... ... ... ... ... елер, есір, елік, құтыр ... ... Бұл ... бәрі де ... ... ... есіру т.б. мағыналарда қолданылады. Жанды заттарға қатысты
салт мәнде жұмсалады.
2) Сыртқы жайсыз әсерге байланысты: үрк. Жануарлардың нерв ... ... ... ... жауап ретінде болатын психикалық
процесті «үрк» етістігі береді. Мысалы: Қозы лақ бір ... ... ... ... ... «Абай»).
Адамның көңіл - күй қалпын білдіретін «мұң» етістігі бар. Көне түркіде
«бұқ» түрінде келеді. Мысалы: Бұқадыл қағап йелу көр ...... ... көр – деді. Орхон ескерткіштер тілінде де «бұқ» түрінде: «Ілте буң иоқ
Елде мұң жоқ. Яғни ... ... ... ... білдірсе, қазіргі
тілімізде де адамның ішкі жан дүниесінің өзгеру ... ... де ... ... Ертеңіне көңіл айта отырып Нұрбай Датқаның баласы
Жәдіген мұңая сөйледі. (С.Талжанов. ...... ... ... ... ... ... деп
аталып жүр. Көңіл – күй негізінен адамның ... ... ... ... ортадағы әртүрлі көрініс адамның ішкі жан – дүниесіне әсер
етеді де, белгілі бір сезімдерге бөлейді. Ішкі ... ... ... ... ... тек ... тән ... сондықтан да, оның субъектісі үнемі
адам болады. 2 – ге бөлінеді десек, ... ... ... қалыпты
білдіретін «күл» етістігі бар. «Күл» етістігі мен «күй» ... ... «кү» «л» - ... ... жеке ... ... ... Қазіргі тілдегі мағынасы адамның көңіл - күйінің ... ... ... ... те, ... ... те түселік. Ойналық та күлелік.
(М.Өтемісов. ... Көне ... ... ... ... ... ... Мысалы, Ер күлсірді – Кісі күлімсіреді.
Психикалық қалыпты білдіретін «алжы, ренжі, уылжы» етістіктері бар. –
жы, -жі модель арқылы ... ... ... ... – ақ. Осылар
тілімізде дамудың ... ... ... ... көнбейді, ал – жы,
рен – жі, уыл – жы бөліп айта ... ... тек ... ... салт ... етістіктер.
«Қартай» қазақ тілінде кездесетін бұл түбір «Құтағду ... ... ... ... ... тілінде де «қары» түрінде кездестіреміз.
Мысалы: Өзім қары болтым, улуғ болтым - Өзім қартайдым, ө ... ... ... сөздігінің тілінде «хартай» түрінде уалу Хігар ... ... сен – Дана ... көріп отырмын сен қартайыпсың. ... ... ... алып ... ... «т» ... ... кеткен ырықсыз етіс қосымшасы деп Д.Қайдаров атап ... ... ... сол ... ... «қария» деген сын есіммен салыстырсақ «т»
элементі бұл сөзде кездеспейді. Яғни ... ... тек ... ... сөзі ... есім ... ... қарт» сөзінде қолданылады.
Қазіргі тілдегі мағынасы:
Көңіл – күйдің төменгі қалпын білдіретін ... ... бар. ... ... «жы» болу ... ... басқа фонетикалық варианттары - йы, -
ый, - ығ. «ЫЙ» ... бұл сөз ... ... ... « ... сақталып қалған. Алтай тілінде «жыла» дегенді «ыйла» дейды.
Ескі түркі жазуларында «ығла»- «жылау» деген сөз. (26) Бұл ... ... ... ал «ла» ... ... ... қазіргі тілінде бір бүтін
«жыла» сөзі қалыптасқан.
2.2.7. Амал-әрекет нәтижесін білдіретін қалып етістіктері
Мұнда ... бір ... ... ... ... ... бір күйге ауысу кезіндегі біту, аяқталу
қалыпын білдіреді. Сонымен бірге нақтылы әрекеттің жалғастырушылық ... ... ... бір ... ... ... өту кезінде
байқалады немесе белгілі бір қалып арқылы өтеді.
Бір қалыптан екінші қалыпқа ... мәні - ... ... ... ... ... Оған мынадай етістіктер жатады: тыну, ері, ... сөн, біт, оң, суы, ... қою. Бұл ... ... негізінен салт
етістікке тән. Өйткені салт етістіктердің ... ... ... ... ... ... ... - әрекетін не болмаса қозғалысын ... ... ... ... нені? деген сауалға жауап күтпей - ақ, табыс
септіктегі ... ... ... ... қар ... ері- ... Өйткені, субьект атау септікте тұрып, не? деген сұраққа жауап
беріп, қимылдың ... ... ... тұр. Мысалы: тіліміздегі «өш» қалып
етістігі көне ... ... ... «өч» ... ... тіліндегі мағынасы Ι) өшу, сөну 2) ыза, кек деген екітүрлі
мағына берген. Өчар ... оты ... ... Азаптың оты өшеді, табы да
кетеді. «Құтағду білікте» «Өчукміш көмур тег- өшкен көмір ... ... кек» ... ... ерки тилмен бил бу тил- Адамды тіліңмен
өшіктірме. Ал қазіргі тілде «өш» етістігінің беретін ... Ι) ... ... яғни ... нәтижесін білдіреді. Қазан астындағы от та
өшіп қалыпты (М.Әуезов. «Абай жолы») 2-ші ... Бір ... ... ... ... ... жойылу. Мысалы: Жан-жақтарында суреттердің
іздері өше бастаған. ... ... Осы ... ... ... ... ... оттың, шамның жанып бітуі, ... ... соң шам ... ... ... ... ... өзбекше « соғаймох- жазылу, емделу. Ұйғыр тілінде де
«сақаймақ» болып осы мағынада айтылады. ... ... ... ... да, ... болу, сауығып кету деген мағына береді. Әрекеттің
нәтижесін беретін бір қалыптан екінші қалыпқа бас ... ... ... ... Яғни ... ... ... қандай нәтиже бергенін
білдіреді. Бұл сөздің диалектілік ... да жоқ ... ... ... жиі айтылады. Оның қазақ әдеби тіліндегі « егде ... ... ... ... мағынасы ауыспалы мағына тәрізді және ... ... ... ... ауысуының сапа өзгерісін білдіріді.
Әрекеттің нәтижесінің қалпын білдіретін «тат-тот» етістіктері ... және ... ... заттардың ауада бөлінуінен пайда болатын тоттық
зат. Тотө тат басудың ... ... ... болатын қызғылт қоңыр зат.
Бұл сөздердің бірі іс ... ... ... ... ... ... ... көне түркі тілінде табиғатқа байланысты
әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... келеді. Қар, буз лқалуғ ерішті. Тағлар суы ағышты- Қар, мұз қалмай
ерісті, таулар суы ... ... ... (59) ... Ашығ ... ... ... «Тасы» етістігі көне түркіде бір ғана мағына берсе
(ернеуінен асып төгілу). Қазіргі тілде 2 мағынада ... Ι) ... ... асуы ... сұйық заттың асып төгілуі. Ал кейінгі қосқан
мағынасы затты бір жерден екінші жерге апару, яғни ... ... ... ... көне ... ... де, қазіргі тілде де көп мағынада
қолданылады. Көне - ескерткіште er, ul, ut, uz ... ... ... ul, ut, uz бұл ... ... ... ... шығып
қалған. Бұлардың мағынасын тек «ет» етістігі білдіретін ... ... ... ... ... бір қалыптан екінші
қалыпқа ауысу нәтижесінде болатын ... ... ... ... ... ... ... айқындылық пен сезімдік тән. Бейнелік
қалыпты білдіретін бір қалыптан екінші қалыпқа ауысу етістіктерін қазақ
тілінде ... орын ... ... бұны екі ... ... бөлеміз.
Ι) Бет- әлпет құбылысын білдіретін қалып етістіктер: тыржи, ақси,
түкси, дүрди, сықси, адырай т.б.
2) Дененің ... ... ... ... ... ... жарби, желпи, қылжи, қалқи, құнжи, барти, ... т.б. ... ... ... ... ... етістіктері мен дененің
құбылу қалпын білдіретін етістіктер «и» жұрнағы ... ... ... ... ... не ... хайуандардың бейне пішініндегі өзгеріс
қалпын білдіреді.
Орындау нәтижесін білдіретін қалып етістіктері ... ... ... әрекетті орындауының нәтижесін білдіреді. Орындаудың өзі белгілі бір
қалыптың негізін көрсетеді, сол ... ... ... ... Орындау қалып етістігі бір қалыптан екінші қалыпқа ауысудың ... ... ... нәтижесін білдірітін етістіктерді іштей 2-ге бөлеміз: Ι)Жасау-
құрау қалпын білдіретін етістіктер. Оған жататын етістіктер; құр, сал т.б.
2) Қырып- жою ... бұз, сын, ... ... ... ... ... ... белгілі бір жаңа нәрсе жасалатындығын аңғартады. Ал
қырып-жою етістіктері ... ... ... ... ... ... Амал- әрекеттің орындау нәтижесінде ... ... ... ... ... ... етістіғі көне түркі тілдерінде «бұз» түрінде кездеседі. Орхон
ескерткіштерінде «буз», «боз» түрінде ... ... ... Мысалы: Өкуш асрук бозуб өз улы қуфлын- Көп есіріп бұзып өзінің
әсем сарайын. ... ... ... ... ... бастым бузқанча-
Табғач халқын жеңдім, ... ... Ал ... ... « ... көне ескерткіштердегі мағынасын сақтап орындау қалпының қырып-жою
нәтижесін білдіреді. Ι. Беркелді ... ... ... ... Мысалы:
Керім әлі де жайбарақат қалпын бұзбастан жан-жағына қарады. ... ... ... талқандау мағынасында. Олар үйді бұзып жатыр.
Қазіргі тіліміздегі «сын» етістігінің мағынасын көне ... ... «сы» ... ... ... ... ... – Доңыздың
аузы сынған. Яғни ескерткіштер тілінде де қазіргі тілде де бір-ақ ... ... ... ... ... Арбалары әрдайым қирайды, сынады,
маған оңдатып алады. (С. Шарипов.Шығ.).
2.2.8. Табиғат құбылысы мәніндегі ауысу қалып ... ... ... болатын түрлі өзгерістің қалпын білдіретін
етістіктер жатады. Бұл семантикалық топты түрік тілінде алғаш атап ... ... Одан ... ... бұл ... ... ... басқа
мәселелерін зерттеу ішінде «состояние ... деп атап ... ... ... табиғат қалып-күйін білдіретін етістіктерді де атап
көрсеткен (60).
Бұл семантикалық топтағы етістіктер табиғат құбылысындағы ... ... ... ... оның қалай жүзеге асатынын білдіреді.
Ерекшелігі: 1. Ол қимыл-әрекет қалпын ... ... ... ... Шық, бат, жау. ... ... күннің батуы. Жаңбыр,
бұршақтың жаууы, желдің есуі, боранның ұйытқуы т.б. ... ... ... ... ... Бұл тек ... ... күйіне
қатыстылығын білдіреді.
2. Табиғаттағы қалып етістігі адамның еркінен тыс, адамның қатысынсыз
жасалатын табиғатқа тән ... ... ... бірге аспан әлеміне қатысты заттардың қимыл-қалып әрекеттерін
білдіретіндіктен, тек астронологиялық атаулардан ғана болады.
Табиғатта, аспан әлемінде ... бір ... ... ... ... мыналар: бат, шық, ес, құй, сөк, там, тын, құй, төк. ... ... бұл ... көне ескерткіштер тілінде бар. ... ... ... ... ... ... ... Көне
ескерткіште Kun batti – Күн батты. Яғни 1) погружаться, нырять ... 2) ... ... –бату, күннің бату мағынасын берген. Қазіргі
тілде «бат» етістігінің мағынасы кеңіген. 8 түрлі мағынада: 1) ... ... ... ... аяқ кіру, қатты тию, ауырту, «сіңу, бойға
тарту», «құру ... ... ... ... ... қинап ауыр тию»,
«күн, ай, жұлдыздың көрінбей кетуі. Сонда ... ... ... ... ... ескерткіштердегі екі мағынасы сақталумен бірге ол
мағыналардың әрқайсысынан басқа жаңа жаңа мағыналар өрбіген.
Сол сияқты «ту» ... Күн, ай ... ... ... мағынада
қолданылады. Көне скерткіште екі мағынада адам, жан-жануарға қатысты және
табиғат құбылысына байланысты ... ... tan, tanearli ulu ... ulu kun toyhi ... ... ... солнце взошло. Бұл етістік
бәрімен бірдей тіркеспейді. Ай туды, жұлдыз туды деп ... ... осы ... ... ... білдіретін қалып етістіктер байқап отырғанымыздай
зат есімдердің тұрақты бір топтарымен тіркеседі. Атап ... ... күн, ай, ... және ... ... – ауа, бұршақ, жауын, жел,
найзағай, таң т.б. табиғат құбылысының қалпын білдіретін етістіктер ... бір ғана ... ... ... ... құй, сөн, ... ... құйды. Жұлдыз сөнді. Таң атты.
Біз табиғат құбылысын білдіретін қалып етістіктерін іштей ... ... ... ... ... бат, ту, тол, шық, сөн,
ат ( таң), жылы.
Күнге байланысты: 1.күннің ... ... ... мағынасын
білдіретін «шық» етістігі бар. Мысалы: Сом денесін ерге құйып тастағандай,
ол күн шыға бай ауылының шетіне ... (Ә. ... ... ... ... көзден таса болған немесе жарықтың қараңғы
қалыпта ауысу мағынасын білдіретін ... ... бар. Көне ... де осы ... береді және «бат» түрінде кездеседі. Мысалы:
Тоғардын күн батарға тегру кезду – ... күн ... ... ... тілде: Біраз жүрген соң күн батты да, ымырт жамылып, жол ... ... ... тағы да бір ... ... ... ... түбірі Радловта жылы болу мағынасын берсе, көне ескерткіштер тілінде
«жылы»- ... осы ... ...... - ... ... келіп, үш түрлі
мағынада қолданылған. 1. Жылыну. 2. ... ... 3. ... ... Тілдің
даму барысында сүйіп қалу және көңіл көтеру мағыналары ... ... ... тек ... ... ... қалған. Казіргі мағынасы:
күннің, оттың немесе дененің қызуымен жылы ... ... ... Жаздағыдай
жайдары тартқан, күн түске қарай тіпті жыли ... (А. ... ... 1. Айдың бастапқы көрінуін «ту» ... ... ... ай туып ... ... ... көріну қалпын «тол» етістігі білдіреді: Ай толыпты. Енді
күн де ... ... . ... ... ... ... Жұлдыздың
көрінгенін аспанда пайда болуын «ту», «шық» етістіктері білдірсе, жүлдыздың
көзден таса болғанын, ... ... ... ... ... ... ... қолданған.(57) «Сем» етістігінің табиғат құбылысына байланысты
бір мағынасы жоқ болу, біту, ... ... ... ... бірте-бірте семіп, жоқ болды. (К.Әлімқұлов. Керталғау)
II. Әлемдегі түрлі табиғат құбылыстарына қатысты ... ... құй, шық, тұр, соқ, ес, тын т.б. ... ... ... ... 1. ... құбылысын білдіретін етістіктер.
Бұған: құй, төк, шық, ... ... ... болғанын білдіретін «шық» етістігі кездеседі. Мысалы: Күннің
көзін жаба бұлт ... қар, ... ... ... болғанын білдіретін құй, төк етістігі. Мысалы:
Нөсерлетіп құйған жаңбыр суы жыра, ... ... ... ... сарқырап
жатыр. (Ә. Н.)
2. Желге қатысты қалыпты білдіретін етістіктер: соқ, ес, тын. ... ... ... ... ... ... желдің пайда болғанын білдіретін «соқ»
етістігі бар. Мысалы: Төбеден соққан күзгі жел ... ішін ... ... ... ... ... мағынасын береді. Желдің күшті соғу ... «ес» ... көне ... ... «еш» ... ... Иазыдын қаты йел ешті – Жазықтан қатты жел есті.
Қазіргі тілде «ес» ... ... ... қолданылады. Біздің
топшауымызда бір ... ... ... ... ... құбылысына
байланысты жел тұру, соғу, ... ... ... ... ... жел ... ... ен даланы аймалай сүйіп ақырын еседі. ... ... ... ... ... ... күштеріне байланысты
айтылатын «тұр» етістігі «тур» түрінде ... ... ... ... ... қалыпта тұрғанын білдірген. Мысалы: «Үзе туман тұрды,
асра тоз туды»- Көкте тұман тұрды, төменде шаң ... Осы ... ... және «құй» етістіктері ескерткіштер тілінде салт мәнде жұмсалып,
қазіргі ... ... ... ...... ... Күч тоғды – Күн
шықты. Ал «құй» етістігі ... ... ... үзе ...... үстіне
жаңбыр құйды. Сонымен бірге ... ... ... ... ... мағынасын берген. Мысалы: «Қамығ үзе йағды » - Жер жүзіне
жаңбыр жауды. Көріп ... бұл ... ... өзгеріске
түскенімен, өзінің ішкі мағыналарын сақтап қалған.
Қорытынды
Тіл білімінде сөз және оның түбірі деген мәселені ... ... ... – ақ қызықтырған.
Қазіргі тілдер, жалпы түркі тілдерінің түбір морфема туралы сөз
еткенде, түбірдің фонетикалық ... мен ... ... кету мүмкін
емес, себебі жалпы түбір сөздің қалыптасуы соның ішінде алғашқы ... ... ... ... буын сипатымен тығыз байланысты. Байырғы
түбірдің бір ... ... ... тілдерінің бойында сақталған. Сөз
таптарының ішінде етістіктер құрамында бір буынды түбірлердің саны ... ... ... аз, ал V-VIII ... ... ... бойынша бір буынды түбір сөздердің ... ... ... түбір есебінде қызмет еткен бір ... ... ... ... ... ... бірақ уақыт өте келе сөздердің
мағынасы көмескіленіп, туынды сөздер негізгі түбір ... ... ... бір ... ... аз ... сондықтан болуы мүмкін.
Қазақ әдеби тілінде етістіктердің түбір тұлғасы, жалаң түбір ... ... және ... ... сырт қарағанда етістіктердің ... ... ... ... ... ... қатар түбір деген ұғым салт және сабақты етістіктермен біте
қайнасып жатады. ... ... ... ... ... мүлдем көңіл
бөлмей немесе етістіктердің сабақтылық, салттылық ... ... ... ... етіс категориясының ішінде салт, сабақтылық
мағыналарын көрсеткен ғалымдар пікірін Қ.Қасабекованың « Бір ... ... салт ... ... ... » деген диссертациялық
жұмысында жан – жақты талдай келе, қазақ тіл ... ... ... ... түрде де, не олардың әрқайсысы жеке – жеке ... ... ... ... болған емес деуге де болатындығын атап көрсеткен.
Тілдегі түбір тұлғалы қандай мағыналы етістік болмасын не ... ... ... ... ... түбіріндегі салттылық, сабақтылық мағыналар – ... ... ... ... ... ...... қоса, объектілік қасиет те бар. Осы объектілік қасиет етістік
түбірінің салттылық және сабақтылық ... зор ... ... түбірінің салттылық, сабақтылық мағынасы тек морфема арқылы
жүзеге аспайды. Түркі тілдерінде, соның ішінде қазақ ... бір ... ... ... ол ... түркі тілдерінде салт етістік емес.
Сол сияқты бір тілдің өзінде әрі салттылық, әрі ... ... ... ... ... ал осы ... ... сонау Орхон – енесей
жазба ескерткіштерінде жатыр.
Етістік мағынасының салт, сабақтылыққа даралануы етістік түбірінің
тым бейтарап, ... ... осы ... ... етті және ... есім ... біртіндеп меңгеру жүйесі дами ... ... ... ... ... ... қалыптаса, орныға бастауы себеп
болды. Кейін табыс септігі өзінің әртүрлі пысықтауыштық мағыналарынан
біртіндеп ... да, іс - ... ... тура ... ... болды.
Етістіктің салттылық, сабақтылық мәнге ие болуы ... ... ... ... етіс қосымшалары арқылы бірінен екіншісіне
ауысып жатады. Бұл салт, сабақты ... етіс ... ... ... жағынан олардың (салт, ... ... тән ... ... ... ... ... сабақты етістіктер үнемі табыс септіктегі ... ... ... ... ... осыдан
субъектімен тіркесетінсалт етістіктер дараланған.
Сабақты етістіктер мен салт етістіктер қимылды және жалпы іс ... ... ... біркелкі болғанымен, олардың лексика – семантика
саласында айырмашылықтар бар: сабақты ... ...... процесңмен, қимыл әрекетімен байланысты болса, салт ...... ...... не ... заттарға қозғалыс, қимыл -
әрекет білдіреді.
Етістіктің ... ... ... біз ... ... категориясы ретінде танимыз. Табыс септіктегі сөзді керек
етіп, тура ... ... ... бар ... ... деп аталады. Ал тілімізде кімді? нені? деген сауалға ... ... ... сөзге сабақталмайтын етістіктер алт етістіктер
деп аталады.
Семантика – тіл арқылы берілетін мазмұн. Тілдің семантикасы қазіргі
таңда тіл ... ... ... күрделі тілдік заңдылықтардың бірі
болып отыр. Себебі тілді семантикалық талдаусыз тілдің табиғаты, дамуын
және ... ... ... ... Сонымен қатар тіл мен адамзат ажырамас
бірлік ретінде қарастырылып отыратындықтан, тілсіз адамзат табиғаты, жан
дүниесін тану үлкен ... әкеп ... ... ... ... жалаң түбір тұлғалы ... ... ... жоғарыда сөз мағынасының ішкі
қасиетін, мағыналық өзгерістерін, етістікті лексика – семантикалық топтарға
бөліп, сөз ... ... ... ... ... ... пікірі
келтірілді.
Бұл топтастырулардан етістіктің семантикасы толық еместігі көрінді.
Мысалы, Маманов еңбегінде ... ... ... ... ... бөлген, бірақ бұл еңбекте ойлау, сөйлеу етістіктері ескерусіз
қалған, ... ... ... 6 топқа бөле отырып, ... ...... топ ... ... ... біздіңше
жетекші етістіктерді ғана лексика – семантикалық топтарға бөлген жөн, ал
көмекші етістіктерді ... ... ... ... мен
қызметіне байланысты қарастырған болмақ.
Жалпы лексика – семантикалық топ дегеніміз не және етістікті лексика
... ... ... алғы шарттарына тоқталсақ, біріншіден,
лексика – семантикалық топ жасалу үшін кемінде екі не одан да көп ... ... ... топтау керек, екіншіден, қазіргі тіл ...... топ ... ... ... топ ... де
қатар қолданылады, бірақ бұл екеуінің айырмашылығы, ... ... ... ... ... сөздер ене берсе, лексика – семантикалық топқа тек бір
сөз табына енетін сөздер ғана ене ... Ал ... ... ... ... ... мынадай шарттарын есепке алу керек.
– Сөздер өзара бір мағыналық ... ... ... ары ... ... ең кіші ...... арқылы байланысып жатуы керек;
– Сөздер (бір лексика-семантикалық топтың компоненті болып саналатын) ... ... ... ... ... ... бірі екіншісін
мағыналық жағынан толықтырып, ұштасып жатуы керек;
... ... ... да бір ... ... ... Лексика-семантикалық топтар іштей семантикалық топтарға бөлініп, сатылай
байланысып жатады.
– Лексика-семантикалық топтың құрамындағы сөздер бір сөз табынан ... ... ...... субъектіге қатысты және қалып
мағынасы жансыз заттың қалпын, адамның қалып – күйін, іс - ... ... ... ... ... бір ... ... қалыпқа ауысу (өзгеру) түбір
етістіктері 100-ден асады. Осы етістіктердің 50-ге ... ... ... ... байырғы сөздер, яғни көне ... ... ... ... ... қалыпқа ауысу бірнеше кезеңдерді қамтитындығын
ескере отырып, 3 үлкен кезеңге ... ... ... ... кезеңі, қалыптың аяқталу кезеңі) және тұлғалық ерекшелігі мен
мағыналарының қолдану ерекшеліктерін топтай келе, көне ... ... ... түбірін үш жікке (түпкі түбірлер, негізгі түбірлер, ұялас
түбірлер) бөлдік.
Жалпы семаларының денаттатық мағынасының ... ... ... ... 8 ...... тобы анықталды.
Ауысу (өзгеру) етістіктерінің үлкен лексика – семантикалық ... кіші ... ... Мысалы, бір ғана сапаның қалпын білдіретін
етістіктер өз ішінде 2 ... ... ... ... қалып етістіктерді
3 топқа, оның ішінде тек адам, жан – ... ... ... іштей 3 топқа, психологиялық ауысу (өзгеру) қалып етістіктерді
шартты түрде 2 топқа, ал олардың әрқайсысын ... ... ... ... бейненің өзгеру амал - әрекет нәтижесін білдіретін қалып
етістіктерді 2 ... және ... амал - ... ... білдіретін қалып
етістіктерді іштей 2 топқа бөліп қарастырдық, ал таза ... ... мен ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерін жан – жақты талдадық.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қалыбаева А., Хасенова А. ... ...... ... ... 1971 ... ... А. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы, Рауан, 1991 ж.
3. Қайдаров А.Г. Структура односложных корней и основ в казахском языке.
- ... 1986 ... ... Е.З. Глагольно именная корреляция гомогенных корней ... ... - ... 1986 ж.
6. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. - Алматы, 1981 ж.
7. Батманов И.А. Язык янисейских памятников древнетюркской ... ... 1956 – 218 ... ... Қ. Бір ... ... ... салт – етістіктердің мағыналық
құрылымы. Автореферат кандидаттық диссертация. – Алматы, 1992 ж.
9. ... Н.П. ... ... ... Издательство АН.СССР,
1940.-302 с.
10. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык ІІ, ч І, Москва, 1952.
11. Мусаев К.М. Некоторые ... над ... ... казахского
языка в после октябрьский период. -В кн. Исследования по тюркологии -
Алматы, 1963, ... ... Л.А. ... ... ... ... 1990.-
61с.
13. Хабичев М.А. Карачаева ... ... ... ... ... КН. ... 1977-110 ... Тумашева Д.Г. Татарский ... ... ... ... ... ... ... ун-та. 1987-188 с.
15. Юнусалиев Б.И. Киргизская лексикология.- ч. 1- Фрунзе, ... ... Г.И. ... ... / ... глаголов в
современном азербайжанском языке. Док. дис.
17. Қалыбаева А. Хасенова А. ... ... ... ... ... түбір етістіктер. –Алматы Қаз ССРГА баспасы, 1957 ж.
18. Маманов Е.Ы. Қазіргі қазақ тілі /Етістік/. - ... ... ... ... тілі грамматикасы. Морфология. (Қазақ ССР Ғылым академиясы, тіл
білімі институты) Алматы, 1967 ж.
20. Қазіргі ... ... ... ... , ... Исаев С Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты.
–Алматы, 1998 ж.
22. ... ... ... ... ... Н. Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы. –Алматы, 2007 ж.
24. Севортян Э.В Этимологический словарь тюркских языков: Общетюркские,
между ... ... ... М: ... 1974. ... Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. –Алматы, ана тілі, 1992 ж.
26. Касабекоа К.К. ... ... ... ... глаголов. Атореферат дис к.ф.н.,-Алматы, 1992г. С.10.
27. Төлеуов Ә. Қазақ тілінің ... ... ... 1981ж.
28. Аманжолов С. Глагольное управление в языке древнетюркских ... ... 1969 ... ... Т, ... М. Тарихи грамматика мәселелері. –Алматы, Мектеп,
1975 ж.
30. Қашқари М. Девону ... ... 1-4 том, ... 1963 ... ... Н.К. Строй тюркских языков. –Москва, 1962 г.
32. Қасабекова Қ. Салт /сабақты/ етістіктердің мағынасының даралануы, ... 1992 ... ... А. ... ... ... Жазушы баспасы, 1976 ж.
34. Оралбаева Н. Қазақ тіліндегі етістіктің категориялары. –Алматы, ... ... А. ... қазақ тіліндегі туынды түбір етістіктер. –Алматы,
1959 ж.
36. Оралбаева Н. ... ... ... ... жүйесі. –Алматы, 1989 ж.
37. Соссюр Ф-де. Труды по языкознанию. –Москва, 1977 г.
38. Кеңесбаев І, Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы, 1975 ... ... К. Тілі ... негіздері. –Алматы, Санат, 1993 ж.
40. Қазақ филологиясы. 2-кітап. –Алматы, 1975 ж.
41. Қазақ филологиясы. 4-кітап. –Алматы, 1977 ж.
42. Нұрмақанова Ә. ... ... ... ... 1982 ... ... М. ... тілінің семантикасы. –Алматы, Рауан, 1981 ж.
44. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. ... ... ... М. ... ... 2001 ж.
46. Маслов Ю.С. Морфология глагольного вида в современном Балгарском
литературном языке. –М-Л. АНСССР, 1963 ... ... А.В. ... в ... ... ... шк. 1975 г.
48. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских ... Том 1-4. спб. 1893 ... ... М. ... ... қалып етістіктер. –Алматы, 1980 ж.
50. Жұбанов Қ. Исследования по казахскому языку. –Алматы, 1936 ... ... Г. Язык ... памятников древнетюркских письменности VIII
веке. –Алматы, 1971 г.
52. Ибатов А.М. Құтбтың «Хұсрау уа Шірін» поэмасының сөздігі (ХІV ... ... 1974 ... ... қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. ІІ –том.
54. Серебренников Б.А. Исторические ... ... ... ... ст. №3, 1975 ... ... мақал мен мәтелдері. –Алматы, Көркем әдебиеті, 1997 ж.
56. Рамстед Г.И. Внедрение в ... ... ... ... ж.
57. Древнетюрский словарь. –Л. Наука. 1969 г.
58. ... Ж. ... ... /Ауд. ... ... ... – 2004-№11-28-
24б; 2004.-№12.-28-40 б; 2005. -№1-2.-65-72 б.
59. «Дана Хихар» сөздігі.
60. Кулиев Г.К. Семантические группы ... ... ... 1975, №5

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сын есім10 бет
Қазақ тілі туынды түбір5 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Адам тұлғасын зерттеудегі тұлғалық қасиетті анықтау24 бет
Ауруды болдырмау және салауатты өмір салтын ынталандыру28 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Ағылшындардың салт-дәстүрлері мен мерекелері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь