Қазақ хандығындағы заңдар жинағын оны қазіргі заманғы билік жүйесіне сай үйлестіру

Кіріспе 3

І тарау. Хандық дәуір мен хандық билік мәселелерінің бастаулары мен ерекшеліктері 7
1.1 Қазақ хандығы дәуірі мен хандық биліктің зерттелуі мен тарихнамасы 7
1.2 Хандық биліктің бастаулары және оның қазақ қоғамындағы маңызы 12
1.3 Қазақ қоғамындағы батырлар институты мен билер институтының билік мәселесіндегі рөлі 24
1.4 ХХ ғ. бас кезінде хандық биліктін жаңғыру себептері мен салдары 39

ІІ тарау. Қазақ хандығындағы заңдар жинағын оны қазіргі заманғы билік жүйесіне сай үйлестіру 45
2.1 Билер сотын қазіргі заман талабына сай келтіру және қолданыс аясына енгізу 45
2.2 Жеті жарғы мен Ата заңымыз Конституциямызды салыстырмалы талдау 48
2.3 Биліктің бөліну принципінің бүгінгі конституциялық ережелерінің қазақ мемлекеттігі тарихындағы көріністері 51

Қорытынды 55
Сілтеме әдебиеттер тізімі 57
Негізгі оқулықтар
Мерзімді басылымдар
        
        М а з м ұ н ы
Кіріспе 3
І ... ... ... мен хандық билік мәселелерінің бастаулары мен
ерекшеліктері 7
1. ... ... ... мен ... ... ... мен ... 7
2. Хандық биліктің бастаулары және оның қазақ қоғамындағы маңызы 12
3. ... ... ... ... мен ... ... ... рөлі 24
4. ХХ ғ. бас кезінде хандық биліктін жаңғыру себептері мен ... ... ... ... ... ... оны қазіргі заманғы билік
жүйесіне сай үйлестіру 45
2.1 Билер сотын ... ... ... сай ... және қолданыс аясына
енгізу 45
2.2 Жеті жарғы мен Ата ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі конституциялық ережелерінің қазақ
мемлекеттігі тарихындағы көріністері ... ... ... ... 57
Кіріспе
Қазақстан Республикасының саяси жүйесі күрделі өзгерістер қарсанында
тұрғаны анық. Алайда, қандай да саяси құбылысты оның ... ... ... ... ашпай қарастыру үлкен қателікке алып келу қауіпін
төндіреді. Сол сияқты қоғам болсын, мемлекет болсын оның ... ... ... ... ... ... шығармаған абзал және ол нәтижесінде
неғұрлым толық жауаптар алуына себеп болады.
Жалпы билік феномені саяси қатынастардың негізі ... ... ... ... Билік мәселесіне, оның іске асу ерекшеліктеріне қатысты
әлемдік саяси ілім тарихында ... да, ... да ... мен ... ... Әрине, биліктің табиғаты қай жерде
болсын бірдей, бірақ оны жүзеге асыру жолдары, механизмдері әр ... ... ... ... ... ... классикалық нұсқасын ұсынған, оның
негізін ... ... ... Ш. Л. ... өзі: мемлекеттің әр
кеңістіңтің басқару формасы сәйкес болады және елдің көлеміне сүйенбей оның
жазасыз алып қондара салуға ... – деп ойын ... Бұл ой ... де ... Бұл ... ... отырып, алдыңғы дәстүрлі ... де ... ... мен мемлекет құрылысына жауап беретін ... орын ... деп ... әбден болады. Сол сияқты, қазіргі Қазақстан
Республикасында да орын алып ... ... ... ... ... ... ... мен президенттік институттың күштілігі бүгінгі саяси
ахуалға жауап беретін жүйе деп айтуға толық ... бар. ... ... дұрыстығын дәлелдейтін – одан шыққан нәтиже болып есептеледі.
Дәстүрлі қазақ елінің саяси ... ... ... ... ... ... дәстүрлі сипатқа ие болғандықтан да шығар, онда
атқарушы, сот жүргізу сияқты ... заң ... ... ... ... негіз бар болғандай. Оның функциясын хандар мен билер, ... ... ... Бірақ, қазақ елінде демократиялық режимнің басты
принциптерінің бірі ... ... ... орын алған. Бұлар – билер, билер
алқасы, құрылтай, тіпті ханның өзі сайлану арқылы ... ... ... ... ... ... ... «жазылмайтын заңдар»
кеңінен орын алған. Әйтсе де, Е. А. Әбілдің айтуы бойынша ХV-ХVI ғасырларда
Қазақ хандығында жоғарғы заң ... ... ... ... мен көшпелі
қоғамдастықтын өкілдерінің съезі ... ... ... басқару
жүйесінде – хан кеңесі мен дуан – ... ... және ... ... орын алған. Біріншісіне ... ... ... мен ... ... кірген дуан атқарушы билік органы болатын...»
Т. Сұлтановтың тұжырымдауы бойынша ... ... ... ... екі кезеңге бөліп қарауға болады. Бірінші кезеңде,
ХV-ХVI ғасырларда, мемлекеттік билік органдарының ... ... ... ... ... ғана ... болатын. Екінші
кезеңде, XVII мен ХVIII ғасырдың басында ... ... ... ... ... ру басыларының билігі ... ... ... ... ... ... – дейді Т. Сұлтанов.
Осылайша, біз билік жүйесінде өте ... ... ... аламыз. Алдынғы ханның астамшылық, жеке билігін тежейтін ... ... ... ... ... ... болып есептелетін
тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесінің Қазақ хандығы жағдайында ... және ... ... ... ... ... бөлінуінің
осындай маңызды көрсеткіштерінің біздің дәстүрлі мемлекетімізде орын
алғаны, сол ... бұл ... ... ... Қазақ хандығында да болғаны
туралы айтуға негіз береді, яғни біздін де бұл ... ... ... ... ... ... ... билік жүйесін тежелейтін
өкілді билік құрылымы болған. Қазақ хандығында бүкіл атқарушы ... хан ... ... ... Қазақ елінің басшысы – хан мұралық немесе тағайындау
арқылы ... ... ... ... келетін. Бұл, әрине қазақ тарихында,
тәжірибесінде демократиялық нышандардың жарқын ...... ... ... ... мемлекет құру үстіндегі ел үшін өте маңызды. Бұндай
жүйенің біздін елде қалыптасуының көптеген себептерін атауға болады, алайда
мына екеуі айқын: ... ... ... ... ... ... елі басшы ретінде әрқашанда күшті ... ... ... мемлекеттің көптеген рулардан құрылуы, олардың
арасында ымыра, келісім пайда болу ... ... ... ... Сол ... де ... ... жауап беретін тұлғаны сайлау
әдісі орнықты, екінші жағынан бұл Елбасының үш жүзбен бірдей ... ... үш ... ... қамтамасыз ететін тетік.
Тақырыптың өзектігігі.
Қандай да қоғам өзінің даму барысында белгілі бір кезеңдерді басынан
өткізеді. Сол сатыларды зерделеп, әр ... ... ... басса, ол
қоғамның келешегі де баянды болатындай. ... ... даму ... өз ... ... білу біз үшін де барша қазақ үшін де маңызды
болып ... Бұл өз ... ... ... ала ... келешекке
бағдар ұстауға да өз үлесін тигізері баршамызға аян.
Бұл тақырыпта қарастырылған ... ... ... ... ... оның ... кезеңіне дейінгі аралықтағы Қазақ
хандығындағы биліктің іске асу ... мен ... сол ... ... мен ... институнының қоғамдағы рөлі және олардың сол
қоғамдағы ықпалы тақырып ... ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырылуының негізгі тетіктері, оның ішінде Ханды сайлау негізінде таққа
отырғызу мәселесі, Хан мен ... ... биік ... ... ... ... ... ондағы батырлардың рөлі зерттеу жұмысының негізгі
арқауы болады.
Сонымен қоса, дәстүрлі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... баса ... аударылады.
Жұмыстың зерттелу деңгейі.
Қазақ хандығындағы билік мәселесі бұған дейін де ... ... ... ... Жұмыс барысында «Қазақ хандығындағын» зерттеу
мәселесі жайлы теориялардың негізін қалаушылардың ... ... ... [2], Мұхаммед Хайдар Дулати, еңбектері қарастырылған.
Сонымен қоса ... ... ... ... жайлы өз
идеяларын ұсынған ... және ... ... атап ... ... ... С. К. Ибрагимов, И. Я. Златкиннің, В. А. ... де ... ... ... ... ғалымдардың барлығы ғылымға өзінше бір
үлес қосқан ғалымдар. Олардың идеялары әркезде болса да қолданылады ... ... ... ... ... ... ... бірден-бір
қайнар көз болып табылады.
Жұмыстың зерттеу объектісі.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... табылады.
Жұмыстың мақсаты. Зерттеу жұмысының мақсаты болып Қазақ хандығындағы
биліктің қандай жолдармен қалай ... ... ... ... ... сәйкес мынадай міндеттер анықталды:
- Хандық билікті зерттеген ғалымдардың концепцияларын анықтау.
- Хандық биліктің негізгі ... ... ... қазақ қоғамындағы демократиялық принциптерді анықтау
- Дәстүрлі қазақ қоғамындағы билер сотын қазіргі жағыдайларға сай
үйлестіру мәселесін анықтау.
Зерттеудің ... ... ... хандық билік негізінде құрылу процестері.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы.
Зерттеу барысында келесі ғылыми нәтижелер алынды:
- Хандық биліктің жүргізілуіне өз ... ... ... бердік. -
Қазақ хандығындағы демократиялық үрдістердің қалай ... ... ... ... ... ... ... Республикасының
қолданыстағы билігін өз тұжырымыз негізінде салыстырмалы талдау жасадық.
- Билер ... ... ... ... ... жолдары қарастырылды.
Зерттеу жұмысының әдістемелік негізі.
Зерттеу жұмысын жазу ... ... ... ... ... ... ... баспасөз басылымдары қолданылды.
Жұмыстың тәжірибелік маңызы.
Қазақ хандығындағы билікің жүзеге асырылуның кей жақтарын қазіргі
билікке үйлестіру ... ... ... жұмысының көлемі мен құрылымы.
Бітіру жұмысы екі бөлімнен, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен
тұрады. Жалпы ... ... ... - 60 ... ... дәуір мен хандық билік мәселелерінің зерттелуі. Хандық биліктің
бастаулары мен ерекшеліктері.
1. Қазақ хандығы дәуірі мен биліктің ... мен ... ... Қазақ хандығы дәуіріне қатысты ... ... ... ... Кез келген тақырыптың зерттелуіне
үңілмей мәселенің ... ... ... ... 1945–1991 жылдар аралығында
жазылған Қазақ хандығына қатысты негізгі еңбектерді біршама жүйелеуді, оған
шолу жасауды жөн көрдік. ... дәл осы ... ... ... ... ажырамас бір бөлігі болып орныққан еді[1]. Аталмыш
дәуірдегі ... ... ... ... ... ... бір
кезеңдерге бөлуді мақсат ете отырып, бұл ... ... Г.Ф., ... ... Р.Б., т.б. ... ... еңбектері жарық
көргендігін де айта кеткен жөн. Себебі олар осы көтеріліп отырған мәселенің
тарихнамасын жасау бағытындағы ... ... ... ... ... да, алғашқы бағыттар еді.
1945 жылы Қазақ ССР ҒА – сында тарих, ... және ... ... ... ... ... институтқа таптық тұрғыдағы
зерттеу міндеттерін қоя ... ... ... ... ... ... ... органдарына ұнамады. Өйткенді дәріптеу, хан
–сұлтандарды мадақтау көп айтылған деп бағаланды. 1957 жылы ... ... жаңа екі ... ... ... томына бұрынғы олқылықтар
ескерілгенімен дерекнемесі жеткіліксіз еді. Мұндай кемшіліктер ... ... [41] Сол ... де ... алдында көпшілікке беймәлім
немесе аз танымал араб, парсы, түрік және қытай ... ... ... енгізу сынды өзекті жұмыстар тұрды.
Шығыс авторларының шығармаларындағы Қазақ хандығы жөніндегі ... ... ... тыңғылықты жұмыс атқарған, Қазақстанда
шығыстану негізін қалаған ғалымадардың бірі – С.К. ... ... ...... ... ... ... Т.И Сұлтанов
пікірінше, тарихшының мақаласының ... ... XV ... Шығыс
Дешті Қыпшақ пен XV-XVI ғасырлардағы Қазақ хандығының ішкі, сыртқы саяси
жағдайлар болған екен. Алайда, ... XV-XVII ... ... және ... ... ... мемелекеттілігінің қалыптасуына
қатысты деректік қорды көбейтудегі қызметі өте зор. ... ... ... ... олар мыналар: Масуд Бен Осман Кухистанидің
«Тарихи Абухайр-хани», ... ... ... ... ... ... ... «Михмани-наме-и Бухара»,
Қашқар қолжазбасы, Сейфи қолжазба, Сейфи қолжазбазиде-и носрат-наме» сынды
туындылар. Ол көп ретте шығыстанушы А. ... ... ... ... ... ... А. ... Шайбани-ханның қалай Темір империясын
жаулап ... ... ... ... үшін ... ... осындай тақырыптарға арналған еңбектері бар. Қазақ хандығы
дәуіріне ... ... ... ғылыми мақала жарияланған
автордың арасынан Б. Ахмедов, Р. ... ... ... ... ... жұмыстарындағы бағыт біздің тарихқа тікелей арнап жазылмаса ... мол. ... ... ... ... ... бір
ғанибет іс болар еді.
ХV-ХVIIІ ғасырдағы Қазақ хандықтарының тарихы жөніндегі ... ... ... ... ... ... С. ... еді. Алайда, ғалымның дүниеден ерте кетуіне байланысты ... (Н. Н. ... К. А. ... В. П. ... ... ... М. С., Акимушкин О. Ф.) көмегімен 60-жылдардың
соңында жинақты аяқтады. Қазақстан ... ... алар ... Онда ... орта ... ... авторларына анықтамалар
берілген[38]. Аталмыш жинақ XV-XVIII ... ... ... жатқан көп беттерін қалпына келтіруге жәрдемдесті
XV-XVIII ғасырлардағы қазақ-орыс ... ... ... мен ... ... жасау да тарихымыздағы бір қатар
проблемаларды қамтыған еді. Бірақ, онда ... ... ... тоқталу басым. Біздің зерттеуіміздің аясынан шығып та кетеді.
Белгілі ғалым В. П. Юдиннің моғолдар ... және ... ... басқа көршілес халықтармен байланысы жайында, сондай-ақ Мұхаммед Аваз
шығармасының ... ... ... ... ... ... Ортағасырлық дәуірдің құнды шығармаларының бірі «Таварих-и гузида-
йи нурсат-наменің» А. ... ... жеке ... ... ғана ... ... Азияда ғылыми ортаның зор ынта-ықыласын
туғызғаны да рас. Ал, XVI ... ... XVII ... ... яғни ... 130 жылдай мерзімдегі Моғол мемлекетінің ... ... ... О. ... ... кездестіреміз.
Парсы, тәжік және түрік тілдеріндегі деректерге сүйенген автор, Моғолстан
мен қазақтардың, өзбектердің ... ... ... Азия ... қалай әсері болғандығын да сипаттайды. [41]
Қазақстанның орта ғасырлар тарихының қажымас ... ... ... талдау нәтижесінде еліміздің өткеніне
қатысты көп проблемаларды көтеріп жүрген ғалым. Оның оңтүстік ... бойы ... XV–XVI ... ... ашуы және ол ... ... күрестерді суреттеуі еліміздің тарихындағы жаңа беттер еді. Қазақ
мемлекеттілігінің қалыптасуының факторы болатын бұл ... ... ... ... археологиялық қазба жұмыстары дәлелдеп отыр.
Бірақ әлі ... ... ... ... мен ... ... әрі матаса
өрбімей қалып тұр.
Т.И. Сұлтановтың Орта ... ... ... ... ... ... танымал. Қазақ хандығының құрылуына
шығыстанушының өз жорамалы бар. ... ... XVI ... ... ... XVI ғасырдың 80-90 жылдарына жатқызады. Ал, ... ... ойын ... ... дербес Қазақ хандығының құрылуын
1465-1466 жылдарға апарады. Т.И.Сұлтанов болса, ... ... ... ... ... ... Қыпшақтағы саяси оқиғалардың қазақ
хандығының құрылуымен аяқталғанын атап, хандық туралы ... ... ... ... ... ... қолжазбасын (XVI ғ) ... ... онда ... ... ... ... ... басқа жайттар қамтылады да, олар мемлекеттілікті зерттеуде ... ... ... ... ... ғасырлардағы деректерді қазақ
халқының тарихының негізгі сауалдары бойынша кандидаттық ... еді. Сол ... де оның ... ... ... көп ... заңды деп айтуға болады[1]. Оның ұлттық тарихымызды ... ... ... зор. ... ... ... ... В.Я.Басиннің еңбектерінен XVI-XVIII ғасырлардағы қазақ – ... әр ... екі жақ ... т.б. ... дүниелерді
ұшырастырамыз. Онда орыс халқының рөлін күшейтіп көрсету де байқалады.
Қазақ мемлекеттілігінің алтын бесігі – Маңғолстанның әлеуметтік ... және ... ... сауалдары тұңғыш рет К.Пишулинаның «Юго –
Восточный Казахстан в ... ... XVI вв» атты ... ... – ғылыми көшіліктің жоғарғы бағасына ие ... ... ... Онда ... құлдырау себебі мен Қазақ хандығының
құрылуының алғы ... жан – ... ... ... ... ... ... қорғаған. Бұл монография құндылығын
қысқаша тұжырымдасақ, ол біріншіден, ... ... ... ... айқындайды.
Екіншіден, әлеуметтік – экономикалық сипаттама алғаш рет деректеме
негізінде беріледі. Оңтүстік ... ... ... ... ойынша
аралас (көшпенді, жартылай көшпенді, отырықшы – жер, өңдеуші, қалалық)
болады да ... ... ... ... өмір ... яғни ... жылы «Ғылым» баспасынан бес томдық «Қазақ ССР тарихының» X–XVII
ғасырларды қамтитын орысша екі томы шықты. Томды ... ... ... ... ...... саяси және мәдени тарихын, оның
ішкі және сыртқы аспектілерін, этногенез проблемаларын аса ... рет ... ... ... ... мен Қазақ хандығының
құрылуына бір тарау арналған аталған ... ... ... ... рет Ақ Орда және ... өзбектер, Моңғолстан, Ноғай Ордасының саяси
тарихы толық көрсетіледі де, Қазақ хандығымен байланыстырылады.
1974 жылы Ш.Ш.Уалиханов атындағы тарих, археология және ... ... ... және орта ғасырлар тарихы, 1979 ... ... ... Қазақ қандығы дәуірін қамтитын деректік
қорджың едәуір ... ... ... жаңа ... ... ... ... Деректанулық сипаттағы ... ... ... ... дұрыс. XVI – XVII ғасырлардағы қазақ
халқының тарихын баяндайтын жаңа ... ... ... енгізілді.
Олардың негізіндегі тарихшысөз еңбегінде XVI ғасырдың 2-жартысындағы Қазақ
хандығының ... ... ...... ... ... ... хандығының
шайбандықтар мен аштар хандықтармен, Орыс мемлекетімен қарым–қатынастары,
қазақтардың қырғыз, өзбек, ... ... одақ құру ... ... ... Сырдария қалалары мен Тәшкеннің қазақ
хандары билігіне көшуі де ... ... ... көптеген маңызды
мағлұматтарынан хабар беретін деректер екендігі көпшілікке аян. ... ... ... ісі ... Ол ... ... ... орта ғасырлық тарихымыздың кебір тұстарын нақтыландыра түседі.
Жалпы, Қазақстан мен Орта Азияның XVI-XVIII ... ... ... ... және ... ... тарихымен
айналысатын ғалымдар әр жылдары жарияланған ... ... ... соқпай кетпейді. Олар: МИКХ, «материалы по историй киргизов и
киргизы», «материалы по историй ... и ... ... т. б. ... кеңестік Орта Азиялық республикалар тарихын аталған жиынтықтар
бірін-бірі толықтырып отыратын ... ... ... айрықша.
1981 жылы «феодолизм дәуіріндегі Қазақстан» жинаға шыққан еді. Онда
К.Пищулинаның Қазақ хандығының XVI ғасыр соңындағы ... ... ... М. ... ... – орта азиялық байланыстар тарихы,
оның ... ... ... ... ... ... жазған
мақалалары бар. Ал, Т. Сұлтанов ... XVI-XVII ... ... ... ... ... ғылыми хабарлама жасап әлеуметтік
сатыдағы сұлтандар рөлі мен ... ... де, ... ... құрылымынаң
хабар береді. [2]
Ресей архивтерінің, елшілік бұйрықтарының материалдарының пайдаланы
отырып А. Исин XVI ғасырдағы Қасым хан тұсындағы ... ... ... ... болу жылы ... қызықты мәліметтер тапқан. А.
Исиннің ... ... орта ... ... кей ... егжей-
тегжейлі зерттеуге көмектесері анық. Сондай-ақ, XVII ғасырдағы орыс-үнді
қарым қатынастарынан да қазақ ... ... ... қазақ
көпестерінің Үндістанға мал айдап апарғаны ... ... ... ... ... сыртқы саяси, экономикалық байланыстарының
барлығын жүйелеу күн тәртібінде тұр. Ол тәуелсіз еліміздің ... ... ... ... мемлекеттермен қарым-қатынасты күшейту үшін де
қажет.
К. Пищулинаның Сыр бойы қалалары жайындағы шығыс ... ... ... ... ... Орта ... ... топтастырған еңбектері археологиялық, архитектуралық
зерттеулер үшін де аса құнды деп ... ... XVII ... ... Жоңғар хандығының өзара
байланыстары тек көрші халықтарын ғана ... XVIII ... ұлы ... патшалық Ресей мен Цинь империяларының сыртқы саясатында елеулі
орын алған. Жоңғар хандығының тарихы И. Я. Златкиннің, В. А. ... ... ... В. С. ... В.А. ... ... ... еңбектерінің XVIII ғасырдағы Қазақ-Жоңғар қатынастарын
кездестіруге болғанымен бұл мақала ... олар ... ... Біз үшін М. ... XVI ... ... ... хандығының көрші мемлекеттермен сыртқы-саяси ара қатынасының ... ... ... Онда ... ... ... ... халықтары
мен қазақтардың жасаған араластығы айтылады. Шығыс деректері негізінде
жазылған бұл ... ... ... үшін орны ... ... мемлекетінің, Моңғолстан мемлекетінің, Ноғай Ордасының
тарихы монографиялық дәрижеде зерттеулі Қазақ ... ... ... ... жаңа тұрғыдар қарауға жол ашты. Бұл мемлекеттер тарихы
Қазақстан тарихымен астасып жатқаны шындық.
«Арал өңіріндегі көшпелі ... атты И. Т. ... ... ... бойындағы Қазақстан жерін мекендеген ру-тайпалары құрамы
мен қазақ-өзбек этникалық байланыстары зерттеліп, ... ... ... ... XVII ғасыр аяғында біртұтас қазақ хандығының тарихы аяқталады
да қазақ хандықтарының тарихы басталады деген ... ... еді. ... ... ... ... ... қыры анықталған. Шығыс
деректері негізінде ... ... ... ... ... ... ... қамтылған.
Алдымызда қазақ мемлекеттілігінің қанар басталуын идеологиялық
нұсқауларсыз ерікті ... жазу ... тұр, және де ... ... ... ... ... Қазақ хандығының өткенің зерттеу
жеткіліксіз. Кеңестік ... ... ... ... ... мәдениет, дін, мемлекеттік нышандары, т. б. көп жайттар екеріле
қоймағаны рас әйтсе де, ... ... ... ... еш ... ... Ол дәуірге қатысты шығыс дерекетері жинақталады[36]. Барлығы да орта
ғасырлық тарихымызды қамтитын орасан зор ғылыми мұра ... қала ... ... ... хандығының тарихы жөніңдегі шығыс
деректері мен алынған материалдар жинағын ... ... ... 1969 ... ... шығуын әкелді. Ол туралы кезінде Д. И. Дулатова мен
Е. Мозгунованың рецензиясында әділ баға берілген еді. ... ... ... мәні қажеттілігі айқындалған. Осы жинақты негізге ала отырып кеңестік
дәуірдегі (1945-1991) Қазақ хандығының зерттеу тирихын екі ... ... деп ...... ... ... Бұл кездері шығыс тілдеріндегі
деректік қор ...... ... ... ... ... деректік қор одан
сайын көбейе түседі де, оны көптеген мамандар (археолог, лингвист, этнограф
т.б.) ... ... ... ... ... ... шешті
[2]. Жалпы қоғамдық ғылымдардың дамуына ықпалын тигізді.
1.2 Хандық биліктің бастаулары мен оның қазақ қоғамындағы ... ғғ. ... ... ... ... ... ... біршама жақсы қарастырылған деуге болады. Сол себепті де
аталған дәуірді өз ішінде кезеңдерге ... оның ... ... тарихтың белестері алынады. Тарихи даму барысында саяси оқиғалар мен
құбылыстар ... бір ... ... ... ... өзіндік
алғышарттары болады. Сондай әсер етуші, ықпал жасайтын ... ... ... ... және т.б. ... ғғ. ... аумағында болған көптеген саяси оқиғалар мен
құбылыстардың, мемлекеттік құрылымдардың ішкі және сыртқы саяси ... ... ... ... – хандық билікті мұралану мәселесі жатады.
Бұл мәселе біз қарастырып отырған кезең ішіндегі ... ... ... оны олардан ажырату өте қиын. Сондықтан да билікті
мұраланудағы мәселелер көп жағдайда ... ... ... ... ... ... турде назар аударылмады. Билікті мұралаудың моңғолға
дейінгі және моңғол үстемдігі кезіндегі дәстурлердің ... ... ... XIII-XV ғғ. ... ... даму ... түсінеге
мүмкіндік береді. Сондай-ақ мұралану мәселесіндегі екі ... ... ... көріністері XIII-XV ғғ. Этникалық ... ... ... ... ... барысы мен бағытын, ішкі ағымдарын
айқындауға әрбір тарихи кезеңдердегі екі ... ... ... ... Сол ... де ... билікті мұраланудағы
моңғолға дейінгі – қыпшақтық немесе жергілікті дәстүр мен ... ... ... ... XIII-XV ғғ. этносаяси тарихтын маңызды
бір тармаға болып саналады.
Билікті мұраланудағы қыпшақтық дәстүр дегеніміз – биліктің ... ... ... өтуі ... ... ... ... биліктің
әкеден тікелей ұлға, одан немереге берілуі болып саналады.
XIII ғ. басында моңғол жаулап алушылығының ... ... ... ... моңғолдық жүйе енгізіліп, жоғарғы билікті
басқару, оны мұралануда моңғолдық дәстүр орнығады. Ал XV ғ. ... ... ... ... ... ... ... жетіп,
моңғолдық дәстүрді ығыстырады. Үлкен мәні бар бұл ... ... жаңа ... деп ... ... яғни Керей мен Жәнібек сұлтандардың
жеке мемлекет құрып, онда билікке келуі – моңғолға дейінгі ... ... ... Бұрынғы дәстүрдің қайта жаңғыруы, оның күрес арқылы жеңіске
жетуі XIII-XV ғғ. этносаяси дамудың қорытындысы болды. Сол ... де ... ... мұраланудағы моңғолдық дәстүрдің өзгеріске ұшырауының
себептері мен ... ашып ... ... ... ... ... ... бұрын-сонды тарихнамада арнайы түрде
қарастырылмаған. Сондақтан да мәселені шешуде бізге біршама ... ... ... ... ... ... оны ... тырысып,
қарастырып көрелік. XIII – XV ғғ. Аралығындағы тарихи дәуірді ... ... ... екі ... бөледі. Бірінші кезеңге XII ғ ... XIV ғ. ... ... ... немесе моңғолдар үстемдігі кезеңі, ал
екінші кезеңге – XIV ғ. ортасынан XV ғ. ... ... ... яғни
моңғолдар үстемдігінен кейінгі кезең жатады. Жошы Ұлысының негізінде
құрылған Алтын Орда мен Ақ ... ... XIVғ. ... ... көз жүгіртелік. [16]
XIVғ. Бірінші ширегінде қайтыс болған парсы патшасы тарихшысы ... – дин мен XVғ. ... ... ... Натанзидың еңбектерінде Орда
Еженнен бастап, Тоқтақия ханға дейінгі Ақ Орда (Орда Ежен ұлысы) хандарының
билік құрған кездері мен сол ... ... ... ... Бұл
деректер бойынша Орда Ежен Ұлысында әкесінен соң таққа көп ... бірі ... ... соң ұлы – ... сасы – Бұқа ... соң оның ұлы ... онан соң оның ұлы – Мүбәрәк қожа хан: Шымтай ... соң оның ... хан, одан ... оның ұлы ... ... ... отырған. Дәл осындай
жағыдай Алтын Ордада да ... ... ... ... ... оның ... немересі Менгу – Темірден Бердібек ханға дейін, кейбір ... ... ... ... ... ... ... Билікті
мұраланудағы бұл дәстүр моңғодық дәстүр – XIV ғасырдың ортасына ... ... Өз ... белгілі бір себептерге байланысты бұл дәстүрде
аздаған ауытқулар ... ... ... ... ... ... ... Басым көпшілігінде ол өзіндік жолды ұстанады. Оған сырттан ешқандай
күш әсер ете алмайды. Осылайша, XIII – XVғғ. ... ... ... хандық билік тікелей әкеден балаға мұраға ... ... мұны ... ... моңғолдық дәстүрдің көрінісіне жатқызамыз.
Алайда, бірінші кезеңдегі бір ғасырдан астам уақыт ...... ... жоқ. Этникалық тұрғыдан алғанда, XIV ғасырдың ортасына таман
Дешті Қыпшақтағы барлық моңғолдық ... ... ... ... ... мұндай этникалық өзгерісті XIV ғасырдағы араб
географы, әрі саяхатшысы әл – ... ... ... ... ... қыпшақтардың елі болатын. Бірақта татарлар оларды бағындырып,
қыпшақтарды ... ... ... олар ... ... ... ... жері моңғолдардың табиғи және нәсілдік қасиеттерінен асып түсті.
Олардың бәрі бір рудың адамдары ... ... ... ... Моңғолдық
этникалық элементтердің түріктенуі немесе ... ... ... зор рөл ... баса ... керек. XIII ғ. 50-ші ... ... Орда ... ... ... діні дендей еніп, олардың рухани
өмірінде жетекші орынға ие болды[48]. Біздің бұл ... ... ... ... бола ... ғ. бірінші ширегінде Өзбек ханның Алтын ... ... ... ресми діні етуі, дәл осы тұста Ақ орда ханы ... ... кең ... ... – жергілікті тұрғындардың бәрінің, оның ішінде
моңғолдық элементтердің де мұсылман болғандығын ... ... ... XIII ғ. басынан бастап жергілікті қыпшақтық ортада бір
ғасырдан астам ... бойы ... біте ... нәтижесінде тілдік,
әдет–ғұрыптық, салт–дәстүрлік айырмашылықтар ... ... ... Ал ... ... толық орнығуы барлық этникалық элементтерді бір
арнаға, біртұтас ортақ рухани ... ... ... XIV ... таман Дешті Қыпшақта бір ғана ... ... ... ... Кешегі қарапайым моңғолдар қыпшақтарға, нояндар
әмірлерге, баһадүрлар ... ... ... ... ... дәстүрлері, оның ішінде қыпшақтардың мұралану дәстүрі де
жоғарыда ... ... ... ... ... орнығады. Тек қана
билікті мұралануда Шыңғыс хан ... ... ...... ... қалады.
XIV ғ. 60-70 жж. Алтын Орда тарихында болған ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге ... ... ... де ... ... Осы кездерден бастап жергілікті
тайпалар мен түріктенген моңғол ... ... мен ... ... ... роль атқара бастайды. Алтын Орданың батыс бөлігінде 1360-
1380 жж. Қият тайпасының әмірі ... ... ... ... ... ал шығыс бөлігінде қият, Исатай, оның ұлы Жыр-Құтылы, Моңғолстанда
Дулат тайпасының әмірлері хан тағына кімді ... өз ... ... хан тағына өз мүдделеріне сай ... ... ... жағдайда алып тастап отырды. Осылайша, хандық ... ... ... ... ... ... ... моңғолдық дәстүрдің принципіне биліктің әкеден
ініге не немере туысқа емес, тікелей ұлдарға берілуі ... Мұны ... өзі іс ... ... Ол ... бес-тоғыз мыңдық үйді еңшіге
бергенде, інілеріне 1,5-4 мыңдық түтін бөледі. Сондай-ақ 1219-1221 жж. Орта
Азия мен ... ... ... ... ұлдары мен бауырлары бас
қосқан жиынды Шыңғыс хан тақ мұрагері ... ... ... ... ... ... кейін, кесімді пікірді өзі айтады. Тақ мұрагері болып төрт
ұлдың бірі – ... ... Осы ... яғни ... әкеден тікелей
ұлдардың біріне берілуі XIII ғ. басынан ... ... ... ... ... заң, ереже түрінде қабылданады. Ал бірақ та,
жоғарыда атап көрсеткеніміздей, бұл ... бір ... ... ... ... күшін жоя бастайды. Билікті мұраланудағы моңғодық дәстүрдің ... ... ... және ... ... мен ... ... және бір-
бірімен өте тығыз байланыста болды. Неғұрлым қыпшақтану процесі тереңдеген
сайын ... ... де ... жоя ... ... ... XIV ... таман Жошы ұлысында моңғолдар ... ... ... ... ... ... ... мұраланудағы Шыңғыс хан
енгізген тәртіптің де жойылуынан деп ... ғ. ІІ ... мен XV ғ. ... ... ... ... болған саяси оқиғаларды моңғолдарға дейінгі қыпшақтық
дәстүр мен толық жойыла ... ... ... ... ... ... ... тағымды Тоқтамыс ханнан Барақ ханға дейінгі
аралықта, (1395-1428 жж.) 15-ке жуық адам ... ... ... ... Тоқтамыстың, Темір-Құтылық ханның ұрпақтары болатын. ... ғана ... соң ... ... ... алса, көпшілігі
әмірлер мен бектердің қолдауымен тізгінді ұстаған. Сол ... бір ... ... ... аға, іні, ... туыс ... келеді.
Нақтылап айтар болсақ, Тоқтамыстың ұлдары: Жалаладдин, Керімберді,
Кебек, Жаппарберді, Мұхаммед, Шәдібек ханның, ... ... ... ... Жошылық хандар таққа отырады. Ал 1428 ж. Барақ ханнан соң Ақ Орда ... ... ... ... ... 17 жасар Әбілхайыр хан
отырады. Әбілхайырдың билікке ... ... ... ... ... да ... әмірлердің шешуші роль атқарғаны анық көрініп тұр. ... ... ... хан ... ... хан және оның ... ... хан өздерінің іс - әрекеттері арқылы бұрынғы ... ... күш ... ... іс - ... жергілікті ру-тайпа басшыларының
қарсылықтарына ұшырап отырады. Оның бір дәлеліне – 1457 ж. Сығанақ түбінде
«көшпелі ... ... ... ... ... ... көп ... біріне Дешті Қыпшақ әмірлерінің хан жарлығына
құлақ аспай, әскер жібермеуі, оған ... ... ... ... ... болды.
Ал Мұхаммед Шайбани болса, бұл мәселеде атасынан озып, моңғолдық
ежелгі ережені Мауренахрда заңдастыруға тырысады. Сол себепті де ол ... жж. ... рет ... ... ... ... дін ... осы мәселені күн тәртібіне қояды. Пікір – ... ... өз ... ... ... ол ... наме ... кітабының
авторы Фазлаллах Ибн Рузбехан Исфахани болды. Кітаптың екінші тарауы ... ұл бар ... ... мұрагерлікке тағайындау туралы пікір сайыс»
деп ... ... ... бұл ... ... ұйымдастыруда өзіндік бірнеше
мақсаты болған дейміз[24]. Біріншісі, ол - Әбілхайыр ... ... ... ... өз билігін заңдастыру және ... ... құқы бар ... дәлелдеу, екіншісі, билікті мұралану
жүйесінде бұрынғы моңғолдық дәстүрді қайта енгізу болған. Бірақта ...... ... дін ... ... аяттарға сүйене отырып
мұрагерлік жөнінде мынадай тұжырымдар айтады: «егерде адам қайтыс болып,
оның артында ұлы және атасы тірі ... ... ... тағы бір ... яғни ... ... ... онда ұл мен немере мұраны бірдей
алмайды.» Улемдердің ... ... ... ... ұл ... шеттетеді және «Ешқашанда бұған қарсы фактілер болмайтыны», -
деп жазады ибн Рузбихан. Оның әрі автор «ата – ... ... ... ... деп ойламаймын », - деп өз ойын ... бұл ... ... ой ... ... ... ... жергілікті түркі тілдес тайпалар мен шариғарт
жолының ұқсастығы;
Ә) ... ... ... ... ойын мойындату үшін Мұхаммет Шайбани хан Шыңғыс ханның ясасында
жүгініп, «бір адам өз ... тірі ... ... ... оның артында ұлы
қалса, онда ол немере ... ... ... бірге мұрагерлікте
теңестіріледі», деп ... ... ... жүзеге асырмақ болады.
Бірақта жергілікті дін басыларының пікірі өзгеше ... ... хан ... бір шешімге келе алмайды.
Ресми билікке келген билікке келген ежелгі моңғолдық дәстүрді енгізу
үшін жергілікті дін басыларымен есептесуі ... ... ... ... ... ең жоғарғы сатысына да жеткенін көрсетсе, [26]
ал улемдердің өз пікірлерінен қайтпай немесе ... ... ... ... келе ...... дәстүрдің моңғолдық дәстүрді ... ... II ... ... ... толық жойылған моңғолдық дәстүр XVI
ғ. алғашқы жылдарында Мауренахрда да ... ... Оның ... ... хан 1511 жылы ... ... кейін билікке оның ұлы
емес, жасы ... ... ... ... ұлы ... ... келуі
жатады.
Жоғарыда айтып өткеніміздей, моңғолдық дәстүрді Дешті Қыпшақ толық
жойған күш, ол – ... ... ... ... Ол ... жаңғырып,
әлеуметтік құрылымның барлық ... ... ... Бұл ... ... басқа да әдет ғұрыптары, салт – дәстүрлері секілді
билеуші топтың санасына сіңеді. Ал оның ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады. Кезінде Барақ ханға қолдау
көрсетпеген жергілікті ру – тайпа басшылары арада 30 – 40 жыл ... ... ... ... ... ... бас ... бастайды. Оның
көптеген себептерінің біріне – біз қарастырып отырған мәселе – ... ... ... күрестер жатты. Барақ, Әбілхайыр
хандар мұралану жолында моңғолдық дәстүрді қолдаса, ... мен ... ... ... дәстүрін өздері қабылдап, мемлекеттік жүйеге
енгізеді[7]. Жаңадан құрылған Қазақ хандығында моңғолдық дәстүр ... ... ұлы ... ... тиіс болса, жергілікті дәстүрдің ықпалымен
Керей таққа отырады. ... ... ... Дешті Қыпшақ
тайпаларының әдет – ... ... тек ... ... этникалық
элементтердің ғана емес, сонымен бірге Шыңғыс ... ... ... ел билеу, билікті мұраланудағы дәстүрлеріне де терең сіңеді. Ал ... ... ... ... – толық қанды халықтық мемлекет болып
есептеледі.
Хандық билікті мұраланудағы қыпшақтық дәстүр мен ... ... XIII-XV ғғ. ... ... ... дамуындағы бір бағыт болды
және бірінші дәстүрдің әлеуметтік құрылымының барлық топтары арасында, ... ... ... топтардың да арасында жеңіске жетуі – жаңа ұлттық
мемлекеттің ... ... роль ... деп ... ... құрамды бөлігі болып табылатын дәстүрлі қазақ
қоғамындағы биліктің екі түрі: саяси және потестарлы ... орын ... ... ... мен дамуы тамырлары тереңде жатқанын
байқатады. XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы мемлекеттің далалық ... ... ... ... құрылым болып табылады. Кез-
келген этностың мемлекет болғандығына мысал сол ... ... ... жоғарғы билігін заңды деп мойындау болатын ... ... ... құрылымы жетілген, қалыптасқан этно әлеуметтік организм ... ... ... ... ... ... ... хандар мен сұлтандар
қолында шоғырланған. «Хан» деген атақ Еуразия кеңістігінде өмір ... және ... ... ... ... осы екі ел көне ... мәлім. Осыған орай Құрбанғали Халид еңбегінде «Хан» түркі тілінде
ерекше көңіл бөлетін ұлық шен, ...... ажам – ... ... ... ... ... да жағары дәрежеге «хақан», яғни хандар ханы,
кейбір ... ... ... дегені осыған сай келеді деп атап өткен.
Қазақ қоғамындағы билеушілер туралы орыс құжаттарында ... ... ... ... хандық билік туралы «Брокгауз - Ефранда»
арнайы мақала ... Онда «Хан - ... ... ... халықтары
билеушілерінің титулы, оның ертедегі түрі қаған болуы мүмкін» дей ... ... ... ... мен ... асу жолдарын көрсетеді.
Қазақ қоғамындағы хандар харизмалық билік өкілдері болған. Харизма
сөзін грек тілінен аударғанда ... ... ... ... ... Қазақ
халқы түсінігіндегі баламасында «ел үшін тәңір сыйлаған құт» ... ... ... «киелі, киелі тұлға» деген ұғымды білдірген. Осы аталған
сөздер халық санасында қандай ұғымды ... қай ... ... ... ... ... Ш. ... былай деп жазады: «Қазақтар киеге
үлкен мән береді. Табиғаттың ... ... ... ... жануарлар мен
құстарды көшпелі тұрмысқа қажет ... ... деп ... Осы
аталғанды құрмет тұту, ырым жорасын жасап тұру адам баласына ... ... – құт ... деп ... Ал осы ... ... ... жоқшылыққа душар етеді. Жан – жануарлар мен заттардың киесін
қадірлемеу киенің қаһарын туғызады. Киенің ашуы, ... ... деп ... зерттеуші этнограф «құт» халық өміріне бақыт пен байлық әкеледі деп
түсіндіреді.
Халық ұғымында «құт» сөзі «бақыт», ... ... ... ел аузында сақталған «Құтты қонақ келсе, қой егіз табады,
құтсыз ... ... ... ... шабады» деген сынды мақал – ... ... ... ... өмір ... ... ... бірдей ортақ мәдениетін және өзара ұқсастығын айта келе, ... ... ... ... түркі халықтарына ортақ «құт» сөзікөне
ирандықтар ... ... ... ... ... ... ... терминін аударғанда «қайырлы тағдыр», «бақыт», «патша мәртебесі»
деген мағынада қолданылатынын атап өткен. Дала өркениетінің құрамды ... ... ... ... қауымы ақ киізге көтеріп, қастерлеп сайлаған
хандарына халыққа ... ... ... ... көп үміт күткен[16].
Ал тарихымызды ... ... ... ... ... ... ауыз
әдебиеті мен оның кіндік тұлғаларының бірі Мәшһүр Жүсіп шежірелерінде
айтылған «астында тіреуі, ... ... жоқ, ... ... ілген»
баланың Алла өмірімен ... ... болу ... ... ... ... билікке деген халық көзқарасын аңғартса керек. ... ... ... ханы ... Әй, балам, мен артық па, Абылай
артықпа? » деді. Бала ... ... ... ... ... ... Нұрдан
пайда болған. Сіздің атаңыз Ақ маңғыт, Тоқ маңғыт. Біздің қазақтың балалары
ойнағанда: ... ... ... - деп ... ... ... жақсы
болатұғын болса, ауызға өйдеп алынбас еді ... ... ... ... ... ... жақсы білетін Шыңғыс хан ұрпағы Шоқан
Уалиханов қазақ арасындағы, яғни ... ... орын ... аталатын төрелер туралы жаза келе «Халық ұғымында олар күн
нұрынан жаратылған, демек, ... ... ... ... қарай билік пен
құрметке бөленіп жүреді» деп атап ... ... XVIII ... ... даласына саяхат жасаған неміс
этнографы И.Георгиде қуаттайды. И.Георгиденің ... ... ... ... ... ... ... тұлға ретінде құрмет
тұтады». [11]
Патша үкіметі қазақ даласын отарлау мақсатында өз ... ... үшін ... ... күші мен ... пайдалану
мүмкіндігін жоққа шығармағанымен хандық биліктің әлсіреуін көздеген. Бұған
генерал-губернатор И.Непюлевтің сөзі айғақ бола алады.
XIX ғасырдың бас кезінде қазақ ... мен оның ... ... ... биліктің маңызын түсінген орыс шенуліктері хан ... ең ... ... – ақ ... ... ... ... Орынбор
генерал-губернаторы П. Болконский өз патшасына жасаған мәлімдемесінде: «И
так основываясь на ... ... я ... в необходимости
представить на волю киргиз-кайсацкому народу избрать каждый из двух партий
достойнейшего ... в ... ... Но при сем ... ... ... избраемого в ханы не осмеливались сажать на белую кошму по
киргизскому ... для ... в знак ... его ... » ... ... патша үкіметінің ата-бабамыздан мұра болып келе жатқан
дәстүрлі мемлекеттік жүйені талқандаумен мақсатты ... ... ... бойы ... келе ... «Ханға қарсылық құдайға
қарсылық», «Хан баласы көпір болса, басып ... ... ... ... ерекше әлеуметтік құқығы ғана емес, хандық биліктің ... ... ... міндетін көздейді. Бұдан хан ... ... ... қоғам санасынан берік орын алғанын көреміз. Осы орайда
мемлекеттік саяси ... ... ... ... ең бір ... болды. Қазақ мемлекеттігіне тән саяси билік дәстүрі өз есігін
көне түріктер дәуірінен бастау ... Ұлы ... өмір ... Алаша хан, Уыз
хан, Шыңғыс хан енгізген «жаңа тәртіп» дәстүрлі ... ... ... ... әрі даму барысында Шыңғыс ұрпақтарының жоғарғы саяси
билікке ие болу құқықтарын бекітеді. ... ... ... ... нығайтып, әлеуметтік топтар мәртебесін анықтайды және ол ... ... ... ... бағыныштылыққа айналады. ... ... ... В. П. Юдин ... хан мен оның ... тарихи
қызметі үрдісінде қалыптасқан шыңғысшылдық шаманизм нышандарымен ... ... жаңа ... осынау аңыз-әнгімелер татар-моңғолдар үшін
өздерінің әскери құдыретіне ... ... ... күш ... ... дін ғана ... ... жоқ. Шыңғысшылдық көзқарас, идеология,
философия, қоғамдық құрылыс пен ... ... ... кепілдік
шаралары, саяси хан құқықтық жүйе, ... ... ... ... мен ... тәртіпті реттеу құралдары болды. ...шыңғысшылдық
Шыңғыс хан ... ... ... деген құқығын дәріптеді. Шыңғыс
тұқымынан шықпағандарға хан атағын беру түркі-моңғол және ... ... ... ... ... тіпті адамгершілікке жатпайтын ... ... ... оны ... ... бел ... ... жалпы заңнан
тыс қояр еді» деп ... ... ... заманынан бері қарай хандық биліктің
мирасқорлығы сақталып келген, бірақ тікелей атадан балаға ... ... ... ... хандықтын негізін салушылардын бірі Керей қайтыс
болғаннан кейін оның ... ... ... ... соң ... ... Бұрындықтан соң Жәңібекетің ұлы Қасым хан болған, одан соң хан
тағына оның ұлы ... ... ... ... ... ... хандығының
бұдан кейінгі тарихында хандық биліктін тікелей ... ... одан ... ... ... ... ... тәсілмен шешілген. Ағайынды
немесе аталас сұлтандар арасынан беделді ата немесе әке ... оның ... ел ... беделділері хан көтерілген бұл ... Хан ... ... ... ... хандық ағадан ініге көшіп ... ... ... ... ... деп ... бірақ бұл құқық кейде бұзылып
отырған. Қазақ хандығында хан майорат тәртібімен сайланған, яғни жасы ... ие ... да ... ... ие ... ... ... меритократия ұстаныма алынған. Жалпақ тілмен айтқанда, хан болып
сирек кездесетін ақыл-парасаты және қоғамға нақты саяси ... бар ... ... ... ... ... ... мұрагерлікке
жеткен, ағайын жегжат үміткерлер арасынан өзып ... хан ... ... ... ... фактор – ханның жеке басына тән қасиеттері үшін
үлкен роль атқарған. Ұлы көшпелі ... ... ... ... В. ... «осы ... басында тұрған тұлға өзінің қолындағы
орталық өкімет билігін ... ... онда оның ... ... ... бөлшектеліп, өзара қырғысқан немесе басқа билеушінің құрамына
еніп, жаңа ... ... ... ... ... ... құрылымындағы мұндай ерекшелікті өткен
замандағы орыс мұрагерлері мен оқымыстылары бірден ... XVIII ғ. ... ... мен ... ... ... жүрген Тевкелев пен
Орынбор шекаралық шегі құрылып, ... ... ... осы ... ... қарым-қатынас хат-қағаздарын жүргізген және ... ... П. И. ... хан ... ... ... «хан мұрагерлік
тәртіппен сайланбайды[11]. Ру басылары кімді таңдаса, сол хан болады, ... мен ... хан ... ... емес, ел ісін атқара алатын
ширақтығы мен ақылына байланысты» деп ... ... ... ... туралы орасан зор этнографиялық
мәліметтер қалдырған зерттеуші А. Левщин ... ... хан ... ақсүйек
болғанымен ол ақылымен, ел ісін атқара алатын парасаттылығымен және т.б.
қасиеттерімен ... ... ... ... шықпаса, онда ол халық
сайлауында көп дауыс ала алмайды» деген.
Хан сайлауы сұлтандар мен ру ... ... ... ... ... құрылтайында өтіп отырған.
Тәуке хан өзінің жүргізген және іске асырған ... ... ... ... тұсында ішкі тартыс салдарынан ыдырай
бастаған үш жүздің ... бір ... ... жеке жеке ... ... даралануына тежеу салып, қазақ мемлекетінің ішкі бірлігін
бекендеуге ... ... ... ... хандығын күшейтті. Бұл тұста
едәуір қырғыз тайпалары мен қарақалпақ тайпалары Тәуке ханға тәуілді ... хан ... ... өз биі ... би ... ... отырған. Бұл
шаралар іс жүзінде жоңғар қалмақтарының шабуылынан қорғануды ... ... ... және қарақалпақ халықтарының әскери-саяси одағы сипатында
болған. Бұл мысалдан Тәуке ... өз ... ... ... білген, ел бірлігі үшін барлық күш-жігерін, білімін аямай сарп
еткен, көрген мемлекет ... ... ... ... хан қайтыс
болғаннан кейін бір ғасыр өткен соң ... ... ... ... ... А. И. Левщин зор көргендіктен Тәукені көне Спартаның ақылгөй
заңгерлері Ликургпен, Драконтпен ... еді. ... - деп ... ол, - ... ру ... ... бойы созылып келе жатқан қантөгіске тосқауыл
қойды, сондай-ақ ол өзіне тән кемеңгерлігімен әлсіздерді ... ... ал ... ... ... ... ... хан сұлтандар билігінің әлсіреп бара жатқандығын ... көре ... ... ... ... ... Нәтижесінде, билер
әдісот қызметінен бастап ру ... ... ... ... ... ... де ... Мәселен Қаздауысты Қазыбек, Шақшақ ... және тағы ... ... елші ... бағаны баршаға аян. Әз Тәуке
айналасына беделді, от ауыз, орақ ... ... ... жинап, ел, мемлекет
деңгейіндегі маңызды мәселелерді шешуге кеңесіп ... ... ... ... ... ... бағытында құрған билер кеңесінің маңызы
ерекше болды. Билер кеңесінде тұрақты заңды күші бар, ... ... ... ... ... хан ... ... санасқан. Билер
кеңесі заң шығарушы міндетін де ... Сот ... жеке ... ... ... оны билер кеңесі немесе хан қарайтын болған. Тәуке ханның
билік құрған кезеңінде оның ... ... ... ... ... ... ... Ол орыс дерекетерінде «старшиндар жиналысы» деп
көрсетілген. Орыс елшілері Скибин мен Трошин, Кобяков ... ... (1693) ... хан ... ... игі ... ... енді
бірден олар «Тәуке ханға түркістанның ұлыстарынан қожа мен ... ... ... айтты» деп хабарлайды. Халық жиналысы төтенше жағдайда емес,
сыртқы саяси мәселелерді шешу мақсатында да ... ... ... күздік жиналысты да бекіткен. Бұл туралы оның заңында ... «Хан және ... ... ... ... тек халық ісін
шешу үшін күзде ... ... және ... жасанып келуге міндетті».
Шындығында сол кездегі өзі тұтас адамдардың ішінен ең білікті билер
мен жаужүрек ... ... ... ... топтастырып Қазақ елінің
береке-бірлігін, қуатын, сыртқы саясаттағы беделін барынша нығайтқан Әз
Тәуке ... ... мен ... ... баға бере ... ... оны үлгі етіп көрсетуге міндеттіміз[36].
Тәуке хан билік құрған кезеңде, біртұтас мемлекет ... ... ... ... жаңа ... ... ... қолға алынып
жүзеге асырылғаны баршамызға мәлім[26]. Тәуке хан қазақтың атақты билерімен
ақылдаса отырып, қазақтың әдет-ғұрып заңдарын, билер ... ... ... ... ... ... жинақтап, өзінің бұрынғы
«Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі ... ... ... ... ... жағыдайға сай өзгертіп, толықтырып дамыту негізінде ... ... ... ... ... ... ... «Жеті жарғы»
заңын зерттеу, зерделеу, сараптау мәселелері ... ... ... бастау алып, тәуелсіз еліміздің жағыдайында бұл зерттеулер жаңа
ұлттық мемлекеттік деңгейге ... тың ... ... ... ізденістерге жол ашты. «Жеті Жарғы» заңын жан-жақты
жіліктеп зерттеген әйгілі зерттеуші, академик С.З. ... ... ... ... ... ... жоғары баға бере
отырып, «Жеті Жарғыны» осы заман ағымы тұрғысынан жүйелеу қазіргі ... ... ... ... ... кейбір мәселелерге
ден қоюды жөн көрдік.
Сонымен 1684 жылы ... ... ... ... ... «Жеті
Жарғы» заңы ежелден қалыптасқан қалып-қағиданың, әдет-ғұрыптың, тәртіп-
тағылымның айнасы, Қазыбек би, ... би, ... ел ... ... ... ... ... ұлы сахараның сол замандағы жетік білетін, сұңғыла,
білімдар билер ғана жазуға қабілетті еді. «Жеті ... жер ... ... құн ... барымта, айып-жаза, алым-салық, айтыс-тартыс, әмір-бұйрық,
жол-жора, тағы ... да ... ... ... жеті салада, жеті
бағыт бағдарда, жеті бунақ бапта сараланған, ел ішіндегі дау-жанжалды, ұрыс-
керісті шешудің ең ... ең ... ... ... деп ... негіз бар. «Жеті жарғының» қабылдануы елде ... ... ... ... бастайтын айтулы оқиға болғаны белгілі. Ұлы Абай
өзінің «Қара ... Жеті ... ... ... деп ... ... ... біздің қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан келмейді».
Бұған бұрынғы «Қасымханның қасқа жолын», ... ескі ... ... Күлтөбенің басында күнде кеңес болғанда шығарған «Жеті Жарғысын»
білмек керек әм, ол ескі сөздерінің қайсысы ... ... ... жаңа ... ... ... оның орнына татымды толық билік
шығарып, төлеу соларға жарарлық кісі ... ... еді, ... кісі аз, ... жоқ». [7]
Шындығында Әз Тәуке ханның жаңашылдық, ... ... ... келген «Жеті ... ... ... ... көзқарастарымен өте шебер үйлестірілген бұл заң жинағы өзінің
мәні жағынан елдің өміріне, тіршілк ерекшеліктеріне сай келіп, оның ... ... ... ... «Жеті Жарғының» әр бір бабы сол
кездегі заман талабына жауап ... ... ... Ол ... ... ... нығайтып, рулар арасындағы алауыздықты тежеуге көп үлес
қосты. Қазір күн ... ... ... ... құрылымды тек қана
парламенттік, демократиялық жолмен шешудің ... Әз ... ... ... билері сол кездін өзінде ақ ... ... ... ... «Жеті Жарғының» ел аузында сақталып,
ұрпақтан-ұрпаққа жеткен, кейінірек баспасөз беттерінде, ғылыми басылымдарда
жарияланған нұсқаларына сүйене отырып, Қазқ ... бұл ... ... ... ... ... жеті бөлімді жүйесге және 32 ... ... ... деп ... ... ... ... Мемлекет тұтастығы мен бірлігіне іріткі салып, бүлік
жасағандар өлім жазасына кесіледі.
2-бөлім. Ұлт ... Жеті ата ... қан ... өлімге немесе ағайындар
арасында берілген ... ... Дін ... Жеті адам куә болып, Құдайға тіл тигізгені дәлелденсе ... ... Өзге ... ... ... ... адам мал-мүлікінен айырылады.
5-бап. Өзіне-өзі қол сағандар бөлек жерленеді.
4-бөлім. Отбасының біртұтастылығы
6-бап. Егер әйел ерін өлтірсе, өлім ... ... ... ... ... құн ... ғана ... мұндай қылмысты екі
қабат әйел істесе ... ... ... ... ... Егер ері әйелін өлтірсе, онда әйелінің құнын төлейді.
8-бап. Егер екіқабат әйелді атты кісі қағып кетіп, одан өлі ... бес ... бала үшін – 5 ат, бес ... ... айға дейінгі балаларға әр
айына бір түйе төлейді (бір түйе – 3 атқа ... 10 ... ... Әйел ... кісі ... бірдей қылмыс болып есептеледі.
Мұндай қылмыс үшін еріне немесе қыздын ата-анасына құн төлеуге тиіс, егер
жігіт өзі ... ... ... ... ... жазадан босатылады.
10-бап. Әйелі ерінің көзіне шөп салу ... ... ері ... хақылы. Бірақ қылмысты сол сәтінде ... ... ... ... ... ... төрт ... адам дәлелдеп беру керек. Егер олар
теріске шығарса, әйел адам күдікті деп табылған жазадан босатылады.
11-бап. Біреудін әйелін ... ... алып ... ... бұйырылады немесе ердің құның төлейді. Егер әйелдің келісімімен
әкетсе, күйеуіне қалың мал ... ... ... қыз ... ... Ата-анасына тіл тигізген ұлды мойнына құрым киіз ... қара ... ... ... өзін ... ... ... айнала
шапқылатады. Ал қыз болса қол аяғы байланып, анасының билігіне беріледі.
13-бап. Ерінің ұрлығын біле тұра ... ... мен ... ... ... ... ... шағым айту әбестік саналады.
14-бап. Қанға қан алу, яғни біреудін кісісі өлтірілсе, оған ердің
құны төленеді (ер адамға мың қой, ... бес жүз ... ... қарақшылық және зорлы-зомбылық жасаған адам ... ... ... ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады.
16-бап. Денеге зақым келтірілсе соған сәйкес құн ... ... – 100 қой, ... – 20 ... ... өз баласының өлімі үшін жауапқа ... ... ... ... ... өлім ... ... Ұрлық жасаған адам үш тоғызымен қайтаруы тиіс.
19-бап. Ұрлық пен кіс өлтіруді қоса жасаған адам екі ... ... ... ... мал ... қайтарылуға тиіс.
21-бап. Жауынгер атты ұрлаған адам өлім жазасына кесіледі.
22-бап. Өлтірілген аңшы иті немесе бүркіті үшін иесінің құл ... ... ... ... ... ... Адам құқығы және мүлік меншігі
23-бап. Егер әкесінен енші алған ұл баласыз болып өлген ... ... ... ... ... ... Жасы кіші ... жақын туыстарының
қамқорлығына беріледі.
24-бап. Әйелді ренжіткен адам, одан кешірім сүрауға тиіс. Кешірім
сұрамаса, арсыздығы үшін одан 200 ... ... ... ... азғындыққа жетелеген немесе зорлықпен бұзықтық
жолға салған әйелдің ар-намысы үшін сол адам ... ... ... одан 200 жылқы өндіріліп алынады.
26-бап. Төре мен қожаның құны ... жеті есе ... ... мен ... ... ... мемлекеттің ерекше қамқорлығында
болған).
27-бап. Құл өмірі – ... Ол ... ... ... ... ... ... ұстап, кейін бөлек шығарып отырған).
7-бөлім. Билік тәртібі
28-бап. Үлкен даудамайды шешуді және күнаһарға үкім шығаруды хан
шешеді. Егер ... өзі ... онда ... мен ... ... ... мен ақсақалдары талдауға, оларға қоса екі жақ сайлаған екі сарапшыны
шақыра отырып шешуге тиіс.
29-бап. Егер жауапкердің билерге ... ... онда ... ... ... ... екі ... үш адам жүреді.
31-бап. Өсиет ағайындар мен молданың қатысуы арқылы жүреді. [15]
«Жеті Жарғының» негізгі мазмұнын ... ... ... ... оның ... ... қағидаларына қосымша түсініктемелер бере кету
жөн ғой деп ойлаймыз.
1. «Жеті жарғы» өздерінің баптарында «қылмыс» ... ... ... ... ашып ... Бекітілген нормаларды тек
қазақ қоғамының әлеуметтік өмірінде жиі ... ... ... ... ... ... ... жазалардың түрлері
көрсетілген. Негізінде «Жеті Жарғыда» мынадай қылмыстардың құрамдары
беріледі: кісі өлтіру, тонау, ұрлық, ... ... ... ... шөп салуы, дене мүшесіне зақым келтіру, әйелді зорлау, әйелді
алып қашу, күйеуі бар әйелмен көңілдес ... ... тіл ... ... өту ... ... ... тартуын көздейді.
2. Қылмыстық жауапқа адамдар 13 жастан бастап тартылған. ... ... «Он үште – отау ... ... ... осы ... ... керек.
3. Мақау, есі дұрыс емес ... ... ... яғни ... ... ... өз ... толығымен жауап бере
алатын болуы шарт.
4. Құлдары жасаған қылмысқа қожайыны жауап берген. Сонымен қатар ... ... ... Қылмыс істеген адамдарды қылмыскер деп танымайды, оларды ... ... ... ... ... атқан деп бағалаған.
6. «Жеті Жарғыда» талион принципі (қанға-қан, ... ... ... ... ... ... өтеу басым
болған. [17]
1.3 Қазақ қоғамындағы батырлар институты мен билер институтының
билік мәселесіндегі рөлі.
Қазіргі кезде «батыр» сөзінің этимологиясы туралы ... ... жүр. ... бұл ... ең ... ... аударған Ш.Уәлиханов,
В.В.Радлов, Л. Костенко сынды революцияға дейінгі оқымыстылар «батыр» сөзі
түркі – моңғолдың ... batur, ... ... ... ... негізгі мағынасы ер жүрек, қаһарман, батыл дегенді білдіретінін
көрсеткен. ... ... ... ... ... ... да осы
тұжырымды толықтыра түседі. Кеңестік дәуірде жарық ... ... де ... ... «batur» сөзінен шыққандығын және оның ел
қамы үшін жауымен сайысқан тарихи ... алып ер ... ... ... ... ... ... кейінгі кезеңдегі
зерттеушілер И. Ерофеева, А. ... осы ... ... өзінің белгілі «АЗиЯ» атты еңбегінде «батыр» сөзі – «буйтур»-
батыр, ботур, ... деп ... ... ... ... сөзіне «Буй-тағы,
жабайы дегенді білдірсе, «тур» - өгіз, бұқа деген ... ... ... сөз ... ... ... ... күшті дегенді білдірсе керек деген
дәлелді тұжырым жасап өтеді. О. Сүлейменов бұл пікірі кейін ... ... ... оғыз ... жыры ... баяндайтын. Қорқыт ата кітабінда
«Дерсе хан ұғлы Бұқаш хан ... ... ... болып келеді. Бұл жырда
басты ... ... ... ... ... ... ... ұлының күшті
бұқамен айқасып, жеңіске жетіп, осының нәтижесінде азан шақырылып қойылған
аты өзгертіліп, бұқаны жеңген ... үшін ... деп ... ... жыр
жолдарынан мәлім. [18]
Кейінгі ғалым зерттеушілердің басым көпшілігі батыр терминінің
баһадур сөзінен шыққандығына шүбә ... ... ... ... ... тарихына қатысты материалдардың» авторлары ... ... ... де, қуат ... де ... ... таңылған
халық» дей келе, ол халық арасында батырлықпен әжелден бар екенің айтады.
В. М. Вяткин «батыр» сөзінің XVI ... ... ... ертеден-ақ пайдаланып
келе жатқаның, «егер ежелгі германдықтарда әскери көсем өзінің ... адал ... ... ... қазақтарда да батырлар ерекшеленіп,
оның айналасында да адал берілген жігіттердің топтасатының ... ... ... ... би Қосымұлы және жылнамалар жинағы» атты ... ... ... Р. ... мен М. Қойгелдиев « баһадур» тұлғасы екі
мағынада, біріншісі батыр, жүректі адам, ... сол ... ... ... ... ... ... баһадур сөзі моңғол билігі тұсында
феодалдық қоғамдағы әскери иерархияның титулы болған деп жазады. [41]
Жоғарыда ... ... ... ... ... олардың
бәрінің бір ғана пікір төңірегінде тоғысатыны даусыз. «Батыр» сөзі ежелгі
баһадур сөзінен тарихи тамырын алса, негізінен ... ... ... ұғымдарды білдіреді. Ал пайда болу кезеңі – ... ... ... хақ. ... да, V-VII ... жататын көне түркі жазбаларында нақ
батыр деп берілмесе де, ... ... ... ... көп ... ... кіші жазуында ер, елтебер, иамтар ... ... Ал бұл ... ... тереңірек бойлар болсақ, ер сөзі
батыр ... ... ... сөзі – тарихтан шені сияқты берлген ... ол ... ... адамдарға берілген. Бұдан шығатын ... ... ... ... ... ... жатқандығы. Бұл
бірдің пікірімізді В. Бартольдің «қазақтардағы ... ... ...... алғашқы ғасырларына сай келеді» - деген ойын одан әрі
дәлелдей түскіміз келеді. [42]
Жоғарыда келтірілген ... ... ... сөзінің төркіні түркі
заманынан бастау алатының дәлелдесе, қазақтың ауызша жыраулық ... ... ... - ... ... көшпелі әлемінде орта ғасырлық кезеңінде
де кенінен ... ... ... ... ... Батырлық көшпелі
қоғамының ерекше әскери-саяси институты болды деп ... ... ... ... көшпелі қоғамының әскери тәжірибесін, дәстүрін сақтаушы
және оны келешекке дәріптеуші. Батырлар өздерінің ... ... ... ... патриоттық сезімге, Отан сүйгіштік ... ... ел ... жер үшін ұрыс ... өлу ... ... ғасырлар арасындағы моңғол үстемдігі тұсында, қатаң әскери-
әкімшілік жүйеде де батырлардын орны ерекше. Шыңғыс хан ... ... ... толы ... ... де мемлекет қорғаныс ісінде
де батырдың рольі зор. Шыңғыс заманының өзі түгелдей бір ... ... – бұл ... ... институтінің өзінше бір әлеуметтік
топ ретінде дамуының белгілі-бір сатысы болып табылады.
Тарихи ... ... ... ... ... ... соғыстағы әскер басылары мен жауынгерлер туралы бірнеше мәрте
қайталай отырып, оларға behader деген ат ... ... ... ... ... даму заңдылығына сай өзіндік эволюцияға ұшырап отырған.
Үздіксіз әскери қақтығыстар мен ұдайы әскери қауіп ... ... ... ... кезеңі XVII-XVIII ғасырларда әскери
және саяси өмірде батырлар тобының көптеген пайда болуына әкеп ... ... ... ... ... аса бір ... шағы,
«батырлар дәуірі» деп жазылып жүр. Бұлай деудін біздің ойымызша ... де бар ... ... ... аты ... ... бабалар – Бөгенбай,
Қабанбай, Малайсары, Райымбек, Сағынбай, ... ... ... Барақ есімі
тарих бетіне ене бастаған тұғын. [18]
XVIII ғасырда ... сөзі екі ... ... қолданылған:
біріншіден, батыр деп қарапайым халық ... ...... ... ... ... ... жоғарғы тап, яғни хандар арасынан шыққан
батырларды да атаған.
Жоғарыда айтып кеткеніміздей батырлар институты ... ... ... ... ... Ерте ... ... белгілі бір руды,
тайпаны басқарса, қоғамдық таптық жіктеліс туа келе ... ... Оған ... ... XIX ... ... жартысында өмір сүрген
арғын руының Шеген батыр биі, тарихта аты ... ... Есеп ... ... ... ... сот билігін жүргізген, ... ... ... әлеуметтік басымдылығы туралы Ш.Уәлиханов «Батыр қырғыздардағы
ру ... ... ... ... ... ... адамы, бұл ең беделді
адам»-деп жазғанын Е.Бекмаханов өз еңбегінде айта келіп, XIX ... ... ... ... ... ... деген атақты өз
лауалымдарына қоса айтатынын жазған. Оған мысал, Есет ... ... ... ... ... ... хан деп аталуы. Қазақ қоғамындағы
батырлардың жоғары шен екенін А.Семеновта дәлелдеп, -«жалпы қазақтарда но
бес шен ... ... ең ... ... деп ... Батыр шені
мұрагерлікке қалмайды, ол жеке бастың батырлығымен келеді.
Көшпелі қоғам үрдісіндегі батырлар институты дегеніміз – ... ... ... саяси институт. Бұл институттың халық арасында
кеңінен қанат жаюы ең алдымен ... ... төрт ... да ... ... ... еді. Сол себепті де қазақ қоғамындағы батырлар
институты жаудан қорғануда кәсіби дәрежеге ... ... XVIII ... ... тән ... ... дейін батырлар институты бірнеше
сатыдан өткен:
1. Рулық құрылыс кезінде-ру, тайпалардың әскер басы, көсемі болған.
2. Феодализм ... ... ... ... ... ... ... XVII-XVIII ғасыр батырлар институтының гүлдену кезеңі. ... ... ... Ұлт ... ... ... етек ... Ал Қазақстан Ресей боданлығына енгеннен кейінгі кезеңде Батырлық
өз мәнін жоғалта бастады.
Қоғамдық – саяси даму ... ... ... ... ... ... ... ұйымдасу бірлігіне бейімделген еді. Бұл ретте
әлеуметтік ... ... хан, ... би, ... ақсақалдар қатарында
батырлардың да өзіндік орны бар. XVII-XVIII ... ... ... және сыртқы факторлардың ықпалымен батырлар ... ... ... ... әрі, ... күшею дәуірін бастан өткерді. Осы
процесті М.Вяткин басқа түркі тілдес-өзбек, ... ... ... тек ... қазақ қоғамына тән құбылыс ретінде бағаланады.
Бұл дұрыс ... ... ... ... бірге тараған батыр
термині басқа ... ... ... мен ... ... елдерде тек
құрметті әскери атақ шеңберінен аса ... жоқ. Ал, ... кең ... ... өмір ... саяси, әлеуметтік статусқа дейін
жетілуіне алып келді. Әсіресе, дүрбелеңге толы XVIII ... басы ... ... және ішкі әлеуметтік өмірінде батырлардың ... ... ... ... «1710 ... ... ... ел
басына түскен ауыр жағыдайға байланысты батырлардың басым түскен жиыны
болды» деді. Ең алдымен XVII ... мен XVIII ... ... ... ... ... тән ... басты ықпал етті. Тынымсыз сыртқы
жаугершілік соғыстар, көршілес елдердің ... ... ... ... ел ... сақтап, ыдыратпау тәрізді күрделі мәселелердің
қайнаған ортасында батырлар жүрді, шешуші роль ... Сол ... ... дала ... –«ақсүйек» (хан, сұлтан, қожа) және
«қарасүйек» (би, рубасы-ақсақал) өкілдері үнемі ... ... ... ... ... ... негізгі тіршілік көздері әскери кәсіпке де
тәуелді. Оның ... ... ... ... біте – ... ... қызметіне деген сұраныс өте жоғары болды. Бұл
барып, ... ... ... ... ... ... алып келді. Батырлардың әлеуметтік сипатындағы ерекшелік
осында. Мәселен би ... төре би бола ... ... ... де ... қоса ақылдылығымен батыр атана алады және айрықша құрметке
бөлене түсті. ... ... ел ... ... өз алдына,
қарапайым халық ішінен би де ... да бола ... ... көп. Бірқатар
зерттеушілердің батырладың ... ... ... ... де ... болуы керек. Әлеуметтік деңгейге жете қоймаған, тұрмыстық ... ... да жоқ ... [29]
Бекмаханов тұжырымдағандай XIII-XIV ғасырдағы аңызға айналған
батырлар мен ... ... ... ... ... белгісін қоюға
болмайды. Әуелгі баста, тек, құрметті атақпан, асып кеткенде, әскери
қолбасшылық ... ... ... яғни, XVII ғасырдың аяғы XVIII
ғасырдың бірінші жартысында батырлар азаматтық ... ... ... ... ... көбінесе батырлар рубасылық құқықтырды
тартып алушылар рөлінде орын алған. Алайда, хан болсын, сұлтан болсын, ... ... ... ... да ... батырлық атағымен әйгілі болған
сайын соғұлым бұхара халыққа шынайы билеушілер ретінде танылды. ... ... ... ... сай ... ... билікке дала демократиясы
арқылы жетті. Г.И.Спасскийдің деректері бойынша үш жүзге бөлінген 67 ру-
тайпалық ... ... ... ... ... ... ... Елді
билеу немесе ішкі әлеуметтік өмірдің қайнаған ортасында жүрген ... ... ... ... ... ... ұлыс, үлкенаймақ бөлігін
қолына ұстап, әмір жүргізгендер де ру тайпа басшы деңгейінде де және жеке-
дара азаматтар ... да ... ... бір ұлыс елді ... ... – батыр бір жағынан экономикалық
мүмкіншілігі мол болса, онда ... ... ... хан ... да ... болды. Мәселен, орыс бодандығын қабылдағаны үшін
Әбілхайыр ханды өлтірмекші болған ру басы билерді тоқтатқан ... ... Есет ... беделін атап өткен жөн. Тіпті, қысыл-таяңда Әбілхайыр хан
орыс елшісі Тевкелевке ... ... ... адам ... батыр»
деп ашығын айтқан. Қазақ елбасыларынан ант алған В.Н.Татищевтің орта жүзде
Жәнібек батыр мен Найман ... ... Кіші ... табын Бөкенбай батыр
ханнан да өткен беделді деуі сондықтан. Және «Батыр ... бай ... несі кем» деп ... қалт ... ... ... деңгейге әрине
батырлардың барлығы бірдей жете бермеді. Негізінен ... ... ... мәні алар орны ... өмірде сондай-ақ ханға немесе
ықпалды ... ... ... [7] Оларда жеке бастарының
айрықша қасиеттері арқасында алған биліктен өзге ... ... жоқ. ... ... ... би мен ... көшпелі қоғамда әлеуметтік қызмет ету
жағынан егіз қозыдай қатар жүрді. Билер азаматтық істердің көсемдері ... ... ... ісін ... ... даму мен ... ... процесінен өткен батырлардың
азаматтық істерге араласуын әлеуметтік сипатының бір қыры ... ... ... ең ... ... ... қоғамда олар тек
әскери тәртіппен айналысты, қазақ ... ... ... ... ас ... ... соғыс оты тұтанғанда, әр ру, әр тайпа, әр
ұлыстың батырлары өз ... ... ... ... ... ... Соғыс тәсілдерін ұйымдастыру, қалың қолға басшылық жасау
батырлардың міндетіне жатты. ... ... иек ... ... ... ... жасақ саны он мыңнан асып жығылған. Жалынды
ақын, жаужүрек батыр Махамбеттің «сан шерулі қол ... ... ... ... ... сөзі ойға ... ... жүз жылдан астам уақытқа
созылған қазақ-жоңғар батырларының ... ... ... түсті. Тарихта үлгілі іс-әрекеттерімен қалған батырларды тізіп жату
мүмкін емес. Оларды талай-талай ақын ... өз ... ... ... ... ... алатын орны ерекше, сондықтан би институты
жалпы мемлекеттің саяси және ... ... ... маңызды роль атқарады.
Әрине қазақ мемлекетін хан басқарады, дегенмен хан мемлекеттің ішкі ... ... өз ... яғни ... ғана ақылдасып шешіп
отырған. Қазақ қоғамымен біте қайнасып келе ... ... ... ... біздің тарихымызда аса маңызды орын алады. Шын ... ... ... ... ... ... би институты яғни ата-бабамыздың тұрмыс –
тіршілігінде, саяси өмірінде билердің ... орны мен ... ... ... ұлы ...... Ш.Ш.Уалиханов жан-жақты зерттеген болатын.
Осы мәселені, одан әрі ... ... ... ... ҰҒА ... ... ... қазақ қоғамындағы ерекше
құбылыс билер институтын ... ... ... өз мақсаттары үшін
зерттеп, қазақ елін түгелдей отарлау үшін ең ... би ... ... ... деп ... ... барлық зерттеулерін және ... ... ... құртуға айналған патша өкіметінің экспансиялық
саясатын түгелдей сараптаған Ш.Ш.Уалихановтың осынау зерттеуі шын ... ... ... ... ... ірі, ... ғылыми жұмыс.
Осы мәселені одан әрі түбегейлі зерттеп яғни Батыс Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... жоқ ғылыми кітаптар жазған – С.З.Зиманов. Сондықтан, осынау
мәселені зерттеушілер бұл ... Ш.Ш. ... пен ... ... атам ... бері қазақ қоғамындағы әрбір би – суырылып
шыққан талант, ол тек қара ... ғана ... ... ... өлең ... ... шебері болған. Ол сондай-ақ көреген ... ... қара ... қақ ... әділ және ... атам болған. Би деген
атының өзі халық ... аса ... ... Биге ешқандай сайлауда
болмайтын. Тек халықтың ... мен сот ... ... ... оны ... әлде көсемсөз өнерімен яғни сөз уарлық талантымен көпшілік
алдында ... ... ... ... аса ... «би» ... ... еді.Бұл құрметті атаққа жету үшін ол әлгі ... ... ... және ... сөздің шебері екенін халық алдында әлденеше
рет көрсетуге тиісті болды. [3]
Патшалык Россия өкіметі ... ... ... ... ... тізе бүктіріп отарлау үшін коғамдағы би институтын және оның
ерекше ... ... ... ... би ... құртпайынша қазақ
халқын түгелдей айтқанына жүргізе алмасын жақсы түсінді. Осынау ... яғни би ... ... керек болды.
Сонау 1820 жылдары белгілі зерттеуші Д.Самоквасов қазақ қоғамындағы би
орнын жан-жақты зерттеп: «звание бия в сознании народном ... ... ... с ... даром красноречия соединяют в себе глубокие
познание в коренных обычаях народа и в ... о них ... ... ... ... ... ... қазақ жері мен елін зерттеген қандай
ғалым әлде саяхатшы ... да ... ... би институтына
тоқталмай өткен жоқ. Олардың ұзын саны өте көп, тек ... ... ғана ... ... Рычков, Левшин, Броневский, т.б. [28]
Олар сондай-ақ «би» деген терминнің этимологиясына да үңілген болатын.
Сондықтан олардың әр түрлі ... бар. ... ... ... ... ... ... тұжырымдамалары. Ол «би» темині
«билеу» етістігінен алынған яғни «управлять» деген мағына ... ... ... ... ... ... ... би институтының
ерекше орнын түбегейлі зерттей отырып, түпнұсқа ретінде қазақ халкының «Хан
ақсұнқар болса, алтын ... би ... ... өте ... ... ... жүз ... қарайтын болсақ, осынау мақсатын патша өкіметі ... ... ... о сибирских киргизах» атты заңдар жинағына
кіргізіпті. Міне, осы кезден бастап патша өкіметінің заңы ... ... ... ... ... және оның мерзімін әкімшілік өзі
тағайындайтып болды. ... ... ... ... әлде өкімет өзі
тағайындаған би қызметіндегі адам отаршылардың айтқанын істейтін итаршы
яғни нұсқауды ғана ... ... ... ... емес пе. ... ... ... өзі Ш.Ш.Уалихановтың айтуына ... ғана ... ... ... ұлы сөз ... ... айтылғанымен, о
замандарда тек патша өкіметі көздеген адамның ғана пайдасына шешілген.
Осылай 1824 жылдан бастап ... ... ... ... болды,
сондықтан бұрынғыдай ел арасынан шыққан ... ... ... ... ғана би қызметіне қолы жетті, ... ... ... ... дәулетті, дүниеқоңыз, итаршы, жағымпаздар, яғни халықтың емес,
өздерінің айтқанын істейтін адамдар ... ... ... ... билері халық ісінен аулақ бола бастады.
Дегенмен, халық таңдаулылары - билер XIX ғасырдың орта ... ... ... мен ... ел алдында жоғалта ... ... ... ... ... сотын халық өмірінен түгелдей алып тастай алмады. Сот
шешімі түгелдей патша шенеуніктерінің қарауында болғанмен, тек ... ... ... соты ... жүрді. Міне, осы жағдайды
Ш.Ш.Уәлиханов: «...Таким ... ... суд биев ... и ... ... ... на тех ... началах, на которых действовал он ... ... ... подданства.
Если 40-летнее русское владычество, внесшее много совершенно новых
элементов в общественную ... ... ... не ... ... влияния
на древний казахский суд ... если суд этот мог ... ... ... русского законодательства (например, закона 1854
года), ясно, что он вполне удовлетворяет настоящему ... ... - деп ... еді. ... ол ... сотының соншалықты әділ
болағынын ерекше атап ... ... ... орыс ... яғни ... ... ешқашан әділдік болған жоқ, себебі олар пара алады.
Пара берген адам әрқашан сот процесін жеңіп ... ... ... ... ... ... т.б.) ... өз мәселелерін орыс ... ... ... Ал жалпы халық үшін билер соты тиімді. себебі мұнда
әділ, пара алмайды. Көптеген бұзықтар яғни халық қарғысына ұшыраған ... орыс ... пара беру ... ... ... ... отырған. Осындай
орыс сотын жақтаушылар туралы Ш.Ш.Уалиханов: «...просители эти были ордынцы
заклейменные ... ... люди ... ... которые
надеядись незаконными ... ... ... чиновников исправить
проигранное на народном суде дело...» - деп ... ары ... ... ... ... ... ... ұры Қожық, Атбасар
гаупвахтасында екі жыл отырған қанішер, белгілі ұры ... ... ... елге ... ... ... ... соты шешімімен бірнеше жүз
жылқы төлеуі керек ... ... ... ... құтылу үшін орыс ... ... ... ... ... орны ... үшін аса қажет болды. Осыны көре
тұра патша өкіметі халық өтінішін орындамады. ... ... ... сөз ... уәде бергенмен, 1854 жылы заңда билерді бұрынғыдай
сайланбалы яғни жоғарыдан тағайындалатын етіп қалдырды. ... ... ... ... етуші етіп бекітті. Ал ел ішіндегі ... ... ... ... сот ... ... ... ғана жүзеге асты, әйтпесе,
ештеңеге жарамайтын болды.
Россиядағы «мировой суд» пен ... ... ... ... ... биев могут всегда быть обжалованы, решения же мировых
судей, в известных случаях, ... ... и не ... (30 ст. ... зак, и 3 ст. ... ... ... биев приводят в исполнение султаны. управители и старшины,
а окопчательный приновор мирового суда испоняет сам ... ... - ... ... ... ... ... қаншалықты күшті екенін, ал
билер сотын қазақ жерінде патша әкімшілігі ... ... ... ... ... ... ... отырып жазады.
Ал XIX ғасырдың екінші жартысында патша өкіметі билерді және ... ... ... ... ... ... сотын» мықтап әлсіретті. Округ пен
болыстардағы би қызметін тек бай адамдар пара беру арқылы ... ... Олар ... ... отаршыл өкіметтің сенімді итаршылары еді. Бұл
туралы академик С.З.Зиманов: «...Бии, как правило, были ... ... С ... ... ... было той ... стлой,
которая давала возможность некоторым представителям знати - возвыситься до
положения биев и ... ... - деп сол ... би атын ... ... ... бұрынғы қағидаларын өрескел бұзып
жүргендігін, яғни Қазақстанның әлеуметтік жағдайын толық ... ... ... би ... ... атақты «болыс, билер» деп, болыспен
яғни патша әкімшілігінің ел ішіндегі нақсүйері болған адамдармен қатар
«болыс, би» деп ... ... Ал, ... халық таланттары және оның ... ... яғни ... ... ... тепкісімен шын мәнінде шет
қақпай болды. Би деген ғасырлардан келе жатқан кұрметті атақ сол кезде ... ... ... Би ... ... ... ... жан-жақты сынағаны соншалық, тіпті ел арасында оларды ... ... ... ... Сол ... осынау халықтың қанатты
сөздерін жинаған академик С.З.Зиманов:
«... Осуждение ... ... на ... ... или ... к ... ... отразилось даже в некоторых
поговорках и пословицах, имевших широкое распространение в дореволюционное
время и впервые возникших очевидно, в ... ... Жеті ... би ... - жеті ... ... жер, ... би болған -
құлақ-миын, шағып жер»...
2. «Мал бақпаған мал бақса, жайламаған сай ... би ... би ... ел ... ... ... қойсаң, еліңді жауға алдырар, білмес наданды би
қойсаң, жұртыңды дауға алдырар»...
4. «Жаңа биден билік сұрама, жаңа байығаннан қарыз ... этих ... и ... ясно ... ... тенденция -
недовольство новыми биями, в ... ... ... в это звание
органами царского правительства в Казахстане. Вместе с тем они ... ... ... ... - деп тасқа басқандай етіп ... ... ... ол ... ... М.Ысқақовтың
«Қазақ мақалдары» (Қазан, 1914) атты кітабынан ... ... ... XIX ... ... ... ... билерінің екі түрі
болды. Біріншісі - ертеден келе жатқан дәстүрді жалғастырушы, яғни ... ... - ... ... ... ... жеккөрінішті
болса да пышағы май үстінде жүрген ... би, ... ... ... ... ... халық өздерінің атақты билерін және сол ... әлі ... ... ... ... құрметтейді. Әрине қазақ
тарихындағы барлық билер аты осы күнгі ұрпақтарына жете қойған жоқ. Кейбір
аты-жөні сақталған ... ... ... сияқты) билерді кұрметтеуіміз
соншалық, оларға ... ... ... ... олар ... аңыз ... хронологиялык және географиялық
жағынан бір-біріне қайшы келіп жатады. Қазақ тарихындағы билер ... XX ... ... ірі ... Қаныш Имантайұлы Сәтпаев өзінің «Ер
Едіге» (Москва, 1927 ж.) атты еңбегінде: «Ханда ... ... ... болса,
биде қырық кісінің ары, білімі бар». Тура ... ... ... ... ... ... «Батамен ел көгереді» дегендей, сондықтан қазақ
сияқты көпшіл елде қашан да ханнан гөрі ... ... ... ... арқа сүйеуі жарасымды бимен табылады. Бисіз хан ... ... ... ... те бір жерге бас қосса, ондай ханды ел де ... ... атын ... Алты ... ... ескі ... қасқа жолды Қасымхан, тура жолды ... жеті ... ... ер ... - бәрі де осындай хандық пен билікке ... ие ... ... Ел меңгерерлік тілі жоқ, еңсерерлік күші жоқ, білім мен
ойға, «билікке» ие болмаған, не ел ішіндегі рулардың көсемі - ... ... ... таба ... алаңғасар, әңгүдік хандар хан болып та тұра
алмайды. Ондайлардың тағы ... ... ... ... ... құйыны түбіне жетеді. [27]
Қазақ шежіресіндегі Дайыр, Бұрындық сияқты хандардың тарихы мұның
шындығына дәлел. Сондықтан Тоқтамыс хан мен ... ... ... да ... ... ... ... биге мәдет жету» мен «хан ... ... ... ... ... хан мен би екі ... ... екі
басына түсе қалса, ел ниеті қашанда бидің жағына ауып ... - деп ... ... етіп жазған еді. Біз бұл жерде ұлы ғалым
Сәтпаевтың өз сөзін ешбір комментарисіз сол күйінде беріп ... ... ... екі ... ... ... ғалымдар зерттеулерінің түйінін Қаныш
Имантайұлы аз ... ... ... ... ... сараптаған ұлы ғалым
аталарымыз айтқандай Қазақ мемлекеті құрылғанға дейінгі ... би Ер ... ... Ал, ... елі ... ... болғалы атақты бидің бірі
Сырым Датов еді. Сырым би тұсында қазақтың билер институтын ... ... ... ... ... ... ... де осынау билер институтының мұрасын
жалғастырушы топтан озған жүйріктер аз да болса XX ... ... ... билерінің миссиясын түгелдей ат төбеліндей қазақ интеллигенциясы өз
мойнына алды. XIX ғасырдың ақырында осынау біздің ... ... топ ... интеллигенциясы қалыптасты. Олардың билерден айырмашылығы
- оқыған, білімпаз болатын. Алайда бүкіл түркі халықтарындағы интеллигенция
ішінде қазақтан ... ... да XX ... ... көш ... роль ... тарихи деректерге негізделген қазақ халқының азаматтық тарихы
соңғы бір жарым мың жылдың ауқымын қамтиды. ... ерте ... ... ... ... ... тарихи жылнамасын еске алсақ, ... ... ... осыдан төрт-бес мың жыл ... ... ... ... ... ... ... болып. өсіп-өніп,
мемлекет ретінде тарих сахнасына ... ... ... Алтын Ордаға
дейінгі кезеңді есептемегеннің өзінде, қазақтың ұлттық мемлекетінің пайда
болып, өмір сүру дәуірінің өзі - халқымыздың ... толы бай, әрі ... ... ... ... болады.
Халқымыздың ежелгі даму кезеңін есепке алмай-ақ, оның «қазақ» деген
атқа ие болған соңғы кезеңін алып, ой елегінен ... ... онда ... Ұлы ... ... көз жеткіземіз. Оған дәлел ХҮ ғасырдың
ортасында қазіргі ұлттық ... ... ... ... деп
аталатын қуатты, айбарлы мемлекет құрдық. XVII ғасырдың аяғы XVIII
ғасырдың басында ... ... ... ... бастаушысы
болып, оны жүзеге асырған, қазақ мемлекетінің саяси-құқықтық құрылымына
өзінің 30 жылдық ел билеу қызметінде көптеген өзгерістер ... ... ... ... дәстүрлі қазақ қоғамының саяси әлеуметтік құрылысы,
оның түзілімі де дала ... ... ... ... ... ... ... Қытай ғалымы Су-Бей-Хайдың Үрімші қаласында
шыққан «қазақ мәдениетінің тарихы» ... ұзақ жыл бойы ... ... ... ... ... ... негізгі жеті
сатыдан тұратынын жазады. Бірінші саты – ... Ол ... ... ... ... ... болды. Ол ең жақын, қандас он-он бес отбасылардан
құралды. Әр ... ... ... – ауылбасы деді. Ол едәуір дәрежедегі
ауқатты адам. Оның ... ...... ... маусымдық көшіп-қону уақытын белгілеу, адам мен көлік күшін дұрыс
пайдалану, дау-дамайды дұрыс шешіп отыру,түскен салықты уақытында ... ... ... ... ... бәрі халықпен ақылдасып шешеді.
Екінші саты ата ... Жеті ... ... ... ... құралады.
Мұның басшы адамын Ақсақал деп атайды. Ақсақал өте жоғары мәртебеге ие
адам, ... ... ... адам ... керек. Үшінші саты – ру[29]. Ру он
үш – он бес ... ... ... рубасы деп аталады. Төртінші саты –
Арыс. Ол бірнеше рулардан құралады. Оның басшысы би ... ... саты ... Ол ... ... құралады. Ұлыстың билеушісі – Сұлтан. Алтыншы саты
– жүз. Жүз бірнеше ұлыстардан құралады. Жүзді хан билеген. Жетінші саты ... Ол үш ... ... ... ең ... ... – Ұлы хан, ... ханы.
Қазақта бұрын мемлекеттік басқару ісі хандық биліктің қолында болған.
Қазақ қауымдастығында хандықты «Ұлы хандық», ... ... » деп ... Ұлы ...... қазақ жұртының басын қосып басқаратын хандық.
(Әбілхайыр, Керей мен ... ... хан) Кіші ... әр жүзді басқаратын
хандықтар. Жүзді басқаратын Кіші хандықтар – Ұлы ... ... ... ... мен Кіші ... басқару құрылымы жағынан ... ... ... ... – хан (жеке билеуші) би, әскер басы, ақылгөй
ақын, уәзірлер тобы, шабармандары, тағы басқа ішкі ... ... ... ... лауазымға төре тұқымдары мұрагерлік ретпен ұсынылып, сайланып
қойылған. ... ... ... ... ... ... хан ... кандидатурасын мәмілелесіп келіскеннен кейін, сол адамды хан деп
танып, төрт қабат ақ киізге отырғызып, үш рет ... ... ... ... – хан ... деп атаған. «Хан көтеру» рәсімі – өкілдер жиналысының
алған қаулысы іспеттес түсінікті ... «Хан ... ... ... ... ... білдірген. «Хан көтеру» рәсімінен
кейін, сайланған хан жиналғандар алдында ант берген. Осыдан кейін ол ... деп ... ... ... ... бірге әскери қолбасшы да
болған. Ол жылына кем дегенде бір рет өзін ... ... ... күрделі мәселелсрді олармен (халықпен) ойласып отырған.
ХҮІ-ХҮІІ ғасырлар аумағында қазақ мемлекетінің аса ... ... бірі - ... ... (құрылтай) болғанын ерекше айтуымыз
керек. Өзінің саяси маңызы жағынан бұл ... ... Киев ... ... ... қатар қоюға болады. Сонымен, қазақ
қауымының ... ... аса ... бұл бас ... - ... ... да ... бытыраңкылықтың, оқшаулықтың алдын алатын,
халқымыздың бас-бірлігін, береке-бірлігін сақтап қалуға күш ... ... ... ... бірден-бір маңызды саяси орган болғанын пайымдауымыз
керек. Халық жиналысының ... ... ... ... ... түсініп, лайықты бағалаған атақты шығыстанушы ғалым Л.Левшин былай деп
тұжырымдайды: «Собрания, о которых ... ... ... ... ... ... же о предметах, относящихся до целого народа или ... ... вид ... Тут же ... все ... ... и старейшины с толпами простых людей». Осы ... ... осы ... ... бас ... ең алдымен, жалпы халық
өмірінің ... ... әр ... ... істерді қарап, шешу үшін
шақырылатынын айтуымыз керек. Халық жиналысының жұмыс істеу ырғағының ең
шырқау шегі - Тәуке хандық ... ... ... келеді. Тәуке хан қайтыс
болғаннан кейінгі қазақ қоғамында орын алған бытыраңкылықтың әсерінен
дәстүрлі халық ... ... жеке ... хандықтар аймағында
өзінің заңды жалғасын тапты. [14]
Мәселен, Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... пиғылын іске
асыру үшін Кіші жүздің 29 ру өкілдерін Ырғызға ... ... жиын ... ... ... ... ... жиырма бесінен өкілдер
тобы келген. Хан «Маңтөбедегі» ұзақ талқылау мен ... ... ... ... ... ... Тевкелев алып келген келісім-шарттың
жобасына қол қойған. Осы сияқты күрделі істер ... ... ... ... қана ... ... ... да хандыктың атқару кеңесі болған. Хандық ... ...... ... ... уәзірлер тобымен ойласып кезекте
тұрған істерді қалай аткаруды шешксн. Оны халыққа жария етіп жеткізуді ... ... деп ... Бұл ... «хан ... ... үғымды білдіреді.
Сонымен дәстүрлі қазақ қоғамындағы халық құрылтайы мемлекет ауқымындағы
материалдық және адам күшін топтастыруды, ... ... ... аса
маңызды проблемалар - соғыс және бейбітшілік мәселелерін шешуге бағытталды,
қалыптасқан ереже бойынша хан кұрылтай жиналысының ... ... ... тиіс болды. Бұл бас қосулар жыл сайын тұрақты түрде
шақырылып, халық ... ... ... ие ... Осы ... ... деп тұжырымдайды. «Съезды казахской знати стали созываться регулярно
со времени хана ... ... ... ... ... сам хан ... как и
все султаны, старейшины и правители родов, собирались осенью в одно ... ... ... для ... о ... народных».
Әсіресе Әз-Тәуке хан билігі кезінде мұндай Ұлы басқосулар әрбір
көктемде, ... ... ... ... бір ... ... ... онда қазақ халқының сол кезеңдегі мүддесіне байланысты мәселелер
қаралып, шешіліп ... ... ... бұл ... ... маңындағы Мәртөбеде өтіп
тұрса, 1683 жылы Сайрамды жоңғарлар талқандағаннан кейін 1864-1709 ... ... ... қаласының маңындағы тарихымызда «Ордабасы» деген
атпен белгілі Күлтөбе деген жерде өткен.
Ал 1710 жылы Түркістан - Сайрам ... ... ... ... ... ... ... қазақ жүздерінің басын қоскан құрылтай кездесеуі
өтіп, жоңғарлардың кезекті ірі ... ... ... ... жинап,
оның басшысы етіп Бөгембай батырды сайлағаны баршамызға ... ... ... ... ... қазақ жерін азат ету
Сырдың бойынан басталуы тиіс болса, екіншіден, бұл ежелден қасиетті жер ... ... ... ... құлақ түрсек, бұл жердің Ордабасы
аталуы 1726 жылдың мамырынан емес, ертеден XIII ... ... ... ... бұл жер «қасиетті жер» делініп, оған әулие адамдар мен ел
билеушілері, ру, тайпа ... ... ... ... болған.
Археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелерінде бұл мазарлардың көпшілігі
жоңғар шапқыншылығына дейін болғандығы анықталған.
Сондай-ак, қазақ ... ... ... тек ... ... «дала демократиясы» принциптерінің шынайы іске асуының дәлелі ретінде
«хан талау», ... ... ету» ... ... ... ... жөн ... «Хан талау» қазақ қоғамында өте сирек
болса да, ерекше ... ғана ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру тұрғысында қолданылып отырған.
Мысалы, хан өзіне көрсетілген халықтың сенімін ақтамай, ел ... ... ... жол ... озбырлыққа, зорлық-зомбылыққа,
парақорлыққа барып, жазықсыз халықтың қанын ... ... ... ... шығарған шешіміне, ұлттық дәстүрге сәйкес, оның ... ... ине ... ... ... қол ... халқына таратылып,
үлестіріліп берілетін болған. Сонымен, «хан талау» институты, тек хан ғана
емес, барлық төменгі деңгейдегі ел ... ... ... ... ... асып кетпеуге кепілдік беретін саяси және тәрбиелік
әсері зор, дала ... бір ... ... ... «Хан талау»
процесі аяқ астынан, стихиялық түрде жүргізілген жоқ, ең ... ... оның ... іс-әрекеті жөнінде алдын ала бетіне басыла айтылып,
дәлелденіп, ескерілгеннен кейін ғана ... ... ... ... ... ... іске асырылды. Төл тарихымызға жүгінсек, мұндай жағдай хан
талау ХҮІІІ аяғында Жобалай ... ... төре ... - ... ... еді. ... «ханды талақ ету» ғұрпына келсек, хан өз ... ... ... ... ... ... ... де оның басына қара бұлт
үйірлетін болган. ... ... ... егер хан ел ... ... ... көзге түсіп, халық мүддесін аяққа
таптап, оны қиын ... ... ... ... қол ... ру, ... оның ... үдере көшіп кететін болған. Халқымыздың ... ... ... талақ ету» окиғасы 1530 жылы ... ... ... сенімін жоғалтқан Тайыр ханның басында
болған еді.
Жоғарыда атап көрсетілгендей, Тәуке хан ... ... ... ... күшейе түсті. Ол қазақ тарихында «Әз Тәуке»,
«адамзаттың данасы» деп аталды. Ол ... ... ... ... ... Ақсүйек шонжарлардың өкілдері мен билерден құралган
демократиялық принципке негізделген «хандық кеңестің» және «билік кеңестің,
рөлін арттырды. Ол ... ... ... қызметтерге ынталы,
беделді халыктың сенімі мен құрметіне бөленген адамдарды ... [32] ... тек ... ғана ... ... және ... ... тиіс болды. Тәуке ханның осы тұрғыдағы реформаторлық
қызмегінің ауқымын орыс ... Петр ... ... ... ... еді. ... ... саяси құрылымында бірқатар түбегейлі өзгерістср жасады.
Атап айтканда, мемлекетті басқару процесіне бұрындары беймәлім болып келген
«билер кеңесі» ... Бұл ... ... билік жүйесінде зор
өкілеттіктерге ие бола отырып, ішкі-сыртқы саясатты ... ... да ... ойнады. Бүкілхалықтың атынан сайланған «Билер ... ... ... ... қарауға жатпайтын құқықтық мәртебе берілді.
Н.Г.Аполлованың пікірінше, «Билер кеңесі» ХҮПІ ... аяқ ... ... ... ... ... болып қалыптасты. Ол негізінен
жүздсрдің арасындағы даулы істерді, талас-тартысқа қатысты істерді шешумен
қатар, сепоротистік, трайболистік әрекеттерге ... ел ... ... ... ... ... ... шаралар да қолданды. Билер
кеңесінің негізгі шешімдері ... ... ие ... ... хан да оны ... жоя ... болды.[5] Бұл мемлекеттік органның құрамына ру
ақсақалдарының келісімімен қара ... қақ ... әділ ... ... ... ержүректілімен көзге түскен батырлар кірді. ... ... ... ... ... кісінің ақылы бар» деген мақал қалыптасты.
Қажеттілік болған кездерде «Билер кеңесінің» ... ... ... хан хандық құрған кезде ... ... ... ... ... аузы ... аса ... тұлғалар: Төле, Қазыбек, Әйтеке, Тосай,
Едіге, Сырымбет, Қабек, Таба, Есейхан, ... ... ... би, ... Қоқым т.б. кірді.
Сол кезеңдегі бұл органның беделінің күшті болғаны ... ... ... өзі бұл «Кеңестің» келісімінсіз, оның қолдауынсыз мемлекеттік
маңызы бар мәселелерді шеше алмады, өзінің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... іс-қимыл әрекетіне
байланысты таласқа түсіп, оны қайта ... ... ... ... ... көшпелі өмір салты жағдайында, қазіргі тілмен айтсақ, Парламент
және Жоғарғы Соттың ... ... ... ... ... ... шешімдерді бекітіп отырды. Бір сөзбен айтканда, атқарушы билік
ханның ... ... ... ... «Билер кеңесі» тарапынан жасалып,
қабылданып, хан билігі арқылы жүзеге ... ... ... ... ... жолмен беріліп отырса да, мемлекеттік маңызды мәселелер
«Билер ... ... ... ... ... ... ... зерттеген атақты ғалым В.В.Зернов-Вельяминов хандық ... айта ... ... ... ... ... бөлу
идеясының болғандығын нақты дәлелдей келіп, былай деп ... ... ... в свое образной форме проявился в казахстане
еще в Среднем веке...».
Көрсетілген құжаттық материалдарға сүйене отырып, белгілі ... ... ... ... еске ... ... ғасырлар ауқымындағы қазақ мемлекетінің дамуы дала демократиясының
принциптерін ... ... оны ... ... ... ... ... демократияның алғашқы үлгісін дамытып, жүзеге асырған
өркениетті қоғам ... деп ... ... ... және ... ... ең көрнектісі -
Билер институты. Отырықшы елдерде туыстық байланыс үзілгеннен кейін ұжымдык
қатынас әлсіреп, халық өкілдерінің ... ... ... жүйе ... сот судьяларын Президент тағайындайды. Ал соттардың жалақысын
тағайындау, оны беруді үкімет, яғни атқарушы орган ... ... ... - ... халық өкілдері басқаруы керек - бұл Билер институтының негізгі
принципі. Ал оны басқару жолдарын талқылап-қабылдау елдің, саяси ұйымдардың
міндеті. Біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... жалғастырып, әр дәрежедегі депутат сайлауын көппартиялық
сайлау комиссиясы ... іске ... ... ... сайланған
депутаттарға өз округіндегі соттарды тағайындау тапсырылуы қажет. Бүл оның
тәжірибе ... әділ ... ... оның да, ... де ... жолдан
таймауының кепілі болады.
Қорыта келе айтарымыз мәдениеттің негізгі ... - адам және ... ... ... ... бастылары: сана: биологиялык
инстинкінен асып ұжымдағы теңдік пен еркіндікті жетілдіру. Сана үзіліссіз
дами ... ал ... пен ... ... бір топ ... тарихи
шектеліп отырылады. Өркениеттің нақты бір идеялары жүйесіндегі мәдениеттің
жетілген, формасы ретінде күйреп ... да - ... ... ... дер ... ... ... бағыттай алмауында. Бұл отырықшы және
бірбеткей рационалдыққа жүгінген елдергс тән құбылыс. Көшпелілер көп мәдени
мұраларын материалдық құндылық түрінде сақтай ... да, ... ... ... еш ... ал көп өркениетпен қоян-қолтық араласып өскен
қазақ елі ғылыми жетістіктерден құр қалмай, Билер институты ... ... ... ... ... Оны ... әр түрлі бұрмалаулардан
тазартып, үлгі тұтып, заман жетістіктерін ... ... ... ... ... ... ... XXғ. бас кезінде хандық биліктің жаңғыру себептері мен
салдары.
XX ғасырдың басындағы оқиғалар қазақ халқының санасында ... ... және ... ... ... көрсетеді. Дәстүрлік
билік символдарының ... ... ... ... ... Дәстүрлы саяси құрылымның отаршылдық кезеңде
басқару жүйесі ... ... ... 1916 жылы ... ... халық
санасының биіктігінде көрсетеді. Күшті хандық ... ... ... ... ... ... ... ретінде айқын байқалады. Мықты биліктің болуы нәтижесінде ғана
халық бірігіп, күш қосып жауға тойтарыс бере ... ... ... ... ... санада мемлекеттіліктің, тәуелсіздіктің символы,
бүкіл қоғамның берекесінің көрсеткіші ретінде қалыптасады.
1916 жылғы маусым Жарлығы, қара жұмысқа адам ... ... елін ... Халық Жарлыққа қарсы наразылық көрсетіп біріге ... ... ... хан сайлай бастады. 1916 жылғы көтеріліс кезінде
патша үкіметінің орнатқан басқару ... ... ... ... дәстүрлі формаларын қайта жандандырады. Дәстүрлі хандық
билік егеменділікке ұмтылудың, этностың сақталуының кепілі ретінде көрінді.
[25]
Халық ... ... ... ... ... боар ... ... тиістілігі ғана емес, жеке қасиеттері ... ... ... ... ... (меритократиялық принцип).
Көтеріліс кезінде қайта жаңғырған хандық билік қанаушы, ... ... жоқ. ... ... құқықтары мен қызметтері бекітілді. Хан деген
атақ тек дәреже, биік ... ... ... ... білдірді.
Көтеріліс басшысы ретінде хан елді жеке өзі ... ... ... ... ... ... ... сәйкес елді басқару құрылымы
негізделе бастады. Қыпшақ хандығында 20 адамнан тұратын хан ... ... ... ... отырды.
Басқару жүйесі ретінде хан билігінің күшейіп, дәстүрлі биліктің
жаңғыруы ... ... ... ... ... ... Көтеріліс
барысында халықты ұйымдастырушы күш ретінде басқа ... да ... ... ... хан ... ... ... архив құжаттары
дәлелдей түседі: «1916 жылы ... айы ... ... ... ... жерінде, Аманқол болысының Қосқоңыр деген жерінде, Тәуіп
болысы Құйылыс деген ... ... ... үш ... өз алдына хан
сайланып, бұхара халық ... ... ашық ... шықты. Бұл
көтерілісті Кенжеқара болысының Кенжеқара деген хан болған Айжарқын Қанаев
жинаған сарбаздардың саны 5 мың ... ... ... ... ... ... ... арғындарының
да хан сайлауы туралы мәлімет береді: «Ақтүбекте Арғын көтерілісшілері
өзімізге басшы етіп ... ... хан ... ... ... Арқа ... қараша халықтың бірігіп күш
жинап, өз орталарынан басқарушы хан сайлаулары ... ... ... көтерілісшісі... Әжіке Қаражанұлы дегенді хан сайлаған. Осы
сияқты Тәуіп елі де Әлмәмбет Шобанұлы дегенді хан ... ... ... ... ... ... елінен көтерілісшілер Тайшым Орысұлы
дегенді, Бақаиыс болысы Жұмағазы дегенді, Белқопа ... бас ... ... хан ... ... ... ... кезінде жаңғырған хандық билік көшпелі мемлекетке
тән ... ... ... ... жинақтаған ұлттық мемлекет
құруға ұмтылыс жасаушы ерекше құбылыс, феномен ретінде көрініс табады. [32]
Хандық ... ... ... ... билік туралы ұғым
сақталған, таза ... ... ... ... ... күші ру ... мен ... болды.
Торғай өлкесінде Қыпшақ, Арғын хандықтары, Атбасарда Бағаналы хандығы,
Арқаның әр жерінде хандықтар құрыла бастады.
Қыпшақ хандығына Торғай ... ... ... ... кірсе,
Арғын хандығына батыр Шақшақ жәнібек ұрпақтары, ал Бағаналы хандығына
бағаналы наймандары кірді.
Атбасар ... ... ... түр-сипаты басқа хандықтарға
қарағанда өзгешелеу болды. Бағаналы ... хан ... ... ... беделді Ерден Сандыбайұлының баласы Хасен сайланды.
Хандықта дін өкілдерінің беделі жоғары ... ... ... ... ... ... хандығының бас уәзірі шейх-ул-ислам деп
аталады.
Арқа хандықтарында хан ... ... ... ... «Екі
болысқа бөлінген біздің ел ортасынан Әмет деген қажыны хан сайлады».
Қыпшақ хандығының ерекшелігі «хан ... ... Хан ... бір ... ... ... Қыпшақ хандығындағы ерекше тәртіп XIX
ғасырдың 40-шы жылдарындағы Кенесары хандығынан өз бастауын алатын тәрізді.
Қыпшақ хандығында ... ... бас ... қолбасшысы қадағалады.
Шабуыл кезінде сардарбек ешқандай артық бұйым алмауға бұйрық беріп отырды.
Архиф құжаттарында ол туралы: ... ... бір ... жіп ... ... қайтпай, соғысты ертеңге дейін созсақ, ... ... ... деп ... ... ... ... көтеріліс кезінде қайта жаңғырған хандықтың құрылымынан,
түр-сипатынан, ХIX ғасырдың алғашқы жартысынан азаттық қозғалысы барысында
дүниеге келген ... ... ... ... ерекшеліктерді көре
аламыз. Салық жинауға байланысты Кенесағы хандығында көтеріліске қосылмаған
ауқаттылардың ... ... ... ... ... ... ... сай жасақтар негізделе
бастады. Хан кеңесінде әскерді басқарған батырлардың беделі жоғары болды.
Атап айтсақ ... ... Өмен ... Әлжан Қарабайұлы, Қостан
Мақабайұлы, Кейкі Көкенбайұлы т.б.
1916 жылы көтеріліс ... ... ... ... құрылымдық
сипаты көршілердің дәстүрлі мемлекет құру ... ... ... ... ортақ құбылыс екендігі көрінді. [6]
Хандықты Әмір Әбдіғапар басқарып, әскердің бас ... ... ... Казань әскери округі басқарушысы А. Сандецкий бас штаб бастығы П.
Аверяновқа ... ... ... ... қимылы жөніңдегі
мәліметінде былай деп атап ... ... ... тобы ... ... ... Хан Жанбосыновтың әскерінен көтерілісшілер тобы
бөлініп, Шолақсай бойындағы керуенді ұстауға шықты».
Әбдіғапарды Торғай уезінің 13 болысы түгел жиналып, құрылтай ... ... ... ақ ... көтеріп, хан сайлады. Торғай көтерілісін оған
қатысушылар естелігі ... ... К. ... ... ... «Қараторғай болысының тумасы 45 жасар ... өз ... ... үнемі тайталаста болып, қазақ-қырғыздар арасында беделді
болды», - деп ... хан ... ... ... ... ... ... ұмтылған
сияқты. «Қыпшақ хандығын басқарған ... хан ... ... ... ... тән ... екенің жақсы білетін. Қарадан шығып хан
атағына ризашылығын білдіріп, Әбдіғапар өзін «әмір» деп атауды жөн көрді.
Көтеріліс барысында сарбаздар ... ... ... келе ... ... құру ... ... әскері құрамаларды ондыққа,
жүздікке, мыңдыққа бөлді.
Арғын хандығы. Торғай уезі көтеріліс кезінде екі хандыққа батыс ... ... ... ... ... Тосын және Шұбалан болыстарының
арғын рулары кіріп, ол Арғын хандығы деп аталынды. ... ... ... ... ... Жәнібек батыр ұрпақтары сарыжетім, шақшақ рулары
мекендеді. Арғын хандығының өз әскері, ... ... ... ... ... ... болды. [8]
Көтеріліс барысында хандықтар бір-бірімен байланыста ... ... ... ... шапқанда күн батыс жағынан Арғын ханның әскері,
шығыс жағынан Қыпшақ ханның әскері кіреді. ... ... ... ... ... күн ... Амангелді бастаған қыпшақ сарбазы күн
шығысынан кіруге бет қойдық. Амангелді сол арада 40 ... ... ... ... ... топ ... қылышшылар. Сардардың бұйрығын кейін
топқа жеткізіп тұру үшін екі хабаршы ... ... ... ... ... жайлады. Арғын хандығы әскері сардарбегі ... хан ... ... ... барысында ата-баба туының қасйетті рух беруші және ұрыстағы
шешуші рольі жоғары болды. Туды ... хан ... ... басы ... ... ... отырды. Мұндай құбылысты Торғай шайқасы
кезіндегі Арғын әскерінің туды көріп, ... ... ... ... ... ... барысында қыпшақ хандығының тығыз байланыста
болып, жазалаушы әскерге қарсы шайқастар жүргізді. ... ... ... рет ... ... соғысып, жеңіс бермей, кейде
жасырына жүріп соғысып, қаражұмысқа кісі бермей қалды.
Бағаналы хандығы. Атбасар уезі оңтүстігінде Петропавловск және ... ... ... уезімен, оңтүстігінде Сырдария облысы, батысында
Торғай облысымен шектесіп ... ... ... ... басқа
уездерге қарағанда малы көбірек, көшпелі мал шаруашылығымен айналысты.
Уездің оңтүстігенде жартылай ... ... ... таза көшпелілік
қалыптасып, табиғи жағдайға бейімделіп қошіп-қону қалыптасқан. Мұнда ескі
көшу бағыттары сақталып, олар жыл бойы ... Шу ...... ... және одан кері қайтып үлкен қашықтықты елемей ... ... Уезд ... ... ... ... ... бастайды. Патша өкіметі басқарушылардың мазасыздығы
қарулы қөтерілістің етек жайып келе жатқанын байқатады. [7]
1919 жылы ... ... ... ... ... таратты.
Көтерілісшілер ата-баба дәстүрі соғыс тәсіліне сай ыңғайлы жерге орналасып,
тұтқиылдан ұрыс ... ... ... ауданындағы шайқас туралы жазалаушы
отряд бастығы Омбы ... ... ... бастығына жеделхатында былай деп
мәлімет берген: «1916 жылы 22 ... ... ... ... 10 ... жерде 50 қарулы жігіт бастаған керуенді тоқтату
кезінде атыс басталып, 5 ... ... ... ... ... хандығының көтерілісшілері хандық билікті орнату арқылы қараша
халық отаршыл үкімет басқаруынан құтылып, ... ... ... Таза ... ... ... тәуелсіздік рухы жоғары болып,
қазақи жолды тандаған стихиялық күш ... жету үшін ... ... мен ... ... әдісін қолданды.
Арқадағы басқа хандықтар. 1916 жылдың 7 шілдесі мен 6 ... ... ... ... штаб ... А. ... ... қалйша күш біріктіріп жатқаны туралы төмендегідей анықтамасында
жазады: «по ... ... от ... ... за тем ... что наиболее значительное скопиша киргизов сосредоточилось в
Акмолинском около озеры Кугальджина сгруппиловалось до 30 ... ... ... Еременских до 5 тысячь и в Кочеагачском районе – до 2 ... ... ... ... ... ... болыстары да көтеріліс жасалды
ұйғарып, халық ... ... үшін ...... хан ... ... барысында Молдажан Жанайұлы, Жанайдар Ыбырайұлы, Жаймолда ... ... әрі ... ... ... ... – қажы хан ... сарбаздар патша жазалаушы отрядтарына қарсы
күрес жүргізді. Ақмола уезінің басшысы А. ... 27 ... күні ... П. ... жолдаған хатында Ереймен болысының писары П.
Николаевтің жеткізген хабарын тіркеген: ... 20 ... күні ... ... ... ... жолшыбай «жарық» деген жерге
жеткенде 50 қазақ бұларды қоршап алып, болыстын іс-қағаздарын беруді талап
етіпті. Егер ... ... ... ... - деп ... пат ... ұлт-азаттық көтерілісін бастаушыларға қарсы мұздай
қаруланған жазалаушы әскер шығарады. Ереймен төңірегіндегі Төрежалы деген
жерде ... ұрыс ... ... ... ... ... ... мәжбүр
болады. Қырып-жойып күштеумен әскери қара жұмысқа қазақтарды ... ... ... ... 9-қарашадағы ақпаратында ішкі істер
министрлігінің ... ... В. ... «...в ... ... в
двух местах, Акмолинского уезда в с. Алексеевке и в ... ... ... ... деп ... Еремен болысындағы Қанжығалы
хандығынан басқа жерлерде де арқа ... ... ... өз
орталығынан хан сайлай бастайды. «1916 жылғы ... ... үшін ... Тоқа ... 3 адам ... Әлсен, Әмет қажы қарадан хан сайлаған
делінген». [28]
С. ... «1916 жыл» ... ... ... деректер береді:
«Нілді болысының болысы Еркесай болысы болып ... ... осы ... ... ... ел ... ... хан сайлапты. Оның қасына
бірнеше ... ... ... ... ... ... ... елмен
көршілес қареке деген ел ортасынан Нұрлан деген кісіні хан сайлапты. Және
біздің Қарағаш елі дейтін ел ... ... ... ... хан ... ... ... бір еліміз Қуаныш деген кісіні хан сайлапты. Қылыш
қажыны хан ... Одан арғы ... хан ... ... жасап жатыр деген
хабарлар келіп жатты».
1916 жылғы хандықтардағы жанданған байырғы саяси дәстүрлер. Көшпелі
қоғамдағы саяси билік ... ... әлі де ... ... ... жлқ.
Жалпы көшпелі мемлекет дегеніміз не, оның ... ... ... деген
сауалдарға берілген тұспалдар ғана кездеседі. Биліктің бірнеше сатысы бар
десек, соның потестарлы ру билік ... ... ... билікке көшу оңай
емес.
Қазақ мемлекетінің пайда ... өмір ... хан ... және ... ... қалыптасуымен, қызметімен қатар жүрді. Ол ұлттық
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... тікелей ықпал етті.
Көшпелі қоғамда хандық биліктің нығаюы үшін бірнеше ... ... ... ... өз ... қасиеті, қабілеті жоғары болу керек.
Көшпелі ... ... ... ... Халық басына іс түскен кезде
осындай шарттарды еске алып, өз ортасынан басшы, жетекшіні таңдайды. 1916
жылғы ... ... ... ... ... өз ... ... адамдарын хан сайлай бастайды.
1916 жылғы көтеріліс барысында халық ата-баба дәстүрімен ақ киізге
көтеріп, хан асйлай ... Хан ... ... ... архиф құжаттарында
мынадай дерек берілген: «Үрпекке келіп, хан ордасын орнаттық. Бұл ... ел ... екі ... 10 қой ... ... хан сайлады. Амангелді
сарбаз басы сардар болды. Сонымен қатар мыңбасылар сайланды. Ел ... ... елге хан мен ... ... болатын болды». [33]
XVIII ғасырдағы қазақ хандығының ... ... ... рулар
арасындағы қарым-қатынастан бастау алады. Оған басты себеп мемлекет
тұрғындарының көпшілігінің ру ... ... ... рулар арасындағы қарым-
қатынастың дамуын 1916 жылғы көтеріліс кезінде байқаймыз. С. ... бұл ... ... делінген: «рулық принцип бойынша біріккен
қазақтар арасындағы қайшылықтар тоқтатылады. Қыпшақ, арғын рулары бірігіп,
қозғалысты ... ... ... Қозғалыстың ұйымдастырушы формасы ретінде
рулық принциппен бірігіп, хан билігі бекітіледі». ... ... ... ... ... Абыройлы ақсақалдар сөздері ру арасында
өтімді болып, олар ру ... ... ... отырды. Көтерілісті
басқару үшін қазақтар әйгілі ... ... ... ... ... Нияз ... ... Әбдіғапар, Иман батыр ұрпағы
Амангелді, Шақшақ ұрпағы Оспан, Шұбыртпалы Ағыбай батырдың ... ... ... ... ... ... ... қадамдарды
көрсетеді.
Көшпелі қоғам дәстүрлерін қайта жаңғыртудың тағы бір ерекшелігін әр
болыстың ... ... туын ... ... ... Кейбір
шайқастарда тудың қай жерде екенін көре алмаған әскер бытырап, талқандауға
ұшыраған сәттерде кездеседі. 1916 ... ... ... ... ... ... ... С.Шәріповтың еңбегінде былай делінген: «Мұнан 150 жыл
бұрын Қарабатыр деген батыр болған, соның туы ... ... ... ... ... ... ... Шатырқұлдан әлгі туды алдырып, ордаға
тіктік. Сары ала шүберек екен. Ту тігілген Бақсайыс болысына ... 19 ... ... ... ... ... көтеріліс кезінде зиялы қауым көтерілісшілерді қарулы
күрестен тоқтарып отырды. Бірақ көшпелі елдің негізгі ... өз ... ... ... ... зиялы қауымға бағынбай дүрбелеңді жалғастыра
берді. Бұл қазақ қоғамындағы XX ғасырдың басындағы үшінші ағым – ... күш еді. Олар орыс ... ... мойындамай, дәстүрлі
жаңғыруға ұмтылып, бағыныштылықтан босаудың бір жолы ретінде ... ... ... ... ... ... пен заңдар жинағын қазіргі заманғы билік жүйесіне сай
үйлестіру.
2.1 Билер сотын ... ... ... жүйе мен ... ... сай
үйлестіру.
Еліміздегі мемлекеттік құқықтық бағдарламаны жүзеге асыру 1994 жылғы 12
ақпандағы Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... ... ... бағдарламасы туралы»
№1569 қаулысынан бастау алған еді. Содан бері құқықтық сот реформасы туралы
талай ізгі шаралар қолға ... ол ... ... ... ... сай қызмет етуде. Соның ішінде ... ... ... ... қайта жасау мен дамыту барысында талай тұшымды ойлар
айтылған болатын.
Бүгінде өз ... ... ... ... ... ... құқықтық сот билігін және мемлекет атынан қолданылған
заңдарын зерттеп көрсеңіз, ... ... ... ... ... алатын заң ережелері мен үкім – шешімдерден анық байқаймыз. Бұл
деген әр ... ... ата ... ... ... ... ... қызмет көрсеткен қоғамдық тәртіп, салт-сана, көпшілік алдындағы
әдеп пен ... ... ... ... айнымас қағидасы мен заң
ережесін қалыптастырғанын ... ... ... ... ... әлемдегі әр халықтың өзіне ... ... ... ... әлеуметтік тұрмысқа қалтықсыз қызмет
етіп келгені тағы да аян. Бұған бір мысал ретінде бүгінде ... ... ... түрде оқытылатын ежелгі Рим құқының негізі саналған ... ... ... ... ... ... заңдарын алуға болады.
Соның ішінде Рим құқының кейбір заң ... ... ... ... ... оның ішінде жеке кәсіпкерліктегі құқықтық қатынастарды
реттеуде жиі қоданылады.
Әлем мемлекеттерінің ұстанған құқықтық құрылым ... ... ... ... ... кезінен қалыптасқан дәстүрлі құқығы тұрды. ... ... ... ой-санасы, парасат-пайымымен ұлттық ... және ... ... ... ... заң ... қалағанда
өзінің таңдауын айқындап берген билік жолы. Рас, ... ... ... ... ... ... дәстүрлі құқыққа тән заң
ережелері замана дамуында түрлі қоғамдық ... ... ... жылнамаларда жақсы сақталған.
Қазақ елінің ерте дәуірлердегі мемлекеттік құрылым жүйесіне, қоғамдық
қарым-қатынасқа дәстүрлі құқық айтарлықтай қызмет ... Тек қана ... ... ... құрамына кірген XVIIIғ. орта тұсынан ... ... ... ... ... ... мен ... елінің
құқықтық жүйесінде дәстүрлі құқыққа арқа ... ... соты ... мен ... ... үш ... ... сот ісін жүргізгенін
бүгінгі жас заңгерлердің бәрі бірдей біле ... ... ... әр ... ұстанған құқықтық жүйелері ... ... ... ... ... ... қазақ елінің де құқықтық жүйесі тым ілгеріден бастау алғаны сөзсіз.
Бұл құқықтық жүйе Кеңестік ... ... ... ... ... 1917 ... 1919 жылғы «Сот туралы» шыққан декреттер қазақ елінің мыңдаған жылдар
бойы ... ... ... ... Ресейдің Кеңестік құрылымға
негізделген құқықтық жүйесінен мүлдем алып тастады. ... ... ... ... ... ... мемлекетінің біртұтас
құқықтық жүйесіне еніп, осы елдің Конституциясы ... ... ... ата ... ... тартып, қалыптасқан құқықтық жүйесін сан
саналы ... оның ... ... ... деп ... қазақ елінің бүгінгі
таңдағы қолданып жүрген құқықтық жүйесінің бастауы жоқ көл ... ... ... ... ... ... негізделген және
Қазақстандағы өзге де ұлттардың ... ... ... ... ... ... ... заңнама аясында ауылдық округтен сот ұйымын құру
бұрынғы билер салған сара жолды қайта жаңғырту қажет-ақ.
Көшпелі дала ... сот ... бір ғана ... ... ... Бұқара халықтың алдында мұндай ауыр
жүкті арқалау ... ... ... ... қақ ... ... ... билер соты қоғам талабы мен тереңде түпкілікті ... ... ... ... қазақ қоғамынан жеке бөліп қарастыруға болмайды,
оның тыныс-тіршілігі, халықтың сана-сезімі, ішкі жан ... – бәрі ... аса ... ... ... ... мен ... адамдар, қатысушы
жұрт қашанда бидің бір ауыз аталы сөзіне тоқтай білген. Би ... ... сөз ... білмейтін, көргені жоқ, санасы шектеулі адам
болып саналған. Сондықтан істің бітіміне оның ... ... ... ... ... пен ... ақиқат пен жалғандық адам
табиғаты мен санасында интуитивті түрде орныққандай дерсіз. ... ... ... кем-кетіксіз құбылыс – билер соты ғасырлар
бойғы қоғамдық тәжірибеден және ... пен ... ... ... ... ұмтылыс пен ізденістен сомдалып шыққан.
Қазақ қоғамының бұл секілді қасиетті туындысынан айрылып қалғанымызға
бір ғасырдан артып барады.Небір аласапыран кезеңдерде ... ... ... ... ұлы ... де ... ... т.б. көп
күш жұмсаған. Тамырын шауып, ... ... ... ... ... ... соты өмір ... даусыз еді, тіптен болмағанда ... ... ... абсолюттік мазмұндағы билік кесу дәстүрін
сақтап қалған болар ... ... ... ... қаға ... сағынғанмен, кешегі билер институтын түгелімен
қазіргі мемлекет құрлысына әкеліп ... салу ... ... Дегенменде, оның
қажетті де керекті элементтерін сот жүйесінде ... ... ... ... ... ... ұтатыны анық. Бұл орайда заң
ғылымдарының докторы, ... ... ... ... ... билер сотын ауыл көлемінде, қалаларда, сот учаскелерінде
жалпы сайлаудың негізінде билер сайланып, олар қоғамдық ... ... ... ... ... ... және отбасылық істерді
қарап, оларға шешім шығару құзіреті берілсе, билер сотының дәстүрі қайта
жаңғыратынына ... мол. ... ... ... «Қазақстан
Республикасындағы сот жүйесінің даму концепциясының» жобасында айтылған
мамандандырылған соттар мәртебесімен теңестірілсе, ... ... еді. ... ... мақсатымыз, жалпы билер сотын қайта өркендепуге мүмкіншілік
бар екеніне назар аудару. Билер сотын ... ... ... ... аз ... еді. ... судьялардың шектен тыс көп істері
ықшамдалар еді, ... ... ... ... ... мәні жоғары моральмен әсет ету арқылы бас ... ... ... ... лық толы ... азайта түссе және бұл
ынта ойдағыдай іске асып жатса, сот жүйесіне деген жаңа көзқарас ... ... ... ... ... адамдардың, көршілердің, ағайын
адамдардың арасында түсінішпеулік ... ... оны ... ... басқа құқық қорғау органдарына арызданбай-ақ, ... ... ... ... ... ... ... алдымен күдік тудыратыны белгілі, осы
ұмтылыстағы ең қауіптісі тарих ... ... ... ... ... ... ... қорқыныш. Осы орайда кімдер қазіргі би бола алады
деген мәселе ең маңыздысы. Әлбетте, би ... ... ... ... білуі керек, қазіргі заңдарды жетік білу де басты шарт, яғни заңгер
болуы тиіс және оның жеке ... ... ... ... ... ... ... «Ақсақалы бар ауыл азбайды» деген даналық сөз бар.
Бүгінде құрметті демалыста ... ... ... көп, ... ... баршылық. Бұл мәселені шешу еркін сол жердегі
тұрғындардың өздеріне қалдырылғаны жөн.
Билер соты өткен қазақ ... даму ... ... ерекше
түрі, мемлекетті басқарудағы негізгі тұтқалардың бірі, ауызша айтылған
шешімдерден тұратын құқықтық ... бар дара ... ... ... ... ... ... тек көпшілік, халық мойындаған жеке
тұлғалар жүзеге ... ... түрі деп ... ... ... мәселені көтеруіміздегі негізі барма немесе құқықтық (заңға ... ... ... бар ... ... ... мемлекеттік биліктің бастауы, көзі-халық деп
атап көтсетілген. [43]
Жергілікті өкілетті және атқарушы органдардың араласуымен белгілі бір
әкімшілік-аумақты ... ... ... ... қоғамдық басқару
органдарынқұру қолданылып жүрген заң ... ... ... ... ... ...... ерекшеліктерін
ескерсек, егеменді мемлекетіміздің осы тарихи даму ... де ... ... ... қатынастарды дамытуға ықпал жасайтын күш болар еді. ... ... ... ... ... ... әкімшіліктерінің
аумағында билер сотын құру қажеттілігі бар сияқты.
Айта кететін жағыдай билер соты Қазақстан ... ... ... ... құрылатын аумақтық көлеміне қарай 3, 5, 7, 9, ... ... ... ... ... қоғамдық ұйым болуы
қажет. «Билер соты туралы ереже» ... ... ... ... ... ... еді.
Жаңадан сайланған билер соты өз ережесін дайындап, ауылдық, кенттік
әкімшіліктерде тіркеуден өтсе, жеткілікті болар еді. [37]
Билер сотының шешімі ... ... ... ... 5 күннің ішінде
жазбаша түрде түрде тапсырылуы тиіс.
Бұл шешімге риза ... адам ... ... алғаннан кейін 15
күн ішінде аудандық соттарға арыздануға ерікті.
Билер соты:ескерту, қатаң ... ... ... ... ... ... (бір айлық есептік көрсеткіштен он айлық есептік
көрсеткіш арлығында, жасалған ... ... ... ... ... ... ... жолдау сияқты тәрбиелеу
шараларын қолға алынуы тиіс.
Жалпы ... соты ... ... ... ... елімізде
Республика Президентінің басшылығымен «Мемлекеттік – құқықтық бағдарламаның
» екінші ... ... ... асырылып жатқан кезде, құқықтық
мемлекеттің болашағы, оның даму және тұрақтану жолдары ... өз ... осы ... ... ... ... ой ... еді.
Көтеріліп отырған бұл мәселелер болашақта жүзеге асып жатса, ... тек ... ... ... толық жетеді.
2.2 «Жеті Жарғымен» Ата заңымыз Конституцияны салыстырмалы ... ... ... ... Ата заңы іспеттес болған ... ... ... ... ... қолданыстағы Конституциямызбен және
заңдарымызбен салыстырып қарауға талпыныс жасап көрелік.
«Жеті ... 1 – ... ... ... ... ... ... 39-бабының 2-тармағы: «Ұлт аралық
татулықты бұзатын кез-келген әрекет конституциялық емес» деп ... ... ... ... конституциялық құрлысын
күштеп өзгертуді, оның тұтастығын бұзуды, мемлекет ... ... ... ... нәсілдік, ұлттық діни, тектік – топтық және
рушылдық астамшылықты, сондай-ақ ... пен ... ... бас ... ... ... жол ... салыстырудан біз мемлекет мүддесінің кешегі дәуірде де, ... де ең ... ... ... ... аңғарамыз.
«Жеті Жарғының» 2 бөлімінің 2-бабы. Ұлт тазалығы.
Конституцияның 1-бөлімі, ... ... ... ... ... зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ... оның ең ... ... – адам және адам өмірінің ... ... деп ... ... ... де халықымыздын қанына
сінген әдет бойынша ұлт тазалығын ақсақалды қарияларымыз барынша қадағалап
келеді. Дегенмен, ... ... 10 ... ... ... қыздарының
арасында жезөкшеліктің күрт өсуі болашақта ұлтымыздың тазалығын сақтауға
нұқсан келтіріп, зардабын тигізуі мүмкін ... ... ... Жарғының» 3-бөлімінің 3-бабы. Дің тазалығы.
Конституцияда да қылмыстық ... де ... ... ... Қазіргі Ата заңымызда Қазақстан Республикасы зайырлы
мемлекет деп жарияланғандықтан, бұрынғы кезеңде ... мән ... ... ... ... ұстап отыр.
«Жеті Жарғының» 3-бөлімінің 4-бабы. Өзге дінге кіру.
Конституцияның 19-бабының ... ... ... қай ... ... және қай ... жататындығын көрсетуге хақылы». «Діни сенім
бостандығы және діни ... ... ... 3-бабы: «Қазақстан
Республикасы, басқа мемлекеттердің азаматтары және азаматтығы жоқ адамдар
жеке өзі, сондай-ақ басқаларымен ... ... ... ... ... ... құқылы».
«Жеті Жарғының» 4 бөлімінің 6-7 баптары. Отбасының тұтастығы.
Қылмыстық кодекстің 96-бабы бойынша әйелдің ... ... ... ... ... айырмашылығына қарамастан жазаға тартылып, 6жылдан 15
жылға дейінгі бас бостандығынан айрылады. ... ... ... өтеуін
кейінге қалдыру 72-бап бойынша шешіледі.
«Жеті Жарғының» 4 бөлімінің 8-бабы. Бала тастау.
Қылмыстық кодекстің 103, 104 және 105-баптары ... ... ... қасақана ауыр зиян келтіру қылмысы бойынша жазаға тартылады, 3-
айдан 7жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады.
«Жеті ... 4 ... ... Әйел зорлау.
Қылмыстың бұл түрі бұрын адам өлтірумен теңестірілген ... ... ... Қылмыстық кодекс бойынша әйел зорлау (120бап) 3 ... 6 ... ауыр ... 7 ... 15 ... дейін бас бостандығынан айыруға
жазаланады.
«Жеті Жарғының»4 бөлімінің 11-12баптары.
Қазіргі уақытта бұл баптардағы жағыдайлар қылмыс болып ... ... 4 ... ... ... ... ... «Адам өзінің жұбайына қарсы жауап
беруден бас тартқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды». Яғни бұл
жағыдай ескі заңымыз Жеті ... ... ... ... отыр.
«Жеті Жарғының» 5 бөлімінің 14-бабы. Қылмыс және жаза.
Конституцияның 15-бабының 2-тармағы: «Ешкімнің өз бетінше адам өмірін
қиюға қақысы жоқ. Өлім ... ... ауыр жаза ... ... ... ... кесілген адамның кешірім жасау туралы өтініш етуге қақы бар».
«Жеті Жарғының» 6 бөлімінің 15-бабы.
Қылмыстық кодекс бойынша бөтен мүлікті көрсетпей ... ... ... ... ... ... ... 3 жылдан 10 жылға дейін ... ... ал ... ... ... ... бойынша ауыр-
жеңіл жақтары ескеріліп, 3 жылдан 15 жылға дейінгі бас бостандығынан айыуға
әкеп ... ... ... жеке ... зорлық-зомбылық жасап тонау
қылмысы 181-бап бойынша ауыр-жеңілдігіне қарай 3 жылдан 15 ... ... ... ... әкеп соғады.
«Жеті Жарғының» 5 бөлімінің 16-бабы.
Қылмыстық кодекстің 103, 104 және 105 баптары бойынша ... ... және ... жарақат салуына қарай 3 айдан 7 ... ... ... ... ... 5 ... 17- ... кодексте өз нәрестесін өлтірген ана 97-бап бойынша 4 жылға
дейін бас бостандығынан ... ... ... ... үшін өлім жазасына
кесілген.
«Жеті Жарғының» 5 бөлімінің ... ... ... ... ... ... адамның мүлкі
тәркіленіп, одан соң бас бостандығынан айрылады.
«Жеті Жарғының» 5 бөлімінің 20,21,22-баптары.
Қылмыстық ... мал ... ... ... ... ... Ал ерте
кездегі жауынгер ат қазіргі кездегі әскери техникаларына жататындықтанбұл
қылмысты жасаушы 383,387,389-баптар бойынша жазаға тартылып, 2 ... ... ... бас бостандығынан айрылады.
«Жеті Жарғының» 6 бөлімінің 23 бабы. Адам ... және ... ... ... мен мүлік меншігі туралы даулар Азаматтық кодекс (3 бөлім,
24 тарау, 405 ... ... ... ... Азаматтық кодекстің 23-
бабының 1-2 тармағына сәйкес, 14 жасқа дейінгі ... ... ... ... ... ... ... немесе қорғаушылары
жасайды.
«Жеті Жарғының»6 бөлімінің 24-бабы.
Азаматтық кодекстің 143 бабына сәйкес қазіргі уақытта тек әйел ... ... де ... ... ... «ар-намысын, қадыр-қасиетін және
іскерлік беделін қорлағаны үшін» сот алдында жауапқа тартып, айыппұл талап
ете алады.
«Жеті Жарғының» 6-бөлімінің ... ... ... жоқ. ... ... 1-тармағында:
«Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес адам құқықтары мен
бостандықтары танылады және ... ... ... деп тұжырымдалған.
«Жеті Жарғының» 7 бөлімінің 30-бабы.
Қазіргі заңдар жүйесі бойынша жасалған қылмыстар мен дау-дамайлар үлкен-
кішілігіне қарамастан ... ... ... одан соң ... ... ... бұл екеуіне де қанағаттанбаған жағыдайда Жоғарғы сотта
қаралады.
«Жеті Жарғының» 7 бөлімінің 30-бабы.
Өсиет ... ...... кодексте қарастырылғандай, нотериалдық
кеңседе жазылып бекітіледі. Қазіргі уақытта өсиет жазу үшін ... шарт ... ... ... ... реформаторлық қызметі сол кезеңдегі
қазақ қоғамының ішкі әлеуметтік-саяси өмірін реттеуге ... ... ... де ... ... ... бойы ел аузында сақталып, одан кейінгі кезеңде белгілі
зерттеуші А.И. Левшиннің еңбегінде бейнеленген ... ... ... ... ... қоса ... ... шығарған:
1. Халық істері жөніндегі мәселелер туралы пікірлесу үшін ханның
өзі, сондай-ақ барлық сұлтандар, ру ... мен ... ... ... ... Бірде-бір қазақ Құрылтайға қарусыз ... ... ... ... беру құқы жоқ, жасы ... оған орын бермей отыра
беруіне болады.
3. Сұлтандардан басқа, әрбір қару асына алатын кісі ... ... ... жыл ... ... мал-мүлкінің 20/1 бөлігі
мөлшерінде салық төлеп отыруға тиіс.
4. Барлық ру-тайпалардың төл ... боуы ... Мал ... ... ажырату үшін ен таратылып басылсын.
Тәуке ханның қазақтын әдет-ғұрып құқығын реформалау қызметіндегі
жаңашылдығының бірі – ... ... ... ... ... пайдалануы болды десек қателеспейміз. «Жеті Жарғы» баптарында діни
сарынның басым екендігі осы ақиқатты тағы бір ... ... ... адам ... ... ... ... пен әділдік жатқанын
байқар еді[7]. Мұны шариғат ... ... ... мықтап еңгізген
қазіргі ислам әлемінің 30-дан астам елінің өмірінен байқауға болады. ... ... ... ... ... сол ... ... ішкі әлеуметтік-саяси өмірін ... ... ... ... де ... ... ... принципінің бүгінгі конститутциялық
ережелерінің қазақ мемлекеттігі тарихындағы көріністері.
Қазахстан Респуликасының саяси жүйесі күрделі өзгерістер қарсаңында
тұрғаны анық. Ол үшін ... өзі ... ... ... ... ... Алайда қандай да саяси құбылысты оның тарихи ... ... ... ... ... үлкен қателікке алып келу
қауіпін төндіреді. Әр адамның өмірінде ... ... ... ... ... ... болашағыда күңірт. Сол сияқты қоғам
болысын, мемлекет ... оның ... ... ... ... ... шығармағаны абзал және ол нәтижесінде неғұрлым толық жауаптар алуына
себеп болады.
Жалпы билік ... ... ... ... ... ... ... келеді. Билік мәселесіне, оның еске алу ерекшеліктеріне қатысты
әлемдік саяси ілім тарихында ауызшада ... ... көз ... ... жетерлік. Әрине биліктің табиғаты қай ... де ... ... оны ... ... ... әр ... арнада дамиды.
Биліктің бөлінуі принципінің классикалык нұскасын ұсынған, оның
негізін қалаушы ... ... Ш.Л. ... өзі: мемлекеттің әр
кеңістік көлеміне ... ... ... сәйкес болады және елдің көлеміне
сүйенбей оны ... алып ... ... ... – деп ойын ... ой ... күні де ... Бұл тұжырымға сүйене отырып, алдыңғы
дәстүрлі қазақ мемлекетінде де өзіндік, қағам мен мемлекет құрылысына жауап
беретін ... ... орын ... деп ... әбден болады. Сол сияқты,
қазіргі Қазақстан Республикасында да орын алып ... ... ... ... ... басым түсуі мен президенттік институтың күштілігі
бүгінгі саяси ахуалға ... ... жүйе деп ... ... ... ... ... мына бір мәселенің басын ашқымыз келеді. Қандайда болсын,
құрылымның дұрыстыған ... – одан ... ... болып есептеледі.
Бүгінгі Қазақстан шындығына келсек, мемлекет топтаса және жұмыла білетін
атқарушы билікті күшейту арқылыәлеуметтік проблемаларды ... ... ... ... ... асыру мүмкін емес. Экономикалық
жетістіктер көзге өріне бастаған кезде-ақ, саяси сұраныстарда арта ... ... ... ел ... ... жете ... ... бастайды.
Демократия бар не жоқ – деген проблемалардың бәрі дәл осы жерден ... ... ... ... ... пен ... дамуының нәтижелілігі мен келешегі де осындай шешуші
кезеңдерде анықталады. Нақты ... елде алып ... ... дер ... жауап, беріп, қажетті өзгерістер мен
реформаларды жүргізіп отыру – ... ... ... кезеңінде халықтың әлеуметтік ахуалы қатты
нашарлап кеткені белгілі, Осыдан елде экономикалық ... ... ... ... саяси бостандықпен азаматтық қоғам белестері ... ... ... ... ... ... ... деңгейге жеткізу,
жағыдайын жасау керек болды. Басқаша айтқанда, тұрмыстық ... ... ... ... ... ретінде билік бірқатар экономикалық реформалар
жасады, соның негізінде ел өзінің әлеуметтік деңгейін біршама ... ... ... ... асыру қажеттілігін осыдан бір жарым ғасыр бұрын
қазақтың ұлы ғалымы Ш. Уалиханов атап ... 1864 ... ... ... айтқан болатын. Ол саяси, экономикалық, әлеуметтік реформаларға
үлкен мән берді. Қазақстандағы басқару жүйесін қайта құруды ... ... бұл ... халықтың өзін-өзі басқаруға негізделетінін талап
етті. «Сот реформасы жайында хат» ... ... ... «Біздің
заманымызда халыққа етене жақын, ең маңызды, соның мұқтажына тікелей
қатыстыреформа-экономикалық және әлеуметтік ... Ал ... ... істерді жүзеге асыратын құрал ретінде көрінбек, өйткені әрбір
жеке адам және бүкіл адам баласы қауымдасып, ... ... ... ... ... жақсартуға тырысады. Програс дегеніміз де осыған сай
келеді» деген. Қарап отырғанымыздай, бұл сөздер ... күні де ... алып ... ... ... ... ... қазақ елінің саяси жүйесіне, ... ... ... ... мемлекеті дәстүрлі сипатқа ие болғандықтан да шығар, онда
атқарушы, сот жүргізу сияқты арнайы заң ... ... ... деп
айтуға негіз бар болғандай. Оның функциясын хандар мен ... ... ... атқаратын. Бірақ қазақ ... ... ... ... бірі - ... билік әрқашан орын алған. ... сол ... ... құрылтай тіпті ханның өзі сайлау арқылы орнатылатын.
Дәстүрлі қазақ ... ... ... ... болғандықта, «жазылмайтын
заңдар» кеңінен орын алған. Әйтсе де ... ... ... ... ... ... жоғарғы заң шығарушы билік болып сұлтандар мен
көшпелі қоғамдастықтардың өкілдерінің ... ... ... ... жүйесінде – хан кеңесі мен дуан биліктің ... және ... ... орын алған. Біріншісіне жоғарғы шенеуліктер, әскери
басшылар мен ханның туыстары кіретін. Дуан ... ... ... ... ... бойынша Қазақ хандығындағы басқару
органдарының эволюциясын екі ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік билік органдарының құрылымы Әбілқайыр
хандығының басқару органдарынан шамалы ғана ... ... ... ... мен XVIII ... ... боған өзгерістер нәтижесінде ел ішінен
шыққан ру басшыларының билігі ... ... ... мен сұлтандардың
өкілеттіліктері шектелді. – дейді Т.И.Сұлтанов
Біздің ойымызша, осындай өзгерістердің, ақсүйектерге ... ... ... ... көтерілуі, қазақ хандығының демократиялық
өкілдік жүйесіне едәуір ... сеп ... ... ... ... ... шешімдер қабылдау мемлекетте ерекше, басымдылық орынға ие
болды. Бұл жөнінде ... аз ... ... ... ... ... ... «Жеті Жарғы бойынша» «ханның өзі, барлық
сұлтандар, ақсақалдар мен ру ... ... ... халық істерін
талқылау үшін» даланың ортасында, бір жерде күзді күні жиналуы тиіс»[36] ... ... әр ... әр тек пен ... ... мен басшыларынан
құралатын үш жиын өтеді» дей отырып, одан да жиі съездер өткізілуі туралы
айтады.
Жалпы қазақ ... ... елге ... ... ... ... ... келтіруге болады. [13] Мәселен, А.Левшин осындай съездің өту
барысын ... аша келе ... ... ... «...көптеген
талқылаулардың соңынан жалпы ереже әзірленеді» Бұл факты ... ... ... ... ... ... функциялармен қоса, заң
шығарушылық өкілеттіліктерге де ие болғаны ... ... ... береді.
Сонымен, жоғарыда айтылған деректер негізінде, дәстүрлі қазақ елінде
өзіндік ... ие ... және заң ... ... жүйесі болған деген
тұжырым жасауға болады.
Осылайша, Біз ... ... өте ... ... болғанын байқай
аламыз. Алдыңғы ханның астамшылық жеке билігін тежелейтін органның ... ... ... ... ... ... есептелетін тежемелік
әрі тепе-теңдік жүйесінің Қазақ хандығы жағыдайында орын ... ... ... ... ... бөлінуінің осындай маңызды көрсеткіштерінің біздің дәстүрлі
мемлекетімізде орын алғаны, сол сияқты бұл жүйенің өзіндік ... ... да ... ... ... негіз береді, яғни біздің де бұл ... ... ... ... ... ... ... атқарушы билік жүйесін тежелейтін өкілді
билік құрылымы болған. ... ... ... атқарушы билік тетіктері хан хан ... ... ... ... басшысы хан мұралық ... ... ... ... ... ... ... Бұл әрине қазақ тарихында,
тәжербиесінде ... ... ... ... ... ... ... мемлекет құру үстіндегі ел үшін өте маңызды. Бұндай
жүйенің ... елде ... ... себептерін атауға болады. Алайда
мына екеуі айқын: біріншісі, өзінің әскери-саяси құрылымдық ... ... елі ... ... ... ... тұлғаны көргісі
келетіндігі, екіншісі ... ... ... ... ... ... ... пайда болу жодарын үнемі іздестіын ... Сол ... де ... ... жауап беретін тұлғаны сайлау
әдісі орнықты, екінші жағынан бұл Елбасы ның үш жүзбен бірдей танылып, ... үш ... ... ... ... тетік.
Ханның жергілікті аймақтардағы өкілі төре ішінен тағайындалған
сұлтандар ... ... ... өзінің аймағында үлкен
өкілеттіліктерге ие ... ... бұл ... оны ... күшті билер,
батырлар кеңесі секілді органдар орын алған. Кейіннен, тоталитарлық, және
тарихи өзгерістер нәтижесінде осы биле ... ... ең ... ... ... және бір ... олардың құрылуы ханға айтарлықтай
байланысты болмайтын. Бұл үрдіс ... ... ... жиі талқыланып
жұрген жиі талқыланып жүрген ... ... ... ... ... ... бірі ретінде көрінеді. [31]
Қорытынды
Қандай да мемлекет тарихсыз болмайды. Әр мемлекеттің белгілі бір
дамыған ... ... ... ... Сол ... ... ... білуі
сол мемлекет үшінде, сол мемлекетте тұратын жергілікті халық үшін де
таптырмас қазына.
Бұл жұмысты қорытындылай келе өз еліміздің даму ... ... ... механизмдерін жан-жақты қарастырылды деп айта
аламыз. Тарихта болған билік механизмдерінінен қазіргі қоғамның сабақ
аларлық жағыдайлары жетерлік. Соның бір мысалы ретінде дәстүрлі ... ... ... ... сотын қазіргі құқықтық жүйеге енгізсек, нұр
үстіне нұр болар еді. Бұл Билер соты біздің қоғам үшін өте маңызды деп
айтсақ ... ... ... ... ... қай
елдің конституциясын ашып қарасаңызда таппайсыз. Бұл мәселе әлі де халық
қалаулыларының елеуінен өтіп қазіргі қоғамнан ойып тұрып орын аларына
сеніміміз мол.
Еліміздегі ... ... ... ... ... 1994 ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың
«Қазақстан Республикасындағы құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы
туралы» № 1569 ... ... ... еді. Содан бері құқықтық сот
реформасы туралы талай ізгі шаралар қолға ... ол ... ... ... ... сай ... етуде. Соның ішінде Қазақстан
Республикасының сотқұрылымы мен жүйесін қайта жасау мен ... ... ... ойлар айтылған болатын. Соның бірі болып, ауылдық жерден
Билер сотын құру мәселесі де сот ... ... ... ... Билер сотының құрылымын қайтадан қалпына келтіру – бүгінгі
жергілікті ... ... ... ... жүгін жеңілдетіп, істің
сапалы әрі дер кезінде шешілуіне айтарлықтай пайдасын тигізері сөзсіз. ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпында әлі
сақталып келеді. Бұл деген өшкенді қайтадан жағуға және оны жаңа ... ... ... әбден лайықты деген ойға тірейді. ... ... ... атын ... жаман әдет бойға сіңіп бара жатқан қиын
кезде және әлеуметтік-экономикалық ахуалдың ... ... ... қылмысқа барып жүрген жастарды, әсіресе ауыл ... ауыр ... ... ... ... өз дәрежесінде көмегін берер еді. Сөйтіп
қоғамдағы әдептілік пен тәртіпті, имандылықты, ... және ... ... жеке ... ... өзге де жеңіл қылмыстар ... ... ... ... билер алдында айыбына қарай жаза
шарасын қолданудың негізі қаланар еді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының ... және сот ... ҮІІ ... 75-баптың 4-тармағында «…қандай да бір атаумен
арнаулы және төтенше ... ... жол ... және ... сот ... мен ... мәртебесі туралы»
конституциялық ... сот ... ... 1-бабында «…Ешқандай өзге органдар
мен тұлғалардың судъя өкілеттілігін немесе сот ... ... ... жоқ» делінген. Ендеше Билер сотын құру аталған заңға қайшы келмей ме
деген орынды сұрақ туады.
Дегенмен де еліміздің болашағы үшін ... ... ізгі ... Конституцияға да, өзге де құқықтық заңдарға аракідік ... ... ... ... ... ... ... құру туралы
арнайы заң қабылдау қажет ... ... үшін ... ... ... «Қазақстан Республика-
сының сот жүйесі жөніндегі мемлекеттік бағдарламаны ... ... ... ... Билер сотын құру жөніндегі аяқсыз қалған бұл
мәселені қайтадан ... оны ... ... құруға жедел кірісу
керек. Еліміз тәуелсіздік алған тоқсаныншы жылдардан бері кейбір ... ... ... Бұл ... ... ... ... тәлім-тәрбие, елдік мәселелермен айналысты. Құлашын кеңге
сілтеп, яғни ... ... ... ... ... ... немесе үкім ету құзыреті болмады. Егер біз ... ... ... болсақ, Қазақстан Республикасы сот жүйесінің ең төменгі сатысы ... ... ... ... ... ... оны заңнамалық тұрғыдан толық
танығанымыз ... ... ... ... ... А.Д. ... хандығының құрылуының жазба деректері мен
халық ауыз әдебиетін салыстырмалы талдау //Қаз МУ ... ... ... 2000. - № 1(16). – 144-147 ... ... Н. Қазақтардың әдет құқығы жүйесіндегі айып институты
//Қазақтың ата заңдары=Древний мир права казахов: Құжаттар, ... ... ... и ... 10 ... ... С.З.Зиманов. – Алматы: Жеті жарғы, 2004. – 2 Т. – 50-60 б.
3. ... С.Н., Әден С. ... ...... ... ... Дала ... билер институтынан басталады //Қазақстан-ZAMAN. –
2004. – 16 қаңтар. (№3). – 14 б.
4. Ақсақалдар кеңесі–дәстүр жалғастығы //Заңгер.–2003.-№ 6.– 46-47б.
5. Андабеков Ш. ... ... ... бола ма? ... – 2001. - № 2. –
17-18 б.
6. Андабеков Ш. Қазақстандағы реформалар және билер соты ... ... = ... мир ... ... ... деректер және
зерттеулер=Материалы, документы и исследования. 10 ... ... ...... Жеті ... 2004. – 2 Т. – 73-79 ... ... Н.Г. Хандық биліктің жағдайы және ... ... ... //Қазақтың ата заңдары=Древний мир права казахов: Құжаттар,
деректер және зерттеулер. – Алматы: Жеті ... 2005. – Т.4. – 194-206 ... ... Ж., ... Ж. 1916 жыл. ... ... ... тарихы=Отечественная история. – 1999. - № 4. – 91-99 ... ... Н.А. ... қазақ қоғамындағы батырлар институты
//ҚазҰМУ ... ... ... – 2002. - № 4. – 12-17 ... Ахан Б. Қазақ билерінің саяси-әлеуметтік ұстанымдары //Саясат. –
2003. - № 10. – 65-67 ... ... М. ... ... дипломатиясы: (ХҮ-ХҮІІІ ғ.ғ.
аралығындағы қазақ хандарының дипломатиясы туралы) //Егемен ... ... – 27 ... Әлдибеков Ж. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы халық жиналысы (құрылтай)
және билер кеңесі – Парламенттік ... ... ... ... және оны ... ... туралы да берілген) //Қаз МУ хабаршысы. Заң
сериясы. – 2002. - № 1 (22). – 8-11 б. – ... 10 ... Заң ... и время. – 2002. - № 1. – 80-82 б.
13. ... Ж. ... ... ... және ... ... ... алғашқы үлгісі //Заң және заман. – 2002. - № 1.
– 71-75 б.
14. Әлдибеков Ж. Қазақтың ... ... ... ... ... ... ... шешен, заңгер, елші, батыр, саясаткер, ... ... – 2003. - № 2. – 46-51 ... Әлдибеков Ж. «Жеті Жарғы» және сот, адам құқығы ... ата ... мир ... ... ... ... ... – Алматы: Жеті жарғы, 2005. – 4 Т. – 233-238 б.
16. Әлдибеков Ж. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы халық жиналысы (құрылтай)
және ... ...... ... ... ... ... заңдары=Древний мир права казахов: Құжаттар, деректер және зерттеулер
=Материалы, документы и ... 10 ... ... ...... Жеті ... 2004. – 2 Т. – 171-178 ... Әлдибеков Ж. Тәуке ... ... және ... ... ... ... //Заң және заман=Закон и время. – 2006. - ... – 37-39 б. – ... 10 ... ... М. ... ... ... институтының тарихи
бастаулары //10 лет независимости ... – А., 2001. – Т.2. – 69-73 ... Дала ... ... ... ... ерте заманғы
негізгі белгілері //Дала мен ... – 2004. – 6 ... – 5 ... ... Д.А. ... әдет-ғұрып заңындағы бидің орны //Қаз ҰУ
хабаршысы. Заң ... ... ... – 2005. - № 2. – ... б.- Библиогр.: 96 атау.
21. Жандарбек З. Алтын орда мемлекетіндегі билер ... ... – 2006. - № 3. – 9-14 б. – ... 33 ... Жапсарбай А. Билер соты – бітімгершілік соттар ретінде //Заңгер. –
2002. - № 3. – 46-47 ... ... Б.Ж. ХҮ ... ... ... ... ғасырдың
ортасына дейінгі аралықтағы Қазақ хандығындағы билер институты //Актуальные
проблемы формирования национальной правовой системы и условий ... ... РК: ... (19 март ... /Под ...... 2004. – 103-109 б. – Библиогр.:
20 атау.
24. Кәрібаев Б.Б. ХІІІ-ХҮ ғ.ғ. ... ... ... ... моңғолдық дәстүрдің өзгеріске ... ... //Қаз ... ... сериясы. – 2002. - № 1. - 38-41 б.
25. Котошева Қ. ж.б. ... ... биік ... ... ... С., ... А. ... – 2003. - № 12. – 85-88 б.
26. Қайырғалиева К. Әділ ... ... ... дерт алады //Семей МУ
хабаршысы. – 2003. - № 1. – 138-143 б.
27. Қосжанов А. ... ... ... бүгінгісі мен ертеңгісі
//Қазақтың ата заңдары=Древний мир права ... ... ... ... документы и исследования. 10 томдық /Бағдарлама
жетекшісі С.З.Зиманов. – ... Жеті ... 2004. – 2 Т. – 342-345 ... Қуандықов Б. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы билер кеңесі: ... ... ... ата заңдары=Древний мир права казахов: Құжаттар,
деректер және зерттеулер=Материалы, документы и ... 10 ... ... ...... Жеті ... 2004.-2 ... Құлтаева А.Ж. ХҮІІІ ғ.ғ. қазақ қоғамы және билер институтының
зерттелуі //М.Х.Дулати атынд. ТарМУ ... ... ... ... мәселелері=Вест.ТарГУ им.М.Х.Дулати. Природопользование ... ... – 2005. - № 1. – 172-175 б. – ... 10 атау.
30. Мағауин Мұхтар. Қазақ ордасындағы хан сайлау ... ... ... мир ... ... ... ... және
зерттеулер=Материалы, документы и исследования. 10 томдық ... ...... Жеті жарғы, 2004. – 2 Т. – 362-370 б.
31. Мағзұмов М. Билер интитуты //Қазақтың ата ... ... ... ... ... және ... ... и
исследования. 10 томдық /Бағдарлама жетекшісі С.З.Зиманов. – Алматы: Жеті
жарғы, 2004. – 2 Т. – 371-378 ... Мәми Қ. ... ... қазақ халқының сот билігінің құқықтық
формасы ретінде //Қазақтың ата заңдары=Древний мир права казахов: ... және ... ... и ... 10 томдық
/Бағдарлама жетекшісі С.З.Зиманов. – Алматы: Жеті ... 2004.-2 ... ... Н. ... ... ... билер институты //Қазақтың
ата заңдары=Древний мир права казахов: Құжаттар, ... ... ... и ... 10 томдық /Бағдарлама
жетекшісі С.З.Зиманов. – Алматы: Жеті жарғы, 2004. – 2 Т. – 393-398 б.
34. Нұрлин А. «Би» ... ... ... //Ізденіс. Гуманитарлық
ғыл.сериясы. – 2002. - № 2. – 208-213 б. – Библиогр.: 15 атау.
35. Нұртазаұлы Д. Билер соты ... ... – 1995. - № 2. – ... ... А. ... ғ. қазақ қоғамына тән билік пен билер институты
//Сборник научных статей молодыө ученых. – Алматы, 1997. – 185-198 ... ... А. ... ... ... институтының генезисі мен
тарихи эволюциясы ... ата ... мир ... казахов:
Құжаттар, деректер және зерттеулер=Материалы, документы и ... ... ... ... ... – Алматы: Жеті жарғы, 2004. – ... – 455-463 ... ... А. ... ... ... ... зерттеудің
теориялық мәселелері //Саясат. – 1998. - № 8. – 96-104 ... ... С. ... ... ... ... ... //Әділет
министрлігінің хабаршысы. – 1996. - № 5. – 49-53 б.
40. Өтениязов С. Қазақ ... ... ... ... ... ... мир ... казахов: Құжаттар, деректер және
зерттеулер=Материалы, ... и ... 10 ... ... С.З.Зиманов. – Алматы: Жеті жарғы, 2004. – 2 Т. – 486-492 б.
41. Тілепов Б. ХҮ-ХҮІІІ ғғ. ... ... ... ... ... ... ... ата заңдары=Древний мир права казахов:
Құжаттар, деректер және зерттеулер=Материалы, документы и ... ... ... ... ...... Жеті жарғы, 2004. – 2
Т. – 532-536 б.
42. Тоғысбайұлы Б. Еңсегей бойлы Ер ... Есім хан ... ... – 2004. - № 6. – 6, 10-11 ... Хамитова А.К. Қазақ қоғамындағы ... және би ... ... ... ... ... көпшілік журналы
=Краеведение /Научно-популярный журнал Павлодарского гос.ун-та. – 2003. - №
3. – 118-121 б. – ... 8 ... ... А. ... ... ... ... тарихы. Әдістемелік
журнал. – 2006. - № 1. – 19-20 б.
45. ... Ф. ... Ақ ... ... (Мәтін)
//Бекмаханов тағылымы – 2004: Халықаралық ғыл.конф.материалдары (18-19
мамыр 2004 ж.) = ... ... – 2004: ... (18-19 мая 2004 г.). – ... ... университеті,
2004. – 59-62 б.
Негізгі оқулықтар
1. Апполова Н.Г. Хандық биліктің жағдайы және Тәуке ханның «Жеті
жарғысы» //Қазақтың ата ... мир ... ... ... және зерттеулер. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. – Т.4. – 194-206 ... ... Ж. ... ... ... ... жиналысы
(құрылтай) және билер кеңесі – Парламенттік демократияның алғашқы үлгісі
//Қазақтың ата заңдары=Древний мир ... ... ... ... ... ... документы и исследования. 10 томдық ... ...... Жеті ... 2004. – 2 Т. – 171-178 ... ... Ж., ... Ж. 1916 жыл. Хандық биліктің жаңғыруы
//Отан тарихы=Отечественная история. – 1999. - № 4. – 91-99 ... ... Н. ... әдет ... жүйесіндегі айып
институты //Қазақтың ата заңдары=Древний мир права казахов: Құжаттар,
деректер және ... ... и ... 10 ... ... ...... Жеті жарғы, 2004. – 2 Т. – 50-
60 б.
5. Әлдибеков Ж. «Жеті Жарғы» және сот, адам ... ... ата ... мир ... ... ... ... және
зерттеулер. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. – 4 Т. – 233-238 б.
6. ... Б. ... ... ... ... ... мен ... //Қазақтың ата заңдары=Древний мир ... ... ... және ... документы и исследования. 10
томдық /Бағдарлама жетекшісі С.З.Зиманов. – ... Жеті ... 2004.-2 ... б.
Мерзімді басылымдар
1. Хамитова А.К. Қазақ қоғамындағы билер және би институты //Өлкетану.
Павлодар мемлекеттік университетінің ғылыми көпшілік журналы ... ... ... ... – 2003. - № 3. – 118-121
б. – Библиогр.: 8 атау.
2. ... А. ... ... ... ... зерттеудің
теориялық мәселелері //Саясат. – 1998. - № 8. – 96-104 ... ... С. ... ... ... ... ... //Әділет
министрлігінің хабаршысы. – 1996. - № 5. – 49-53 б.
4. Котошева Қ. ж.б. ... ... биік ... ... ... С., ... А. //Ақиқат. – 2003. - № 12. – 85-88 б.
5. ... К. Әділ ... ... ... дерт алады //Семей МУ
хабаршысы. – 2003. - № 1. – 138-143 ... ... М. ... ... ... (ХҮ-ХҮІІІ) ғ.ғ.
аралығындағы қазақ хандарының дипломатиясы туралы) //Егемен Қазақстан. –
1999. – 27 наурыз.
Интернет сайттары
1. http// ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпкерлік капитал5 бет
Тұлға туралы ұғым жеке тұлға және заңды тұлға түсінігі.21 бет
Электродинамикадағы сақталу заңдары4 бет
Әлеуметтік мекемелердің қызметін үйлестіру21 бет
"Г. Мендель белгілерінің тұқымқуалаушылық заңдары."7 бет
SCADA жүйесіне түсініктеме6 бет
Statex эксперттік жүйесіне жалпы сипаттама7 бет
«Бөлшек сандары бір санау жүйесінен екінші санау жүйесіне ауыстыру»4 бет
«Жартаc» ЖШС-ндегі еңбек өнімділігі көрсеткіштерін талдау, оны арттыру мақсатында кәсіпорын тарапынан жасалатын шаралар жүйесіне баға беру, оның кемшіліктерін анықтау және оларды жетілдіру бойынша ұсыныстар ұсыну64 бет
«Туркуаз» - топ компаниясындағы персоналдарды басқару жүйесіне талдау60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь