Малайсары тархан

Малайсары батыр. Бұл тұлға туралы деректерді алғаш рет Шоқан жазбаларынан кездестіреміз. Ең алдымен оқырманға ескерте кететін нәрсе, Шоқан Уәлиханов зерттеулеріне қазақ тарихының басты оқиғалары мен ең шешуші тұлғалары іліккені. Қазіргі күні ғылыми тілде бұл мәселені түсіндіру қиын, мүмкін бұл қазақтың дана ұлының табиғи зеректігіне, терең түсінігі мен интуи­циясына байланысты болар, яғни ХVІІІ ғасыр үшін Малайсары батыр Абылай ханмен қатар аталатындай “знаковая фигура”. Ол сол заманның тыныс-тіршілігін, қазақ халқының сыртқы-ішкі жағдайын ашып бере алатын толыққанды тарих қайраткері. Шоқанның аз ғұмырында қазақ тарихының қалың қатпарларынан ең басты мәселелерді, сәулелі тұлғаларды іліп алған талғампаз, көрегендігіне таң қалмасқа болмайды.
Шоқан жинағының бірінші томында “Исторические предания о батырах ХVІІІ века” аталатын мақала бар. Мұнда ғалым ХVІІІ ғасырдың бетке ұстар ұлдарының көпшілігін қазақ аңыздарына сүйене отырып атап кетеді. Шоқан берген баға бойынша Малайсары батырдың тарихтағы орны Қаз дауысты Қазыбек, уақ Деріпсал, Баян батыр деңгейінде. Ғалым былай дейді:
“Когда спросили у Аблая, кого он из батыров более уважает из всех трех орд, он отвечал: “Из предшествовавших мне мужей двое заслуживают удивления: Казы­бек каракесековец, который возвратил от Галдана 90 своих пленных и Дерпсалы уаковец, также возвративший своих пленных. Первый возвратил просьбой и был сам у Галдана, а последний устрашил врага сидя в своем ауле. Из моих батыров басентииновец Малайсары по богатству, храбрости и по характеру, и уаковец Баян по уму и храбрости стоят выше всех” (Ч.Валиханов.Собр.соч. Т.1. с 125).
        
        Малайсары тархан
Малайсары батыр. Бұл тұлға ... ... ... рет ... ... Ең ... ... ескерте кететін нәрсе,
Шоқан Уәлиханов зерттеулеріне қазақ тарихының басты оқиғалары мен ең ... ... ... күні ... ... бұл мәселені түсіндіру қиын,
мүмкін бұл ... дана ... ... ... ... ... ... байланысты болар, яғни ХVІІІ ғасыр үшін Малайсары батыр
Абылай ханмен ... ... ... фигура”. Ол сол заманның тыныс-
тіршілігін, қазақ халқының сыртқы-ішкі жағдайын ашып бере ... ... ... ... аз ғұмырында қазақ тарихының қалың қатпарларынан
ең басты мәселелерді, ... ... іліп ... ... таң ... ... жинағының бірінші томында “Исторические предания о батырах ХVІІІ
века” аталатын мақала бар. Мұнда ғалым ХVІІІ ... ... ... ... ... аңыздарына сүйене отырып атап кетеді. Шоқан берген баға
бойынша Малайсары батырдың тарихтағы орны Қаз ... ... ... Баян ... деңгейінде. Ғалым былай дейді:
“Когда спросили у Аблая, кого он из ... ... ... из всех ... он отвечал: “Из предшествовавших мне мужей двое заслуживают удивления:
Казы­бек каракесековец, который возвратил от Галдана 90 ... ... ... ... ... возвративший своих пленных. ... ... и был сам у ... а ... ... ... сидя в своем ауле.
Из моих батыров басентииновец Малайсары по ... ... и ... и ... Баян по уму и храбрости стоят выше ... Т.1. с ... ... ... 1708 ... ... бойында Түркістан
атырабында туып, кейін Арқаға көшкен. Әкесі түйені көтерген, жолбарысты
жалаң ... ... ... ... ... ... шешесі қалмақтың
атақты нояндарының қызы, түп-тегі хошоуыт тайпасы болса керек. Шежіреге
қарасақ, аты – ... ... ... ... асылтас деген ұғымды
білдіреді. Малайсары батырдың анасының атымен ... елді ... ... ... ... Май ... картасында кездеседі.
Малайсарының Сырдың бойында туғанына дәлел – інілерінің аттары.
Бірінің аты – Бағыс, ... аты – ... Бұл екі жер де ... ... ... белгілі. Бағыс осы жақында ғана Қазақстан мен
Өзбекстан арасындағы шекара ... ... ... ... ал
Қарнақ Әзіреті Түркістанға 25 шақырым жерде орналасқан қала. Бұл Қарнақта
қасиетті ... ... ... ... ... ... Қарнақтың бір өзінде қазақ балаларын дін жолына тәрбиелейтін 22
медресенің болғаны бәрімізге белгілі.
Шоқан жинағының үшінші ... ... ... о ... ... ... ... құндылығы өте күшті. Мақаланың ... ... ... ... ... ... қытай) келген грамоталар
жөнінде. Шоқанның жазуына қарағанда Абылай немерелерінің қолында көптеген
тарихи ... ... ... ... ... Цзя-Цин атынан келген
грамоталар сақталған. Бұлардың деректік қабілеті ... ... ... үшін өте ... ... эти ... на маньчжурском, калмыцком и на
так мало ... ... ... на которым говорят жители Малой
Бухарии, или ... ... и ... ... ... ... ... ориенталистов”, – дейді зерттеуші.
Шоқан қолындағы грамотаның бірі Жоңғар қонтәжісі ... ... ... ... ... беру туралы жарлығы. Бұл грамота қалмақ
тілінде “тодо бичиг” жазуымен ... ... ...... сөз осыдан
шығады). Шоқан Малайсарыға берілген грамотаны батырдың ұрпақтарынан ... ... ... ... оқытады. Ғаббас (қазақ ішінде Ғаббас ... Уәли ... ... ... ... ұлы, ... ... кезінен бастап дайындалған, Қытайда оқыған адам. Оның баласы ... ... ... сөйлеп, жаза білетіні ғылыми ... ... ... ... өз балаларына аты шыққан, ұлы аталарының атын беру жиі
кездеседі. Бұл қалыптасқан дәстүрге ... ... ... ... қарайық: Шыңғыс хан ® Жошы ® Орда Ежен ® ... Есім ® ... ® Аула Бақи ® ... ... ® Уәли ... ® ... ... Уәли ® Ғаббас ® Абылай, және т. с. с). Шоқан осы мақалада Малайсарыны
“киргизский родоначальник (бий и ... деп ... Бұл ... Абылай
тұқымының Малайсары батырдың тарихтағы орнын толық белгілегенін, ... ... ... ... ... негізгі мәтінімен қатар Шоқан Малайсарыға
қатысты бірнеше тамаша анықтама ... Оның ... ол ... ... ... ең ... “Малай – Сара, по ... ... - ... был ... из ... (влиятельных) биев и батыров
Средней Орды во времена ханов (Абульмамбета) и Абылая. ... - ... из ... рода ... ... т. 4. с. ... ... қарағанда Малайсарының аты шыға бастаған уақыт XVІІІ
ғасырдың бірінші жартысы, қазаққа төрт құбыланың бәрі жау ... ... ... “Когда джунгары, буруты (қырғыз – ... ... ... ... волжские калмыки со всех сторон теснили и грабили
беззащитный народ, в это-то время неурядиц, ... ... ... и начинает
возвышаться Малай - Сары, один из ... ... ... Абылая...”
(Ч.Ч.Валиханов.Собр. соч. 302).
Абылай маңында бұл кезеңде бірнеше саяси бағыт, мүдде, ... ... ... ішінде отаншыл бағыттағы топтың (Шоқан ... ... ... ... ... ... Ресей бағытында ол
кезде Орта жүздің Шақшақ Жәнібек сияқты батыры, ірі ру басшысы болды. ... ... да ... қарағанда орыс партиясының ел арасындағы
беделі онша болмаған ... ... ... ... была ... деп
жазады.
Бір ғажабы Шақшақ Жәнібектің Ресейден, ал Малайсарының Жоңғариядан
“тархан” атағын алуы қатар ... Бұл ... емес ... ... ... басшыларының алдында Шоқан айтқандай екі кеменің біреуінің құйрығын
ұстау міндеті тұрды. ... ... ... ... ... мен кемеңгерлігінің арқасында екі ... да бой ... ... қорғай білді.
Шоқан Малайсары туралы жақсы бағасын бұл ... да ... - Сары ... ... в ... и у ... ... ибо был
богат, умен и храбр – достоинства, которые редко соединяются в одном лице”.
Енді архив деректеріне келейік. 1743 жылы ... ... ... ... ... ... ... барған башқұрт Тоқан ... ...... ... ... ... ... Абылайды
тұтқыннан босатып, сый құрметпен еліне аттандырып салғаны жазылады. Сонымен
бірге бұл мәлімдемеде Малайсары аты да ... ... и ... с
Абульмамбетевым сыном киргизец Малай-Сары ... что ... ... то ... сын, ... ... будет... Галдан - Чирин причем им
награждение учинил, а именно: Аблаю и ...... ... ... ... живет у него во владении, Галдана - Чирина, ... в ... дал, и ... того, Аблаю обещал дать в ... в ... А ... ... в ... к себе ... да сто ... за то наипаче...” (Казахско-русские отношения в
ХVІ-ХVІІ в., 1961. с. 297).
Бұл дерек ұзақ ... ... ... ... тоқтатуға
себеп болған үлкен мәмілегерлік келісімнің болғанын, қазақтың үш ... ... ... ішінде Малайсарының жоғары тұрғандығын көрсетеді.
Бұған себеп Малайсарының қазақ пен қалмаққа танылған ерлік даңқы, ақылы мен
парасаты, ... ... ... ... ... ... қалмақтың белгілі
нояндарының қызы деп жоғарыда айтқанбыз.
Баяндалған оқиғаға қатысты кейбір деректерді орыстың Абылайға келген
елшісі капитан Яковлев ... ... ... ... ... мен Жәпек
батырлар. Бөгенбай қазаққа да, оның сырт ... де ... ... ... ал Жәпек атығай руынан, Абылайдың сенімді нөкері, тұтқында бірге
болған, тағдыры бір адамдар. Олардың баяндауынша Қалдан ... ... ... ... ... үшін ... баласы Әбілпейізді аманатқа
алып келгенде Қалдан қатты ашуланса керек. Оның түсінігінде Абылайды босату
үшін қазақ елі өзінің ... ... ... ... ... түгел беруі керек еді. Қазақтың игі ... осы ... ... ... қонтәжіге жауапты Малайсары береді: “у нас
и в Россию со всех ... в ... не ... а ты де ... быть больше
Великорусского государства”. А.И.Яковлевтің жазуына қарағанда әңгіме осылай
болған-мыс.
Осы кездесуде жоңғар қонтәжісі тарапынан ... ... ... ... ... ... көшпелі қазақ және қалмақ елдерінің
бейбіт қатынасының ... бір ... ... ... ... келе жатқан
лауазым, дәреже, бұл атақтың иелері алым-салықтан босатылады, анау-мынау
ұсақ қылмыс бойынша тек хан ... ғана ... ... Көне түркілік
“тархан” дәрежесі XVІІІ ... ... ... барынша көрініс
табады. Мысалы қалмақ қонтәжісі Батыр қонтәжінің ұлы Сенге 1663 жылы лама
дінінің ірі өкілі ... ... оған ... ... ... ... ... “Сэнге щедро одарил их подарками и пожаловал им достоинство
дарханов, ... (при ... ... в ... ... хошуне, если
(у вас) лошадь выбьется из сил, то ... ... ... а если (у
вас) кончится провиант, то можете (безвозмездно) брать себе еду” (Норбо Ш.
Зая-пандита) ... к ... ... 1999. с. ... ... қарағанда Жоңғар мемлекетіндегі күрделі ... жылы ... ... ... кейін басталады. Құдіретті жоңғар
басшысының соңында үш ұл бала ... ... ... ... ... Лама ... ... кәмелетке толмаған Цэван-Доржы (13 жаста) және ... ... ... еді”. Жоңғар “Заргосының” хан (хан кеңесі) шешімімен таққа
ортаншы ұл ... ... ... ... ... ... 1750 жылы Лама - ... берді. Осы кезде елдің берекесі, ынтымағы кете бастаған еді. Даваци,
Әмірсана сияқты ұлыс ... ... ... ... ... соғысы басталып
кетті. Ақыры Әмірсана мен Даваци (Лабашы) қашып ... ... ... ... ... қағаздарына тағы да түсетін тұсы осы кезең.
Бұл екі ... ... ... 1751 ... қара ... ... ... жақын орналасқан Қайып батырды паналады, бірақ Абылаймен ылғи
да байланысып, қамқорлық ... ... ... ... екі ірі ... келгенін ырым көріп, қолда барын беріп көмектесті, таршылық
көрсеткен жоқ. Даваци мен Әмірсананы қолда ... ... ... да ... көрінді. Бұл бағытта Абылайды Бөгенбай батыр, Дәуіт тархан, ... ... ... Төле би (хат ... ... ... Әбілмамбет хан, Малайсары ... тағы ... ... ... гөрі Лама Доржымен қарым-қатынасты жақсартқан дұрыс деп
есептеді. Жоңғария қанша жерден ... ... ... ... жыланды
үш кессең де ке­сірткедей әлі бар ... ... ... ... ... мен ... ... күнде екі арада жаугершілік
болатыны сөзсіз еді. Осы себептен Малайсары Лама Доржыдан 1752 жылғы келген
Бекей бек ... ... ... күтіп алып, өзінің баласы Тілеуқабыл
мен Жәпек батырдың ұлын қосып Қайып ауылына ... ... ... ... ... жанжалдас­пайық, қантөгіс болады” дегенін
керек қылмай, қайта екі жас жігіттің ... ... ... ... ... деп шығарып салды.
Орыс деректерінде бұл әңгіме ... ... ... был от
зенгорского владельца Бекей-бек во сто человеках калмык для разведывания о
ноенах Дебачи и ... где и у кого они ... по ... ... ... ... - батырю, которой-де и люди его ... в ... ... ... и ... им быть у него с месяц
и заподлинно о них разведать и как возможно привесть в ургу”.
Абылай Лама ... ... ... ... ... ... ... ұстап та бермейтіндігін білдірді. Екінші елшілік ... ... ... ... жинаған 70-тен астам ел басшылары —
батырлар мен билер, қашқындарды ұстап бермеуді жақтап шықты.
Қалмақ осы ... ... ... ... ... ... ... жақтастарының қашып келуі көбейді. Екі ноян ... ... ... ... ... ... айнып, енді Абылайдан Лама Доржымен
соғысуға көмек сұрай бастайды. Лама ... көз ... ... ... ... ... Саин - Белек бастаған 20 мың әскерді ... ... мен ... ... алып келуге жұмсады. Қазақ-қалмақтың
арасындағы кезекті соғыс осылай басталды. 1752 ... ... ... 1753 ... қаңтарында Лама Доржының өлімімен аяқталды.
Ханды өлтірген Даваци мен ... ... ... ... жаугершілікке
барған қазақ жауынгерлері еді.
Бұл жерде кім дұрыс, кім бұрыс деп ... өзі ... ... пен ... ... ... ... мемлекет есебінде
көбірек өмір сүрер ме еді, кім ... ... ... ... ... ... Қытайдың айдаһарынан қорғап тұрғаны да пайдалы шығар?! Бірақ
тарихтың қайта шегінер жолы жоқ, ... іс ... ... ... ... ... ел ... өшті.
Енді қазақ шежіресіне келейік. Оның классикалық нұсқалары (Мәшһүр
Жүсіп Көпейұлы, Шәкәрім, т.б.) ... ... мен ... ... ... ... сөздерден тұрады. Бұл қазақ халқының бірнеше мың
жыл бойы жинақтаған тарихи білімінің қорытылған, нығыздалған түрі. ... ... ... ... ... ... деректерді Мәшһүр
Жүсіп жазбаларынан кездестіреміз.
Мәшекең Малайсары батырға қатысты ... ... ... оның ішінде Олжабайға арналған аңыздар топтамасында келтіреді.
Шежірешінің ... ... ... ... өз ... ... ірі,
дөкей батырдың бірі есепті болған” – деп суреттейді. Одан әрі ... ... ... ... қалмаққа ақ үйліге бермек болып, ақ
мылтықтың аузын жаласып, анттасып қайтқан екен. Сонан ... ... жаңа ... ... алып ... ... қалмаққа қосын жасап, ту тігіп Абылай хан
келіп қалыпты.
– Отырма, атқа мін, жүр! – дейді ғой.
Малайсары:
– Мені қой, мен ... ... ... деп ақ ... жаласып, анттасып қайтқан едім. Антқа ұшырап қалармын, – дейді.
– Қалмақ шіркіннің анты не қылар дейсің, жүресің, бармасаң болмайды,–
деп ... ... ... ... ... ... барған екен. Барса қалмақ
күнбұрын естіп, күтініп, дүние-дүние болғалы, жер-су болғалы жау ... ... ала ... бір ... ... ... ... Тас түйін
болып бәрі соған қамалған екен. Сонда Абылай хан төрт ... ... ... ... ... бұзып кірер жері бар ма екен деп. Сонда
Уақ Сары, Баян жоғары өтіп, қорғанның үстінен үңіліп ... ... ... қақ ... оқ тиіп, дулығаның артына қарай, қайқайып қалғанын
қалмақ мергендері көріп, жығылды ғой деп қорғанның үстіне ... ... ... жалт беріп қашқанда артынан оқты жаңбырдай жаудырыпты. Сонда
Абылай:
– Бір қанды ауыз мылтықтың аузы Малайсарыға дөп ... ... гөр ... ... ... сауытының жыртық жиегінен оқ тиген
екен, жөремелете сол қалмақ үш ... хан: ... аман ... аты ... ... депті. Айтса
айт­қандай, Малайсарының белін оқ қиратып тастаған екен. Қосына алып келіп
түсіріп, жатқызыпты. Абылай:
– Өзге ... ... бере ... ... ескі қатқан сүр ет
бермеңдер, ішегі аман екен. Қатқан сүр ет берсеңдер ... ... ... ... ...... Малайсарыны бақыршысы бағып, қоста жата
береді, өзгесі күнде аттанып қорғанға бара береді.
Қалмақ қорғанда ... ... ... елсіз-күнсіз далада қамалып
жатыр. Түсте бірін, кешке бірін сойып тұратұғын қой-қозы бар ма? Малайсары
бақыршысын ... ... ... етке ... ... ... ... тастаймын, – деп
қаһар­ланыпты. “Ала қоржын қайда, алып кел, соның ... ... ... ... ... ... ғой, қарам суалғаны ғой!” – деген соң, ... ... алып ... ақтарып қараса, бір қазы жатыр екен. ... ... ... ... ... хан ... соң көрсе, Малайсарының түрі бұзылып, келіспей
қалғанын байқап, сүр ет ... ме ... ... ... ... ... ... – депті. Хан:
– Енді болмады, жалғыз-ақ ілініп тұрғандағы ... ... әй, ... ...... ... ... батыр:
– Әзірейіл, шіркін, бұл қайда жүр өзі дей беруші едім. ... ... ... ... жата берген екен. Сөйтіп, амалын тауып, айласын
асырып алмаса, біздей кісіге бадырайып тура ... оған да жан ... қой, ... ... Сол ... демі ... сүйегін елге алып келіп қойыпты”.
Малайсарының қайтыс болуы 1754 жылдың оқиғаларына ... ... Бұл ... Қалдан Серен тағына Даваци (Лабашы) мен Әмірсана күресіп
жатқан. ... ... ... ... ... ... екі ... алма
кезек қолдау саясатын жүргізеді.
Абылай алдымен Давацимен одақтасып 1753 жылы дэрбэт ... ... ... оның оң қолы ... ... қолбасшы Саин-Белекті,
атақты батыр Үнемкей Жырғалды қолдайтын. Давацимен ... ... ... ер ... ... ... Давациге беріп, қатын-
баласын түгел өзі алды. Қолға түскен мал-дүние тең бөлінді. Осыдан кейін
Әмірсана мен ... ... ... басталғанда Абылай Әмірсананы қолдап
1754 жылы Жетісуға 1700 ... ... ... ... ... Бұл ... болатын, жоңғарлардың Қаратал бойында он мың ... ... ... ... ... ... осы соғыста болған сияқты.
Қаратал өзені екі ғасыр қалмақ қонтәжілерінің ... ... ... ... ... Қалдан Серен заманында көтерілген құрылыстардың орны
бұл жерден әлі де ... ... ... ... жотасы тұр. Алтынемел
атанатын жердің билікке тікелей ... бар. ... ... ... қасы, немесе ердің алтын қасы” деген ұғымды білдіреді. Осы ... бір ... ... ... оққа ұшты. Сол заманнан бері бұл жота
Малайсары атанады: биіктігі 1446 м, батыстан шығысқа ... 100 ... ... ені 10-20 ... ... ... басталатын тұсы да осы
жер.
Малайсарыға қатысты тағы бір деректер Жаяу Мұса ... ... ... ... ... ... ... қолжазбалар
бөліміндегі “Абылай ханның 40 батырымен Сарыарқаны ... ханы ... ... ... уақиғасы” деген қолжазбасында кездеседі. ... ауыз екі ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... ісімен шұғылданған орыс зерттеушілерінің жазбаларында ... ... В. ... ... древности Каркаралинского уезда” атты
мақаласында (1895 ж.) ... ... ... қаланған ірі бекініс
жүйесін Малайсары атымен байланыстырады:
“В районе городского выгона на урочище ... ... ... из ... и ... Длина ее по равнине, приблизительно, до
41/2 версть, ... же она ... в ... где и ... ... ... ... не одинакова: в равнине местами доходит она до 3-х арш, а где
развалилась, она едва приметна. Об этой ... ... ... рассказ.
Когда в каркаралинских степях впервые появились киргизы, вытиснив калмыков,
то один из завоевателей, по имени Малай ... ... ... долину,
защищенную большими, почти отвесными горами, для своей кочевки; но так ... была ... ... только с трех сторон, то с четвертой стороны, где
гор не было и где местность была открыта для ... ... он ... ... эта ... ... ... или межей для владении рода Сары ... свое ... лишь с ... в эти ... ... ... деректерді өткен ғасырдың 90-шы жылдары ... ... ... ... Жеңіс Марданов жинақтай бастады. Ертіс
бойында қазақ шежіресін, ... ... ... ... адамдар аз болса
да өлке­танушы ... ... ... ... ... мен ... ... отырып Малайсары батырға арналған қысқаша этюдтер
жазды. Ол ... ... ... ... ... ... ... бірінші томында шықты.
Бұл жарияланымдардың ғылыми, әдеби айналымға қосқан деректері батырдың
генеалогиясына, жеке портретіне қатысты. Өлкетанушының ... ... ... ... деген қалмақ әйелінен Малайсары, Қайдауыл, Бағыс
туады, ал Алма атты ... ... ... пен ... туады”.
“Малайсарының түр келбеті ақсақалдардың айтуынша, батыр ұрпақтарының
ата-бабаларынан естіген деректері бойынша кең иықты, ұзын бойлы, ... ... ... — деп ... Жеңіс Марданов. Малайсарының осы
сипаттаудан басқа портретіне қатысты ешқандай дерек жоқ. Осыған байланысты
батырдың ... ... ... антропологиялық зерттеулердің
қажеттілігі туындайды.
Тағы бір әңгіме Қаракерей ... ... жары ... делінетін
Малайсары батырдың қарындасы Гауһар туралы. Өлкетанушылардың айтуына
қарағанда Гауһар ... ... ... өте өжет ... ... ... ... батыр болып қарауылға шығады екен”. Бұл ... ... ... жүрген дерек болса керек.
Малайсарының ұлы Тілеуқабыл да әрі бай, әрі батыр болыпты. Бірақ көпке
дейін ер баласы болмай Құдайға жалбарынып: ... ... ... ие ... деп сұрайды. Ақыры мұқтажы орындалып, дүниеге келген ер ... ... ... ... Бұл ... ... де “Қазақ халқының каһармандары”
кітабына Жеңіс Тілеукеұлы енгізген ел аузынан жиналған дүние.
Малайсары батыр туралы газет мақалалары ... ... ... ... ... 1991 ... ... айында “Дауа” газетінің бетінде
жарияланған топтаманы айта кеткен жөн. 2003 жылы ... ... ... ... ... ... қадірменді ақсақалдар Жұбай
Нұрғалиев пен Серік Жақсыбаевтың мақалалары жарияланды. Бұл ... ... тегі мен ... ... ... оның жұмбақ сауыты
жөнін­де мәлімет береді, ой салады.
Малайсары батырға қатысты деректерді біз 2005 жылдың желтоқсан ... ... ... ауданында болған кезімізде де жинастырдық. ... ... ... ... ... ... 1920 жылы туған Ысқақов
Мырзахан ақсақал батырға қатысты бірсыпыра әңгімелерді айтты.
Қарияның баяндауына қарағанда ... ... ... ... Бұл қазіргі осы ауылдан 12 шақырым жер, Малайсары ... ... ең ... ... ... өзі ... басталады да Салмырза
тұсында жайдаққа айналады, сол себептен Салмырзаны жотаның тұмсығы ... ... әрі ... одан әрі ... ... ... тым ... Алтынемел арғы заманда қалмақтың ту тіккен ордасы болғаны белгілі.
Ақсақал қалмақтың ... ... ... жер деп, осыған байланысты ескі
аңыздардың болғанын айтады. Оның бірі қалмақ ... қызы ... ... ... күні қыздың атымен аталған Шаған тауы ... ... ... ... ... ... аңыздарына қарағанда Малайсары
Жетісу жеріне ... ... ... ... оларды көгендеп қойып,
қойдай бауыз­дап жатқанда батыр ... өзі ... ... келген-мыс
делінеді. Мұның бәрі аңыз болғанымен түбінде бір шындықтың да ... ... ... Бөгенбай қазасына байланысты айтатын:
Қалмақты қуып қашырдың,
Қара Ертістен өткізіп,
Алтай тауға асырдың
Ақшәуліге қос тігіп,
Ауыр қол жиып ... ... ... мен ... ... ... ... найманға! – дейтін жырының Малайсары ерлігіне де тікелей
қатысы бар.
Ең басты деректердің бірі ... ... жері осы ... ... Бір әңгімелерде “осы таудың ішінде өлген, денесін алып
кеткен” делін­генмен, жаугершілік заманда ... ... ... ... Малайсары батырдың жатқан жерін нақты көрсетеді.
Бүгінгі күні басында үш терек ағаш өсіп тұрған жадағай оба қазақтың ... ... ... ... ... өлген батырдың бейітін айғақтап тұр.
Іздеушісі болмағандықтан бұл обалар да аяқ асты жатыр. Жаугершілік ... ... оба енді ... ... кейін тіпті көзден таса болатын
түрі бар. Бұл ескі ... сол ... ... елі мен ... ... болған Малайсары батырдың, оның жауынгер досы Жайнақ ... ... ... ер ... ... ... Биылғы жылы Малайсары
батырдың 300 жылдық тойына әзірлік үстінде ... ... да ... анық.
Осы тұста қарапайым елдің, Малайсары тауының бөктерін мекендеген ауыл
азаматтарының батыр есімін жадында ұстап, ұрпақтан-ұрпаққа ... ... риза ... ... қариялар ауылдың жастарына көптеген
ұлағатты әңгімелерді ... ... Алыс ... ... батырдың
басына арнайы келіп дұға оқиды. Бұл жердің маңынан қатты жүруге болмайды
деп Малайсары батыр ... оба ... ... өтеді. Малайсары ауылының
іргесіндегі бұлақ та “Малайсары бастауы” аталады.
Тек бір ... ... ... ... өзінің туған өңірінде
ұмытылып, қатардан шығып қалуы. Кутузов, Суворов сияқты Ресей батырларын
құлай құрмет­тейтін ... ... ... елінің Малайсары тархан атын
осыншама жатсы­нуын қалай түсінуге болады?!
Малайсары есімі соңғы кезге ... көп ... жоқ. ... ... ... бертінгі уақытта ол туралы не зерттеу, не кітап
шыққан емес. Совет заманында Малайсары туралы жұмған ... ... ... ... ... ол өзі бай, өзі батыр, өзі ... оның ... еді. ... ... “Малайсары – отаншыл”, деген анықтаманың
өзі-ақ үрейлендіргені сөзсіз. ... ... ... аталмауына осындай себеп
бар.
Екінші жағдай: Ресей 1750 жылдан бастап ... ... ... бойын иеленіп, бекініс шептерін орната бастады, осылай
өмірге 10 шақырымдық қазақтарға жолауға болмайтын меже ... ... ... әрі не оң ... Құлынды даласына, не Алтайға қарай өте
алмайтын болды. Малайсарының орысқа қарсы болғанда күткен қаупі осы еді.
Үшінші ... ... ... көзге түсетін ер азаматтарын,
батырлары мен ... ... ... ... өлтіріп, бодан елді жасытып
отырды. Бұл саясат бір­неше ғасыр бойы ... ... ... елдің
жуасуына, тарихи жадыдан жұтап, қиындық көріп, күнкөріс қамымен тіршіліктен
бас көтере алмай қалуына әкелді. Ал бұл ел ... ... ... мен
оның серіктері, олардың ерлік істері туралы әңгімелерді ұмыттырды.
Абылай заманында керемет құрмет ... ел ... аңыз ... ... біз ... ... бе? Оған тиісті бағасын беріп
отырмыз ба?! Бұл мәселелер төңірегінде ел болып, жұрт ... ... аз емес ... ... Қазақстанның әр жерінде, одан да тыс ... ... ... ... ... негізгі өзегі қазіргі Май ауданының
жерінде. Осы ау­данның, кезінде Малайсары батырдың жанын шүберекке ... ... ... ... атын біз неге ... ... атамаймыз?
Қазіргі уақытта Қазақ­станның оңтүстігінде Төле би атымен аталатын аудан
бар. Батысымызда Әйтеке би, Сырым батыр, ... ... ... ... ... ... ... ауданының бірі қазір ... ... ... ... Сергеев ауданы қазір Шал ... ... ... ... ...... ... атына берілді.
Осындай мысалдар республикамызда аз емес. Патша өкіметі билеген заманда,
советтік тоталитарлық жүйенің кезінде қазақ ... ... ... жою ... шара ... жоқ. ... ер ... өкімет оққа байлады, жер
аударды, бала-шағасын тоз­дырып, құртып ... ... ... ... ... жаңа ... аттар берілді. Сол кезде қазақ ... деп бір адам ... ... ... идеологияға, халықтың ар-ожданы мен намысына тарихи
санасы мен жадына қатысты.
Ең бастысы, “Майский” аты ... ... ... төл ... ... дәстүрлерімен де келіспейтін қызықты ат. Бұл жер революцияға дейін ел
ішінде Мойка /Мойское/ атанған, оған себеп орыс ... ... ... ... ... ... кейін де Мойка немесе ... ... ... ... 1932 жылы ... ... ... ақ балшықтың орнын зерттеп, оны Кузнецк металлургия ... ... ... ... ... ауыл ... ... 1939 жылғы әкімшілік қайта құруға байланысты ... ... ... ... осы ... ... ... шығатын қорытынды біреу болуға тиісті. Бұрынғы Мойский қазіргі
Майский ауданына осы ... ... ... ізі ... жатқан
Малайсары батырдың аты берілуі тиіс. Екіншіден, Павлодар ... ... ... ... ... аты берілуі керек. Аты да, заты да Ертіс
өңіріне еш қатыспайтын бөтен атаулардан құтылып өз ата-бабаларымыздың атын
құрметтейтін ... енді ... ... ... ... осы жылы мемлекет,
қоғам болып ХVІІІ ғасырдың даңқты тұлғасы Малайсары батырдың 300 ... ... ... ... жөн деп ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сырым батырдың бас старшина Тархан болып сайлануы және оның саяси көзқарасы39 бет
Әбу Насыр Мұхаммед ибн Тархан әл-Фараби5 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Бөгенбай батыр 9 бет
Жер бетіндегі ғажайыптар3 бет
Наурызбай батыр4 бет
Қазақ батырлары және көркем әдебиет15 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
Аль-фараби және педагогика3 бет
Ақ Орда хандығының пайда болуы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь