Ауыз әдебиеті арқылы бала қиялын дамыту

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
Халық ауыз әдебиетіндегі бала қиялының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... 10

I тарау
1.1. Қиял туралы теориялық ойлар мен пікірлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
1.2. Мектеп жасына дейінгі балалардың қиялының ерекшелігі ... ... ... ... ... ...21
Iтарау бойынша қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

II тарау
Баланың шығармашылық қиялын қалыптастырудағы қазақ халық ертегілерінің мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
2.1. Қиял .ғажайып ертегілердің бала өміріндігі мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.2. Аңыз .әңгімелердің бала психикасын дамытудағы ықпалы ... ... ... ... ... ..29
2.3. Қиялды дамытудың жолдары (коррекциялық ойындар мен жаттығулар) ... ... .45
II тарау бойынша қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..69
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ
ПЕДАГОГИКА ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы:АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ ... БАЛА ... ... Семсерхан Г.
050103 педагогика және психология
мамандығы күндізгі бөлім
4-курс студенті,409-топ
Ғылыми
жетекшісі: жалпы психология кафедрасының аға
оқытушысы
Нығметова Қ.Н. ________
АЛМАТЫ, 2009
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................3
Халық ауыз ... бала ... ... Қиял ... ... ... ... Мектеп жасына ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудағы қазақ халық ертегілерінің
мүмкіндіктері...............................................................
................24
2.1. Қиял ... ... бала ... Аңыз ... бала ... ... Қиялды дамытудың жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... Үкіметі мен
Білім және ғылым министрлігінің оқушылар білімі мен тәрбиесі ... ... ... ... тарихына, мәдени мұрасына, қиялын
қалыптастыруға байланысты ... ... ... ... ... мектепте халықтың мәдени мұрасынан, соның ішінде ауызекі
шығармашылығынан білімді оқушылар «Әліппе», «Ана ... ... ... ... ... өтілетін бұл сабақтарда ... ... ... оның бір ғана ... – ертегіні толығымен
меңгертіп шығу мүмкін ... Бұл ... ... ... қиялына қарай
ұйымдастырылатын сыныптан тыс ... рөлі ... ... ... пән сабақтарында ертегіде меңгерген білімін тереңдете
түседі: халықтың тұрмыс – қарекеті, наным – ... салт – ...... ... ... сияқты білім негіздерін меңгереді. Ертегіні
оқып – білу оқушылардың эстетикалық ... ... ... ... эмоциялық сезімін және адами асыл ... ... ... ... бала ... тек бүгінгі күннің проблемасы деп қарауға болмайды. Ол қайсыбір
кезеңдерде болмасын психология ғылымының,зерттеу объектісінен түскен ... ... ... ... ... ... ... қажеттігін
кезінде көптеген алыс және жақын шетел психологтары (Л.С. Выгодский, С.Л.
Рубинштейн, А.Я. Дудецкий), ғұлама ағартушылары (Ш.Уәлиханов,Ы. ... ... т.б.) өз ... ... іс – ... ... [1; 2; 3; 4; 5; 6; 7;].
Бұл проблеманың тағылымдық идеясы, тәрбиедегі әлеуетті ... ... ... С.Қалиев, С.Бегалин, М.Балтабаев,
К.Қожахметова т.б.) зерттеулерінде қарастырылады [8; 9; 10; 11;12].
Халықтың ауызекі ... ... ... өнер
танушылардың еңбектерінде (М. Әуезов, Ә.Марғұлан, С.Қасқабасов, А. Жұбанов,
т.б.) ... ... ... ғылымында қызығушылылықпен оқыту проблемасы да бүгінгі
күннің жаңалығы деуге ... Бұл ... да ... ... ... ... зерттеулерде ( Б.Г. Ананьев, С.Л. ... Г.И. ... ... т.б.) бала қиялының дамуына жан – жақты ... ... ... ... қазақстандық ғалымдардың бірқатар
зерттеулерінде қарастырылған Б.Т. Набиеваның ( сабақ және ... ... ... ... ... ... пәнге шығармашылық қиялын
қалыптастыру).
Зерттеу еңбектеріне жасаған талдау ... ... ... ... ... ... айтарлықтай үлес қосқанын, олардың
зерттеу нәтижелерінің практикада ... ... ... ... 6-7 жастағы балалардың қазақ ... ... ... қалыптастыру мәселесінің бұл еңбектерде
қарастырылмағанын дәлелдейді.
Балалардың ... ... ... ... ... ... мен бұл мәселенің мектептегі ... ... ... ... ... тағылымдық мүмкіндіктері мен ... тыс ... ... бастауыш сынып оқушыларының
шығармашылық қиялын қалыптастыру мақсатында жүйелі пайдаланбау ... ... ... халық ертегісінде шығармашылық қиялын
қалыптастыру қажеттілігі мен бұл ... ... ... ... -
әдістемелік нұсқаулардың жоқтығы арасында ... бар ... ... Осы ... тиімді шешімін іздестіру біздің ... ... және ... ... ауыз ... ... ... деп таңдауымызға негіз болды.
Зерттеу объектісі: 6 – 7 ... ... ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың қиялының дамуындағы
қазақ халық ертегілерінің маңызы.
Зерттеу мақсаты: 6-7 ... ... ... қалыптасуындағы
қазақ халық ертегілерін теориялық тұрғыда негіздеу және практика жүзінде
әдістемесін жасау.
Зерттеудің ғылыми болжамы. ... ... ... меңгерту
балалардың танымдық қабілетін, ой-өрісін, адами ... мен ... ... оны ... ... ... қалыптастыруды талап
етеді. Ал бұл болса, жеке тұлғаның ішкі көзқарасына ... ... ... ... ... пайдаланғанда, ... ... ... ... ... ғана ... ... қазақ халық ертегілерін оқып білуде шығармашылық қиялын :
- ... ... ... ... жүйелі теориялық қағидаларды
ендіргенде;
- халық ертегілерін талдай білу ... ... ... ... ... ... қиял» ұғымдарының өзара байланысын зерттеудің
теориялық негізі тұрғысында қарастыру;
2. 6-7 жастағы балалардың шығармашылық қиялының ... мен ... ... ... халық ертегілерінің 6-7 жастағы балалардың қиялының дамуының
мүмкіндіктерін негіздеу;
4. Қазақ халық ... 6-7 ... ... ... ... ... жасау;
5. 6-7 жастағы балалардың қазақ халық ертегілерінде шығармашылық қиялын
қалыптастырудағы қажетті ғылыми әдістемелік ... ... ... 6-7 ... балалардың қазақ халық ертегілерінде
шығармашылық қиялын қалыптастыру міндетті түрде өзінің жалғасын табуы
керек.Өйткені ол 6-7 жастағы балалардың психикасының ... ... ... ... және ... ... философтардың,
психологтар мен педагогтардың жеке тұлға мен оның дамуындағы іс-әрекеттің
рөлі туралы ... ... 6-7 ... ... қазақ халық
ертегілерінде шығармашылық қиялын қалыптастыру проблемасын зерттеудегі
тұлғалық-әрекеттік көзқарасын ашып көрсететін тұжырымдамалар құрайды.
Зерттеу көздері: Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... және ... Министрлігінің халық
психологиясын, ұлттық ... ... ... ... кешенді
бағдарламалары, оқулықтар, оқу құралдары; Қазан төңкерісіне ... және шет ел ... ... ... ... мен ... қазақ халқының рухани мәдениеті
жөніндегі еңбектері; бала бақша тәрбиешілерінің қазақ халық педагогикасы
шығармаларын оқу процесінде ... ... озық ... жеке басының психологиялық және зерттеушілік тәжірибесі.
Зерттеу әдістері: Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... бойынша
теориялық талдау жасау; бала бақшада жүргізілетін ... ... ... ... ... нәтижелеріне баға
беру;математикалық тұрғыда өңдеу;
Зерттеудің теориялық мәні мен ғылыми жаңалығы:
1.«Қиял», «шығармашылық қиял» ... ... ... ... ... ... ... ашылды;
1. 6-7 жастағы балалардың шығармашылық қиялын қалыптастыру механизмі
жасалды;
2. Қазақ халық ертегілерінің психологиялық ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудағы
мүмкіндіктері айқындалды;
3. 6-7 жастағы балалардың қазақ халық ертегілерінде шығармашылық қиялын
қалыптастырудың моделі жасалды және оны жүзеге асырудың ... ... ... мәні ... 6-7 ... балалардың қазақ халық ертегілерінде шығармашылық қиялын
қалыптастырудың диагностикалық деңгейінің әдістемесі;
2. 6-7 жастағы балаларға арналған «Ертегілер ... атты ... ... ... ... ... ... жоспары.
Зерттеу нәтижелері бала бақшаларда, мектептерде пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар:
1. Қазақ халық ертегілерінде 6-7 ... ... ... қалыптастыру механизмі. Бұл механизм психологтар белгілеген
теория негізінде бірізділікте құрылған және ... ... ... ... ... ... әуестік )
2. мазмұнды эмоциялық көзқарас ... ... ... ... ... ... халық ертегілерінің психологиялық жіктемесі. Бұл біріншіден,
қазақ халық ертегілерінің мектеп жасына ... ... ... ... ... ... етеді.Екіншіден, қазақ халық ертегілерін нақты ... ... ... ... ... халық
ертегілеріне балалардың шығармашылық қиялын және ... ... 6-7 ... ... ... халық ертегілерінде шығармашылық
қиялын қалыптастыру моделі және оны жүзеге асыруда ықпал ететін
психологиялық ... ... ... эмоционалдық,
интелектуалдық, еріктік компоненттері бірлігінде байқалады және
нақты көрсеткіштер мен өлшемдер арқылы ... 6-7 ... ... ... ... ... ... қалыптастыру әдістемесі.
Зерттеудің базасы. Тәжірибелі- ... ... ... №146; №136 ... орта мектептерінде өткізілді.
Дипломның құрылымы. Диплом кіріспеден, екі тараудан, қорытындылар мен
пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспе бөлімде ... ... ... объектісі,
міндеттері, болжамы, әдістері, ғылыми ... мен ... ... ... ... баяндалады.
«Халық ауыз әдебиетіндегі бала қиялының қалыптасуы» атты бірінші
тарауда «қиял», «шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады, мектеп жасына дейінгі
баланың қиялының мазмұны, ... ... ... анықталады,
қазақ халық ертегілерінің ... ... ... ... ... ... ... проблемасының бүгінгі
жағдайы мазмұндалады. Қазақ халық ертегілері нақты өлшемдер ... ... ... ... ... халық
ертегілерінің мүмкіндіктері» атты екінші ... 6-7 ... ... ... ... шығармашылық қиялын үйірме іс-шараларында
қалыптастырудың мазмұны, формалары мен ... ... ... жұмысының әрбір кезеңіндегі ... ... ... ... бөлімде зерттеудің нәтижелері, тұжырымдар мен ... ... ... ... ... оқу ... ... психикалық қабілетін қиял
арқылы қалыптастырады. Көптеген жаңалықтар мектепке дейінгілердің тәрбиеші
мен және кітаппен сурет, ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру керек (әңгімедегі батырлардың ... ... ... ... қойылуы және т.б.).
Қиялдың қалыптасуы екі маңызды саты арқылы жүреді.
Бірінші маңызды бейне объектіні мінездейді. Бұл ... ... ... құрастыру сурет пен жазбаны керек етеді. Мектеп жасына
дейінгі ... ... ... ... ... және аяғын бейнелей
алады. Бірінші сыныптағы оқушылар ... ... ... ... ... ... ... оқушылар әңгіме бойынша кішігірім ... ... қиял әр ... ... бәрінде сабақ арқылы
қалыптасады. ... ... ... ... және бейнелеуі.
Екіншіден, кейбір объектілердің шартын түсіну.
Репродуктивті қиялда шындық бейнесі қалыптасады. Әңгіменің ... оны ... ... ... ... ... ... маңызды
психологиялық қиялы шығармашылық қиял болып саналады.Бұл қиял балалардың
еңбек сабағындағы бір затты ... ... ... ... ... ... сурет сабағындағы балалардың қиялдың бейнесін
салуы және де анық заттарды салуы жатады.
Оқу процесі баланың қиялын қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... есте ... қоймай пейзажды, өткен
суреттерді ешқашан көрмеген адамдарды бейнелейді.
Баланың қиялын қалыптастырудағы ... ... бұл ... ... және
толық шындық елесінде білімге бейімдеу.Бастауыш сынып оқушыларының мектепке
дейінгілерден айырмашылығы фантазиялық шартын ... ... Өсе ... ... ... Бұл білімнің қоры және ойдың ... ... ... ... ... ... дамиды. Балалар
ойын ойнағанда көргендерін және өмір ... ... ... ... ... шығармашылық қиялы дамиды.Мысалы, бірінші сынып оқушысы ... ... қай ... ... есіне түсіре алады.
Төменгі сынып оқушыларының қиялының тірегі ... ... ... Олар ... ойыншықтарды, үй заттарын және т.б. ... ... ... қиялдарын қалыптастыра алмайды. Әңгімені оқыған кезде
суреттер арқылы ... ... ... ... ... оқушылар өздерінің
қиялын елестете алмайды.
Балалардың ойыны мен ересек адамдардың әрекетінде қиялдың дамуы.
Жаңа туған нәрестеде қиял ... Бала ... ... ... бір ... ... кезде байқалады. Екі жасар бала ертегі не әңгіме
тыңдап отырып жылап жібереді. Бұл факті жас ... ... ес ... қиял ... туа бастағанын көрсетеді. Бала қиялының мазмұны бастапқы
кезде ... әрі ... ... ... Өсе келе тәрбие мен өз іс-әрекетінің
тәжірибесі негізінде бала қиялы дамып, ... ... ... бұл ...... ойын ... ... қиялдың элементтері туа
бастайды. Мұндай қиял олардың сюжеттік ойындарынан айқын аңғарылады. ... ... ... жол» ... ... әрқайсысы белгілі
рөлді орындайды. Осындай ойын әрекетінен олардың қиялы толыға ... ... ... ... шығармашылық қиялдың белсенді қатынасынан туындайды.
Ойын әрекеті бала қиялын тәрбиелеп, дамытуда күшті рөл атқарады. Сондай-
ақ, ол балалардың табиғи белсенділігін, ... дара ... де ... ... ... құрылыс ойындары темір жол салу, үй
тұрғызу, зауыт- фабрикалар орнату т.б.
Жеткіншектер қиялын дамытудағы әрекет – сурет ... ... ... ... ... есте қалғандарын сыртқа өздерінше ... ... ... ... ... ... ... негіздерін меңгерумен
байланысты. Олар өз қиялының өнімін енді сын елегінен өткізіп, ... ... ... ұмтылады.
Ересек адамдар қиялы олардың өмір ... ... мен ... ... орай ... отырады. Әр алуан ғылыми
жетістіктер, техника мен өнердегі орасан зор ... ... пен ... ... ... бәрі ырықты қиялдың жемістері.
Адам қиялсыз өмір сүре алмайды, қиял шындық болмыспен ұштасып, ... ... ... ... ... ... мен ... өнер
мен көркем әдебиеттегі жаңа белестерге ынталандырып отырады.
Қиялдың маңызы.
Қиял басқа ... ... ... байланыста Л.С.Рубинштейннің
ойынша, дүниені өзгертуге қандай да болса қатысы бар ой, әр сезім, ... ... ... ... ... бар. Қиял тіпті бейнелендірудің
адамның қабылдауы түріндегі формасына да енеді. Ес ... есте ... ... жаңғырту процесінде қиял бейнелері болады. Ес елестері сана
тізбегінде ... ... ... ... ... үйлесіп
отырады. Соңғылары әсіресе, ес елестері уақыт өткен сайын ескіріп, бұрын
қабылданған объектіні ... ... өз ... мен тән сипатын жоғалта
бастағанда айқын көрінеді.Адамның психикалық әрекетінде қабылдау бейнесі,
ес елесі әлде қиял ... ... оның өзі де айта ... ... аз ... Осы ... құбылыстардың себебін, қабылдау мен ес
процестерінің бір тізбекте қатар келмей, өзара әсер етісіп, ... ... ... ... дүние жөнінде тиісті елестерді қамтамассыз
ететіндігінен іздеген жөн.
Адамның ... ... ... ... айта келе В.И. ... «Бұл
қабілетті ақынға ғана қажет деп ойлау бекер. Бұл – ... ... ... ... да ... тіпті диференциялдық – интегралдық есептеулерде
қиялсыз ашылмаған болар еді»,-деп жазды.
| ... ... ... ... |
| ... ... дұрыс меңгере |
| ... ... ... ... ... ,2-3 жас ... |түрлі бейнелерді сала алады. Мысалы:|
|Заттық қызметтің ... ... ... үй, ... және ... ... ... ... ... |
| ... болады. Айталық алдымен бала |
| |өз ... ... ... |
| ... ... әр ... |
| ... толықтырылады: |
|2- ... 4-5 жас ... ... |Мен үй ... ... ... ... сурет салу, құрастыру шағы. |құрылады. |
| | |
| ... ... үй ... ... |
| ... (мұржа,терезелер, |
| ... және т.б.) |
| ... өз ойын ... ... |
| ... өзгерте бастайды: «Көкке |
| ... ... ... ... ... ... қоры ... арқылы бала |
| ... ... |
| ... ... |
| ... үйреншікті стандарттардан |
| ... ... ... әр ... ... 6-7 жас ... Ырықты |құрастырады. Негізгі бейне қиялды әр|
|түрде даму. ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... дамуы. |
Мектепке дейінгі балалардың қиялын дамытуда, ... ... ... бейнені құрастыруда қорытындыланады. Мысалы, бала естігендері
арқылы ертегіні еркін құрастыра ... ... ... ... және ... ... икемділігі кедей, қабылдауы төмен, қиялдың ... ... ... алыс болады.
Жағдай (ситуация).Көбінесе баланың қиялы үлкендерге қарағанда өте
бай ... де ... ... ... Л.С. Выгодский былай деп жазады: «Балалық шақ баланың қиялы ... ... ... ... ... олар ... бейнеленеді. Олардың қиялы эмоционалды,
жарқын бейнелі және епті болады. Шығармашылық қиялдың ... ... ... дамыған фантазиясына жатады.
Бала қиялының бейнесінде:
- Әр түрлі араласқан элементтер.
- ... ... ... ... ... күш емес қиялдың әлсіздігі:
- Критикалық ойлаумен ептіліктің жеткіліксіздігі.
- Мүмкін және мүмкін емес ... ... ... ... ... түсінуге тырысады. Ал үлкендер болса, көбіне
оларды қиялдайды деп ойлайды. Ол ... ... ... ... танымның біркелкі процесі арқылы дамиды. Егер ойлау дүниедегі
айқын ... ... ал қиял ... ... ... қиялы айқын заттардан бөлектенбейді. Қиялдың негізгі
тіреуі болуы тиіс.
Қиялдың негізгі бейнелері болып:
- Олардың ... және ... ... ... ... әртүрлілігі.
- Бала үшін ол шындықтың дамуы.
Бала қиялының дамуы:
- ... ... ... ... ... ... және ... ... шарттары.
Қиялды дамыту үшін:
- Ептіліктің жинақталуы.
- Бейнені жаңа құрам арқылы ойша біріктіре алу.
Арнайы оқытуда:
- ептіліктің жинақталуы тез жүреді.
- Жаңа бейнелерді ... ... ... жасай білу.
- Ұжымдық шығармашылықты дұрыс жасау.
Қиялдың арқасында кейінірек ... ... ... ... ... Бірақта бұл бір ... ... ... қиял ... ... ... Шығармашылық
Дамуының Біркелкі Мәтінімен байланысты. Бұл бірлік В.В.Давыдовтың
және В.Т. Худрявцеваның көзқарастары бойынша ... ... ... білімдерінің дамуына ықпал етеді.
Шығармашылық қиялының дамуының біркелкі мәтіні.
| ... ... ... ... |
|Мектепке |даму. ... ... | ... | ... ... | | ... | ... ... мен| | ... | ... | ... |
|қиялдың ебі. | | | ... |
| | | | ... |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... ... қиялдың заттық өзгерісімен және баланың көрнекі бүтіндігі мен
байланысты. Оның жеке тұлғасы бүтін дамиды.
Қазіргі шығармашылық ... ... ... ... ... назар аударуда. Баланың барлық көрнекі психикалық процестері бір ... ... және олар ... өте ... ... ... баланың белсенділігін басқарады. Оған тәуелсіз
болуға және ... ... ... ... Баланың даму деңгейінің
өскендігіне жүгініп, ... ... жаңа және өте қиын ... ... ... Қиял ... ... ойлар мен пікірлер.
В.Г. Короленко өзінің бауырымен саяхат кезінде суреттейді.Олар
қоқыстың ... ескі ... ... ... бойы ... ... отырды.
Бауыры жолдағы аттарға қараса кішкентай Короленко адамдармен сөйлескен.
Олар алыс ... ... қай ... ... ... ... ... қиялдайды.
Маңызды өзгерістер бастауыш сынып ... ... ... ... Келе ... ... толық бола бастайды және заттар
өсе түседі.
Е.И. Игнатьеваның зерттеуінше егер ... ... ... үйретсе,
қиял тез өзгеруі мүмкін.Бастауыш сынып оқушылырының қиялын А.Я. Дудецкий,
Д.Д. Альхимовтар зерттеген:
Балалар сурет салған кезде объектіге ... ... ... ... бойынша бірінші сынып оқушылары сызбалық мінездеме болып табылған.
Суретте тек ... ... және ... ... ... ... ... талап еткен.
Екінші, үшінші сынып оқушылары бірінші сынып оқушыларына қарағанда
бір –екі ... ... ... Ал төртінші сынып оқушылары объектінің
бірнеше қимыл –қозғалыстарын көрсеткен. ... ... ... ... ... ... ... суретіндегі ... ... ... ... ... ... | | |
| | ... |
| | | | | | |
| | |I |II |III |IV ... |10 |3 |4 |5 |8 ... |11 |4 |5 |4 |8 ... |9 |3 |5 |5 |7 ... ... тұрғанымыздай сыныптан –сыныпқа негізгі бейнелер көбейе
түседі.
Төртінші сынып оқушылары да толық кескінді бере ... ... ... ... ... және ... төмен болуы. Олар
тек жарқын түстерді ғана ажырата алады.
Е.И. Игнатьеваның зерттеуінше бірінші сынып оқушыларының көріністері
мектепке ... ... ... Олар ... сол ... ұқсас
етіп салады.
Көрсетілген затқа сурет ... ... үшін ... ... Бұл бірінші сынып оқушыларының ойлауы мен ... ... ... ... ... ... ... үшін оларға оқудағы
негізгі тапсырма ретінде берілуі тиіс.
Бейненің біртұтастығы оның ... ғана емес ... ... ... А.Я. Дудецкий мен Д.Д. Альхимованың зерттеулері
бойынша сыныптан –сыныпқа қарай композициялық орналасулар жақсара ... ... ... ... –үшінші сынып оқушыларының салынған суретін
алатын болсақ, қайықтың төрт ... ... ... екі ... ... ... бөлшектері). Бірақ бірінші сынып оқушыларының суреттері
дұрыс салынбаған ( ... ... ... ... ... И.А. ... «Қарға және түлкі»
мысалындағы иллюстрацияларды салған. Олардың суреттері әңгіме түрінде
баяндалып ... және ... ... соң бірі ... арасында ешқандай байланыс болмаған. Төртінші сынып оқушылары
әр бөлімдерін құрастыра білген. Олар «Қарға және түлкі» ... ... өте қиын ... ... ... Құрастырған бейнеде олар
тек қана әңгімедегі заттарға ғана емес көптеген артық заттарды салған.
Бұл жастағы балалардың ... ... ... ... ... ... көрсетілген. «Детские годы Пагрова –внука»
повестін, «Мың бір түн» ертегісін тыңдағанда күшті қиял ... ... ... ... жоқ ... ... айтқан. Бір күні
тәтесі оның болмаған нәрселерді айтқанын тыңдаған. Бұдан кейін С.Т.Аскакова
«Мен абайлап өзімді ... ... ... ... ... ... ұмытып қалатынмын» -деп жазды.
Білімнің қоры және ойдың жоғары деңгейі шығармашылық қиялда маңызды
орын алады. Ол ... ... ... және де ... ... мен
іскерлігінде. Өтпелі кезеңде балалар бәрін тастайды. Мысалы, ... ... ... ... да ... ... ... қиялын
қамқорлыққа алу керек.
Мағжан «адам неғұрлым білімді, тәжірибелі болса, қиялы да ... ... ... өзінде бұрыннан бар суреттерден жаңа суреткерлер
жасай алуы қиял деп ... Қиял ... бай ... үшін ... ... ... керек. Бала қиялын тәрбиелеу жолдарын Мағжан былай сипаттайды:
«жаратылыстың құшағында, меруерт ... көк ... ... ... ... ... үстінде Күнмен бірге күліп, түнмен бірге ... ... ... туып ... қазақ баласының қиялы жүйрік, өткір, терең болуға
тиіс. Ол үшін баланың ... ... ... ... ... ... таныс болуы керек».
«Баланың қиялы ерте оянады. Оның қиялының ... ... ... зор. ... бала ... ... нені ... соны істейді.
Бала қиялын дамытуда ойыншықтардың түрлері және ... ... ... ... отырғаны маңызды», -дейді Мағжан.
Мағжан жас баланың ақыл ойын кеңейтіпт, құлқын ... ... ... ... ... ... құрғақ ақылды ұқпайды.
Жандандырып, суреттеп алып келсең ... ... ... ... өтірік
айтпа деген құрғақ сөзің желге айтылғанмен бірдей. Егер ... ... ... ... сол ... ... өтірігінен қор болғанын, зиян
көргенін суреттеп алып келсең, міне, бала өтірік айтпау керек ... ... ... ... айтуы бойынша қиялдың естен айырмашылығы –елестету,
жаңа байланыстар арқылы есте қалған бейнелерді көз алдыңа әкеледі. Қиял –ес
нәтижесінде ... ... ... ... педогогика мен педогогикалық психология мәселесіне
көп тоқтала отырып, психофизиологиялық ... емес ... ... пікір айтады, ассоциациялық байланыс ұғымын кеңейтеді. Бұл мәселе
жөнінде мынандай тоқтамға келеді: «психикалық ... ... ... ... ... ... келіспей, адам мен жануар арасындағы
әрекетте тек қана сана жағынан емес, сапа жағынан да айырма бар екенін ... Ол ... жеке ... өсу ... ... әрекеті
жағынан зерттейтін ғылым екенін көрсете келе, психология ғылымын дамытып,
алға бастырудың ... ... ... ... ... мен ... ... қызықты ету сияқты
мақсатпен шығарылған әңгімелер. Ертегінің ішіндегі уақиғалар, уақиғаға
қатысқан ... көбі ... жоқ, ... ... мен ... ... ... жоқ жерде ертегі баланың рухын, қиялын
тәрбиелеуге көп кедергі бар ... ... ... сөйлеуге үйретеді»,
-деп баса айтады.
Қазақ ертегілері сан алуан, оларды: хайуанаттар туралы ертегілер,
қиял –ғажайып ... ... ... ... ... ... ... ертегілер, отбасындағы ертегілер деп бірнеше топқа
бөлугет болады. Ертегілердің ішіндегі ... ... ... ... ... келешекке сеніммен қарауға тәрбиелейтін ең әсерлі
ертегілер –қиял –ғажайып ертегілер.
Отбасында балаларға ... ... ... ... ... ... ... көру, ертегі айтысу, т.б. ... ... өте ... Л.С.Выготский баланың қиялы біртіндеп, өмір тәжірибесінің
молаюына байланысты қалыптасады деген ... ... ... ... ... ... таңқаларлықтай болса да, оның негізі өмірдегі ... ... ... ... қиялы тұрақсыз болады. Ол ... ... ... бір затты қиялдап отырып, екінші заттқа ауысып
кетеді. Сондықтан да ... бір ... ... ... ... байланысты. Қиялды дамытудың белгілі бір жолы ... ... ойша ... ... айтқызу.
Ол үшін балаға белгілі бір тақырыпқа әңгіме құрастырып тапсырма ... ойын ... ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі
балалар бір зат туралы әңгіме құрастырудан сөз ойлап табудан бас ... ... ... ... қиялын дамыту мен осы ... ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың қиялының ерекшелігі.
Өзінің бастамалары жағынан баланың қиялын сәбилік шақтың соңында
пайда бола бастайтын сананың белгілер функциясымен ... ... ... бір ... заттарды басқа балалармен және олардың
бейнелеулерімен алмастырудан тілдік, математикалық және ... ... ... ... формаларын меңгеруге әкеледі. Екінші желі
нақты ... ... ... ... ... мен ... түсініктердің материалына жаңа бейнелер құруға жетелейді.
Баланың қиялдауы ойын ... ... ... ... ... ... және ойын іс ... орындауынан
ажыратылмайтындай. Бала таяққа отырып алып ... ... бұл ... ... ... ал ... таяқ –аты. Бірақ ол шауып өте шығарлықтай ештеңе
жоқ кезінде, таяқ пен ... ... өзі ойша ... шын ат дей ... ... ... балалардың ойында баламалардың заттың орнына ... ... ... ... орын ... ... қиялы мүлде ұқсамайтын алмастырылатын заттарды да
тірек етуі мүмкін.
Ойын еденде өтіп жатыр. Ойыншықтар кішкентай ит, ... ... ... қуыршақ және ашқыш. Ашқыш –Оле –Лукойе екі матрёшка ... ... ... ... ... Оле Лукойе бәріне келдіде
желкелеріне үрлеп қояды. ... өзі ... ... ... да ... ... ... суретке, суреттен кітап сөресіне секіруде болды.
18 рет осылай ... ... ... ... ... шырынды ішуге
кетті. Сосын Оле Лукойе (ашқыш пен екі ... ... ... ... бәрі ... да ... кәдімгі орнына сөреге кетті) (В.С. ... ... ... бала үшін сиқыршыны қиялдауға ... ... ... ... ... жоғалады. Әдеттегі бой үйрету
шындығында жоқ затпен ойын әрекетіне және ... ойын ... оған жаңа ... берілуіне, шынайы іс -әрекет жасамайынша
елестетуіне көшу орын ала ... Бұл ... ... процеске жататын
қиялдың туа бастауы болып табылады.
Ойын үстінде қалыптасқан қиял мектепке дейінгі бала іс ... де ... Бала ... ... ... мен ... ... қиял неғұрлым айқын байқалады.
Бірінші тарау бойынша қорытынды
1. Ғылыми - әдебиеттерге жасаған талдау «қиял» шығармашылық ... ... ... ... келтіріп, мазмұндық сипатын ашуға,
сондай-ақ зерттеу пәніне байланысты өз анықтамамызды беруге түрткі болды.
2. Психология ғылымында шығармашылық қиялды оқыту құралы бала ... бір ... жеке ... ... ... оқу әрекетінің мотиві ретінде
қарастырылады.
3. Шығармашылық қиял адамның жас кезеңдеріне ... ... ... ... тән ... сипаты, ерекшеліктері болады. 6-7 жастағы
балалардың ... ... ... мен ... ... ... ... негіздеп көрсету олардың қазақ
ертегілерін меңгертудегі мүмкіндіктерін алдын-ала айқындауға ... 6-7 ... ... ... ... ... мына жүйе арқылы
қалыптастыруға болады, жағымды эмоциялық көзқарас ... ... ... эмоциялық көзқарас (ертегімен әуестену) → ... ... ... Біз бұл ... ... қазақ ертегілерінде
шығармашылық қиялын қалыптастырудың механизмі ретінде қарастырамыз.
5. Психология, педагогика ғылымдары саласында жарық ... ... ... ... ... ... арнайы зерттеу объектісі
болмағандығын дәлелдейді.
2-Тарау
Мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қиялын ... ... ... ... ... ... қалыптастырудағы тиімді құралдардың
бірі- ертегі. Оларда халықтың тыныс тіршілігі, әдет-ғұрыптары мен дәстүрі,
бақыт жолындағы ... ... ... ... мен ... қазақ халқының ең жақсы қасиеттері-еңбексүйгіштігі, өз халқына,
Отанға, туып-өскен табиғатқа және ... ... ... ... ... ... онда көптеген білім
салалары теориялық көрініс тапқан. Ертегі-халық психологиясының қайнар
көзі. ... ... ұнау ... ... ... оның балалар психологиясына сәйкес ... ... ... ... керемет тамаша поэтикалық бейне
орын алады, ақылдың дамуы фантазия мен сезімнің дамуымен ... ... орыс ... ... ертегілердің психологиялық маңыздылығы және
олардың балаға психологиялық ... ... ... егжей-тегжейлі
қарастырады; ол халық ертегілерін әңгімелерден жоғары қойды, ... ... ... жасалған жасанды шығарма.
В.Г.Белинский ертегілердің халықтығын, олардың ұлттық ... ... Оның ... ... ... мен ... ... өмір мен нағыз әлеуметтік көзқарасты танытады.
Н.А.Добролюбов болса ертегілер мен ... ... ... ... ... көз ... осы аңыздарда сақталған халықтың бет-
әлпетінің бейнесі қалады» деп тұжырым жасады.
Ертегілердің танымдық – тағылымдық ... ... өте ... ... ... ... ... тәрбие толыққанды жүзеге аспайды»-дей келе, ертегіні
өзінің педагогикалық ... ... ... ... және олардың
дүниетанымын, көзқарасын дамытуда кеңінен пайдаланды.Ертегі тыңдау арқылы
оқушыларға бірінші сыныптан бастап шығармалар құрастыруға үйретті.
Ертегі- ... ... ... ... ой мен сөздің
шығармашылығы.Балалар ертегіні тыңдайды, және оған әуестенеді, өздері ойдан
шығарады.Ертегіні ойдан ...... үшін ... ... көзқараста
болу болса, балалар үшін теңдесі жоқ ойдың қуанышына ... ... ... ... ... өз тәжірибесінде балалардың
түсінігіне қиын болмайтын ... ... ... ... ... шығарған.
Ертегіде терең ойдың болуын қалаған .
Ертегіні өмір оқулығы десе болады. Өйткені, ... та, ... ... да бәрі ертегі мазмұнынан табылады. Сондықтан балалардың
ертегісіз өмір сүріп, өсіп-жетілуі мүмкін ... ... ... ... балалардың жас
ерекшеліктеріне, мақсат- мүддесі мен ...... сай ... тартылымдылығымен, бейнелігімен және сезімге ықпал етуімен
айрықшаланады.
2.1 Қазақ халық ... ... ... ... ... ...... ертегілердің бала өміріндегі мәні.
Ол балаларды өзінің көркемдігімен, ... ... ... ... ... ... қиналған кезде ақылмен
шешімді әрекет етуге, зерек, тапқыр болуға ... ... ... қабылдай білуге үйретеді. Мәселен, «Қара батыр» деген
ертегіде түрікпен жортуылшыларының қолына түскен Қара ... ... ... ... кішкене кезден үлкендерден ... ... ... ... қолдана білуі суреттеледі. Мәселен, құстарға мұңын
шағып, көмек сұрауда (қарға, ... ... қаз, ... ... ... өзіндік ерекшелігін, қылықтарын тауып ... ... ... дос ... ... ... ... мына бір үзіндіге назар
аударайық: «Қарлығаш ұшты аспанмен, баланың айтқан жоспарымен, асқар-асқар
таулармен, ... ... ... лай ... ... қос қанатын қамшылап, аспаннан ... ... таса ... үстінен тері тамшылап, неше мерзім ... ... нақ отыз ... бір ... сол ... Мұндағы қарлығаштың қайырымдылығы мен
табиғаттың әсерлі көріністері суреттелетін жерлер ... ... ... ... ... талғамының дамуына әсерін
тигізеді.
Сондай-ақ әкесінің: «Ау, шырағым, құлыным, маңдайымда тұлымым,
көлге біткен құрағым, жалғыз ұлым, ... ... ... ... ... ... ... бір дерегін білуге, дүниені кезіп
қарадым, аш бурадай жарадым, он екі мүшем сөгілді, аш ... ... ... тасындай, берік-ақ еді сүйегім, өрт ... да ... ... үміт ... ... бір көрсетіп алмады,
сол ғана болды-ау іңкәрім»; ... ... ... алмастай, асыл
еді негізің,бірге туған егізім, сен ... ... ем ... ... асыл киім ... тең құрбымнан ілгері, мен жарқырап жүрермін,
биіктен талап тілермін, ойын-күлкі сауықпен, қызық ... ... ... Қара ... ... ... мінез-құлқы, жақсы
қасиеттері небір тамаша теңеулер арқылы жырланады. Мұндағы ... ... аға мен ... ... ... ... ... үлкен ой салып жоғары адамгершілік белестеріне
жетелейді.
Батырлық ерлік жайындағы ертегілер өзінің мазмұны,сюжеті жағынан
қиял-ғажайып ... ... орын ... ... батырлар жайындағы
ертегілердің оқиғасы өте ... ... ... фантазияға
толы.Мұндай ертегілердің басты кейіпкері – ... күш ... ... ... ... ... ... байланысты
өрбіп отырады.Ерлік-батырлық жайындағы барлық дерлік ертегілерде батырдың
дүниеге келуі сәті адам ... тән емес ... ... арқылы
суреттеледі.Ертегідегі батырға тән сипаттар – олар елі үшін қызмет етеді,
елін жаудан қорғайды, үнемі жорықта жүреді, көпшілік ... ... ... ... , ... атты Кенде бай»,ертегісін
алайық.Ертегі екі бөлімнен тұрады. Бірінші ... - ... ... ... ... аялы көз ... ... мазмұндалса, екіншісінде
оның ерлік істері суреттеледі. Бұл ертегілердің ... ... ... да, ... ... ... да ... үшін тартымды
ертегінің бірі болып саналады.
Ертегінің басты ...... ... ... ... Кендебайдың әкесі құс ұстап, балық аулап күн көреді, шешесі
ау тоқып, жамау жамайды. Күндерде бір күні ... ... ... ... ай, ... күн ... ол ... босаныпты, торсық шеке, аппақ ұл
тауыпты. Ата-анасы ... ... ... ... ... Кендебай деп ат
қойыпты.
Ертегінің мазмұны осылайша қызықты да тартымды баяндалады. ... ... ... ... ... байланысты өте әсерлі
суреттеледі.
Мысалы, «Кендебай ай сайын ... күн ... ... ... ... ... болыпты, алысқанын алып ұра беріпті;күрескенін жыға
беріпті;шыңырау құдыққа құлаған аттарды жалғыз тартып, ... ... ... ... ... құлан атыпты; құралайдың көзінен
тигізген мерген ... ... мен ... ... мен ... ... қып
үйіп тастапты. Қара судың бойындағы қара үйлі кедейлер қарық ... ... ... ... оның ерен ... ... болса қиялының
зеректігін, ойының ұшқырлығын танытады.
Ертегі оқиғасы тыңдарманын ... ... ... санаушы болуына қарамастан, ертегідегі оқиға желісінің
қандай көркемдік бағытта ұсынатынын байқау қиын емес. Оны ... ... ... ... ... бір күні ... аң ... жүрсе,
Қаратаудың ойында, терең құздық бойында арыстан көкжал бөрі бір буаз биені
жаңа ғана ... ... ... ... ... ... барып, көкжалды
құйрығынан ұстап алып, бұлғап-бұлғап лақтырып кеп ... ... ... аузын қисаңдатып өліпті де ... ... ... ... бие ... өлгелі жатыр екен. Кендебай алмас қанжармен биенің
қарнын жарып жіберіп, құлынын суырып алыпты. ... ... ... ... құлынды үйіне алып қайтыпты, оны құланның сүтімен асырапты. Құлын
күн сайын өсіпті. Алты айдың ішінде кез ат ... ... ... түсі
керқұла болыпты. Кендебай Керқұланы үйретіп мініп, түн ... ... ... ... қуса ... ... құтылатын, аузымен құс тістеген ерен
жүйрік. Кендебай ... ... ... алты ... ар ... ... ... көзді ашып-жұмғанша қуып жетіп құйрығынан ұстайтын
болыпты.
Немесе, «Кендебай қайырымды болыпты, жылағанды ... ... ... өзімдікі дегенді білмепті,жатсынуды сүймепті, табысына ... ... ... ... ... ... аян беріпті».
Кейбір ертегілерде олардың адамдарға жасаған ... ... ... ...... жүзеге асырылуының өзі жасап
суреттелді. Ондай ертегіге балалардың сүйіп оқитын ... ... ... ... айтылған ертегінің қайсібірі болмасын баланың сана
сезіміне, қиялының дамуына әсер етеді. Яғни ... ... ... өзі ... ... ... балалардың шығармашылық қиялы дамиды.
Адамға ауа мен су қандай ... ... қиял да ... ... қажет.
2.2.Аңыз әңгімелердің бала психикасын дамытудағы ықпалы.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... алып ... ... шығармаларының елеулі бір саласы- аңыз-әңгімелер.
Аңыз - әңгімелердің алғашқы үлгілері халық үшін ... ... ... ... ... ... ... әңгімелеу негізінде туған. Мұндай
адамдардың халыққа қамқор болып, ... ... ... бұл ... ... ... ... ел аузында аңыз-әңгімеге айналып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен.
Олардың аты, іс ерте кезде жазу-сызу өнері болмағандықтан хатқа ... ... ... ... да әуел ... ... шындыққа, нақтылы деректерге
негізделіп туған әңгімелер кейіннен халықтың ауызша айтатын аңыздары болып
кеткен.
Аңыздардың әңгімесі тарихта ... ... ... жайынан алынады
дегенді біз шартты түрде айтамыз. Өйткені қазақтың аңыздарында аталатын
Алдар көсе, Асан қайғы ... ... ... жоқ, тек аңыз әңгімелер бар.
Олардың қай ғасырда жасағанын да дәлелдеп айту қиын. Бірақ ... ... ... ... Ерте кезде жазу-сызууы болмаған халық жаңағы адамдар
жайында тек аңыздар қалдырған, онда ... ... ауыз ... етіп ... көсе - ... ... туған аңыз - әңгімелердің бір
сыпырасы Алдар көсе жайында айтылады. Бұлардың бәрінде ол халықтың ... ... ұлы, ... ... сай, ер ... өжет ... болып
суреттеледі.
Алдар көсеге байланысты аңыз-әңгімелер тек қазақта емес,
ағайындас ... ... ... ... ... де бар. ... айтылатын аңыздардың бәрінде Алдар көсе халық ұлы, көпшілік атынан
күреске шыққан, қанаушы тап ... ... ... ... бейнесінде
келеді.
Алдар көсе жайында қазақ арасында айтылатын аңыз - әңгімелердің
тақырыбы, мазмұны әр алуан ... ... ... бәрі еңбекші бұқараның
тұрғысынан айтылады. Мұны біз «Алдар көсе мен Алаша хан», ... көсе ... ... ... «Алдар көсе мен саудагер» т.б. аңыз - ... ... жас, ... еді, сол үшін ақымақтау болатын. Ақ көңіл
адамды екінің бірі алдап кете береді ғой. ... да ... ... Әкесі
өлгенде, Бұқарбай көп дүниеге ие болып қалғанды. ... үй, бір ... ... қой, тағы басқа мал – мүліктер оның еншісіне тиді. ... ... ... ... өмір бойы ... ... де таусылмас деп ойлап,
өмірін ылғи ғана жолдастарымен ойын – сауықта өткізетін болды. Басқалар
жұмыс ... ... ... ... «Не ... бәрі бар, ... жұмыс
істеу не керек?
Кедейлер жұмыс істесін»-деп ойлады Бұқарбай.
Шешесі баласына ылғи басын шайқап:
- Ай, ... мына ... ... емес ! – ... ... бұлай дегенде, Бұқарбай ішінен « өмір бойы үйден шықпаған,
бие ... ... ... әйел не ... еді» деп ... алаңғасар жастық–ай! Бұқарбайдың жас жүрегі аласұрып ойнай
береді. Қанша сауық құрса да оған аз ... ... дос - ... ғой, Бұқарбайдың да досы көп еді Олардың бірінен бірі артық , күні –
түні Бұқарбайдың қасында: қойын ... ... ... ... ...... ... болуы үшін қымыз, қазы, қозыдан басқа қант, шай, ұн
сияқты қаланың түрлі тәтті тағамдары да керек қой. ... ... ... ... кәрі ... білдірмей, атадан қалған ақшаны ... ... соң ... өзі де ... мыс.
Күндерде бір күн ақша да бітті. Бұқарбай үйірлеп мал сатуды ойлады,
бірақ шешесінен ұялды: кемпір жылап жұртқа шағымданар деп ... ... ... ақша ала ... Жұрт бай ... ... қуана –
қуана береді ғой. Көршілері береді, Бұқарбай алады . Бұқарбай бастапқы
кезде алған ... ... ... , ... де ... Бәрі бір берген кісі ұмытпайды ғой.
Екі жыл өткен соң бір көршісі:
- ... ... ... ... ? – ... Қазір ештеңем жоқ еді, ақша түскен соң ... ... ... ... мұң ... бәрі ... ... қарызымды
бер, қайтар..... Қалтаңда көк тиын жоқ болса, нені берсін. Бұқарбай ... ... ... кеш еді. ... ... ... соң, бар сырын ... тура ... ... ... ... отырып.
- Мен саған айтып едім ғой, Бұқарбай ! Енді қалай қыласың? Мені ... ... ... ... бар ... алдыңда ғой. Әй, Бұқарбай,
Бұқарбай! – дей берді.
Бұқарбай көмек сұрап ескі жолдастарына барып еді, ... ... жоқ ... ... Болғанымен берер ме, барын жасырып «жоқ» десті.
Бірақ Бұқарбайға үлкен үлкен ... ... ... ... ... ... бұл не деген көршілер ! Күте тұруға шамасы
келер еді ғой!» - деп те ... ... ... сөз көп, бөз жоқ. Салдыраған сыпайы сөз көп,
шылдыраған бір тиын жоқ ... ... ... күйі теріс айнала бастады. Ақшадай алған ... сата ... ... ... ... Ақырында қарыз берген көршілер биге
арыз берді. Би жас Бұқарбайды шақырып алып :
- Мына борыштарыңды мойныңа аласың ба? – деді.
- ... ... ... ... ... ... төлейтін ақшам жоқ.
Ақ сақалды билер алқасы өзара біраз ақылдасып, Бұқарбайдың бар мал ... ... ... ... беру керек деген билік айтты. Жас жігіттің
аяулы екені рас, бірақ шара жоқ Бұқарбайды би де ... ... ... ... ... түзету қиын, іс өтіп кетіп еді.
Билер ұзамай Бұқарбайдың үйіне келіп, атадан ... мал – ... ... ... бере ... ... ұзақ – ... қасықтап жиған
қалың байлығы бір күнде бу ... ұшып кете ... ... жасауды, қойды,
жылқыны, барлық мал – мүлкін жұрт ... ... ... түскен малда құн
бола ма, борыш иелері бергендерінен он есе ... ... ... не қалады? – деп сұрады Бұқарбай билерден.
- ... сап – сау екі ... ... ... жас ... ... , енді еріксіз ақылды боласың. Мал қадірін білек ауыртып тапқан
білер, шырағым.
Жас Бұқарбай түнеріп, ... ... ... ... қалған дүниені аяп
кетті. Алайда таласпады: билердің билігі әділ еді. ... ... ... ең ... қалған бір көк тайды ұстай бастағанда, Бұқарбай үндемей
тұрып қала алмады. Бұл ... ... ... ... , бітімі бөлек бір тай
еді.Борыш иелері де тайдың сүйегін танып, ... «мен ... ... Жоқ ... сендерге бермеймін ! Бар малымды алдыңдар, үндегенім
жоқ , жалғыз тайымды бермеймін. Борыш иелері ... биге арыз ... ... ... ... Жігіттер, сендер расында өз бергендеріңнен көп ... ... ... ... да ... . ... баласы жаяу қалса , тірі ... ... , - ... ... ... ... ... осындай қорлыққа түсірген
ақымақтығына ұялып тұрды. Би Бұқарбайды аяп кетіп: « Көк тай оның ... ... ... қылды.
Көк тайдың ноқтасының сағағын Бұқарбайдың қолына ұстатып тұрып, би
айтты:
- Көк тайдың Есек қырғанның ... ... ... ... ... қара ... Есек қырғанның тұқымы еді ғой ол. ... ... ... көр. Көк тай тірі ... , барлық малыңа татыр.
Бұқарбай қайырымды биге рахмет айтып , тағы ... Бұл ... ... Енді оның ... үміт бар....Қолдарынан келсе , борыш
иелері Бұқарбайдан ен даланы да, көк ... да ... ... еді – ... кәрі ... мен ... басқа ешнәрсесі қалған жоқ.
Бақытсыз ұлының қайғысын молайтпайын деп ,кемпір даусын шығармай, ... ... ... ... ... Байлық та, кедейлік те еңбекке байлаулы. Күйіну жарамайды. Сен ... ... кете ... ... ... ... айтар ақылым мынау: шамаң
келсе осы өзіміздің елден алысқа кет. Күні кеше бай ... ... ... бүгін тіленші болып тентіреп жүруден ауыр қорлық жоқ. Мен ... ... ... ... ... жігіт емес қой, бір кемпірді қуып
жібермес....
Жалғыз ... ... де ... ... ... ... ... да бетінен оты шығып ұялды. Жас Бұқарбайға ақымақтық ... ... ... жатқан шешесі Бұқарбайға айтты: сенің мынау тайыңның
асылдығын ешкім ... . Бұл – асыл ... ... ... ма, не ... тайыңды айырбастама . « Тай атқа жеткізер, ат мұратқа жеткізер» деген.
Бұл жабайы ат болмайды, даланың ... желі ... ... шешесінің аяғына жығылып, қоштасты. Қалың жұрттың ... ... ... ... – ақ ... болады.
Өзінің ақтық қорлығын, ақтық көз жасын тірі жан көрмесін деп,
Бұқарбай ауылдан қараңғы түнде ... ... Көк ... ... , жаяу ... тай « ... ... тұқымы еді. Маңайында қара ... ... ... еді. ... ... ... ... көк алтын
жұлдызбен кестеленген көк шатырға ұқсап тұрды. Дәл ... ... ...... жоқ дала ... ... Бұқарбай ойға кетті. Жердің бетінде
тұру үшін бір қуысты шынымен – ақ таба алмай ма?
Бұқарбай бір жеті ... екі жеті ... үш жеті ... Көп елден
өтті. Бұл елдерде оның кім екенін ешкім білмеді. Сондықтан оның ... ... ... тыныштала бастады. Кісі жастық қайғыдан тез
құтылады ғой, Бұқарбай ... ... ... жылқышы болып жалданды.
Тайымды жылқыға қосып қояйын деп, Бұқарбай байға тілегін айта сөйлесті.
- Мейлі, жүре берсін. Дала кең ғой, ... бір ... жер ... бе? ... ... тайыңның оңған жері жоқ қой, сыйрағы шидей...
Бұқарбай үндемеді, Сасықбай малдың сүйегін ... еді. ... ... ... көк ... ... да түрі ... еді. Ер арыса - әруақ, ат
арыса – тулақ болар деген сол. ... ... ... ... қойды: тайы өсіп
, оңалып, мінуге жараса, жылқыны өзінің тайымен ... ... ... ... ... ... еді. ... ауылында үш қос жылқы бар еді.
Бұқарбай жылқышы атанып тұңғыш рет жылқыға ... ... ... ... өз ... сіңіріп , адал тамақ ішкені сол еді . Бұқарбай түн
баласына кірпік ... таң ... ат ... ... ... бақты. Адамның
өз еңбегі , маңдай тері, табан азабымен тапқан тамақ қаншалық қымбат екенін
ол сонда ғана білді. ... ... еді: ... ... тек ... қылып қана беретін , тоқ адам жалқау болады деп ойлайтын.
Жылқы бағу онша ауыр ... ... ... не ... не ... ... ... күніне Бұқарбай тез көнігіп кетті. Ол да бір ақ киіз қалпақты,
жыртық шалбар, ... ... ... ... да ... ... ... да
көрген күніне күйінген жоқ .
Бар жұбанышы – көк тайы. Басқа жылқышылардың меншіктеген тайы да жоқ. Бар
жұбанышы – көк ... ...... ... ... күлуші еді., ал
Сасықбай тан қалатын . Бұқарбай тайын суға жалдап, жал – құйрығын ... ... ... ... ... Тай Бұқарбайдың артынан күшік
сияқты қайда барса сонда барып, еріп жүруші еді. Жылы ... ... ... – бәрін ұғып тұратын. Бұқарбай көк тайымен адамша сөйлесуші
еді.
- Бұл елде екеумізді ешкім білмейді, онысы да ... ... иең ... ... ғой... Ештеңе емес, орнында бар оңалар, ... ... еді ол ... ... мынадай ақыл салушы еді : ... ... ... енді ... бол, ... ... ... қанша
сұрайтынын білесін бе? Күлкі болма, Бұқарбай ! Бай ... ... ... емес ... іңірінде Бұқарбайдың жаны қыңыр тартқанда, ол жер
ошақтың басында отқа ... ... өзі ... қоңырлатып мынадай өлең
айтушы еді:
Есіктен күліп тұрып сұлу қарар.
Жігіттің жүрегіне жара ... ... ... ... ... ... сұлу сорлы жылап қалар.
Осылай үш жыл озды. Ұзақ үш жыл. Үш рет ... ... ... ... ыстығынан даланың шөбі үш рет күйді. Қыс үш рет ... ... ... ... ... ... еді. ... оның көк тайы
өсіп, ортан қолдай ат болған. Қандай сұлу ат ... ... ... ... ... жал. Бес тісінде жүні айдай аппақ бозға ... ... ... «Ақ боз ат» деп ат ... Ақ боз аты бұрынғыдан да ... ... ... болды. Қойнына жататын қалыңдығынан да ... ... ... тағы да ... ... ... күлсін. Кім біліп
күлген? Бұқарбай ең алғаш мініп, шабысын көргенде, ... ... ... Ақ боз ат жылқы емес жел еді.
- Жоқ, тағы бір жыл ... ... алты ... ат ... Онан соң мен ... керуеніне жолбасшы болып кірермін. Жұмысы жеңіл, тұрмысы еркін.
Одан соң өмір ... ... ... ... көп ... ... Бұқарбай.
Келесі жылы керуенмен кетем деген ой Бұқарбайға берік орнады. Бірақ
бұл ойын ешкімге айтқан жоқ. Кетер-ау, ... ... ... ғой. Кім ... мұны осы күні ... де шығар. Бірақ қыздың күйдіріп қарайтын
қара көзін, сылдыраған ... ... ... ... ... ... алмас!
Елде Мешітті аламын деген жігіт көп еді. Талай қиыр жерлерден жаушы
келіп еді, қарт Сасықбай қызым ... деп, ... ... ... ... ... ... еді.
Қызғалдақ еді, қыз өмірі де қысқа ғой. Қызынан айырылар уақыт жетті.
Сасықбай ... ... екен деп ... бірақ ойын бекіте алмады. Сұраған
жігіттердің бәрі де туысты, жақсы ... сұлу ... беру ... ...... шал жұрт жиып, ат шаптырмақшы ... ... ... озып ... ... сол ... Байлық өзімдеде бар деп ойлайды
бай. Бұл ... боз ... ... қуанды. Бәрі де өзінің атына ... ... боз ... ... ... ығай мен сығай еді. Боз
балаларды ... үшін ... жар ... ... кім ... ол ... ... бәрі бір ... Мейлі бір жалшы
келсін, Мешіт ... ... мына ... хабары Арқаның талай жеріне жайылды. Елдің
әңгімесі осы болды. Боз балалардың бәрі де Мешіттен дәмелі болып, аттарын
баптап,жарата ... ... күні де ... ... ауылына маңайдағы елдердің
кәрі, жасы қалмай қаптап келді. Кімге бақ қонар екен? ... ... ... ... ... ... келген қалың жұрттың ішінде маңайдағы елдің
бәріне қадірлі бір қарт би бар еді. ... ... ас – су ... ... жұрт ат ... ауылдан анадай қырға шықты. Жүйріктеріне мініп
боз балалар шықты. Ең соңынан Ақ боз атқа ... ... ... ... Ақ боз ... кім? – деп ... ... жылқышының қызынан дәмелі болғанына ренжіп:
- Бұл ... ... ... ... атын ... – ау, ... ... жауап берді Сасықбай.
Ақсақалдардың бәтуәсы бойынша дәмелі боз балалар аттарына ... ... ... ... Шабушылардың бәрі қуанды. Бәрі де ... ... ... Дәмелі боз ?балалардың аттары шынында ығай мен ... Боз ... ... үшін ... жар ... Бәйгеден кім келсе, ол келсін, маған бәрі бір... Мейлі бір ... ... ... ... мына ... хабары Арқаның талай ... ... ... осы ... Боз ... бәрі де Мешіттен дәмелі болып,
аттарьш баптап, жарата бастады.
Сөйтіп бәйге күні де жетті. ... ... ... ... жасы ... ... ... Кімге бақ қонар екен? Мешіт сұлуды кім алар
екен? Қызық кергелі келген қалың жұрттың ішінде ма-ңайдағы ... ... бір қарт би бар еді. ... ... ас-су ішілген соң жиылған жұрт
ат жібергелі ауылдан анадай қырға шықты. Жүйріктеріне мініп боз балалар
шықты. Ең ... ... атқа ... ... шықты.
- Мынау Ақбоз аттағы кім? - деп сұрасты жұрт.
Жаман шылқышының қызынан ... ... ... Бұл ... жылқышым ғой. Есер, шіркін. атын зорықтырады-яу, - ... ... ... ... бәтуасы бойынша дәмелі боз балалар аттарына бала мінгізбей,
өздері шабатын болды. Ша6ушыллардың бәрі топтың алдына тізілген соң, ... ... ... ... ... жалауды бір көтеріп қалды. Жігіттер
желе жөнелді. Олардың артынан Бұқарбай да жөнелді. Ақбоз ат әлі ... ... ... дейін Бұқарбай бәйгеге қосылуға беки алмап еді. ... ... ... десе де, ... ... бойды билеп алып кетті. Ауылдан
шыға бергенде бай үйіне көзі түсіп еді, ... ... ... көзі ... Мойнындағы алкасы жарқ-жұрқ етіп, Ақ боз атқа мініп, кетіп бара
жатқан Бұқарбайға қарап, жымиып қалды, ... ... ... ... бала ... ... ару да ... береді ғой..
Жұрт атты елу шақырымға айдады. Ат жіберетін жерге барып жеткен соң,
айдаушылар аттың бәрін ... ... «ал» деп ... ... ... ... ала жөнелді. Аспанды шаң жауып кетті. Бұқарбай Ақбоз ... ... ... ... да жігіттерді біртіндеп тастап келеді. Тастай-
тастай Бұқарбайдың алдында үш-ақ жігіт қалды. Алтындай сары теке ... ... үш ... бірі алыс ... ... ... ... аттьң
басын босатыңқырап, екі жігіттен оп-оңай озып ... ... енді ... ... ... ... ... ат ілгері ұшып, жер кейін қарай
зырқырап бара жатқандай. Алыста бұлдырап қалың топ көрінгендей. ... ... ... ... ... ... ... Теке жәуміттің ырс-
ырс етіп дем алғаны етілді. Екі аттың басы ... ... ... тығылды. Екі-ақ шақырым жер қалған. Ай, теке ... ... ... алдыңғы қасына жата кальп, қолымен Ақбоз ... ... ... алып, айғайды салып жіберді. Ақбоз ат ... ... ... ... ... ағып кетгі. Бұқарбай қалың топтың
айғайына кіріп қалды.
Бұқарбай озып келді. Өзгенің бәрі кейін қалды. ... бәрі ... ... ... ... ... ... аттың басын, көзін сүйіп
жатыр. Бұрын жұрт мұндай жүйрік с көрген емес еді.
-Қыз сенікі!. —деді қарт би ... Я, ... ... ... мал ... деді саспай Сасықбай.- Мейлі
кәзір алсын, мен сөзімнен танбаймын, озып келгенмен кім ... да ... ... қой.
Өмірінің осындай қуанышты сәттерінде Бұқарбай өмірінде мынадай ... жоқ еді. ... бәрі оған ... ... ... деп ... ... қарғайды. Қандай жүйрікке мініп қашсаң да, ... ... ... Ауылға келген соң тәкаббар Мешіт сұлу да Ақбоз аттың
мойнынан құшақтады.
Бәйге Бүқарбайды ... ... Ол ... ауыр ... тыныштығын жойды. Енді ... ... ... ... көрінді. Жүрттың бәрі оны күндейді. Ол сорлы ылғи сұлу көзді, сұлу
Мешітті ойлады.
-Бір күні ... ... ... бір жыл ... Мен ... ... тек сен ... мал тап. Бір
жылда таба алмасаң, мен Мешітті ... ... ... ... ... ... жүрегіне пышақ сұғу әлдеқайда жеңіл
еді-ау. Ана жерде Мешіт те қарап, жымиып күліп тұр. Мешіт Ақбоз атты жақсы
көріп ... Ылғы ... өз ... жем ... ... да Ақбоз атты ойлай бастап еді. Бес жүз жылқысы бар, үш
мың қойы бар, сұлу қызы бар, мал мен ... ... ... ... ... Ақбоз аттың атағы Арқаның талай жеріне жайылып кетті. ... ... ... мына ... атты құр көру үшін ... болды. Ақбоз
аттың атағы Сасықбайдың ұйқысын ... Ол ылғи ... атты ... ... ғана ... ... ... бай бірнеше рет Бұқарбаймен былай
сөйлесіп байқады:
- Бұқарбай, аттыңды сат маған. Жылқыдан таңдап жиырма
жылқы ал. ... ... ... қой ... Жоқ,- ... ... Оған қосып үстіне ақ үй көтеріп берейін...
-Жоқ...
Күміс ақшаны алдыңа төгейін, екі ... ... ... Жоқ. ' ;
* Енді не ... саған?
* Маған ешнәрсенің керегі жоқ, бай,- дейтін ... бір күні ... ... ... барлық айтқаныңның үстіне Мешітгі қосып
бер,- деп айтып салды.
* А-а! ... есің ... ... Бұл ... Өзің біл, бай: ... ... маған тым жақсы. .
Сасықбай қасарған жылқышыға ашулана бастады:
- Мынау өзі бір атым бар деп ... ... ... ... ... жүйрік жоқ па екен?
Сасықбай қанша ойламайын-ақ десе де, Ақбоз ат оның ойынан шықпады, ... ... ... Енді оған керегі -Ақбоз ат. Ақбоз ат оның қолында
болса..., Арқада тірі ... ... ... ... ... ... жоқ қой
Арқада... Шал үйқысынан айрылып, не қыларын білмей, кәдімгідей жүдеп қалды.
Өзінің канша байлығының оған ... ... ... ... ... ... ... жатып алды. Ас-су ішпей, уһлей
берді. Бір күні Мешітті шақырып алып:
- Әлгі ... ... ... ... ... ... ... есіктен кіргенде, шал айтты:
- Мен сенің қасарғаныңнан ... ... ... ... адам ... Жас күнім болса, мен сенің атыңды барымталап
алар едім, не керек... Қасарған айуан, мына сөзді ... ... ал, оның ... ... ал.
Бұқарбай шалды сыйлап, басын иіп тәжім етті де;
- Сасықбай, сен көп беріп менің ... ... ... ат атақты Есек
қырғанның тұқымынан. Тіленші болып
ауылдан шығып бара жатқанымда, шешем маган - «не ... ... ... деп еді. Алайда мен ойланайын.
-Шық, қасарған шірік, ойлан! - деді шал қатты күрсініп. Бұқарбай ... ... ... ... Ол ... ... бәрін естіп жылап
тұр екен.
- Сен мені сүймейсің, Бұқарбай...— деді қыз ... ғана ... ... ... ... ... қыз еді
ол.
Сасықбайдың қызын берем дегені; жалынғаны Бұқарбайды жұмсартқан ... жасы ... Мас ... ... ... үйіне келді. Басы
айналып, не қыларын білмеді.
Бұқарбай малшылардың ... ... ... ... ... Кез алдында
қыздың жасы моншақтап тамған беті, ... ... ... ... ... ... - ... аттың жер тарпып тұрғаны естіледі. Не қыларын білмейді
Бұқарбай. Өзге ... ... ... ... ... бір кінәлі
адамдай азап шегіп жажатыр. Жас жүрегі аласұрады... Ақырында жас ... ... ... атгы ... ... болды.
Бұқарбай осы ойға жаңа беки бергенде, тыстан Ақбоз аттың кісінегені
естілді. Бұқарбай үйден жүгіріп ... ... ... ... есітілді.
Бұқарбай бұл ненің дүбірі екенін түсінде. Ақбоз атты ұры ... ... ... ... ... ... тұрған байдың бір бедеуіне міне салып, қуа жөнелді.
Астындағы бедеуді топылдатып қуып келеді. ... ... ... ... Сол ... таң да атып ... ... алыстан Ақбоз атты көрді.
Апырмай, мынау шынымен Ақбоз ат па? Ақбоз аттың, ашына қыдыра ... ... мал ... ... атгың шынымен-ақ бір ... ... ме? ... тағы ... ... еді, ... тіпті жақындап қалды.
Жете бергенде, Бұқарбайдың жүрегі қанға толып кетті. ... ... ... Өй, сайтан, атты қор қылып келесің. Қамшы, салма! Екі ... ... ... ... ... Сол ... Ақбоз ат оқтай ағып көзден
жоғалып кетті. Бұқарбай астындағы бедеу зорыққанша шапты... Бір ... ... ... ... ... Кәрі ... бермек
болғаны үшін оныт қасиетті Ақбоз аттың киесі ұрды. Махаббат оның көзіне ... ... ... үш күннен соң қайтып ... оны жұрт ... ... ... ... ... адамның көзіндей болған.
- Ақбоз атты маған бергеніңде, мен оны сақтай білген
болар едім, сен қасарған есексің, Бұқарбай. Сен ... ... шал ... Енді мені ... ... ... байғұс, енді сен қайда барасың?
- Ақбоз аттты ... Мен ... тұра ... ... ойламады. Ол Бұқарбайды қатты сүйді. Қыз ... ... ғой. ... ... өзі ... ... сен ... барсаң, мен де сонда барамын...
Мен сені сүйемін,- ... ... қоя ... ... оның ... ... қысып, Бұқарбайды
қыздың қылықты сөздерімен уатты. ... ... ... ... ойлап, тіпті қатгы аяды. Қайратты қыз әкесіне барып:
- Мен Бұқарбайдан басқаға тимеймін. Бұқарбай жабайы жылқышы емес, асыл
жігіт,- деді.
- ... ... ... жоқ. Өзім ... жабайы
жылқышының-ақ, қатыны болам,— деді ер қыз.
Сасықбай ашуланып, ... ... қуып ... ... қыз тағы ... ... ... айтты. ... ... ... ... ... қу... Әне, ... Менің разылығым жоқ.
Саған теріс батамды беремін. Анау ... есек тірі ... ... енді ... ... Тіл ... баласына атаның қайсысы қатты
сөз айтпайды. ... да ... көп ... ... ... ... ... ұзамай жұмсап қалды:
Мешітке отау көтеріп ... ... ... тұра ... ғой...
Қасарған қудың отау тігіп берерлік қылығы жоқ, қайтесің енді...
Отау ... ... ... үйірлеп жылқы, қоралап қой, тағы басқа
мүлік берді. Сасықбай бере берді. Бұқарбайға бірінің де керегі жоқ. ... ... де - бәрі ... ... ақ ... сұлу ... бірге тұра бастады. Бірақ
көңілі бір көтерілмеді, ылғи кайғылы. Атын ... ... ... ояна ... ... ... ұшып тұра ... ... ... ... ... Міне алдында жақын кетіп барады. Әне,
желдей құйындатып барады... Бұқарбай жүре келе ... ... ... ... ... ... атқа міне салып, шауып-шауып, біраздан соң
қасірет басып, беті запырандай сарғайып, ... ... ... ... да ... жоқ. Оның ... ... қолында
домбырасы бар бір соқыр жырау ... ... ... ... ... қайғысын тағы молайтты. Ақындар Ақбоз атты ... ... ... сұлу ... ... ... ... озған - атқан оқ,
Қыран ғой алғыр түйілген.
Естисің бе, Мешіт? - деп уһледі ... ... ... ... ... ... ғой. Әлі тірі ғой шамасы. Ай сорлымын ғой мен! Сол ... ... ... ... ... ... баға жете ме?
Жігітке жүйрік жан-жардай.
Байлық, бектік немене?
Жүйріксіз жігіт сор маңдай.
Бұқарбай кәрі Сасықбайға ... ... ... ... енді ... шамам қалған жоқ...
Мешітті қайтесін?
Ол күте тұрар... Маған ешнәрсе керек емес.
Бұқарбай елден ел, шөлден шөлді кезуге кетті. ... ... ... боз мал ... журегі аузына тығылады, келеді, қарайды. Ақбоз ат
емес, тағы кезіп кетеді.
Түн ... ... бара ... ... ... дүбірі естіледі.
Ақбоз алыстан орай шауып, Бұқарбайды айнала береді. Бірақ ... ... ... ... ... ... Ақбоз ат сияқты. Күнде
ұйықтайын десе, ... ат ... Иә, ... ... ... ... тігіп күтеді.
Күн санап Ақбоз ат жақыннан айнала ... ... ... ... құр ... ... ... бітті,- дейтін ол өз-өзіне.
Сол кезде Арқаға ... ... ... бір ... ылғи кезіп жүріп, боз ат іздейді екен. «Боз атын ... ... деп ... ... ... ... ұшырап қалама деп,
үлкендер де қауіптенетін болды. Өзі бір уақытта әр ... ... ... ... ... боз ... ... ұстап алайық деп, талай
жиылып іздеді. ... ... ... ... ... ... Бұқарбай үш күннен бері шөлде, бір құдықтың басында
жтыр. Түн ... Тағы да ... ат ... ... Енді ... жақын
айналып жүр, әттең, Бұқарбайдың көзін ашып атына қарауға шамасы жоқ...
Таң ... ... түн ... Бұқарбай құдықтың басында сұлық
жатыр. Кенеттен құлағына жап-жақын дүбір естілді... Бұқарбай көзін ... ... ... ат тұр. Бұқарбай қуанғаннан айғай салмақшы болды.
Бірақ болар-болмас күрсінуге ғана шамасы келді...
Жындыны іздеп жүрген жігіттер құдық ... ... ... ... қалған екі қолымен киіз ақ қалпағын кеудесіне қысып жатыр екен.
2.3 Қиялды дамыту жолдары
(коррекциялық ойындар мен жаттығулар)
Педагогтың ... ... ... ... дәлме-дәл, айқын
елестетуі үшін, оқушының репродуктивтік - (латын сөзі ... ... ... білдіреді) қайта жасау қиялын дамыту. Ол үшін педагогтің
айтқан ... ... ... ... бай ... қажет, бұған қоса
суреттер диапозитивтер, көрнекі ... ... ... ... бұл
құралдар қиялды дамытуда көмекші қызмет қана атқаруы тиіс. Бұл құралдарды,
әcipece, бала сөз болып отырған нәрсені ойша ... ... ... тиімді. Kөрнекі құралдар, шамадан тыс пайдаланылса, ол қиялды
дамытуды жеделдетпей, қайта тежей түседі.
Нақтылы заттарды қабылдау мен ойша ... ... ... ... суретті көрсетіп, содан соң балаларға ештеңеге сүйенбей, ойша
әңгімелеп ... ... жөн ... алдымен әңгіме жүргізіп, соңынан
көрнекі құралдарды көрсеткен ... ... ... дәл ... ... де ойша
қабылдауға болмайтын заттармен елестете алу ... ... ... ... септігін тигізеді.
Бастауыш сынып мұғалімінің міндеті – балалардың қиялы мен ... ... ... ... ... Ешбір ретсіз, көбіне мәнсіз қиялдаудың орнына,
балаларда айналадағы болмысты дұрыс бейнелейтін, ... ... ... ... ... қалыптастыру қажет.
Бұл бейнелеудің қаншалықты дұрыстылығын тексеру үшін, осы бір затты не
құбылысты қалай елестететінін ... ... жөн ... бір оқушы жер
белдеулерінің шекаралары: Шаян және Таутеке тропиктері туралы дұрыс айтты.
Мұғалім енді келесі сұраққа көшпекші ... бала ... ... ... ... - деп сұрады. Сұрастыра ... ... шаян ... ... онда көп шаян болғандығынан деп есептейтіндігі анықталады,
ал басқа тропикте тіршілік ететін таутеке балаға белгісіз болады.
Бұл таңғажайып аң ... ... ... құралған (қиялдағы
бейнені желімдеу әдісі арқылы жасақтау – агглютинация)
Көркем әдебиеттерді оқу, оқығандарын ... ... ... баланың
киялын дамытуда көмегі зор.
Шығармашылық қиялды қалыптастырудағы тамаша ... бірі – ... ... ... ... жазу. Оқытудың алғашқы жылынан бастап,
оқушыларды әдебиеттен, cypет ... қол ... әр қилы ... ... ... Жақсы жолга қойылған эстеттикалық тәрбие жұмысы
мектеп оқушыларының қиялын дамытуға жәрдемдеседі.
Бала қиялы әрекет үстінде дамитындықтан, не ... ... ... оның ... мен дағдысын дамытып отыру қажет. Мәселен,
сурет салудың, ән айтудың тәсілдері мен ... ... ... орай ... ... да шарықтай алмайды.
Мектеп жасына дейінгі балалардың қиялын дамыту олардың ... ... ... ... мен ... ... кино көру,
ұйымдасып музыка тыңдау, бала қиялын жаңа мазмұнға толтыра ... ... ... ... үнемі жетекшілік етіге тиіс. Мұғалім, баланың ата-
анасы да бұл жерде тек ақылға ғана әсер етпей, эмоциясына әсер ... ... ... ... жас, дара ... ... қиялы күшті дамыған балалар мен дербес жұмыс жүргізу, табиғатқа,
өндіріс орындарына саяхаттар ... ... ... ... ... ... оқу ... кездескен қиыншылықтарды жеңе алуға баулу
сияқты әдістер бала қиялын тәрбиелеудің түрі болып табылады.
Балалардың ... ... ойын ... ролі ... Ойын –
балалардың тек бұлшық еттерін дамытып қана ... ... ... ... ... Ойын – балалардың психологиялық ... ... ... өте ... боп өтіп ... ... ...
балалардың бойына тән, табиғи белсенділігін, қозғалғыштығын сыртқа шығару
үшін өте қажетті әрекет. ... ... жол ... ... ... ... орнатуы олардың қиялын дамыта түседі.
Мектеп жасындағы балалардың қиялының жүйелі түрде дамуы ... ... ... Олар өз ... ... енді сын
елегіне өткізіп, шындыққа ... ... ... ... ... жасына жеткен балалардың қиялын дамыту үшін мұғалімдер ... ... ... ... ... айқын образдарды жинаудан
басталады. Мұғалім ол үшін түрлі картиналар қарау, кино, театрларға бару,
ұйымдасқан түрде ... ... ... ... ... керек.
Эстетикалық тәрбие беру – балалардың қиялының толысуына, қиял елестерінің
айқындауына себепші болады. Картина ... ... ... ... ... ... ... құрастыру, сызбалар арқылы белгілі
объектінің бөлшектерін ...... ... ырықты түрде айналдырады.
Еңбек операцияларын орындаудың, математикалық, физикалық есептердің
шешімінің рационалдық жолын тапқызу, газетке ... ... ... ... ... пайдасы зор. Олимпиадалар, ... ... ... оқушылардың сауық кештері қиялдың дамуына көмек береді.
Жасөспірімдердің шығармашылық арманы басым болады. Тіпті ... ... ... маманы жөнінде армандай бастайды. Бірақ жас балалардың
армандары тұрақты емес, жоғарғы ... ... ... ... ... ... әрекетіне әсер етіп, алдындағы нысанаға
жетектейтін итермеші күшке ... ... ел ... ұлы ... туралы
арман етеді. Олардың арманы өздерінің келешегімен тығыз байланысты. Жастар
жалпы жер жүзі еңбекшілерінің көкейкесті мүдделерін ... ... үшін ... қатынасатын азамат болуды армандайды.
1 тапсырма.
Төмендегі әдіс-тәсілдер арқылы бала ... ... ... болады.
а) Мектеп жасына дейінгі балалардың ең сүйікті сабағы ... ... ... ... әр ... ... жасау тапсырылды. Бірақ
тәрбиеші балалардың жас ... және ... ... жеміс-жидектерді, тағамдарды, жануарларды, ертегі ... ... ... география сабағында карта бойынша сырттай саяхат
жүргізеді. ... ... кез ... ... көрсетсе, оқушы сол жердің
халқына, экономикасы мен ... ... ... мен ... ... табиғатына сипаттама береді.
2 тапсырма.
Қиялға байланысты мысалдар:
1) Қырымда «Су ... ... ... бар. Мұндай бейне дүниеде
кездеспейді. Оның әрбір мүшесі түрлі ... ... ... - ... шашы – су ... ...... сияқты. Су перісінің бейнесі
көпшілікке белгілі нәрселерден құрастырылып отыр. Оның бейнесін ... деп атау ... па, әлде ... ... деп атау ... ... Болмыста «шайтан», «пері», «мыстан кемпір» кездеспейтіні мәлім.
Солай болғанмен осы ... ... ... ... ... Қазіргі әмбебап танк, әмбебап ұшақ, шынжыр табанды трактор, ойлау
(есептеу) машиналары, ... қай ... ... нендей іс-
әрекеттеріне еліктеп алынған?
4) Періштенің болмыста болмайтынын ... ... ... салып, ал
періштенің болатынына сенетін Арман оның бейнесін ағаштан ... отыр ... екі ... ... ... шығармашылық қиялға, қайсысы
қайтадан жасау ... ... ... ... ... ... ... Тест ... қиял бар ... ... |Сұрақтар |Иә |Жоқ ... ... ... ... қызықтыра ма? |2 |1 ... ... жиі пыса ма? |1 |2 ... |Бір ... жағдайды айтқанда мәнерлеп, әсерлеп айтасыз |1 |0 |
| |ба, ... ... бола ма? | | ... ... және ... ... бе? |2 |1 ... |Жазғанда алшақ жазасыз ба? |1 |0 ... ... сән ... ... ... аласыз|2 |1 |
| |ба, әлде өз ... ... бе? | | ... ... ... ... үстінде қағаз бетіне бір түрлі |0 |1 |
| ... ... сала ... ... ба? | | ... |Музыканы тыңдағанда сол әуенге байланысты бейнелер |1 |0 |
| ... ... ме? | | ... |Ұзақ хат жазуды ұнатасыз ба? |2 |1 ... ... ... түс ... бе? |2 |1 ... |Бұрын болмаған, тек әңгімелерден естіген жерлерді |1 |1 |
| ... ... ... көргіңіз келе ме? | | ... ... ... жиі ... ба? |1 |0 |
| ... |5 |8 ... ұпай – ең бай ... егер оны өмірде қолдана білсе, үлкен қуаныш
алып келеді.
9-13 ұпай – қиялдауы ... ұпай – ... ... ... ... ... ... жаттығулар.
«Жүгіру ассоциациясы» ойыны.
Мақсаты: Балада белсенді қиялды дамыту.
Бірінші қатысушы кез-келген сөзді ... ... оған ... ... үшіншісі осы екі сөзді қосып, бір сөйлем құрайды. Сөйлемнің мағынасы
болу керек. Содан кейін ол жаңа сөз ... ... ал ... ... және ... ... ... байланыстырады. Тапсырманың мәні
жаттығудың біртіндеп жылдамдығын қосу болып табылады. ... ... ... талға мініп алып, алыста жанып тұрған, терезедегі жарықты көрдім».
«Гүл» ойыны.
Мақсаты: Қиялды дамыту, денедегі қысымды түсіру.
Нұсқау: Балалар жүрелеп, тізелерін құшақтап ... Олар ... ... әдемі гүлдерге айналады.
Жетекші ойынға қатысуларға қарап: «Күннің жылы ... ... ... ... ... ... Олар ... бой көтерді, бұратылып
күнге мойнын созды. Күн гүлдің әрбір күлтешесін қыздыра бастады».
Балалар жетекшіні тыңдап, нақты ... ... ... бастарын, қолдарын көтереді. Бойларын тік ұстап, қолдарын жан-
жаққа созады – гүл ... ... сәл ... ... ... ... ... жұмып, көктемгі күнге қарап, күлімсірейді.
«Алып бер» ойыны.
Мақсаты: балада қиялды дамыту.
Балалар шеңбер бойымен үстелдерге жайғасады. Бірінші бала ... атын ... ... келесі балаға ұсынады.
Мысалы: Самғат Саятқа «ауыр чемоданды» береді, ол оны әрең дегенде
көтеріп, ауырлығын келтіреді.
«Топтамалы ... ... ... Шығармашылық қиялды дамыту.
Әдістемеге нұсқау: Суретке әңгіме құрастыру.
Мына суреттерді араластырып (шатастырып) тастадым. Енді сен ... ... ... ... көр. ... ... беруіңді өтінемін.
Әңгіме неден басталады? Әңгіменің ортасында не болды? Әңгіменің соңы немен
аяқталды?
Әңгіме:
1. Қоян ақшақардың мұрнындағы сәбізін алып жеу үшін ... ... ала ... Бір ... саты ... онымен де ала алмай жатыр.
3. Сатымен шықса да ала алмаған соң, не ... ... ... Бір кезде бұлттың арғы жағынан күннің көзі көріне бастады. ... ... ... ... ... бастады. Сол кезде ақшақар да
еріп, мұрнындағы ... ... ... ... Оны ... қоян қатты
қуанып, сәбізді жеп қояды.
Мәтіннің жасырын түрдегі мағынасын түсіну әдістемесі.
Арыстан ауырып қалып, жем ... шыға ... ... Сонда ол інінде
жатып алып, мүлдем қалтыраған кейіпке келіп, қулыққа көшті. ... ... ... келе бастады. Түлкі де келді. Бірақ ол апанның аузына ... бас ... ... ... «сен неге ішке ... деп ... «Мен көп ізді ... тұрмын. Бірақ сенің апаныңа кірген із бар да,
шыққан із жоқ» - деп ... ... мен ... ... ... Оның ... тышқан жүгіріп өтті. Арыстан оянып
кетіп, тышқанды ұстап алды. Ал тышқан болса, одан жалынып жіберуін ... да ... ... ... уәде ... ... қарқылдап
күліп, тышқанды босатып жіберді. Бір күні арыстанды аңшылар ұстап ... ... ... ... ... ... жылаған даусын естіп, жүгіріп
келіп, байланған жібін кеміріп, ... ... де ... ... ... ... ... ұйқысынан оянды. Оған анасы дәрі берді
де, ... ... ... ... ... Сен ... ойлайсың? Неге Ербол
таңертең көңілсіз оянды? Ерболға анасы не берді? Қандай ... ... ... ... ... ... ... ауа райы қандай еді?
Анасы не алды? ... ... қай ... ... (жаңбыр
жауғанды). Ал енді ауа-райы қандай екен? (бұлтты, жаңбырлы).
«Біріккен сурет» ойыны.
Мақсаты: Балада қиялды дамыту.
Нұсқау: Параққа немесе тақтаға әр ... ... ... салады.
Нәтижесінде бір жалпы сурет шығады. Қатысушылар ... ... ... ... ... ... атау береді. Пантомимика. /қимыл мен ым
арқылы жасалатын сахналық өнер/. Бұл ойын ... ... ... ... дамыту үшін жүргізіледі.
Баладан қандай болмасын бір заттың /поезд, мәшине, шәйнек, ұшақтың/
қимылы мен дауысын ... ым ... ... ... ... бір ... орындалуын, тәртібін көрсету ұсынылады. Мысалы: ... ... ... ... бала ... ... бере алмаса, қимыл-қозғалысын, дыбысын қалай
келтіру керек екенін тәрбиеші өзі ... ... ... ... «Тапқыр»
ойынын ойнауға болады. Ойынның шарты кестеге, біреудің жазып ... ... ... ... онда ... қиялының мазмұны бай,
жақсы дамыған деп есептеледі.
Баланың сөздік қиялын дамытуға арналған жаттығулар.
Балаларға «егер ... ... ... ашылса, немесе адамдар құс
сияқты ұшып үйренсе ... ... ... ... алатын болса, не болар еді?»
деген сияқты ойынды ойнауға ұсыныс жасайсыз. Неғұрлым баланың ... ... мен өмір ... мол ... ... ... ... мазмұны
шындыққа жақын нұсқалар ұсынылады.
Сөздік емес қиялды зерттеуге арналады.
Балаға алты түсті қарындаш пен 1 парақ ақ қағаз дайындап ... ... ... ... салу керек, оған 5 минут уақыт кетеді.
Екінші тапсырма балаға саз балшықты беріп, бір заттың ... ... ... пен ... нәтижесін қорытындылау алдыңғы санақтағы
көрсеткіштер бойынша қиялды бағалау нәтижесімен бірдей. Алдымен бала сіздің
нені бейнелегеніңізді табу керек, соңынан ... ... ... қимыл-
қозғалысына, дауыс ырғағына денесінің қимылы бойынша сөз ... ... ... табасыз. Мүмкіндігінше баланы қызықтыратындай
күлдіргі болуын ойластырасыз.
Көріп қиялдауын ... ... ... пайдалана отырып, заттың толық аяқталмаған
бейнесін аяқтап салып, басқа бір ... ... ... бейнесінің суретін
салу және аяқтауды ұсыныңыз. Бала суретті салып ... соң ... ... әңгімелеп айтып беруін талап етіңіз.
Жаттығу. «Нүктелер».
Суреттегі нүктелерді пайдалана отырып, нүктелерді қосу арқылы қандай
бейнелерді шығаруға болады деп ... ... ... басып өту міндет
емес.
Баланың қиялын дамытуға арналған сынақ.
Сөздік «вербалды» қиялдың дамуын ... ... ... ... 5 минут уақыт аралығында тіршілік иесі адам, ... ... ... ... ... ... ... құрастыруға өтініш жасаймыз.
Әңгіменің сюжетін немесе ертегі тақырыбын ... бір ... де, ... соң бала ... ... ... кетеді. Қиял ғажайып
ертегіні әңгіме айту ... ... ... ... ... негізінде бағаланады:
1.Қиялдың жылдамдығы
2.Қиялдағы бейненің әдеттегі тыс таңғажайып қызықты болуы.
3.Қиял мазмұнының байлығы.
4.Қиялдағы бейненің тез әсерленуі.
Баланың жылдам қиялға берілуі ...... ... ... ... құрастыра алмаса балаға әңгіменің сюжетін құрастыра білуі.
Қиялдағы бейненің таңғажайып қызықты болуын бағалау.
Ондағы ... ... ... көрмеген, ешкімнен естімеген өз ойынан жаңа
бір таңғажайып бейне құрастырумен айқындалады.
Ал бала қиялының мазмұны бай, ... ... ... ... мінез-
құлқын тәтпіштеп сипаттауға тіршілік иесі, жануардардың ... ... ... ... байланысты.
Егер бала өз қиялындағы бейнеден ең аз дегенде 7 бейнені тізбекке
біреудің ... ... ... өздігінен құрастырса, онда бала
қиялының мазмұны бай жақсы дамыған деп есептелінеді.
«Сиқырлы жұмыртқа».
Әр баланың қолына жұмыртқа тәрізді ... ... ... таратылып
беріледі. Осы сопақша қағазды үлгі етіп, бетіне бірнеше ... ... ... сол ... ... өз ... ... бойынша бірнеше бейне одан салуына болады.
Сөйлеу процесін дамытуға арналған жаттығулар.
«Сөйлемді жалғастыр» ... ... ... ... қорын дамыту.
Балалар шеңбер бойына отырады. Жүргізуші әр балаға оқылған сөйлемді
жалғастыруды ұсынады, мысалы: ... ... ... ... мен ... баға ... ... қатты жаурадым, өйткені... далада аяз ... ... ... ... көңіл-күйі жақсы, өйткені ...,
Мен оқығанды жақсы көремін, өйткені ...,
Мен ... су ... ... өйткені ...,
Мен жануарларды жақсы көремін, өйткені ...
Өзіндік бағаны дамытуға арналған жаттығулар.
«Мақтаншақтар» ойыны.
Мақсаты: Ойын баланың өзіндік ... ... ... ... ... Барлық балалар шеңбер жасап отырады. Олардың міндеті – бірде
тапсырманы керемет орындағанын айту. ... «Бір күні мен ...» деп ... ... «Бір күні мен ... ... ... ... «Бір
күні мен үй тапсыпмасын жылдам орындадым». Ойлануға 2 минут уақыт беріледі,
мұнан кейін балалар шеңбер бойымен ... ... ... ... балалар
өз ойларын кейін жетекші сөйлемдерді жинақтауға көмектеседі.
«Анам мені не үшін жақсы көреді?» ойыны.
Мақсаты: Әр ... ... ... ... ... ... ... отырады. Әр балаға анасы оны не
үшін жақсы көретінін айтып ... ... ... ... бір баладан
қатысушы бала-анасы оны не үшін жақсы көретінін қайталауы қажет.
Ескерту: Балалар өзгелер үшін маңызды екендіктерін көрсеткісі ... ... ыдыс ... ... ... жазуға кедергі келтірмегені үшін,
кішкентай қарындасын ренжітпегені үшін жақсы көретінін айтады.
«Шыбық ... шыңқ ... ... Ойын ... ... ... ... эмпатиялық
дамытуды жетілдіреді.
Мазмұны: Тәрбиеші балалармен бірге бірнеше сабақтарда пиктограммалы
үлестірмелі ... ... ... ... әрбір пиктограммалар қандай
мағына беретінін пікірлесу қажет. Мысалы: күлімсіреп тұрған адамның сурет-
көңілділіктің, бірдей ... ... ... ... пен
адамгершіліктің мағынасын білдіреді.
Егер балалар оқи алатын болса жаза алса пиктограмманың ... ... бір ... ... ... жазуға болады (міндетті түрде жағымды). Әрбір
бала 5-8 үлестірмелі қағаз берілді. Жетекші белгісінен ... ... ... ... үлестірмелі қағаздарын жапсырып шығулары
тиіс.
Тәжірибелі-эксперимент жұмысының ... ... ... қазақ халық ертегілерінде шығармашылық
қиялын қалыптастыру мақсатында ұйымдастырылған ...... ... ... №138, 140 ... орта мектептерінде өткізілді.
Экспериментке 120 оқушы қатысты, оның 87-і – эксперимент ... ... ... ... ... үш ... ... анықтау,
қалыптастыру, бақылау.
Эксперименттің анықтау кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... деңгейі үш
коппонент бойынша (эмоционалдық, еріктік) айқындалады.
Оқушылардың қазақ халық ертегілерінде шығармашылық ... ... ... даму ... төмендегідей сұрақтар арқылы
анықталды.
1. Қазақ халық ертегілерін оқып-білу үшін ... ... ... ... халық ертегілері саған ұнай ма? Қандай ертегі ұнайды?
3. Қазақ халық ертегілерін жиі оқисың ба?
4. Қазақ ... ... қай түрі ... ... ... ... ... есіңде қалды?
6. Халық ертегісі көңіл-күйіңе қалай әсер етеді?
7. Қиял-ғажайып ертегіні тыңдағанда қуаныш сезіміне ... ... ... ... халық ертегілеріне қызығушылық білдіресің бе?
Оқушылардың сұрақтарға берген жауаптары әртүрлі болды. Олардың кейбірін
қысқаша былай сипаттауға болады: бірінші ... ... деп – 84, ... деп – 17, ... деп – 19 ... ... берді.
Төртінші сұрақ бойынша оқушылардың 78-і қиял-ғажайып ертегісін, 12-сі –
батырлық-ерлік ертегісін, 13-і ... 7-і – ... ... 10-ы ... деп ... ... ... 95-нен «иә», 16-нан – «жоқ», 9-нан – ... ... ... ... жасаған талдау бастауыш сынып оқушыларының қазақ халық
ертегілерінде шығармашылық қиялын қалыптастыру бойынша жүйелі ... ... ... жасауға мүмкіндік береді.
Сурет.1 Бастауыш сынып оқушыларының қазақ халық ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері.
Суреттегі көрініс эксперимент тобы да, бақылау тобы да жоғары деңгейді
көрсетпегендігін ... ... ... ... ... ... ... тобында – 52,0%, бақылау тобында – 43,48%, төмен деңгейді
эксперимент тобында – 32,0%, ... ... – 37,39% ... ... ... халық ертегілерінде шығармашылық қиялын
қалыптастырудағы интелектуалдық компоненттің даму ... мына ... ... ... ... ... түсінесің бе?
2. Ертегіні оқу үшін оған қиялдау керек пе?
3. ... ... ... ... ... ... ... ертегілері қандай түрлерге бөлінеді?
5. Қазақ халық ертегілері адамда қандай жақсы қасиеттерді тәрбиелейді?
Атап шық.
6. ... ... ... ... кім деп айтады?
7. Қазақ халық ертегілерінде не туралы айтылады?
8. Қазақ халық ертегілерін әңгімелеу барысында ... ... бола ... ... ... ... тыңдауға болады?
9. Қазақтың салт-дәстүрлері қандай ертегілерде айтылады? Атап шық.
10. Қазақ ертегілеріндегі батырлардың есімін атай аласың ба?
11. Қазақ ... ... ... ... ... қоя ... бе?
12. Оқыған ертегіңде басқа біреуге еркін әңгімелеп бере ... ... ... ... халық ертегілерінен білім деңгейлерінің төмен
екедігін көрсетті. Мысалы, ... ... ... ... адамда
қандай жақсы қасиеттерді тәрбиелейтінін атап көрсете алмады (29,7%), қазақ
ертегілерінде не туралы айтылатынын ... (22,3%), ... ... атай ... (20,7%) т.б.
Оқушылардың қазақ халық ертегілерінде ... ... ... даму ... анықтау бойынша эксперимент және
бақылау топтарында жүргізілген сұрақтардың нәтижесі 2-суретте беріледі.
Сурет.2 Оқушылардың қазақ халық ертегілерінде қиялын қалыптастырудағы
интеллектуалдық компонеттің даму ... ... ... ... ... ... ... қиялын
қалыптастырудағы интелектуалдық компоненттің даму деңгейі эксперимент пен
бақылау топтарында шамамен бірдей ... ... ... ... ішінен эксперимент тобынан -32,0%, бақылау тобынан – 43,48%
оқушы төмен деңгейді; эксперимент ... – 52,0%, ... ...... орта ... 16,0% ... тобы, 15,65% - бақылау тобынан.
Сонымен, анықтау ... ... ... ... халық
ертегілерінде шығармашылық қиялын қалыптастыру деңгейінің төмендігін
анықтады және бүгінгі ... ... ... меңгеруге байланысты қойып
отырған талаптары мен оны меңгерудегі біріңғай психологиялық ... ... ... қазақ ертегілерін меңгеруді қажетсінуі мен
оны меңгеруге байланысты оқу-әдістемелік нұсқаулардың жоқтығы арасындағы
қайшылықты ... ... ... ... ... ... қиялын
қалыптастырудағы еріктік компоненттің даму деңгейінің көрсеткіштері.
Қалыптастыру эксперименттерінде оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... негізге ала
отырып, қиялын тереңдеу жолдарын қарастырылады.
1 сынып оқушыларының ... ... ... ... қызықты ма?»
әдістемесі бойынша тексерілді. Мақсаты: оқушылардың ... ... ... ... ... Оқушыларға мына сұрақтарға ... ... ... ... сені ... қызықтырады?
а) достарыммен кездесем;
ә) ертегінің түрлерімен танысам;
б) ертегі бойынша түсірілген киноларды, ... ... ... ... рөлінде ойнаймын:
г) ертегідегі қызықты оқиғаларды тамашалаймын;
д) ертегіні мұғалім өте ... ... тағы не ... ... өзің атап ... Ұнаған ертегіңді айтып бере аласың ба? (бір ертегіні ... ... ... ... ... қиялдай аласың ба? (Қандай ... ... ... ... ... ... мазмұны көңіл-күйіңе әсер ете ме? (Қандай ертегіні
тыңдағанда қуанасың немесе жабырқайсың? Әлде ... ... ... ... қандай түрлерін көбірек тыңдағың келеді? (Атап шық).
Оқушылардың жауабына жасаған талдау олардың қазақ ... ... ... ... ... жоғары екендігін, ертегіні
тыңдауды ұнатамын, әйтсе де ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Қалыптастыру экспериментінің осы кезеңінде: 2-сынып оқушыларының
үйірме сабағында меңгерген білімі, ... ... ... ... ... ... шешу т.б. ... арқылы тексерілді.
Мысалы, оқушылардың «Ақсақ құлан» аңыз-ертегісі негізінде түсірілген ... ... ... ... ... «Музыкалық бейне» әдістемесі
бойынша анықталады.
Мақсаты: оқушылардың мульфильмдегі «Ақсақ құлан» күйін тыңдау ... ... ... білу ... ... барысы: оқушылар алдымен күйді тыңдауы, содан соң күйден ... одан ... ... ... сөзбен сипаттап беруге талпынды.
Сөздердің тізімі кейбір сыныптарда ... ... ... экран арқылы
көрсетілді. Оқушылар ... ... ... эмоциялық қабылдау
қабілетіне қарай, ... ... т.б. ... бірінен-соң бірін
тізбектеп жазуға ... ... ... ... ... ... ... күйден алған эмоциялық әсері анықталды.
Тізімде «Ақсақ құлан» күйінің сарынына қарай мынандай ... ... ... ... ... ... ... екпіндете, ұстамды,
абыржыған, ашуланған, түнерген, жылаған. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... суреттеулер берілді, қандай
сөз нақты, орынды берілген, неліктен олар ... ... ... ... Бұл ... бізге оқушылардың күйді сезіне, түсіне, қиялдай білу
қабілетін бағалауға мүмкіндік береді.
Тәжірибелі-эксперимент жұмысының соңғы бақылау кезеңінде сұрақтарды
қайталап ... ... біз ... ... халық ертегілерінде,
шығармашылық қиялын қалыптастырудағы белгіленген ... ... ... даму деңгейлерін анықтадық. Төменде
осы компоненттердің нәтижелері беріледі.
Сур.4 Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... даму
деңгейінің көрсеткіштері.
Суреттегі көрініс оқушылардың қазақ халық ертегілерінде ... ... ... ... даму ... мынадай
өзгерістер болғанын көрсетеді: егер, эксперимент барысында жоғары деңгей
байқалмаса, эксперимент соңында бұл ... ... ... деңгей 2,8 есе өсті, орта деңгей 2,4 есе азайды, төмен деңгей
көрсеткендер жоқ.
Сур. 5 Оқушылардың қазақ ... ... ... қалыптастырудағы интелектуалдық
компоненттің даму деңгейінің көрсеткіштері.
Суреттегі көрініс эксперимент соңында интелектуалдық компонентінің ... ... де ... ... ... ... ... жоғары деңгей көрсеткендер жоқ болса, соңында -
36%-ға жетті, ... ... саны 3,1 есе ... орта ... 3,6
азайды, төмен деңгей болған жоқ.
Сур.6 Оқушылардың қазақ халық ертегілерінде шығармашылық қиял
қалыптастырудағы еріктік компонентінің даму деңгейінің
көрсеткіштері.
Суреттегі көрініске ... ... ... байқауға болады: егер
эксперимент басында эксперимент тобында ... ... ... ... ... ... ... деңгей 3,3 есе өсті, орта деңгей 2,8
есе азайды, төмен ... ... жоқ. ... тобында елеулі өзгеріс
байқалмады.
Эксперимент басы мен ... ... ... халық ертегілерінде
қиялын қалыптастыру компоненттерінің ... ... даму ... ... Кесте 1-ден көруге болады.
Кесте 1. Оқушылардың қазақ халық ертегілерінде ... ... ... даму деңгейінің көрсеткіштері (%).
|компонент- |жұмыс |Жоғары |Жеткілікті ... ... ... |кезеңдері | | | | |
| | |ЭТ |БТ |ЭТ ... |БТ |ЭТ |БТ |ЭТ |БТ |ЭТ |БТ | ... |- |- |15,73 |16,81 |47,47 ... |44,64 | ... |35,47 |- |48,0 |19,43 |16,53 |38,55 |- |42,02 | ... ... ... қорытынды.
1. Қазақ халық ертегілері- 6-7 жастағы балалардың шығармашылық қиялын
қалыптастырудың тиімді құралы болып ... ... ... ... ... ... ... тағылым тұтар
өнегесі көрініс тапқан. ... ... ... ... олар
оқушылардың асыл адами қасиеттері, эстетикалық талғамын, ... ... ... ... ... т.б.
2. Қазақ халқы ертегілерін психологиялық жіктемеге (классификация)
келтіру және сол жіктеме бойынша оларды 6-7 ... ... жас ... ... ... ... ... сұрыптау ертегілердің
түрлерін жүйемен, бірізділікте меңгеруге көмектеседі, ... ... ... ... ... ... 6-7 жастағы балалардың қиялын қалыптастыру моделі компоненттер
өлшемдер мен көрсеткіштерден құралады.
Модель қазақ ... ... мен аңыз ... ... ... ... ... анықтауға негіз болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінгі таңда 6-7 жастағы баланың қиялының дамуын ... ... ... ... бірі — ... ... ... жаңа қоғамның сұранысынан, үкімет талабынан туындап отыр.
Психологиялық еңбектерде қиял ұғымына берілген ... ... қиял ... ... жан-жақты анықтап, мән-мағынасына терең
бойлап бұл түсінікті одан әрі ... ... ... ... ... бір түрі – шығармашылық қиял баланың жеке басының
тұрақты қасиеті болып саналады. Ол оның ... ... ... ... ... қоя ... ... Психологтардың берген
жүйесіне орай қиял бала ... ... ... қиял → ... қиял ... ... ... байланыстыра әңгімелегенде, қазақ халық ертегісін
білуге әуестік → ертегімен ...... ... ... ... сипатталады. Бұл сатылар біздің
зерттеуімізде оқушылардың қазақ халық ауыз әдебиетінде бала ... ... ... ... қиял адам өмірінде алатын орнына қарай мынадай функцияларды
атқарады: а) ... ә) ... б) ... в) ... ... Бұл ... ... сынып оқушыларының жан-жақты
дамуындағы шығармашылық ... ... ... байланыстырып,
сабақтастырады. Шығармашылық қиял психологиялық құрамы: эмоционалдық,
интеллектуалдық және ... ... ... ... ... ... қиялға берілген анықтамаларды жүйеге
келтіріп, зерделеу бізге зерттеу пәнімізге қарай бұл ... ... ... көмектесті.
Психологиялық зерттеулерге жасаған талдау кіші сынып оқушыларының
жас ... ... ... ... ... ... ... өте қолайлы екендігін дәлелдейді және ... ... ... екендігін айғақтайды. Қазақ халық ертегілері 6-7
жастағы балалардың ... ... ... ... ... ... ... тыныс-тіршілігі, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері,
бақыт жолындағы күресі, адамдардың өзара қарым-қатынасы мен ... ... ең ... ...... өз ... ... ортаға, табиғатқа және т.б. деген сүйіспеншілігі ... ... ... береді, тәрбиелейді, дамытады.
Бүгінгі 6-7 жастағы баланың шығармашылық қиялын қазақ халық ертегілері
арқылы қалыптастыру біз ұсынған ... үлгі ... ... асуы ... қиял оқушыларды қазақ халық ... жеке ... ... ... ... дүниетанымды, адами сенімді
қалыптастырады, оқушы ... ... ... ... ... шығармашылық қиялды оқуды белсендендірудің ... ... оны ... ... мұра негізіне бағыттай отырып, оқушылардың
оқу әрекетіне ықпал ететін мотив ... ... ... ... ... мақсатында пайдаланған жұмыс формалары мен
әдіс-тәсілдері бастауыш сынып оқушыларының қазақ ... ... ... ... эмоциялық сезіммен қабылдауға, естіген
ертегілерін әңгімелеп бере білуге дағдыландырды, адамгершілік қасиеттерге,
иманжүзділікке тәрбиеледі, ата-баба ... ... ... ... пен
әдебиетті, өнерді құрметтеуге үйретті.
Бастауыш сынып оқушыларының қазақ ... ... ... біріншіден,
қазақ ертегілерін меңгеруге байланысты оқушылармен жүргізілетін жүйелі іс-
әрекетке, екіншіден, ... ... ... мен ... ертегіні эмоционалдық тұрғыда, әсерлі сезіммен қабылдауына
байланысты айқындалатыны ... ... ... ... ... қиялы оқу және
тәрбиелеу барысында қалыптасады: а) мұғалімдердің ... ... б) ... ... ... ... ... зерттеу оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастыруда
бірқатар ұсыныстар жасауға ... ... ... ... ... ... процесінде оқушының
танымдық қызығушылығын қалыптастыру мақсатында пайдалану;
- оқушылардың ... ... ... ... ... біз ... ... жұмысының негізінде қалыптастыру;
- оқушыларға қазақ халық ертегілерін өздігімен дербес жұмыс ... ... ... ... біз ... тақырыптық жоспар негізінде тәрбиелік іс-шаралар
өткізу;
- мектептегі пән оқытушылары мен сынып жетекшілері үшін біз ... ... ... ... ... ... білімін жетілдіретін курстарда қазақ ертегілерін оқу-
тәрбие процесінде пайдалануға ... ... ... ... ... ... мұғалімдердің қазақ ертегілерінен білім,
іскерлік,дағдысын, дүниетанымы мен ... ... ... отырған проблеманы толығымен шешімін тапты деуге болмайды.
Келешекте бастауыш сынып ... ... ... ... ... қалыптастыру; қазақ халық ертегілеріне
бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... арқылы бастауыш сынып оқушыларының көркемдік қызығушылығын
қалыптастыру және т.б. проблемалар дербес зерттеуді ... ... ... Л.С. ... ... ... ... функций .Москва 1960,
500 с.
2. С.Л.Рубинштейн. ... ... ... ... 1999,
704 с.
3. Дудецкий А.Я. Роль чувств в ... ... ... ... ... ... учащейся
молодежи, Смоленск, 1970, 153 с.
4. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы, 1985, 560 б.
5. Алтынсарин Ы. Әңгімелер. Алматы, 1980, 104 ... ... А. ... елім ... өлеңдер, поэмалар.
Алматы, 1995, 384 б.
7. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы, 1992, 106 б
8. Жарықбаев Қ.Б. Психология: ... оқу ... ... ... ... және ... ... студенттеріне
арналған оқулық.
Алматы, 1994, 272б
9. Қалиев С. Қ. ... ... ... ... ... С. ... ... жинағы Алматы, 1956, 144 б
12. Қожақметова К.Ж. ... ... ... ... дис. ... пед. Наук:
30.09.98. А.: АГУ, 1998. 45 с.
13. Әуезов М. Ертегілер. Алматы, 1957, 76 б.
14. Марғұлан Ә. ... жыр ... ... 1985, 351 ... ... С.А. ... ... сказка. Алма-ата, 1972, 260 с.
16. Жұбанов А. ... ... ... 1975, 399 б.
17. Ананьев Б.Г. О системе возрастной психологий / вопросы психологий,
1957, №5, с. ... ... ... халқының дәстүрі мен жастар.Алматы,1991 55 б.
19. Шукина Г.И. Проблемма ... ... а ... 1974, 351 ... ... Н.Г. ... познавательных интересов у детей в семье.
Москва, 1961, 223 с.
21. Игнатьев Е.И. Психология младшего школьника. Москва, 1960, 335 с.
22.Аймауытов ... ... ... М.В. ... Т.С. ... ... Психология младшего
школьника. Москва. Просвещение, 1976, 154 ... ... ... ... ... ... ... Алматы.
Мектеп, 1986, 211 б.
25. Ж.Абдуқадырова. Мектеп жасына дейінгі балалардың қиялын дамытудағы
қазақ ертегілерінің ... // ... 2000, №3, 158 ... ... Қ. Б.Жалпы психология. Алматы. Мектеп, 1980, 249 б.
27. Павлов И. П. Сбор трудов Москва, 1947, 340 с.
28. ... Ә.Ж., ... Қ., ... Н. Жалпы психология.
Алматы , Білім, 1996, 163 б.
29. Б.С.Волков, ... ... ... ... ... 2007. 125 ... ... Лекция по психологий. Санкт-Петербург 1997. 102 с.
31. Құрастырған С. Мәмет. Қазақ ертегілері қиял-ғажайып және ... ... ... 2001, 262 ... Ғабдулин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1964, 331 б.
33. Месяцев В.Н. Основные проблемы и современное состояние психологии
отношений ... // ... ... в ... ... 264 ... ... А. Балаубаев С. Психология. Алматы, 1966, 231 б.
35. Богоявленский Д.Н., Менчинская Н.А. ... ... ... ... Москва, 1959, 347 с.
36. Добрынин Н.Ф. Возрастная психология. Курс лекций. ... ... ... ... Е.И. Психология младшего школьника. Москва, 1960, 335 с.
38. Овчарова Р.В. Практическая психология в школе. ... ... ... ... ... 2006. ... баспасы 238 б.
40. Бапаева М.К., ... К.Н., ... К.Т. ... ... ... ... ... Рауан, 1994.
42. Қоңыратбаев Ә. 9 том көп томдық шығармалар жинағы., Алматы 2005.
43. Жақыпов С.М. Байзақова Ф. ... ... ... ... қолданылатын психокоррекциялық жаттығулар. Тараз 2005 35 б.
44. Аймауытов Ж. 5 томдық шығарма жинағы. Алматы,1998,145 ... ... А.А. ... ... оқушысының психологиясы жөнінде.
Алматы ,1981,155 б.
46. Аймауытов Ж. 4 том. ... ... 1998, 149 ... ... Ж., ... Б. Тәрбие психологиясы
Алматы, 2008
48. Мұханов М.М. Жас және ... ... 247 ... ... В.А. ... Учебник для учащихся пед. училищ
Москва, 1980, 352 с.
50. Коволев А.Г. ... ... ... для средней школы.
Москва, 1946, 224 с.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу өнері сабағы арқылы қиялын дамыту27 бет
Бастауыш сыныпта дамыта оқыту технологиясын қолдану42 бет
Бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына Қазақстанның кіру мәселесі33 бет
Дамыта оқытудың ерекшеліктері мен қолдану тәсілдері 25 бет
Дамыта оқытудың теориялық негііздері22 бет
Дамыған елдердегі жергілікті өзін өзі басқаруды тәжірібиесі30 бет
Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ тілін дамыта оқыту әдістемесі119 бет
Көлік инфрақұрылымы18 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту90 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық қабілеттерін дамыту ерекшеліктерін талдау20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь