Қазіргі қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдерінің лексикалық жіктелісі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.5

І тарау Қазақ тіліндегі функционалдық стильдер
1.1 Функционалдық стиль туралы түсінік және оның зерттелуі ... ... 6.9
1.2 Қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдерінің жіктелісі ... ... 10.19

ІІ тарау Функционалдық стильдердің лексикалық ерекшеліктері
2.1 Ауызекі сөйлеу стилінің лексикалық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ..20.26
2.2 Ресми іс қағаздары стилінің лексикалық ерекшелігі ... ... ... ... ... 27.36
2.3 Публицистикалық стильдің лексикалық ерекшелігі ... ... ... ... ... .37.46
2.4 Ғылыми стильдің лексикалық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47.50
2.5 Көркем әдебиет стилінің лексикалық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ..51.60

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62.63
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық университеті
Теориялық және қолданбалы тіл білімі кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: ... ... ... ... ... стильдерінің лексикалық
жіктелісі
Мамандығы: қазақ тілі мен әдебиеті
Студент: Хамитова Ардақ
Ғылыми жетекші: ... ... ...... меңгерушісі: ... ... ... ... жұмысының жоспары:
Кіріспе.....................................................................
.................................3-5
І тарау
Қазақ тіліндегі функционалдық стильдер
1.1 Функционалдық стиль туралы түсінік және оның зерттелуі........6-9
1.2 Қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдерінің жіктелісі........10-19
ІІ ... ... ... ... ... ... ... лексикалық
ерекшелігі..........................20-26
2.2 Ресми іс қағаздары стилінің лексикалық ерекшелігі....................27-
36
2.3 Публицистикалық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Сан ғасырлық тарихы бар, миллиондаған адамдарға
қызмет етіп ... ... тіл ... ие ... ... тілі ... ... тарихын танытуда функционалдық стильдерінің пайда болуы,
қалыптасуы, дамуы, ... ... ... зор. Осы ... ... ... ... орны бөлек деген
тұжырымға келеміз.
Бұл мәселе Р.Сыздықованың, ... ... ... М.Серғалиевтің, Х.Кәрімовтің зерттеу
еңбектерінде біршама зерттелді.
Аталған еңбектерде функционалдық стильдердің ... ... ... жоқ. Сол ... ... ... ... арнайы зерттеу диплом жұмысының өзектілігін танытады.
Зерттеу нысаны. Дипломның басты ... етіп ... ... түсіндірме
сөздігіндегі тілдік материалдар алынды. Сонымен қатар, көркем әдебиеттерден
де мысалдар алынды. Әр стильдің лексикалық ерекшелігін ... түсу ... ... қатар түсіндірме сөздікті де пайдаландық.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілінің функционалдық ... ... ... ... ... ... ... жолдарын
стильдік тұрғыдан зерттеп, талдау.
Осы мақсатта мынандай міндеттерді шешу көзделеді:
- сөздердің мәтінге қарай өзгеруін, мағыналық ерекшелігін талдау.
- сөз ... ... ... ... ... және ... ... қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдері лингвистикалық
стилистика тұрғысынан арнайы қарастырылып, тілдік қолданыстардың лексикалық
ерекшелігі мен ... ... ... ... тән ... ... ... сипатталады.
Зерттеудің әдістері мен материалдары.
Функционалдық стильдердің лексикалық жіктелісін қарастыру кезінде
әлеуметтік қызметіне ... ... ... ... түйіндеп,
тұжырымдауда жүйелеу, талдау, сипаттау әдістері қолданылады.
Жалпы стильдер ... ... ... тән ... қарастырылған
В.В.Виноградов, М.Н.Кожина, Т.Г.Винокур, Р.А.Будагов, А.Н.Гвоздев,
Р.Сыздықова, ... ... ... О.Бүркітов,
Б.Әбілқасымов, Б.Әбілмәжінова, Б.Шалабай, Ә.Болғанбайұлы, Ғ.Қалиев т.б.
тілші ғалымдардың теориялық ... ... ... ... ғылыми тұжырымдар жасауға тілдік, стилистикалық
талдауға ... ... ... ... тілінің түсіндірме сөздігінен
алынды.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Диплом жұмысы ... екі ... және ... ... ... ... ... берілді.
Дипломның негізгі мазмұны.
Кіріспе бөлімде зерттеудің өзектілігі, нысаны, зерттеудің мақсаты мен
міндеттері, теориялық және практикалық ... мен ... ... ... мәселелер сөз болады.
Бірінші тарауда функционалдық стильдер жайлы түсінік, олардың ... және ... ... ... ... ... функционалдық стильдердің түрлеріне жеке-жеке тоқталып,
олардың лексикалық ерекшеліктері сараланады.
Қорытындыда зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... тіліндегі функционалдық стильдер
1.1 Функционалдық стиль туралы түсінік және оның зерттелуі
Зерттелетін тақырып қазіргі қазақ ... ... ... осы ... ... яғни ... ... мен қазақша
аталуына тоқталу қажет. Әңгімені терминнен басталық. ... ... [1. 198б.] атап ... ... ... «функциональный» сөзінің дәлме-дәл
аудармасы болмақ, бұл ... ... ... ... ... ... ... арнау» ұғымдарына саятынын ескерсек, сірә, «мақсаттық ... ... ... ... деп ... ... тілінің мақсаттық стильдері жөнінде 1960-1970 жылдарда
монографиялар (оқу құралдары) мен мақалалар жазған мамандар М. ... ... М. ... Б. ... [2. 4б.] ең ... бұл
категорияға орыс тіл білімінде бірқыдыру орныққан танымға сүйеніп анықтама
береді: «Стиль – ол ... бір ... ... ... ... ... ... ойды жеткізу мәнерінің көрінісі... Стиль
дегеніміз - өмірдің белгілі бір ... ... ... ... ... жүйесі». Бұл, әрине, тың немесе сәл өзгеше ... ... ... ... орыс ... ... танымның
сөзбе-сөз аудармасы.
Стиль түрлеріне ажыратуда да ... ... осы ... ... ... ... мен даму заңдылықтарын зерттеудің
негізгі көзі ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір жанрға тән болып келеді деген [3. 4б.] сияқты,
немесе «жанрға қатысты бөлінген ... ... ... [4. ... орыс тілі ... тұжырымдарын басшылыққа алып, қазақ
тілінің де ... ... ... ... ... әдебиет жанры публицистикалық стильді, көркем ... ... ... стилін, сол сияқты ресми іс-қағаздары мен кеңсе
тілінің стилі, ... ... ... деп ажыратады [5. 33б.].
Қазақ стилистика мәселелерін зерттеушілер тіл білімінің бұл саласына
қатысты өз ойларын ... тың ... ... ... ... деген сөзді не орысша қолдана салудан сақтанып, не қазақша
баламасын ... ... ... ... бұл ... мүлде
атамауды жөн көргендік те бар. Мысалы, ... ... ... атты
еңбектерінде (1-басылымы 1966, 2-басылымы 1974 жылдары ... ... ... ... ... кемде-кем жұмсап, жай ғана
«әдеби тілдердің ... дей ... Ал ... ... ... ... ... оны бірнеше ұғымда түсінуге тура келеді.
Өйткені орыс ғалымдары дұрыс ... ... ... ... да ... тіпті жеке ... ... ... бейнесін («образ автора» дегенді) тануда да стиль
сөзі қолданыла береді. ... ... ... ... ... ... алдына «функционалды» немесе «мақсатты», «қолданыстық»,
«әлеуметтік» деген ... ... ... қою ... Осы себептен
«функциональный» сөзін айтпай тастап кетіп, әрі аудармашылық, әрі теориялық
тығырықтан оңай құтыла ... ... ... ретінде неге, кімге арналып жұмсалатындығы
туралы әңгіме ... өзін ... ... кейін басталғаны аян.
Әсіресе қазақ тіл білімінде бұны ... ... ... ... саласы десек те болар. Тіл білімінің стилистика саласы орыс
ғылымында үстіміздегі ғасырдың ... ... ... ... «Вопросы языкознания» журналының беттерінде (1954, №1-6, 1955, №1)
стилистика, стиль мәселелеріне арналған пікірсайыс (дискуссия) жүргізілді.
Мәселе ... ... ... обьект қырларының табиғаты
анықталып, сыры ашылды. ... ... ... В.В. ... өз ... ... қай-қайсысы да тілдің әлеуметтік қызметіне мақсаттық
стильдердің қатысты екендігін ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қызметінің түрлерін қ а р ы м –
қ а т ы н а с ... х а б а р л а у ... және ә с е р е т ... деп ... де, ... ... біріншісінде тілдің күнделікті
сөйлесу стилі (обиходно-бытовой стиль), екіншісінде (хабарлау қызметінде)
іс қағаздары, ... ... және ... ... ... ... әдебиет пен публицистика стильдері қолданылады деп таниды [6. ... ... бұл ... ... ... ... ... тіпті араласып та кететіндігі баса ... ... ... ... немесе әлеуметтік қызмет стильдері бір-бірінен соншама
оқшауланып тұрмайтындығы, ... ... тән ... ... ... ... қоса көрсетіледі.
Тілдің әлеуметтік қызметіне қарай стильдік бөлінісіне ... ... ... ... амалдардың, көріктеу құралдарының
әр түрлі қарым-қатынас саласында, яғни коммуникативтік ... ... ... жиілігі, тіркесу қабілеттері сияқты сыртқы факторлар
ескеріледі. Сірә, бұл факторлар стильдік белгілерді анықтауда айтарлықтай
рөл ... болу ... Оны біз ... ... ... айырым
белгілерін атаған тұста көрсететін болармыз.
Ғылымның әр саласында «стиль» ... ... ... бірдей
еместігін осы тақырыпты сөз еткендер әрдайым ... ... ... ... бір ғана ... ... ... ықшам, барынша дәл
болуы керек деген анықтама тек талып қана, ал ... ... ... ... ... жеңіл телпекбайлардың» қатарынан
шығады, яғни көбінесе термин деп жүрген сөзіміз қолданыста, яғни әр ... ... ... ... көп ... сөз болып шығатыны байқалады.
Мысалы, О.А. Ахманованың ... ... ... (М., ... ... стиль деген терминнің 45 ұғымды, тіл деген терминнің 108
ұғымды білдіретіндігі көрсетілген. Әсіресе әдебиет пен өнер және тіл ... ... бұл ... ... мәні ... ... ... термині жалпы жазба дүниелердің жанрына байланысты да ... ... ... ... ... ... телеграф стилі), белгілі
бір қоғамдық іс-қарекеттер ситуациясына ... да ... ... ... ... қарай да (ауызша немесе ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... қарай функционалдық стильді
атағанда, «стиль» терминін жұмсап, жеке суреткердің ... ... сөз ... басқа сөзді алу қажеттігі байқалады. В. Белинский соңғы
жағдайда «слог писателя» ... ... Біз де ... көп ... ... ... осы ... мақұлдап, қазақ тілінде «жазушының (ақынның)
мәнері» деген терминді алған жөн деген едік. Әлі де осы ... ... ... ... ... мағынасын акад. В.В. Виноградов
былайша анықтайды (дәл беру үшін тексті түпнұсқаша ... ... – это ... ... ... ограниченная и
целесобразно организованная система средства выражения, соответствующая
тому или ... ... ... или письменности (напр. стиль официально-
деловой, стиль концелярский, стиль телеграфный), той или иной социальной
ситуаций ... ... ... ... ... и т.п.), тому ... ... языковых отношений между разными членами или слоями
общества» [7. 225б.].
Бұл ... ... ... ... ... ... ... өз сөзімізбен тарқатсақ, тілдің функционалдық стилі дегеніміз
әлеуметтік іс-әрекеттің белгілі бір саласына ... ... ... ... ... ... бір ... (көркем әдебиет стилі, ғылыми стиль,
публицистикалық стиль), қоғам тіршілігіндегі ... бір ... ... ... ... ... ... тұлға-
тәсілдер жүйесі, семантикасы мен экспрессиясы жағынан біршама тұйықталған,
яғни әр стильге қарай іріктелген тілдік құралдар тобы ... ... ... ... ... дәлірек айтсақ, тілге қатысты қолданылатын
«стиль» ... бір ... ... ұғымға қатысты болып келеді. Ең алдымен,
мақсаттық стиль ... тек қана ... ... (құбылыс) болып
танылады. Екіншіден, ол тілдің әлеуметтік өміріндегі ... ... ... ... ... байланысты болады (ал
тілдің коммуникативтік салалары бірнешеу екендігін, мысалы, В.А. Аврорин ... ... ... ... ... тілдің өзіне емес, қолданысына
(речьке) қатысты болғандықтан, ол әлеуметтік ... ... ... әдебиеттің жанрлық түрлеріне қарай ажыратылуы ғана ... ... ... немесе жазбаша), жұмсалу сипатына (салтанатты, жай), ... ... ... ... деген сияқты)т.т. қарай бөлінуі де
ескеріледі. Сондықтан әдеби тілдің ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген өзге түрлерінен бөлек қарастыру
керек. Мысалы, ... ... мен ... стилі немесе салтанатты
стиль дегендер бір қатарда тұра ... ... ... ... ... соңғылары тіл қолданысының өзге ... ... ... ... ... ... стиль тіл
білімінің объектісі болса, салтанатты стиль, ... ... ... ... ... ... сөз етуі мүмкін.
1.2 Қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдерінің жіктелісі.
Функционалдық стильдердің жіктелуіне келгенде де әр зерттеуші жіктеу
принциптеріне орай әр ... ... Ал ... ... ... біл
өлшемдерге (критерийлерге) негізделуге тиіс болса, ол өлшемдердің өзі
даулы, яғни ... ... ... үшін ... қандай белгілерін
өлшем ету керек деген мәселе түбегейлі, біржақты болып шешілген емес.
Өлшемнің ең бастысы тілдік ... яғни жеке ... ... синтаксистік құрылымдардың мақсаттық бір стильге
жататын туындының мазмұнына ... тән, ... ... ... ... ... ... керек. Айталық, «термин» деп аталатын сөздер
ғылыми стильдегі үлгілердің мазмұнын ашуға қажет ... ... ... ... ауыспалы шақ деп аталатын = а+ды қосымшалы тұлғасы
мезгілге ... яғни ... бола ... ... қимыл-қозғалысты
білдіретіндіктен, бұл да ғылыми стиль мен кеңсе ... ... ... ... ... Әр ... ... тіл элементтерінің «мазмұндық,
мағыналық» икемділігінен ... да ... ... ... мүмкін, ол
белгілердің де өлшемі болуы заңды. Бірақ осы өлшемдерді ... ... де ... жоқ. Оның үстіне әрбір ұлттың әдеби ... ... ... өзге ... ... ... ... отыруы
және шарт емес.
Сонымен қатар зерттеушілер қай ... ... әр ... стильдің
өзіне тән тілдік элементтердің (құралдардың) көрінісі бірінде көп, бірінде
аз дегендей бірдей еместігін атайды. Мақсаттық стильдердің ... ... ... ... енді ... ... ... яғни көбінесе
тек өзіне тән элементтерді жұмсайды, соның нәтижесінде ... ... тілі ... түседі. Мысалы, ресми іс-қағаздары стилі стандарт
формулаларымен, ... ... ... стиль арнайы
терминологиясымен ерекшеленеді. Ал публицистикалық стиль ... ... ... оның «өз лексикасы мен фразеологиясы» тұрақсыздау болады.
Көркем әдебиет стиліне келетін болсақ, ... ... ашып айту ... ... ... ... айтқандай, поэтикалық элементтердің
бар ... емес ... ... ... ... ... де орын алуы шарт та емес, мүмкін де ... ... ... ... ... ... – көркем әдебиет стиліне
әлдеқайда тән болып келеді.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... әуелі
жұмсалу түріне қарай а у ы з ш а және ж а з б а ш а ... деп ... Оның ... ауызша стиль мен ауызекі сөйлеу стилін шатастырмау керек
екендігі де айтылады. Біздіңше де, бұл ... ... ... өйткені ауызша
функционалдық стиль - әдеби тілдің ... ... яғни ол - ... ... жұмсалу түрі, айталық, көпшілік алдында ... ...... «публичная речь» дегенге жататындар: бұрынғы қазақ
шешендерінің (билердің) сөздері, қазіргі ... ... ... ... ... жасаушылардың, мұғалімдер мен
оқушы немесе студенттердің ... ... ... ... Ал ... тілі ... «разговорная речь») – күнделікті ... ... ... тіл ... бұл - ... тілдің қарама-
қарсысында танылатын құбылыс, оның өз заңдылықтары бар.
Дегенмен мақсаттық ... ... ... ... жазба түріне
қатыстырыла сөз болады. Чех ғалымы Б. Гавранектің ... ... ... тіл және оның ... ... ... байланысты болып
келеді. Осының өзінде классификация біркелкі емес. Мысалы, Л.В. Щерба жазба
тілдің әуелі екі түрге бөлініп жүргендігін айтады: көркем ... тілі ... ... Іс қағаздарына ғалым кеңсе тілін, заң-закондар тілін,
ғылым ... ... ... ... ... ... жатқызады.
Бұлайша бөлу тіл мамандарының басқалардың ... ... ... ... әдебиеттің (жазба дүниенің) ... ... олар ... ... ажыратылады дей келіп, ол да жалпы
мақсаттық стильдерді ... ... ... ... ... ... және ... ауызекі сөйлеу стилі деп бөледі. Көпшілік қолды немесе
кітаби («кітаби» бұл жерде «жазба» дегеннің синонимі деп танылатын ... 1) іс ... 2) ... ... 3) публицистикалық шығармалар,
4) ғылыми еңбектер тілін жатқызады.
Орыс тіл білімінде, теориялық негіздер жағынан оның ізімен келе жатқан
қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... ұсынылған дәстүрлі үлгісі бар. Олар: публицистикалық, ресми іс-
қағаздары, ғылыми және көркем әдебиет ... Бұл – ... ... мен ... келе ... ... оны ... Л.В. Щерба
мен акад. В.В. Виноградов бастаған бірқатар орыс тіл ... ... ... зерттеушілер бұл жіктеудің ішіне көркем әдбиет
стилін қоспайды. Мысалы, «Развитие ... ... ... ... ... ... жинақта көркем әдебиет тілі функционалдық
стиль үлгісі қатарында сөз етілмейді. В.Д. ... В.П. ... ... ... ... ... стиль үлгісі деп санамайды. Ал
көптеген ... (В.В. ... Р.А. ... Л.В. ... Р.И. ... А.Н. Гвоздев, В.Г. Адмони, Е.М. Галкина-
Федорук, М.Н. Кожина т.б.) көркем ... ... өз ... функционалдық
стильге жатқызады. Бұлардың ішінде акад. В.В.Виноградовтың ... ... ... ... ... ету сипатын қарым-қатынас қызметі,
хабарлау қызметі, әсер ету қызметі деп үшке ... ... ... қарай зерттеуші тілдің енді қолданыстағы мақсатты бөлінісін
күнделікті (тұрмыстағы) ... ... (ол ... ... қызметін
өтейді), іс қағаздары, ресми құжаттар, және ... ... (ол ... ... ... және ... стиль (ол
әсер ету қызметін өтейді) деп қарастырады[6. 6б.]. Сайып ... ... ... ... ... публицистикалық және ғылыми стильдер, ресми іс-
қағаздары ... ... ... ... ... ... классификация келіп
шығады.
Зерттеушілер әдеби тілдің стильдік тарамдалуына жанр принципін
негіз етеді. ... орай ... ... ... ... әдебиет стилі,
қоғамдық-публицистика жанрына публицистика стилі, тағы сол сияқты әр ... ... сай ... Тілдің функционалдық стилі дегеніміз, әдебиеттің
белгілі бір жанрына, немесе әлеуметтік іс-әрекеттің белгілі бір ... ... ... кеңсе стилі, телеграф стилі деген деген сияқты), я
болмаса қоғам тіршілігіндегі белгілі бір ситуацияға ... ... ... стиль т.т.) сәйкестендіріліп қалыптасқан тұлға-тәсілдер
жүйесі, семантикасы мен ... ... ... ... ... ... іріктелген) тілдік құралдар тобы.
Демек, тілдің функционалдық стильдері ең алдымен оның әдебиет жанрына
қарай ажыратылған тарамдары. ... сөз ... ... ... ... тура ... ... ойды білдіру құралдарының жүйесі
ретінде, тіл құрылымының барлық элементтерін: дыбыстары да, грамматикалық
тұлғаларды да, сөз ... да, ... ... де және ... ... жағынан құрылу тәсілдерін де
қамтиды».
Қазақ әдеби тілінің функционалдық ... ... ... ... ... ... (қайсысы басым болғаны) барлық ... ... ... ... ... ... ... негізінен екі үлкен топқа
бөлінеді. Олар: көркем әдебиет ... мен ... ... ... Көркем
әдебиет стилі поэзия жанрының сөз үлгісі арқылы дамыды. Сондай-ақ шешендік
сөздер деп аталатын ... ... және ... ... ауыздан
ауызға тарады. Ал ауызша көркем сөйлеу стилін ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... мен ... түріндегі дидактикалық ақыл сөздер
танытты. ... ... ... ... әдеби тілдің басты (доминант) ... ... ... ... ... ... ажыратылған публицистикалық, ғылыми,
кеңсе-іс қағаздары стильдері болған жоқ.
Ал қазақ жазба әдеби тілінің ұлттық кезеңіне дейін жартылай ... ... ... іс ... ... және ... (хат-хабарлар)
стильдері болды. Жартылай ғылыми стиліне жазба шежірелер мен ... ... ... ... құжаттар стиліне әр алуан кеңсе қағаздарының,
үкіметтің басқару орындары тарапынан ... ... ... тілі ... ... ... хаттар немесе біреуге арналып
жіберілген жазбалар (послания) тілі танытады. Бұлардан басқа өткен соңғы
екі ғасыр ішінде ... ... ... ... діни ... ... ... дені мұсылман дінін, біразы христиан дінін уағыздайтын,
түсіндіретін, баяндайтын шығармалар ... ... Діни ... ... ... ... ул-ислам», «христиан дінін уағыздайтын
кітапшалар т.б.») ... ... ... ... ... ... Сөз жоқ, ... теологиялық әдебиеттің де өзіне хас стильдік
белгілері болғанын айту ... ... осы ... ... ... басы ХІХ ... ІІ
жартысына тура келеді. Бұл тұста қазақ тілінде ... ... ... ... орай ... қоғамдық-публицистикалық жанрының іргетасы
қалана бастады. Бұл жанр қазақша публицистикалық стильдің алғашқы ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде
көпшілікке арналған жартылай ғылыми әдебиет жанры ... ... ... ... ... жиі ... адам мен ... ауру-індеттері,
қазақ қоғамының экономикасы (мысалы, кейбір кәсіптер туралы), мәдениет т.б.
жайында ... ... ...... ... ғылыми-көпшілік
әдебиеттің алғашқы көріністері («Трахома деген жаман көз ауру», «Жамандату,
қойдұрғы турасында», «Егіншінің қызмет аты ... т.б.). Бұл ... етек жая ... тұсы – үстіміздегі ғасырдың басы, ал нағыз
өркендеген, ... ...... ... ... ... ... де проза жанрын қамтып, әлдеқайда
дами түсуі ХІХ ғасырдың орта тұсынан ... ... ... мен ... ... ... ... ХХ ғасырдың басы – ... ... ... ... ... өз ... ... тұсы. Осы кезеңде проза,
драматургия жанрларына сай белгілер пайда ... әрі ... ... стильдер
жігі айқындала түсті. Сөйтіп, өткен ғасырдың ІІ жартысында қазақтың ұлттық
әдеби тілінің мынадай функционалдық ... ... ... ... ... ... ... ғылыми стиль, ресми-іс қағаздары стилі,
эпистолярлық стиль.
Функционалдық стиль дегеніміз тілдің ... ... ... ... ... кімге арнап жұмсалатындығына қатысты құбылыс
болғандықтан, оның қызметтік сипатын ескерудің мәні зор деп ... ... ... ... ... ... мысалы, А.А. Леонтьев
1) қарым-қатынастық қасиеті (коммуникативтік ... 2) ... ... ... 3) ... ... ... тәжірибесін меңгеру
құралы ретіндегі қызметі, 4) ұлттық мәдени ... ... 5) ... ... ... деп бөледі; В.А. Аврорин тіл: 1) коммуникативтік
(қатынас құралы ретінде), 2) экспрессивтік (ойдыбілдіру құралы ... ... ... ... ... 4) ... ... мен
білім жинау) қызметтерін атқарады деп санайды.
Сірә, қайталап айтсақ, функционалдық стильдерді жіктеуге ... ... ... ... ... ... мәні бар ... керек.
Әрине, ол қызметтерді қалайша айтсақ та (Леонтьевше қарапайым түсіндірме
мәнермен немесе ... ... ... санын азайтып не көбейтсек
те, негізгі ... анық ... және ол ... бір ... ... кейінгілерге) хабарлау, өзгелермен қарым-қатынас жасау және оқырман ... әсер ету ... ... ... қолданыстағы жіктелуін
ажыратуға әбден көмектеседі. Мүмкін, сондықтан да ... ... ... ... стильдер жүйесі бір-біріне ұқсас түсіп жатқанының ... ... ... ... ... ... әдеби тілдің даму барысында оның
қоғам өмірінде қолданылу ерекшеліктеріне, яғни экстралингвистикалық
факторларға ... ... ... да ... ... ... пайда болып қалыптасуына және әрі
қарай баяу не интенсивті дамуында тіл қозғалысының өз ... ... ... – ғылымда «экстралингвистикалық фактор» дегендер басты
рөл атқарады, анықтаңқырап айтсақ, ... ... ... өрісі
функционалдық стильдердің қалыптасуына не өшуіне тікелей ықпалын тигізеді.
Мысалы, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... ғылыми стилінің болуы мүмкін емес. Айталық, орыс тіл мамандары ХVIII
ғасырдың ортасына дейінгі орыс ... ... ... сөз етуге болмайды
дегенді айтады[8. 18б.]. Қазақ тілінің де ... ... ... ... ... жайында ХІХ ғасырдың соңғы ширегінен ... ... тура ... ... құжаттар мен кеңсе-іс қағаздары стилі қазақ
қауымында ХVІІ – ХІХ ғасырларда едәуір қолданылғанын, білеміз. Бұған 1940
жылы проф. ... ... ... из ... ... ССР» (т.
ІV, М. – Л., 1940) деген ... ... ... ... ... орыс империясы кеңсесінен, көрші хандықтармен жазысқан
қағаздары толық дәлел бола алады. Ол ... ... ... ... ... ... (уведомление), «ағламнама»
(донесение), «ғарыз хал» (прощение) деп аталып, бәрі де ресми-іс ... ... ... ... ... бұл жазбалар қазақтың таза
ұлттық тілінде емес, түркі халықтарының мәдени-әлеуметтік өмірінде, соның
ішінде ... ... да ... келе ... «ортаазиялық түркі жазба
(шағатай) тілі» дәстүрін ... ... ... Дегенмен бұл жазбаларда
қазақ тілінің де элементтері орын алғандықтан және ... ... ... қазақтар болғандықтан, бұларды қазақтың ескі жазба
тілінің кеңсе-іс қағаздары стилін танытатын ... деп ... ... Бұл
стиль де жан-жақты талданып, зерттелген емес, тек алғашқы ізденістер ғана
бар [9. ... ... ... ... ... тілдің ресми-іс қағаздары стилін
үстіміздегі ... ... сөз ... Ал ... ... бұрын, тіпті
ертеректен бастап қазақ әдби ... ... ... стилі, ауызша шежіре
стилі деген қосалқы тарамдары болды дей аламыз. ... ... мен ... ... ... ... ... дәрежесінде танып, талдау
жұмыстары әлі жүргізілген емес. Ал ... ... өте ... ... ... бір-біріне қатты әсер ететін, ... ... ... ... ... бір стиль із-түссіз жоғалып кетпейді,
немесе ғайыптан пайда болмайды. Қазіргі ... ... ... бұрынғы стильдік белгілердің ізін таба ... ... ... ...... ... ... «функционалдық
стиль» деп атап жүргенімізді қазақшалай қалсақ, «мақсаттық стиль» немесе
«қолданыс стилі» деген терминдер дәлірек келер еді, ... бұл – ... ... ... сөз ... ... ал әлеуметтік қолданысына
қарай сөз болатын құбылыс, ал әлеуметтік қолданыстың мақсаттары ... ... ... сол ... ... яғни сол мақсаттарды көздейтін
әдебиет түрлерін: көркем әдеби, публицистика, ғылыми, іс ... ... ... ... ... принципті біз де қостаймыз.
Функционалдық стильдердің тарамдала түсуі (түрлерінің көбейе түсуі),
әбден қалыптасып, бір-бірімен айырым ... ...... әдеби
тілге әсіресе ұлттық әдеби тілге тән құбылыстар. Бірақ белгілі бір ... ... ... ... ұлттық жазба дәуіріне дейін де функционалдық
стильдік бөлінісі болған жоқ деуге боламайды. Әрине, түрлері қазіргіден аз
болуы, сипаттама белгілері ... ... ... ... ... ... ... тілі ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан бастап қалыптасты десек, оған
дейінгі әдеби ... ... ... ... және проза түрінде айтылған
ауызша шежіре стилі, ресми-іс қағаздар стилі, эпистолярлық стильдері болды
дей аламыз. Бұл ... ... ... ... (төл) ... тағы заңды,
өйткені ресми-іс қағаздар, яғни қазақ хандарының әкімшілік-кеңсе құжаттары
мен өзгелермен (айталық, орыс ... ... ... ... ... таза өз ... жазылмай, ортағасырлық түркі жазба
дәстүріне («шағатай тіліне») ... ... ол ... ... ... ... ... болғанын түсіну қиын емес.
Ал ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан, әсіресе соңғы ... ... ... ... ... әдеби тілінің едәуір қалыптасып, дами түскені, оның
функционалдық стильдері айқындала түскені мәлім. Ең ... ... ... стильдерді зерттеуде, сірә , мәселеге екі тұрғыдан келу керек
болар: бірі – функционалдық стильдердің ... ... тән ... анықтау, яғни тіл құралдарының белгілі бір ... ... ... тән ... ... зерттеу, екіншісі – тілдік
элементтердің белгілі бір функционалдық стиль ... ... ... стиль деп белгілі бір тілдегі грамматикалық және
синтаксистік тәсілдердің ... ... ... Бір ... ... не жазып жеткізу үшін қажетті тілдік тәсілдерді сұрыптап,
екшелеп қолдану әдісі. Екіншіден, жалпы ... тіл ... ... ... ... барлық саласында пайдаланылады. Осы негізгі қатынас құралын
белгілі бір жүйелікке, нормаға салатын әдеби тіл. Әдеби тіл ... ... және ... ... ... ... Сондай-ақ
жалпыхалықтық тілдің ауызша және жазбаша ... мен оның ... ... (сөз, сөз ... ... қалай қолдану қажет ... ... ... тілдің қолдану заңдылықтарын зерттейтін
ғылым болғандықтан, тілдік белгілердің ... ... ... ... ... ... ... қолдана білудің қоғамдық мәні зор екенін
ашып көрсетеді. Тілдік белгілерді сұрыптап, қолдану заңдылықтары айтылатын
ойдың мазмұнына байланысты ... ... ... ... тіл-
сөз арқылы бейнелейді. Сөз арқылы жеткізілетін ой мен оның ... ... ... ... ... не ... түрінде айтылатын
ойдың түсінікті нақтылы болуына айрықша көңіл бөліп, оның мазмұнын дәл ... ... ... ... ... білудің маңызы да зор ... білу ... ... ... ... ... ... тұжырымдай
отырып, жалпы халықтың қазақ әдеби тілінің тарихи ... ... бес ... ... ... ... болатынын байқатты. Себебі
тіл - оқу, өнер, әдебиет, мәдениет, баспасөз, ... ... ... ... ... ... қағаздар т.б. салаларда қызмет ететін
қоғамның құралы. Осыған ... ... ... ... ажыратылды.
1. Ресми іс қағаздар – кеңсе тілінің стилі.
2. Публицистикалық стиль (газет-журанылының стилі).
3. Ғылыми-техникалық әдебиеттің стилі.
4. Көркем әдебиет тілінің ... ... ... ... ... тілдің функционалдық стилдері, жоғарыда көрсетілгендей,
әдебиеттің белгілі бір жанрына немесе әлеуметтік іс-әрекеттің ... ... ... бір ... ... ... тұлға-тәсілдер
жүйесі. Сөйлеуші немесе жазушы белгілі бір ... сол ... ... ... ... ... тілдік құбылыстар жөнінде
М.Балақаев пен ... ... ... ... ... тіл қызметінің
артуы, тілдің дамуы нәтижесінде жасалады. ... ... ... ... ... тілдің солғұрлым буыны қатып, бұғанасы бекігені
деп түсіну керек” – дейді [10. 11-12б.] ... ... өзге де ... ... ... ұлттық жазба әдеби тілінің де бұл ... ... ... ... ... ... ... ғылыми техникалық), эпистолярлық стильдер және ресми іс-қағаздары
мен кеңсе ... ... деп ... ... оларды бір-бірінен
ажырататын тілдік белгілері болулары керек. Бұлар жөнінде ... ... ... ... ... ... ... келді.
М.Балақаев : «іс қағаздары: қаулы-қарарлар, заң, бұйрық, үндеу, кіріс-
шығыс құжаттарында көріктеу элементтерінің жұмсалу ... ... ... ... ... ... келеді: қаулы етеді, шешім қабылдады,
тапсырылсын, міндеттелсін сияқты дайын үлгілер қолданылады» дейді. ... ... тән ... тілі жинақы, стилі «қатаң», сөздері дәлме-
дәл, тап-тұйнақтай болу, бірізділік және дәлділік деп ... оның ... ... ... сабақтас сөйлемнің басыңқы сыңарлары ойдың
негізгі бөлшегі болып, бағыныңқы сөйлемге ... ... ... ... ... ... ... сөздер болмайды, шартты
белгілер мен қысқартулар көп болады, – деп ... ... ... күшті болады, терминдерді, ... ... ... құрастыруда әдеби тілге және өзіне ... ... ... ... ... ... беттерінде
метафоралық қолданыстар болады.
Көркем әдеби стильдің ерекшелігі эстетикалық қызметте ... ... ... ... фразалар мен мақал-мәтелдерді ... ... алып ... ... ... де жаңаларын жасайды,
өзге стильдердің элементтерін жұмсайды, ... ... ... ... пайдаланады; көркем әдебиетте әдеби нормадан жөнді-жөнсіз
ауытқулар көп ... ... ... ... ... ... ... - деп қорытады зерттеуші [11. 33-38б.].
Функционалдық стильді айқындауды ... ... ... ...... ... Зерттеуші М.Н. Кожина функционалдық стильдерді
шығарманың жанрына я болмаса экспрессиялық ... ... ... ... ... не ... қарай ажырату лингвистикалық ғылым
тұрғысынан негізгі принцип бола алмайды ... ... ... әдебиет
стилін айқындайтын принциптерді өзге тұстардан іздеу керек болар. Айталық,
көркем ... ... ... үстелетін эстетикалық қызметі
оның функционалдық стилін танытатын белгілердің бірі ... ... ... да өзге ... ... қарама-қарсысында немесе фонында
салыстыра қарағанда, оның өзіне тән белгілері айқынырақ ... ... орыс ... ... ... ... көбіненсе ғылыми әдебиет
стилімен, я болмаса публицистикалық стильдерімен ... ... ... ... ... тілдің жан-жақты дамуының басты белгілерінің
бірі – оның стильдік тармақтарының қалыптасуы және саралануы. Қазақ ... де ... ... ... жатады. Әдеби тілдегі ... – оның өмір ... ... “Тілдік стильдердің көп
түрлілігі жалпы халықтық тілдің бірлігіне еш нұқсан ... ... ... ... тіл ... ... қолданылуға тиіс, - дейді
Будагов.
Жан-жақты дамыған әдеби тіл өзінің ... ... ... өмір сүру ... ... ... тілдің әрбір
функционалдық стилі белгілі бір қызметке бағытталады. “Стиль – ол белгілі
бір қатынастың ... ... ... ... пайдалану арқылы, ойды
жеткізу мәнерінің көрінісі” – деген анықтама ... ... ... – ойды,
хабарды жеткізудің әдісі. Ал функционалдық стильдер тілдің осы қызметімен
тікелей байланысты болады. Әдеби тілдің функционалдық стильдері оның ... ... ... ... ... әдебиеттің жанр түрлеріне сәйкес пайда болады.
Осыған сәйкес көркем әдебиет жанрына көркем ... ... ... ... ... ... ... Тілдің функционалдық стильдері –
ең алдымен оның әдебиет жанрына қарай ажыратылған тарамдары [9. 24-25б.].
Қазақ әдеби тілінде көркем ... ... ... стиль,
ғылыми стиль, ресми стиль және ауызекі ... ... ... ... түрлері бар.
Функционалдық стильдердің әдеби тілдегі ролі мен ... ... ... ... тілі ... стильдер жүйесінен тұратындығын, әдеби тіл
тарихы ұғымын сол әдеби тілдің стильдерінің тарихы ... ... ... ... ... ... айтқанда, әдеби норманың
варианттары ... ... ... ... ... тек ... ғана тән,
басқа стиль нормаларына қарағанда үстем болып келетін нормалары болады. ... ... ... ... ... ... ... себепші болады.
Функционалдық стильдердің өзіндік ерекшеліктерінің бар ... ... ... ... ... ... да айтуымыз
керек. Сондықтан оларға топтастыру ... ... ... ... ... белгілердің болуы жоғарыдағыдай стиларалық ... ... деп ... ... ... ... функционалдық
стильдерінің өзара сабақтас болуы кейбір стилистикалық әдебиеттерде
жоғарыда ... ... ... ... ... да ... ... стиль, техникалық стиль, әдеби-публицистикалық ... ... ... ... ... түрлері бар деп айтуына себепші болып ... бұл ... ... ... функционалдық стильдердің бірінің
түрі ғана. Мұндай құбылысты лингвистикада “подстиль” (шағын стиль) деп
атайды.
Әдеби ... ... ... бір-бірімен байланыссыз, томаға-
тұйық күйде емес, керісінше өзара байланыста және қарым-қатынаста болады.
Оларға тән ортақ стилистикалық белгілері де аз ... ... ... ... ... ... стиль деп түсінудің өзі стильдер
жүйесінің осы қасиетінен туындаған.
Сөздің функционалдық түрлерінің әрқайсысына тән ... ... ... сөз түрі ... оның бойынан ең алдымен ... ... ... іздеуіміз қажет.
1. Эмоциялы сөз (эмоциясыз сөз) - ... ... сөз ... сөз) – ... ... сөз ... сөз) – Н/Н;
Ауызша немесе жазбаша болсын, ауызекі немесе кітаби түрде ... ... ... ... және т.б. стиль формасында қолданылсын,
сөздің кез келген түрі жоғарыда көрсетілген белгілерге сәйкес эмоциялы және
эмоциясыз, ... және ... ... және ... ... ... әдеби тілдің функционалдық стильдерін саралау
процесінде осы негізгі белгілерді басшылыққа ала ... сөз ... ... ... ... ... А, С, Н ... нормаланған сөз - “Әдеби стиль”
2. А, С, -Н ... ... сөз - ... ... ... А, -С, Н ... ... әдеби сөз - “Публицистикалық стиль”,
“шешендік сөз стилі”, “әдеби баяндау стилі”, “салтанатты – ... ... ... А, -С, -Н ... ... ... сөз – мысалы, әдеби
норманы игермеген адамның достық хаты.
5. -А, С, Н ... ... сөз; ... ... түр.
6. –А, С, -Н Эмоциясыз нормаланбаған сөз; өте сирек кездесетін түр.
7. –А, -С, Н ... ... сөз – ... ... ... ... іс ... стилі”, “ғылыми стиль” және т.б.
8. -А, -С, -Н ... ... ... сөз – ... ... игермеген адамның ашық хаты, 4-түрге жақын.
Әбеди тілімізде сөздің осы ... ... бәрі ... кең ... 1, 2, 3 және 7 ... ... жиі кездессе, 4, 5 және 8-түрлер
сирек кездеседі. Осы ... ... ала ... кез келген әдеби тілде
функционалдық стильдің 5 түрі бар деп айта аламыз. Олар – ... ... ... ... ғылыми стиль, ресми стиль және ауызекі сөйлеу
стилі. Әдеби тілдің ... ... ... ... ... бір ... әдістің бірнеше стильге ортақ болып келетінін
анықтай отырып, ... ... ... ... ... білудің қазақ тіл білімінде ерекше мәні бар ... ... ... ... ... лексикалық ерекшеліктері
2.1 Ауызекі сөйлеу стилінің лексикалық ерекшелігі
Тілдің лексикалық, грамматикалық тәсілдерді, сөз тудыру, сөз құбылту,
сөйлем ... ... ... ... ... тіл ... ... әр стиль өзінше жұмсайды, сөйтіп өзінше сөз тіркестіру,
синтаксистік форма ... ... ... ... ... ... нәрсе – оның коммуникативтік сипаты. Пікір алысудың ретіне
қарай (диалог, монолог, ауызша, жазбаша ... ... ... ... еңбек, көркем шығарма, газет очеркі т.т.) сөйлеуші тілдік амалдарды
талғап жұмсайды. Және коммуникативтік жағдай, мазмұн ... ... ... де ... ... ... ... қалыптастырылады.
Ауызекі сөйлеу тілін дара стильдік сала деп танимыз. Мұның солай
екендігі, арнайы сөз ... да, ... ... ... айтылып жүр. Бұл еңбектерде жеке сөздер,
грамматикалық ... ... ... ... тән ... ... ара-тұра
ескертіліп отырады. Көпшілік жұрт ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тілінің мәнерін айқын танып ажыратады. Осының
бәрі ауызекі ... тілі дара ... сала ... ... факт ... ... тілінің стильдік мәнерін қалыптастыратын нәрсе ... ... ... ... бұл ... ... ... тән
коммуникативтік жағдай барлық тілдерде бірдей көрінеді.
Ауызекі тіл ... ... ... [12. 3-7б.] ауызекі
сөйлеу тілін қалыптастыратын коммуникативтік жағдайлардың бастылары ретінде
мыналар ... 1. ... айту ... әрі ... мен ... ... отырып қатысуы үстінде болады. 2. Пікір айту диалог түрінде, яғни екі
немесе бірнеше ... ... ... ... 3. ... айту ешқандай
дайындықсыз, емін-еркін әңгіме үстінде құралады.
Осы үш шарт ауызекі ... ... тән ... оның ... ерекшеліктерін қалыптастыруда соңғы екеуінің мәні ерекше.
Тыңдаушы мен сөйлеушінің жүзбе-жүз отырып ауызекі пікір ... ... ... ... ... ... айту ... де болатын жағдай. Бұл
шарт тек ауызекі сөйлеу ... ғана тән ... ... ... ... ... стильдерге де тән. Ауызекі сөздің ... ... ... оның
синтаксистік құрылысына, лексикасына көп әсер ... ... ... ... ... ... тиіс. Осы коммуникативтік талап ауызекі
сөзге сөйлемдердің, сөз ... ... ... ... варианттарының
күрделі ойды білдіретін сөйлемдердің мағыналық ... ... ... (кім келгенін сұрады – кім келді, соны сұрады), осыны
іске асыратын синтаксистік тәсілдерден т.б. көрінеді. ... ... ... ... ... екі ... сөзі) өзара ұштасып,
сабақтасып жатады. Бұл да ... ... ... ... жүруі репликаларды
байланыстыратын синтаксистік тәсілдерден ғана көрініп ... Бұл ... ... тілінің синтаксистік құрылысына тән ерекшелік тудырады.
Сөйлеу тілі адамдардың бір-бірімен ... ... ... онда ... ... функциясы баса
сезіледі.
Сөйлеу стилі белгілі бір ... ... ... қатынас стилі
болғандықтан, ол сөйлеудің ауызша формасымен ... ... ... ... басым келеді. Яғни үйреншікті жағдайда адамдар қысылмай
еркін сөйлейді. Өйткені онда ... ... ... ... ... ... ... тақырыбына сай тұрмыста көп жұмсалатын ... мен сөз ... ... Бұл ...... ... сипат
беріп, оны қарапайымдандырады. Мысалы:
- Денсаулық қалай, мықты ма?
- Жаман емес.
- Қайда дем аласың жазда?
- ... ... ... ... ант ... Құдай ақы, рас. Біздің қатыннан құрт сұрап әкетті.
(Мұстафин).
Жоғарыдағы мысалдардың тақырыбы да, сөйлеу жағдайы да әр басқа. Соған
орай, ... ... ... да ... боып ... ... және
тұрпайы сөздер). Тек лексикасы ғана емес, сонымен бірге, ол сөз үлгілерінің
сөйлем құрылысына, ондағы ... орын ... ... ... ... ... және мәнерлік қасиетін аңғарту онша қиынға соқпайды.
Сөйтіп, сөйлеу тілінің өзіндік ерекшелігін жасайтын айрықша белгісі ... ... ... ... мәнері. Сөйлеу мәнеріне қарай тілдік
единицаларды қолдану өзгешелігі болады. Ол ... ең ... ... байқалады.
Өмірдің барлық саласында сөйлеу тілі кеңінен пайдаланылады, бірақ ... ... және ... жүйенің пайдаланылуы біртекті болып келмейді.
Солай болғандықтан ... ... ... оның ... ... және
стилін ескерген жөн (мәселен күнделікті тұрмыс тақырыбы мен ... ... ... және жиналыстарда, радио мен телевизорда
сөйленген сөз т.б.).
«Тәжірибені жетілдіре ... оған есең ... - ... ... Әкем
ұзақ жылдар бойы осы совхозда шопан болып істеді. Ал, менің де әкенің құтты
таяғын қабылдап алғаныма алты жыл ... ... бері өзім ... артығымен орындап жүрмін. Көрсеткішім де төмен болып көрген
емес. Еңбек жолында талай-талай қиыншылықтар да ... Оған өз ... ... ішінде облысымыздың ауыл-селоларын түгел дерлік аралап,
концерт қойдық. Біздің ... ... ... ... құрылған Торғай
облыстарында болып өнер көрсетуіміз шеберлігімізді арттыра түсті десек,
асыра айтқандық болмас еді. Біз ... екі ... да ... ... ... ... ... біз жөнінде игі тілек ... ... ... ... шаруашылық пен өнер саласы туралы болғандықтан, сол
салаларға ... ... ... ... ... ... қолданылған.
Бірақ жоғарыда келтірілген мысалдардағыдай осында қарапайым, тұрпайы сөздер
мен диалектизмдер кездеспейді. Өйткені радиодан сөйленген сөздер ... ... ... тілдік құралдарды пайдалануда әдеби ... ... ... ... қарапайым түрінің лексикасының ... ... ... ... мен диалектизмдер мен кәсіби сөздер
енеді. Бұлар, әсіресе, алдын ала ... ... ... ауыспалы мағынада қолдану амалы сөйлеу тіліне мәнерлегіштік
әрі бейнелегіштік қасиет береді.
Ауыспалы мағынадағы бейнелі сөздер, сол сөз болатын зат не ... ... не ... ... ... ... ... саналады.
Сөйлеу тілінің эмоционалдық қасиеті басым болғандықтан, бұл ... ... ... көп ... тұрақталған түрлері жұмсалады.
- Түу, ит-ай... Сонша ұмытпай жүр бәрін... (С.Сейфуллин).
- Алда көргенсіз ит-ай. Нәрестедей жаныма аузы қалай барды ... ... ... ит ... сары су ... (Ғ.Мұстафин).
Осы мысалдарды «ит» сөзі біріншіде жағымды ... ... ... ... (жек ... білдіреді. Бұлай қолдану қарапайым
сөйлеу түрі үшін орынды.
Сөйлеу тілінде жұмсалатын ауыспалы мағынадағы сөздер де құрамы ... ... ... тұрпайы және жалпылама қолданылатын сөздер болып
келеді. Ал ... ... м е т а ф о р а ... бір ... ... м ... о н и м и я (аудитория тынышталды); с и н е к д о х а ... ... ... т.б. ... бейнелі жасайтын құралдардың бірі – фразеологизмдер.
Фразеологизмдерге идиом, ... ... ... ... Бұл ... ... ... жағдайда сөйлеу тілі ыңғайында жұмсалады.
- Шіркін, үріп ауызға салғандай екен (сөйлеу тілінен).
- Ит жанды ит ... ғой деп қос ... ... ... ... (Ғ. ... сөз ... тұрақты сөз тіркестері эмоциональды бояуы
жағынан біртекті болып келмеген. «Үріп ауызға салғандай» ... ... ... ... ... ... эмоцияны білдіреді.
Сөйлеу тілінің фразеологизмдері қолдану ыңғайына қарай ... ... ... және ... болып жіктеледі.
Қарапайым фразеологизмдер: «ит жанды», «өзің білме, білгеннің тілін
алма» т.б.
Тұрпайы фразеологизмдер: «ит ... ... ... сиыр су ішсе, бұзау
мұз жалайды» т.б.
Жергілікті ерекшелік сипатындағы тұрақты тіркестер: ... беру ... ... ... ... шығу – тойып шығу; бой қаққан – ... ... ... шопан ата таяғы (қойшылар туралы);
ашық сабақ (мұғалімдер тілінде); эфирге шығу ... мен ... ... ... ... ... құбылыстардың да экспрессивтік және стилистикалық
мүмкіндіктерін жоққа шығаруға ... Тек ол ... ... ... ... сезіледі. Бірақ кітаби-жазба стильдермен
салыстырғанда, сөйлеу тілі грамматикасының экспрессивтік және ... ... Оны, ... ... ... ... болады.
Сөз қайталау тәсілі: баласы бала-ақ екен., түсіндірудей ... ... ... ... ... айтам, расы рас, үлкені үлкен
т.б.
Сұраулы сөйлем:
- Есті пе ең, келді ғой?
- ... ... ... Осында. (Б.Майлин).
Не болмаса:
- Рас, қызбен танысайын деп ем.
- Қайдағы?
- Шәмшия ше! (Б. ... ... Інім енді ... келмейді.
- Келмейді емес, талай жалынды.
- Сұраған соң айтқан шығар.
- Сұраған соң ... ... ... айтыпты.
Немесе:
- Немене, енді кеш қалдым ба?
- Қайдағы кеш! Бәріміз де оқып жүрміз ғой (А.Шәмкенов).
Сөйлеу тілінің ... мен ... да ... ... ол өз ... ... зерттеу обьектісі.
Сөйлеу тілі диалогқа құрылады. Диалог реприкалар тізбегінен тұрады да,
қысқа, тұжырымды болып келеді.
- ... ... ... ... ... қатысушы екі адам. Бірі – сұрақ қоюшы, екіншісі – жауап
қайтарушы. Олар бірінің айтқанын бірі естіп, тез ... Тез ... ... ... ... дауыс ырғағы интонацияға және басқа да
дене қимылдарымен тікелей байланысты. Әсіресе, интонацияның ... ... ... кел» ... ... да құбылтып айтуға болады:
Бүгін келесің бе?
Бүгін келмейсің бе?
Бүгін келесің ... ... ... ... ... ... ... жеңіл бейнеленіп, оңай
түсініледі. Мысалы, «Бейімбет Майлиннің диалогқа құрылған ... ... ... ... ... өте ... берілген.
- Уа кімсіз? ... ... ... ... Ыбыраймыз. ... ... ... ... Жаймысыз? ... ... ... ... Жаймыз. ... ғана ... ... Уа, ... ... Біз – бай,
- Сайлаудан келеміз. Біз – ... ... сап, Күш – ... жүн ... ... Кім ... ... мұнда сайлаудан қуанышты қайтқан Ыбырай байдың ... ... ... ... ... оған тән тілдік тәсілдерді мәнерлі
қолдану арқылы автор өте дәл бейнелейді. Кеше ғана ... ... ... үшін шен ... «Ыбыраймыз, Біз – бай, біз - ... - деп, ... ... ... ... созылмайды. Енді ол соттан қайтып келе жатады.
Мойнына су құйылған, көңілі су сепкендей басылған, ... ол ... Уа ... - ... ... – Он мың ... Жаймысың? - ... ... ... Нең ... ... ... - Нем ... ... ... ... ... ... ... Мен ... ... бе? - ... қайда?
- Білдім ғой. – ... ... ... – Елің ... Арыз ... малай екен. – Күні озған.
- Солай ма екен? - Енді не ... ... ... - ... Не ... - ... ... Ақы ... Мен де ... ... ... құрылысын шебер пайдалану арқылы өлеңнің көркемдік
қасиетін арттыра түскен.
Сөйлеу тілінің ерекше бір түрі – ... ... – бір ... Монологты сөз өте күрделі ойға құрылып, әр түрлі ... ... ... стильдерге тән ерекшеліктер мен заңдылықтар
қатал сақталады. Сондықтан монолог әдеби сөйлеу үлгісіне жатады.
Монологта белгілі бір ... ... ... беру ... ... ... және ... да тақырыптар да әңгімеленеді. Тақырып
аясының осындай кендігінен, монологты сөз ... ... ... ... ... жиналыста, радио мен ... ... ... т.б. ... сөз [6. ... бірге радио мен телевизордан сөйлеудің басқа да жаңа формалары
қалыптасты: радиоинтервью, телеинтервью және радиорепортаж, ... Бұл ... ... ... ... айрықша. Мысалы, интервьюді
алатын болсақ, оның құрылысы диалогқа ... ... ал ... ... ... ... ... диалог ретінде жүруі реприкаларды байланыстыратын
синтаксистік тәсілдерден ғана көрініп қоймайды. Бұл ... ... ... да әсер ... сөз ... ... ... оған бір пікірді мойындатуды
немесе істі міндеттеуді мақсат етеді, немесе естіген хабарынан туған әсерді
түрліше ... ... ... ... ... орай ауызекі сөздің
құрамында экспрессивті, ... ... ... ... ерекше көп
жұмсалады, бұл сипаттағы лексика мен грамматикалық формалардың тек ауызекі
сөзде ұшырайтындары көп.
Эмоциялықпен ... ... ... тілінің синтаксистік құрылысына әсер
ететін тағы бір жай бар. Ол сөйлеу үстінде көрінетін полимикалық ... ... ... ... ... екінші жақтың оған қандай жауап
қайтаратынын, әсіресе оның қарсы пікірде болуы мүмкін ... ... ... ... ала ... сөз құрайды. Репликаның тек пікір білдіріп қана
қоймай, тыңдаушының қарсы ... ... ... ... алуы ... әсер ... ... сөйлеу тілінде полемикалық сипатты
білдіретін ... ... ... ... ... ... болады.
Пікір алысу – творчество. Адам сөйлегенде ... ... ... ... ... жетегінде қалып қоймайды, сөзін
түрлендіріп құрай, тыңдаушысына тартымды болу жағын қарастырады.
Ауызекі ... ... ... ... түрлі параллель амалдар көп
ұшырайды. Және, бір қызығы, функция жағынан параллель келетін бұл ... ... ... бола бермейді. Мысалы, құрмалас сөйлемге кейбір
жай сөйлемнің түрлері параллель ретінде жұмсалады (Айтпады, себебі ұялды:
Айтпағаны – ... ... ... жай ... ... ... амал ... жұмсалатыны да бар (Мен кеше келдім: Менің кеше
келгенім бар). Осындай сөз ... ... ... ... ... ... ғана тән ... ауызекі сөйлеу мәнерін
қалыптастыратын ... ... ...... қылды, сұрады – сұрау
салды, сұрау қылды, той жасады – той берді т.т.
Келтірілген ... ... ... ... ... ... ғана ... деп түсінбеу керек, ауызекі ... ... ... эмоциялылыққа, ықшамдылыққа талпынуы лексикадан да айқын
байқалады. Әр жердің кәсібіне, тіршілігіне ... ... өзі ... ... ... өлмелі, шам көру, еті тірі, құшырлану, ... ... т.т. ... ... ... ... ... сөйлеу тілі көптеген сөздерде ерекше мәнде қолданылады. ... ... ... ... ... соқыр деген сөздердің мына төмендегі
жұмсалысы дәлел: Қайырсыз ит қой, ... ... ... ... ... осы ... ... жіберген ақшаға қарап отыр ма екен! Біз ... ... ... ... ... ... шам көріп, Есімбек Шұғаны жаман сөкті.
Шынында да байдың үйі бар ... ... ... ... соқыр тиын ақша бере
білмейді екен. Шұға шын ауруға айналған соң, ... ... ... ... ... ... ... жұмсалу жағдайы
кейде әр түрлі стильде ерекше өріс алатынын байқатады.
Сөйлеу ... ... ... негізінде пайда болған
лексикалық, грамматикалық ерекше фактілер немесе ортақ амалдардың ерекше
жұмсалуы ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілі – ауызекі тіл деп аталатын жалпы стильдік ... ... ... ... көпшілік алдында сөйленетін публицистикалық
(шешендік) сөз, лекция, баяндаманың тілі, радио, телевизия ... ... тілі ... ... ... бір ... ... байланысты
жазбаша ғылыми стильдің элементтері орын алады, екінші жағынан, пікір
тыңдаушысымен жүзбе-жүз ... ... ... ... ... тән лексика, синтаксистік тәсілдер басым ... Осы ... ... тілі мен лекция, баяндама ... ... ... тіл деп ... ... топ ... ... негіз болады. Ауызекі
тіл ортақ сипаты бар біртұтас стиль болғандықтан, лингвистикалық ғылым әр
уақыт оны ... ... ... ... ... жүр.
2.2 Ресми іс қағаздары стилінің лексикалық ерекшелігі
Ауызекі сөйлеу стилінен басқа, функционалдық стильдердің ... ... атты ... «кітаби жазба стильдер» деп атаған
стильдің түрлері бар. Олар әр саладағы ... ... ... іс-
қағаздар мен ресми стиль, публицистикалық стиль, ғылыми стиль және көркем
сөз стиліне ... ... ... ... ... ... бөліне бастауы қоғамдық ой-сананың ... ... ... ой жоғары болса, соғұрлым ұлт тілінің маңызы артады. Бұл
тұста, күнделікті сөйлеу мен ... ... ... айқындала түседі.
Кітаби-жазба стильдер жалпы халықтық тілдің жазбаша ... ... да, ... ... ... Бұл ... қатынастың
жазбаша формасында жиі жұмсалатындықтан мұнда ... ... ... ... стильдер сөйлеу стиліндей тікелей қатынас жасауда
көрінбейді. Сондықтан, онда қаралатын ... заң ... іс ... документтер және басқа да осылар сияқты қоғамдық маңызды мәселелер
жан-жақты толық қамтылып, логикалық жүйелілікті бұзатын ... ... ... дәл ... ... ... ... кітаби-жазба стильдердің
бәріне бірдей қойылады. Бірақ ол ... ... қай ... ... ... ... қатал ескеріліп, өздеріне тән сөз
қолданылу заңдылықтары сақталады. Мысалы, ғылымда терминдердің ... ... ... ... ... мәнді сөздердің жиі
пайдаланылуы заңды құбылыс. «Әр стильдің өзіне тән ... ... ... ... ... ... ортақ белгілері де
болады. Мұндай ортақ белгілер ресми, ғылыми және ... ... Ол ... ... тіл құралдары әдеби
нормаға сай қолданылады. Ал, сөйлеу тілі мен ... ... ... ... ... халықтың тіл байлығы сарқа пайдаланылады».
Іс қағаздары мен ресми документтер тілінің ерекшелігі онда ... ... бір ... ... ... ... мән беріледі. Өйткені іс
қағаздары да, ресми документтер де ерекше қатынас құралы ... ... ... ... әр ... ... ... жазу үлгілері жатады. Іс
қағаздары белгілі бір форма бойынша жазылады. Ол ... ... ... ... іс ... ... өтініш, сенім хат, қол хат,
анықтама, мінездеме, шақыру билеті, хабарландыру, протокол, қатынас қағазы,
акт, рапорт т.б. Іс ... ... ... белгілі бірыңғай
сөздері мен сөйлем үлгілері болады. Іс қағаздары көбінесе, сол үлгі бойынша
жазылады.
Ресми ... ... ... және ... ... жағынан іс
қағаздарынан біраз ерекшелігі бар. Ресми қағаз белгілі бір қалыпқа түсіп
отырады, онда сөз ... ... ... ... стильде көбінесе заң,
устав, үкімет органдарының қаулылары, халықаралық ... ... ... ... ... документтерде саяси публицистикалық лексиканың,
әкімшілік терминдерінің қолданылуы басым келеді. Мысалы, ... ... ... ... ССР ... Советі Президиумы да қолдап, 1963 жылы
24 ноябрінде аталған қылмыстылар үшін ... ... ... ... ... Бұл указ ... бұдан былайғы жерде ... ... ... үш ... дейінгі мерзімде бас бостандығынан ... ... Осы ... ... құрылысы жағынан жалпы жазба тіл
нормасынан ауытқушылықты байқамаймыз. Ал, лексикалық ... ... ... ... заң орындарына тән арнаулы сөздер мен сөз ... ... өмір ... келе ... әр дәуірі өзіндік даму
ерекшелігімен тарихта ... ... ... ғасыр ғылыми техникалық прогрестің
жедел қарқынмен дамуымен есте қалса ХХІ ... ... ... ... даусыз. Тіл білімінде ақпаратты дәл, ... тура ... ... тіл ...... іскери стиль.
Қажетінен туып, өз алдына орныққан бөлек жүйе болып ... ... ... әр ... ... ... жазу ... жатады. Іс
қағаздары белгілі бір форма бойынша жазылады. Ол ... ... ... ... іс ... ... ... сенімхат, қолхат,
анықтама, мінездеме, шақыру билеті, хабарландыру, протокол, ... ... ... ... ... бұйрық, есеп т.б. жатады. Іс қағаздарының
әрқайсысының бұрыннан белгілі бірыңғай сөздері мен сөйлем ... ... ... ... сол үлгі ... жазылады. Мұндай қағаздарды жазу
онша қиынға соқпайды. Ол ... ала ... ... ... ... стильдің көлем, мазмұн және жазылу ... ... ... ... ... бар. Ресми қағаз белгілі бір ... ... ... онда сөз қолданысы ерекше болады. Ресми стильде
көбінесе заң, устав, үкімет органдарының қаулылары, ... ... ... ... келісім, нота, үкімет хабарлары жазылады.
Мұндай мемлекеттік ... ... ... терминдерінің қолданылуы басым келеді. Мысалы, ... ... ... ... ССР ... Советі Президиумы да қолдап, 1963
жылдың 29 ноябрінде аталған ... үшін ... ... ... указ қылмыстарды жасаған адамдар үш жылға ... ... ... ... ... ... ... Осы мысалда сөйлем
құрылысы жағынан жалпы жазба тіл нормасынан ... ... ... ... ... ... түседі. Мұнда заң орындарына тән арнаулы
сөздер мен сөз тіркестері қолданылған.
Ресми стильге жататын мемлекеттік документтер жанр және ... ... ... болып келгенімен, олардың барлығына ортақ жалпы сипаты болады.
1. Белгілі бір қалыптасқан үлгіде, баяндау тәсілімен жазылады.
2. ... ... ... ... ... мен ... терминдер, қысқарған сөздер) өзгеше болып
келеді.
3. Ойдың логикалық ... ... ... ... ... қатар, экспрессивті, бояулы тілдік құралдар қолданылатын
кейбір текстер де бар. ... ... ... ... қалаларды
және жеке мекемелер мен белгілі қоғам қайраткерлерінің ... ... ... ... Құттықтау текстерінің қайсысы болса да жігер,
қуатқа толы, жақсы, тілектер айтылып, жылы сезіммен жазылады. ... ... ... сөздердің қолданылуы заңды құбылыс.
Ресми-іскери стильдің негізгі мақсаты – іскери ақпаратты дәл ... ... ... оның ішкі ... ... ... ... ақпаратпен жұмыс істейтін іс жүргізушіге көп көмегін
тигізеді. Әдеби тіл ... ... ... тіл біліміндегі стиль,
стилистика, функционалдық ... және оның ... ... ... жасалуы қажет.
Әлемдік лингвистикада сөйлеу стилі, іс қағаздары стилі мен ... ... ... ғылыми стиль және көркем әдебиет стилі деген
тармақтар (термин-атаулар ... үшін ... ... ... ... қалыптасқандығы мәлім. Осы көрсетілгендердің ... ... ... ... дегеннің термин-атауы да тұрақтала қоймаған.
Мәселен, В.Виноградов ... ... ... дегендерді қатар пайдалана отырып, официально-документальный стиль
деген атауға ... оның ... ... «При ... таких
важнейших общественных функций языка, как общение, ... и ... бы быть в ... ... ... ... разграничены такие стили:
обиходно-бытовой стиль, (функция общения); обиходно-деловой, официально-
публицистический и художественно-беллетрический (функция ... ... өз ... ... ... ... «официально-деловой стиль» деген атау ұсынады [8. 87б.]
«Қазақ тілінің стилистикасында» «іс-қағаздары мен ресми стиль» ... ... Ал ... ... ... ... ... «ресми іс-
қағаздарының тілі», «ресми іс қағаздары не документтер ... ... ... тіл» ... ... ... ... байқауымызша,
біріншіден, зерттеулердің негізінде ресми-іскери бағытта, хабарлау
функциясы үшін ... ... ... ... бір стильдік
тармақтардың бар екендігі анық. Бұған әр алуан болса да атаулардың ... Ал, ... осы ... ... үшін ... бір терминдік
атаудың қалыптасуына себеп – ресми-іскери стильдің ... ... ... ... ... функциясының, стильдік жіктемелік белгілерінің
қандай аяда қолданылатындығының белгілі бір мақсат үшін ... ... ... ... ... ... ... «Тіл білімі сөздігінде» берілген. «Ресми іс-қағаздар
стилі – құқықтық қатынастар – заң ... және ... ... саласында
қолданылады (қара стиль). Құрамынан мынадай стильдік топтар ... ... заң ... (заң, жарлық, азаматтық және қылмыстық актілер,
жарғылар); б) ... (акт, ... іс ... арыз,
мінездеме, өмірбаян, сенімхат, қолхат); в) дипломатиялық (нота, меморандум,
коммюнике, келісім, конвенция). Ресми іс ... ... тек ... ... ал ... ... жиналыста айтылатын сөз, арнайы жиындарға
баяндама, қызмет диалогы жатады. Іс туралы сөйлеуде ... екі ...... және ... Мыс. анықтамада – ақпарат,
бұйрық қағазында – жарлық ету, хаттамада ақпарат ...... ... - ... ... ... іс ... стилі анағұрлым айқын
белгісі-тілді стандарттаудың жоғары дәрежеде болуы, ал ... ... ... ... ... ... ... жақтары бар: біріншіден, бұған
дипломатиялық тармақ қосылған, екіншіден, ресми-іскери тілде ақпараттық
функция бар ... ... Ал ... ... ... ... ... түрі дегеніміздің өзі – жазбаша мәтін, яғни баяндама,
мәжілісте сөйлеулер алдымен жазба ... ... ... ... ... яғни
баяндама, мәжілісте сөйлеулер алдымен жазба түрде ... ... ... яғни олар қалай болғанда, кейін ауызша түрде жүзеге ... ... ...... ... өндірістік, әкімшілік, қоғамдық
қызметтерде және халықаралық қарым-қатынастарда ... ... ... факторлардың ықпалымен қазіргі кезеңде
ішкі тармақтарының (подстильдерінің) тарамдалуы, стильдік ... ... ... ... ... ... ... отырған функционалдық
стильдердің бірі.
Еңбек қарым-қатынастары, басқару қызметі күрделіленген, ақпараттар
ағыны барынша ұлғайған қазіргі заманда ресми іс ... ... ... ... ... т.б. ... ... ресми-іскери стиль түрлері
ажыратылып жүр. Бірнеше ғалымдар еңбектеріндегі кең ... ... ... , ... ұйымды басқару, яғни әкімшілік мәселелеріне
қатысты ресми құжаттардың (өтініш, бұйрық, ... ... ... ... іс парағы және т.б.) басқару ... ... ... ... ... ... ... заң және
т.б.), сондай-ақ жеке ... мен ... ... ... қарым-
қатынастарды реттейтін құжаттардың (қолхат, кепілхат, мәмілешарт, келісім,
сенімхат, жіне т.б.) ... сан ... ... мен ... мен ұйымдардың, министрліктер мен ведомстволардың сыртқы қарым-
қатынастарын ұйымдастырып, реттеп отыратын ... ... ... ... хат, шақырухат, жауапхат, бекіту хаты, халықаралық
хат) тәрізді үлгілері бар. Олар ... ... ... органдарының басқару-
реттеу қызметіне қатысты құжаттар», ... ... ... және ... органдарының ұйымдастыру, өкім шығару қызметіне
қатысты құжаттар» ... ... ... ... отыр» [13. 5б.]
«Деловой стиль – это совокупность языковых средств, функция которых ... ... ... ... т.е. ... между органами государства, между организациями или внутри них,
между ... и ... ... в процессе их производственной,
хозяйственной, юридической деятельности.
1. Широта этой сферы позволяет различать по меньшей мере три ... ... ... 1) ... ... как его часто именуют), 2) юридический (язык законов и
указов) и 3) дипломатический» [14. ... ... ... ... қызмет тілі ерекшеліктерін
білдіру ... олар ең ... ... (акт, ... хат, ... ... және т.б.) сондай-ақ дипломатиялық құжаттар»
[15. 11б.]
«...Для делового языка ... ... ... область правовых
отношений – сфера управления. Но при этом ... ... ... ... в ... ... с гражданами и
организаций и между хозяйствующими субьектами. В этой ... и ... ... ... ... дипломатическая, законодательная и
обиходно-деловая...» [16. 108б.]
«Іс ... ... бір ... бойынша жазылады. Ол форманың түрлі
үлгілері болады. Кеңсе іс қағаздарының үлгілеріне өтініш, сенімхат, қолхат,
анықтама, мінездеме, акт, ... ... ... ... есеп т.б.
жатады» [2. 25б.]. Бұл еңбекте тек кеңсе ... ғана ... ... «ресми-іскери стиліне нені жатқызып, нені
жатқызбау керек деген мәселеде әр түрлі пікірлер» бар ... ... ... «ХІХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... құжаттардың тілін зерттейді, яғни осы аталғандарды
ресми іс қағаздары үлгілерінің ... ... ... зерттеуші Р.Сыздықова XVIII ғ. мен ХІХ ғ. І жартысында әкімшілік,
билік өкілдерінің, ... ... ... ... «әр қилы ... мен хаттары (орысша прошение, уведомление, донесение деп аталатын
документтер мен ресми хаттар)» болғандығын көрсетіп, ХІХ ... ... ... тілдің бұйрық-жарлық, циркуляр, указ, үндеу ... ... ... ... бар ... де айтарлықтай рөл атқарды.
Ғалымдар ресми-іскери тілді мәтіндік жағынан қарастыра келіп, жанрлық
тұрғыдан төмендегідей тармақтарға ажыратуды ұсынады: ... ... ... ... ... ... хат-хабарлар,
дипломатиялық және заңнамалық құжаттар. Ал ... ... ... ... кеңсе іс қағаздары подстилі және дипломатиялық подстилі бар
екендігін білдіреді. ... ... ... ... ... распадается на собственно законодательный и
канцелярские подстили, иногда выделяют еще и ...... ... ряд ... ... кодекс, устав, инструкция, договор,
приказ, акт, ... и т.д. ... ... дифференциация в
этом отношении в речи ярче и определенно. ... ... ... тематикой содержания документа и узкой сферой бытования. Так,
например, стиль «Устава ... ... РФ» ... от ... ДПР» ... в виду ... не в ... а в языке – и не
только ... То же ... ... ... о ... ... и ... соглашения. Стилевые различия обноруживаются и в
зависимости от функционального ... ... ... ... и от ... ... ... [8. 53б.]
Демек, функционалдық-стильдік шоғырланудың шеңберінде қарағанда, әрбір
функционалдық стильдің ішкі ... ... – осы ... іргелі
тұстарының бірі. Функционалдық стильдердің әрқайсысы-инвариантты ішкі жүйе,
ол әрі қарайғы ішкі тармақтарға ... ... ішкі ... ... ... ... сай ... түрлер, үлгілер болады, олар тұтаса
келіп, ... ... әр ... ... жұмсалуын
қамтамасыз етеді.
Шын мәнінде өтініш, арыз, бұйрық, сенімхат, хаттама, ... және ... ...... ... ... ... Бұндай түрлерді
текстотип, жанрлық түрлер деп атау бағыты бар. ... ... ... ... ... анықтамасын атай қоймайды.
Мәтін типінің бір ұтымды жағы – жазбаша немесе ауызша ... ... ... олар үшін ... функционалды және жағдаяттық ерекшелік,
бірыңғай қолданылатын тілдік құралдардың тұтас жүйесі тән ... ... ... ... ... ... ... қарағанда,
мәселен, өтініш, арыз, рапорт бір мәтін типіне жатады. Өйткені олар үшін
функционалдық ... ... ... ... және ... ... бірізді.
Осыған байланысты ресми-іскери тілдегі барлық түрлерді функционалдық,
ситуациялық ерекшеліктері, қолданылатын ... ... ... дәл ... ... келтірілген анықтама, топтастырулардан байқағанымыз
бірізділік жоқ, әрқайсысы әр ... ... тіл ... ... ме, жоқ жанр ма, түр ме, ... па? ... стильдің көпшілік
мақұлдаған анық үш түрін байқауға болады: заң стилі, ... ... іс ... ... ... ... ... функционалдық стильдерінің бір
тармағы – іс қағаздар ... ... ... ... Іс ... стилі
қалыптасу кезеңдері жағынан алып қарағанда ең жас стильдердің бірі болып
саналады. Осылай десек те, іс ... ... ... бірнеше ғасырлық (XVII
ғасырдың ІІ-ші жартысынан бастап) тарихы ... ... даму ... өтіп,
әдеби тілдеріміздегі доминант стильдің біріне айналған.
Кеңес дәуірінен бұрынғы іс ... ... даму ... ... С.Исаевтың, Б.Әбілқасымовтың қазақ әдеби
тілінің тарихы жөніндегі еңбектерінде XVIII ғасырдағы қазақ даласында
қолданылған қазақ ... ... ... ... және орыс ... ... хаттары (эпистолярлық түрде) мен
1870-1882 жылдары Ташкент қаласында алғаш ... ... ... ... 1882 жылы Омбы ... дүниеге келген. “Дала
уәлаятының газеті” басылымдарының іс қағаздар даму тарихы, олардың ... әр ... ... ... болып келді. Ол жұмыстардың қай-
қайсысы да іс қағаздар тілінің даму барысында, оның әр ... ... мен ... ... ... ... кейбір тілдік
үлгілердің іс қағаздар тілінде тұрақтану процесін көрсету, сол арқылы ... ... ... заңдылықтарын материалдарының негізінде болған
жаңалықтар мен өзгерістердің кейбір көне ... ... ... мақсат еткен.
1972 жылы Н.Ерғазиеваның “Формирование и развитие официально-деловой
речи в казахском языке” атты зерттелген кандидаттық диссертациясы ... ... ... ... ... ... бір тармағы болып саналатын іс
қағаздары ... ... ... ... мен дамуы, грамматикалық құрылым
формаларына талдау жүргізу әдістері басты назарға алынып, ... ... іс ... ... тән ... ... ... әсіресе кеңес дәуіріндегі даму кезеңдеріне кеңінен тоқталған
[18. 29б.].
Әдеби тілдің ... іс ... ... басқа стиль түрлері ... ... ие ... Ресми іс қағаздар стиліне тән ... ... ... ... және ... ... ... бермейтін
өзіне тән стилистикалық ерекшеліктердің бар ... ... орыс ... ... “Дифференциальные признаки официально-делового
стиля на синтаксическом уровне”, ... ... ... ... ... ... мен дамуы” атты зерттеу еңбегінде іс қағаздарын
қазақ тілінде жүргізудің патшалық Ресей мен ... ... ... елеулі айырмашылық бар екендігі жөнінде көрсеткен еңбектері бар.
Б.Әбілқасымов “ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... атты
еңбегінде қазақ ресми іс қағаздарының тілдік қорларын екі түрлі арнадан
толықтырғанын айтады. Бірі – сонау көне ... бері ... келе ... жарлықтары және басқа да ресми құжат үлгілері.
Екіншісі – ... ... ... ... қол астына кіруімен
байланысты, қазақ тіліне аударылып ... орыс ... ... ... ... ... десе [17. 137б.], ... Е. Жанпейісовтар “Стиль и язык, синтаксические особенности
документов того времени отражали систему среднеазиатского ... ... ... ... [19. ... ... құжаттар тілін кітаби лексикасына жатады деген
пікірді айтады. “Книжный язык был характерен также для ... ... ... и ... ... В этих ... часто употреблялись слово арабского и ... ... ... ... стилистические формы деловых документов,
обычных письем ХІХ века строились по образцу ... ... ... времени” [20. 27б.]
Іс қағаздары-басқару қызметіндегі ... бір сала – ... және ... ... етуі ... ... түрлі
шешімдері басқару істері, атқарған қызметі іс қағаздарынан айқын көрінеді.
Сондықтан, халық шаруашылығын басқаруды ... оны ... ... онда ... мен ... істеудің қаншалықты ғылыми негізделгеніне
тікелей байланысты. Іс қағаздарын жүргізу – ... ... ... бірі ... табылады. Іс қағаздарын қазақша жүргізу мемлекеттік
тіліміздің құндылығын арттырып, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... рөлінің зор екенін көрсетеді.
Ресми іс қағаздары стилі ... ... ... ... стиль, іс қағаздар
стилі деп те айтыла береді. Ал, іс жүргізу - ... ... мол, ... Ол әлеуметтік-лингвистикалық біліктілікті, дайындылықты, жан-жақты
білімдарлықты талап етеді. Бұған іс жүргізудің ... ... ... болып
келуі толық дәлел.
1. Әкімшілік – кеңсе саласындағы іс жүргізу - өз сөзімен, өз ... Оған ... ... акт, ... ... ... ... сенімхат, қолхат т.б.
2. Дипломатия саласы бойынша іс жүргізу - өз сөз ... оның ... ... ... ... ... ... Құқық саласындағы іс жүргізу де өз сөзімен өзінше ерекше. Бұл сала-
іштей ... ... ... ... заң, ... ... ... актілер, жарғылар.
4. Ресми-құжат саласындағы ресми іс ... ... ... актілер, директивалар, нұсқаулар, кеңсе іс жүргізу, хат
жазулары.
Жоғарыда аталған әр өмір ... ... іс ... ... ... Мысалы, мұнда әр түрлі белгілер мен сандарды,
географиялық атауларды, мекеме, ұйым, кәсіпорын атауларын бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... куәлік, хаттама, еңбек келісімі т.б.) және қалыпқа салынбайтын
(стандарт ... ... ... ... ... ... т.б.) болып 2-ге бөлінеді. Ресми кеңсе сөздері жаттанды ... ... ... ... сөздер (языковые стандарты) ... ... ... ... ... сөздер (мәселе, іс шара т.б.)
сияқты тілдік ерекшеліктерінен таныс болуы шарт.
Осы ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... и
канцеляризтов – это стабильность и шаблонность выражении шаблоны и
стандарты ... ... ... ... “Шаблон” в деловой документе чаще
всего не враг, а помощник, так как он ... ... ... ... общепонятнее выразить мысль. Следовательно, то, что принято называть
“канцелярским штампом”, есть вполне оправданная и даже необходимая примета
определенной функционально – ... ...... ... ... іс ... стилінің ерекшелігі, онда фактілер дәл көрсетіліп,
бір ізбен жүйелі жазуға айрықша мән беріледі. Өйткені ресми құжаттар ... ... ... болып саналады. Бұл стиль – ел ... ... ... байланысты. Себебі, қазіргі ... ... ... фирмалардың жұмысындағы жемісі мен жеңісінің бір
ұшы осы ресми іс қағаздарын жүргізуші мамандарға да байланысты. Оған дәлел:
“Деловое ...... не для ... ... вызвать восхищение
читателя, деловое письмо должно его убедить и победить” [22. 78б.]
Ресми стильге жататын басқару ... ... ... қызметіне
қатысты құжаттар және басқару, ұйымдастыру, өкім шығару қызметіне қатысты
құжаттардың жанр және мазмұн жағынан әр ... ... ... ... ортақ жалпы сипаты болады. Қалыптасқан үлгіде баяндау тәсілімен,
бейтарап қалыппен, ресми түрде, мүмкіндігінше сөз ... аз және ... ... Көп ойды аз ... және ... тілмен жеткізуге тырысу
керек.
Оған дәлел ретінде П.В.Веселовтың іс қағаздар жөніндегі тұжырымдарын
келтірейік. “Язык ... ... ... ... особенности:
нейтральность тона изложения, неличный характер изложения, унификация
(трафаретизация) типизация ... ... и ... ... ... ... речевых средств, высокая степень
повторяемости частности отдельных языковых форм на ... ... ... ... ... десе [22. ... тілі стилистикасының авторлары”. Іс қағаздарының әрқайсысының
бұрыннан белгілі бірыңғай ... мен ... ... ... ... ... үлгілеріне өтініш, сенімхат, қолхат, анықтама, қатынас ... ... ... есеп т.б. ... Ал ... ... көлем, мазмұн және
жазылу формасы жағынан іс қағаздарынан біраз ... бар. ... ... қалыпқа (штампқа) түсіп отырады, онда сөз қолданысы ерекше болады.
Ресми стильде көбіне заң, устав, ... ... ... ... ... ... шарт, келісім нота, үкімет хабарлары жазылады”[2.
24б.].
Жеке функционалдық ... деп ... іс ... тіліне тән
үйреншікті айналымда ... сөз ... сөз ... ... тілдік
ерекшеліктер, қалыпқа түскен (тілдік синтаксистік) құрылымдар іс ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері туралы айтқан кезде, жиі
қолданыстағы етістіктер немесе ... ... ... ... ... ... аяқтау, қамтамасыз ету, баяндау, мәлімдеу, хабарлау,
тыйым салу, ... ... ... ... ... ... лексикалық
сөздерді немесе тіркестердің осы стильдегі қолданылу сипаты сан қырлы екені
байқалады. Басты бір ... ... ... аударту, ескерту, өтіну,
бұйыру, шақыру, ... ... ... ... бүгінгі іс қағаздар тілінде жиі көрініс беретін жедел, тез
арада, маңызды, негізгі, басты, ... ... ... жеткіліксіз,
жалпы, жоғары, ең жақсы, сенімді, нақты сияқты лексикалық сөздер екі жақты
мәдени экономикалық келісімдер сияқты ... ... ... ... ... М. Т: “Іс ... мен ресми документтер тілінің
ерекшелігі, онда факті дәл көрсетіліп, бір ... ... ... ... мән
беріледі. Өйткені іс қағаздары да, ресми документтер де ерекше ... ... ... саналады. Кеңсеге қатысты қағаздар және ... ... орыс ... ... Үкімет хабарлары, жоғарғы Совет
Указы, устав тәрізді мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінде қолданылып жүрген
қалыптасқан сөз орамдарының көпшілігі орыс ... ... ... ... қызу ... ... қызмет, қызмет көрсету, жүзеге асыру,
қамтамасыз ету, күшінде қалдыру, қол ... ... кең жол ашу, іске ... ... алғыс жариялау т.б.
Мұндай сөз орындары іс қағаздары мен ... ... ... ... ... ... ол қағаз үлгілеріне кеңселік сипат береді.
2.3 Публицистикалық стильдің лексикалық ерекшілігі
Публицистика ... publikus – ... ...... ... ... мәселелерді талқылау деген ұғымда жұмсалады.
Публицистикалық стиль қоғамдық талапқа сай жазылған шығармалардың
негізінде қалыптасады. Белгілі бір ... ... өз ... бөлек
стиль болып қалыптасуы қоғамдық сананың өскенін, артқанын көрсетеді. Тілдің
басқа стильдері сияқты ... ... ... болып келмейді.
Бірқатар лингвистер публицистикалық стильдің жазбаша ... ... ... газет, журналдардағы мақалалар, томфлет, очерк т.б. шығармаларды,
шешендік сөздерді публицистикалық ... ... ... ... ... бір стильге тән деп ... ... ... мен
фигуралар, тілдік қолданыстар мен синтаксистік құрылымдар бірнеше стильде
бірдей кездесе ... ... аз ... Оның ... ... тіл жоғары
дәрежеде дамыған кезде оның функционалдық стильдері бір-біріне әсерін
тигізіп отырады. Бір ... тән ... ... ... ... ауысып,
өнімді қолданыла бастайды. Бұл құбылыс стиларалық диффузия деп ... ... ... ... бар және ... ... Мысалы, көркем
әдебиет тілінің стильдік белгілерінің толыға, айқындала түсуінің бір
белгісі ... ... ... қазіргі қазақ көркем прозасындағы
публицизм көрінісін алады.
Әдеби ... ... ... ... ... қарым-қатынаста
болатындығы туралы біз ілгеріде айтқан болатынбыз. Оның себептерінің бірі
стиларалық диффузияға байланысты болса, ... ... осы ... дейін
әдебиеттің әр жанрына тән ... ... ... деп
есептейміз.
Әрбір функционалдық стильге тән лексикалық ... ... ... ... ... Бұл – ... ... Бұл
ерекшеліктерсіз функционалдық стильдердің саралануы да мүмкін емес. Ол
ерекшеліктер функционалдық стильдердің барлығына ... ... ... бір ... ... ... лексикалық және грамматикалық
белгілері аз болған жағдайда, сол ... ... тән ... ... құру ... ... алу ... жүр. Мұны текст жасауға семантикалық-құрылымдық ... ... ... үш ... стилінің семантикалық-құрылымдық
ерекшеліктері М.Н.Кожинаның еңбектерінде көрініс тапқан. Мысалы, көркем
тексте – ... ... ...... ресми тексте – қатаң
ресмилік пен дәлдік болып келуі – ... ... тән ... Ал ... ... ... ерекшеліктеріне тоқталған
кезде, оны бір ғана негізгі белгі ... ... ... ... емес
екендігін көреміз. Бұл ... ... ... ... ... ... өзіндік белгілері оның атқаратын қызметіне
тілдік единицаларды қолдану мүмкіншіліктеріне, грамматикалық құрылысына,
текст құру ерекшеліктеріне сәйкес ... ... тән ... ... - ақпарат, үгіт-насихат
және әсет ету. ... ... ... ... мен белгілері публицистикалық стильдің қазметтерімен тікелей
байланысты.
Публицистикалық шығармалар тілінің негізгі ерекшеліктері мыналар:
1) берілген материалдың деректілігі және ресми деректермен ... ... ... ... ... ... берілген материалдың оқырманға әсерлігі.
Кез келген сөздің стилистикалық белгісі оның ... ... ... ... ... әдеби тіліміздің ... ... ... ... тек сол ... төл ... ... сөздер тобы қазіргі қазақ тілінде жиі ... ... ... ғылыми стиль меншігі болып саналса, ресми құрылымдар
ресми стиль тілінде қолданыс ... және ... ... ... ... ақпараттық сипатта болады.
Мысалы, Өткен он ай ішінде ішкі істер органы қазметкерлері тарапынан
жасалған 152 қылмыс тіркеліпті. Таратып айтар болсақ, ... ... 4 ... ... ауыр ... салудың 7 фактісі, зорлаудың 5
фактісі, тонау мен қарулы шабуыл жасаудың 6 фактісі, ұрлық, пара алудың ... ... 111 ... түрлі мерзімге сотталса, оның ішінде 22-і
МАЙ қызметкері. Берілген текстегі бір де бір сөз ... ... ... сөз бар ... ақпараттық қызмет атқарып тұр.
Ал көркем әдебиет стилінде жазылған текстегі сөздер ... ... ... ... ... ... бұл екі тексті де публицистикалық текстіге
мүлде сәйкес келмейді. Ғылыми, ресми стильдер мен көркем ... ... ... ... ... ... атқаратын стилистикалық қызметі
атқара алмайды. Ғылыми және ... ... ... ... ... бұқараға әсер ету. Мүмкіншілігінен айрылса, көркем текстегі лексика
жалпы түрде ғана ... ... ... ... бір ... ... ... фунуциясын ол лексика атқара ... ... ... ... ... стильге ғана тән стилистикалық-семантикалық ерекшеліктерге
ие болады.
Публистикалық стильдің лексикасының ... сол ... ... қызметтен туындайды. Публицистикалық стильге тән лексемалар, бір
жағынан, үгіт-насихат қызметін атқарса, екінші жағынан, ақпарат, ... ... ... Баспасөз лексикасының осы қос қызметі көбінесе
бірден, қатар көрініс табады. Демек публицистикалық стильге тән ... ... оның ... да ... ... алдымен бетінде қолданылып “газет лексикасы” деген атауға ие болып
жүрген ... ... екі ... бөлу ... ... ... ... лексика және бағалауыш емес лексикасы.
Баспасөз тілі лексикасының бағалауыш қасиеті орыс тіл ... ... ... ... тарапынан зерттелініп
бағалауыш лексикаға тиісті дәрежеде сипаттама берілген. Ал ... ... ... ... ... ... да бұл мәселе жайлы ғалым
Р.Сыздықов түсініктеме берген болатын. Соны ... ... ... ... ... ... сөздерді қажет етуімізге байланысты, әдетте
атауыш сөздер қолданылу мақсатына қарай термин сөздер және ... ... ... ... белгілі бір ұғымның нақты (ресми, тұрақты)
атауы болса, соңғылар кейбір заттар мен ұғымдардың образды ... ... ... ... Мысалы, “космос” ұғымының қазақ тілінде де
терминдік, ... ... ...... ал осы ... ... білдіргіміз келгенде ғарыш сөзін ... ... ... ... ... ғарышнама (космология), атомгер (атомщик),
мадақнама (награда), өмірнама ... ... ... ... ... ... көктемір (робот),
ғаламшар (планета) сөздерін көрсетуге ... ... сол ... (затты)
белгілі бір бағамен атау сипаты бар: “түсініктілік” бағасы (мадақнама,
өмірнама), көтеріңкілік (мақсаткер, ... т.т. ... ... ... ... бен радио, телевизия хабарлары жиі жүгінеді, өйткені
олардың алдында ойды әсемдеп, бейнелеп беру-образдылыққа иек арту ... осы ... ... көпшілікке әсерлі етіп ұсыну көзделеді. Оның
үстіне бір сөзді қайталай бермеу үшін де ... ... ... ... ... ... ... де бағалауыш сөздердің тобы бар екені – дау
туғызбайтын мәселе.
Публицистикалық стиль тіліміздегі сөздік құрамның белгілі бір бөлігін
үнемі ... ... Яғни ... ... ... ... тілдің
лексикалық қабатының бір деңгейі қолданыс табады. Газет беттерінде жүйелі
қолданылғандықтан, оларды газет лексикасы деп айту дағдысы ... ... ... ... ... ұқсамайтын өзіндік ... ... ... ... ... ... мен ... байланысты
болып келеді. Публицистикалық стильдің көпшілікке үгіт-насихат жұмысын
жүргізу, яғни әсер ету ... және ... ... ... ... қызметін атқаратыны белгілі. Баспасөз тілінің осы қос қызметі
публицистикалық стиль лексикасының ... да ашып ... ... ... ... ... деген атауға ие болып жүрген
сөздердің бағалауыш лексикасы және бағалауыш емес лексика ... ... ... ... осы ... байланысты.
Кез келген үнқағаз қоғамның, қоғам ұстанып отырған саясаттың, сол
саясат негізінде ... ... ... ... ... ... Қоғамдағы, елдегі жаңалық, оны оқырман көңіліне
жеткізу, жай жеткізбей, ... ...... ... сан түрлі
қызметтің бастыларының бірі. Баспасөздің осы жан-жақты қоғамдық ... ... жиі ... ... тағы бір ...... лексиканың бар екендігін растайды. Сондықтан газет лексикасын мынадай
түрлерге бөлу дағдысы қалыптасқан.
1. газет бетіндегі қоғамдық ... ... ... ... ... немесе бағалауыш емес лексика.
Алайда бұл топтастырудың өзінде шарттылық бар екендігін мойындауымыз
керек. Қоғамдық ... ... ... ... лексикасының бір
тармағы деп алуымыздың өзі ... ... ... осы ... жиі әрі тұрақты қолданылуына байланысты болып отыр. Шындығына
келетін болсақ, қоғамдық саяси ... ... ... ... ... бейтарап сипатта келеді. Алайда ... ... мен ... оң ... ... ... ... атқаратын
қоғамдық саяси лексиканың жан-жақты қолданылып жер-ба қ. ... ... ... ... ... әсер ету ... ықпалы осы сөздер арқылы жүзеге асады. ... ... ... ... ... ... қолданылуы – тілдің қоғамдық қызметін
көрсететін белгілердің бірі.
Газет ... ...... лексика қоғамның дамуы, ... ... ... ... ... ... өзгерістер әдеби тілді жаңа сатыға көтереді. “Жаңа
қоғамдық құбылыс, әрбір жаңа ұғым ... ... ... ... ... лексиканы баспасөз бетінде актив қолданылған кезеңі-
кеңес дәуірі. Мемлекеттік және ... ... ... әсер ... ... ... ... өз беттерінде қоғамдық саяси ... ... ... ... баспасөзінде жиі ұшырасатын совет, партия,
коммунист, ... ... ... ... ... ... т.б. ... саяси лексиканы публицистикалық
стильдің меншікті лексикасы деп санауымызға ... ... ... ... ... ... келе ... қоғам, отан, ұлт сияқты сөздер өнімді жұмсасуда. Әсіресе Отан, ұлт
сөздерінің қолданыс ауқымы ... осы ... ... ... ... тың
тіркестердің пайда болғанын көруге болады. Мысалы, тарихи отан, отаншыл,
отанжанды, отаншылдық ... ... ... ... ... ұлт, ... сезім, ұлттық жаңару, ұлтаралық меже, ... ... ұлт, ... валюта, ұлттық менталитет, ұлттық намыс т.б.
Саяси сөзі – кеңестік дәуір баспасөзіндегі аса ... ... ... ... бірі С.Исаевтың ғылыми талдауы бойынша осы сөз
арқылы 20-30 жылдары қазақ ... ... ... ... ... ... ... саяси сауатсыздық, саяси тұрмыс, саяси қателік, саяси ... ... ... ... ... ... саяси астар, саяси білім т.б. сөздер
қалыптасты.
Саяси сөзі өзінің осы актив қазметін одан әрі жалғастыруда. ... ... ... қалыптасқан жоғарыдағы қазақ стиль ... бәрі ... ... ... ... жоқ. ... ... қолданыстан шығып
историзмдер қатарын толықтырса (саяси бюро, саяси білім т.б.), енді ... ... ... ... қолданылу жиілігі әлсірегенінде байқауға
болады. Олардың орнына бүгінгі қоғам ... ... ... ... қуғын-
сүргін, саяси мүмкіндік, саяси қызмет, саяси ... ... ... ... ... ... ... мүдде, саяси өзгеріс т.б. сияқты
тіркестер қалыптасып, қазақ стиль лексикасының ... ... ... ... ... ... ... бетінде қолданылатын бағалауыш
лексика публицистикалық стильдің лексикалық құрамының маңызды ... ... ... ... бен ... ... оқиғалар мен құбылыстарға,
ұғымдарға берілетін әлеумет бағаны бағалылық категориясы арқылы жеткізе
аламыз. ... өзі ... ... ... ... бір жолы екендігін айтатын болсақ, осы қызметтегі бағалауыш
лексиканың алатын орны, атқаратын рөлі ерекше.
Газет лексикасының басқа функционалдық ... ... ... ... де осы ... ... ... есептеледі. Публицистикалық
стильде үнемі және дәстүрлі қолданылған сөз ... ... ... жаңа ... ие болады. Бірте-бірте сөздің жаңа мәні сол ... ... ... ... Яғни ... сөз ... ... бағалауыш мәнге
ие болады.
Бүгінгі баспасөзде мемлекет, конституция, президент сияқты ұғымдарды
ел, Ата заң, Ел басы сияқты ... ... беру ... ... ... ... мен ұлыстардың арасына от тастап, елді
дүрліктіріп, Ата заңымыз – ... ... ... ... мемлекетіміздегі беделді қозғалыстардың, партиялардың кейбір
өкілдері, кейбір парламент мүшелері қолдап отырғаны өкінішті-ақ”. ... ел сөзі ... ... ие болып республика, мемлекет ... ... ... Ата заң сөзі ... синоним сыңарымен қосарланып
қолданып тұр. “Парламентшілер Елбасының саясатын қолдап, ел экономикасының
көтерілуіне, адам құқығының сақталуына ... ... ... ... міндетті”. Бағалауыш лексика өздерінің түпкі терминдік сыңарларын
тілден ығыстырмайды, керісінше сол сөздердің ... ... ... беттеріндегі бағалауыш емес лексика. Бағалауыштың ... да, ... ... жиі ... сөздердің тобы бар. Ол
сөздердің қатарына ақпараттық немесе болған оқиғаның орны мен ... ... ... ... беретін сөздер тобын және ... ... ... ... жатқызамыз. Мысалы, жағдай, жол, талап,
күш, шара, мәселе, деңгей, пікір және т.б. ... ... ... ... ... өте жиі ... Осы сөздерсіз белгілі бір ақпаратты,
ақпараттық хабарды беру мүмкін емес. Бұл сөздерді публицистикалық жанрдың
қай-қайсысында да кездесе ... ... ... “кезекші сөздер” деп
атауға болады.
Бағалауыш лексика оқырманға әсер ету қызметін атқарса, кезекші ... ... ... ... негізгі қызметі – газет тілін
типтендіру, ... ... ... ... ... өте
жоғары жиілікте кездесіп отырады.
Публицистикалық стиль қазақ тілінің сөздік құрамын лексикалық қабатын
пайдаланып қана қоймайды, оны жаңа ... жаңа сөз ... ... ... Бұл публицистикалық ... ... ... ... ... ... ... арттыра түседі.
Публицистикалық стильдің қазақ тілінің сөзжасам жүйесіне қатысын,
маңызын білдіретін мынадай ... ... өз ... ... ... құрамның жаңа сөздермен және жаңа сөз қолданыстармен
тоғысуы;
2. Осы кезге дейін өнімсіз қызмет атқарып ... ... ... ... ... ... тілінің сөзжасам жүйесінде бұрын кездеспеген, ... ... ... ғана ... ... ... сөздер қатарының кеңеюі
және активтенуі;
4. Қолданыстан ... ... ... ... ... ... жіктелуі.
5. Сөз тудыру тәсілдерінің кейбір түрлерінің ерекше активтенуі.
6. Терминдердің ұлттық сөздермен толығуы.
7. Жаңа сөз ... ... ... ... ... ... ... өткізуі. Мысалы, 1) Күні кешеге дейін тілімізде
баламасы жоқ деп есептеліп жүрген пенсионер. ... ... ... автор, программа, лаборотория т.б. орыс тілінен ... ... ... зейнеткер, заңгер, сәулеткер, талапкер, бапкер, сазгер,
туындыгер, бағдарлама, ... т.б. ... ие ... да ... ... ... ... өнімсіз деп еселген жұрнақтардың (-нама, - хана, - паз,
ман, у, ел) публицистикалық стилдің арқасында ерекше ... ... сөз ... жасай алатын қабілетті қосымшалар деңгейіне
көтеруінде. Мысалы, ... ... ... ... ... аларман, жеделдету, жекешелендіру т.б.
3) ақы – жолақы, зейнетақы, сыйақы, өтемақы, ... жай - ... ... ... сөз – ... дәйексөз; ел – елбасы, елтаңба.
4) Бүгінгі баспасөз тілі арқылы ортамызға қайта оралған историзмдерге
уәзірлік (министерство), даңғыл (проспект), сарбаз (солдат), ... ... ... ... ... бап ... ... (устав) және т.б.
жатқызуға болады. Әрине историзм сөздер көркем әдебиет стилінде де, ғылыми
стильде де қолданылады. ... бұл ... ... ... ... ... ... көркем әдебиет стилінде белгілі
бір дәуірді суреттеу үшін, тарихи ... ... ... беру ... ... стильде сол дәуірді, оның ерекшеліктерін зерттеу
барысында ... Ал ... ... историзмді мүлде басқа
мақсатта пайдаланады. Баспасөз бетінде жүйелі қолданылып, ... ... жаңа ... ие ... ... енді бір тобы өзінің тура
мағынасында актив қолданыла бастайды.
5. Бүгінгі баспасөз ... ... ... ... ... ... стильдің игілікті әсері. Мысалы, ТМД – Тәуелсіз
мемлекеттер ... БҰҰ – ... ... ... ... 1991 ... дейін қазақ тілінің терминдерінің құрамында басқа тілден
енген сөздердің көп мөлшерде болғандығы белгілі. Алайда соңғы кезде қазақ
тілінің ... ... ... ... күрт азайып, олардың орны
қазақ тілінің өз ... ... ... Бұл игілікті іс баспасы
арқылы оның стилінің күшімен ... ... ... ... ... фундамент-тұғыртас, поликлиника-емхана, документ-құжат т.б.
7. Әрбір жаңа сөздің, жаңа сөз қолданыстың ... ... ... ... ... қолданысын лексемаларға айналуы публицистикалық
стиль арқылы жүзеге асатын күрделі процесс.
Публицистикалық стиль - ... ... ... ... ... ... келетін функционалдық стильдердің бірі.
Публицистикалық стильге қойылатын талап – ... ... ... ... ... ... көңілге қонымды болуы қажет. Ол – ... ... ... ... Публицистиканың қоғам өмірімен тығыз
байланыстылығы оған үгіт-насихаттық сипат береді. Сондықтан публицистикалық
шығарманың тақырыбына, мазмұнына сай сөздер мен сөз ... ... ... және ... ... ... пайдалана білудің үлкен
мәні бар.
Публицистикалық стильде тілдің ... ... және ... ... ... ... стильге тән құбылыстар да кездеседі. Бұл оның
әдеби стильге жақындығын көрсетеді. Ал оның ... ... және ... ... ... ... ғылыми стильге жақын екені байқалады.
Публицистиканың жанры әр алуан. Сол жанрлардың түріне, өзгешелігіне
қарай оның тіл ... ... ... ... хабар, очерк,
халықаралық шолу, памфлет, радио мен телевизордан берілетін хабарлар т.б.)
.
Публицистикалық стильдің ауызша түрі – ... сөз. ... түрі өте ерте ... ... ... дейінгі 335 жылы жазылған
Аристотельдің «Риторикасында» шешендік сөздің құрылысына жан-жақты талдау
жасалынады. 1748 жылы ... ... ... к ... кітабы басылып шығады.
Қай халықтың болмасын шешендік өнері оның ... ... ... болған. Қазақ тілінде шешендік өнерінің теориясы болмаған. Бірақ,
басқа халықтардай, ... ... да ... ... айрықша мән берген. «Көне
замандардағы шешендер, философтар сөзді бағалағанда, құдайға теңеп, «өнер
алды – ... тіл» деп ... шын ... ... ... адам ... өшпес орын тауып берді. Сөздің құдай да ... ... ... ... емес, өнер екендігіне ақылдары жеткен»2.
Шешендік сөз бұрын таптық көзқарасты білдіру үшін де ... ... Оны әр ... тарихтан жақсы аңғаруға болады. Қазақтың ертедегі
шешендік ... ... ру ... ... жер дауы ... ... ... мақтау сөздер, ақыл, кеңес, біреу өлгенде көңіл айту
т.б.
Осындай шешендік ... ... ... да М.Әуезовтың
«Абай жолы» эпопеясынан кездестіруге болады. Романда ... мен ... ... былай берілген:
«Осы елдің бәрінің аузында Оразбайдан тараған бір ғана желік пен ... суық сөз жүр. Оны ... ... келе жатып Абай үйіне ... ... ... сөз» демей өз сөзі қып айтып шыққанды.
«Жау үлкені – елдің жауы, дау үлкені – ... ... деп бір ... ... ... және ... Уақпен менің алты алас, бес бересім жоқ.
Өз басым үшін емес. Тобықты намысы үшін, ел бағы үшін атқа ... ... елге ... етіп отыр ... сөзді және де көптің аузына таратып
жатыр.
Уақ Тобықтының күз ... қыс ... ... кең ... ... жатыр. Кімдікін алып жатыр? Тобықты аруағына меншікті болған қоныс-
өрісті алып жатыр. Ендеше намысын шабақтап өртеп ... Осы ... ... Төреқұдық, Обалы, Қоғалы, Шолақ, Еспе, Қанай, Қарағаны,
Босжымба, ...... ... ... ... ғана ... ... еді? Құнанбай ғана пайдаланып па? Байсал, Бөжей немесе Малдыбай, Бұрақан
ғана өріс-қоныс етіп пе еді? ... ... ... ... бар ... ... ... етіп, бірде қысқы жылқысына отар етіп, немесе осы бүгінгідей
көктемде өріс етіп ... ... пе еді? Сол ... алғалы отыр! Қазақ –
қазақ болғалы іргелі дамуының үлкені жер дауы емес пе? Сол жер ... ... ... өзім үшін ... ... ... міне, туын көтердім, алдыңа түстім!
– дейді Оразбай.
Тағы бір орайда: Тартынған тартынып, бұққан бұғып қала ... ... – жан ... ... ... ... ... Тобықты! – деп те
сілтеген.
Жиренше Оразбайға:
- Ендігі, ... туы ... ... Намыс туы – сол! Саған
ермейтін Тобықты ез ел ... ... ... ... ... ... сен ... жерде қолымыз, тістеген жерде тісіміз кетсін! Уатып ... ... осы ...... ... аты ... ... сұрланып қатты қозғалып алды.
- Шиқылдаған арбасына мәстегін жеккен ... ... ... ... керегін іздеген қу кедей! Аталы ел боп, іргелі жұрт боп белдессе бір
сәрі. Қырық рудан құрылып, қырық жамау болған ... ... ... ... дейді. Осы «Ұстасқанда кімісімен ұстасамын» десең де, көзге түсер
құйқалы жері жоқ. ... «құм ... тас ... құл ... бас ... ... саны, құмда ізі жоқтар. Енді шапқанда солардың қырық руы бір
араға жиылған қара ... бір ... ... деп ... ... ... орақшы, соқашы, диханшы дей ме ылғи ыңыршақ мінген ырымы жаман
муырларды сойғызайын деп ... ... ... ... шешен өз дәуірінің, өз заманының, өз руының
жоғын жоқтайды, соған орай сөз ... ... өз ... билеп-төстеуші зорлықшыл тобымен «мыңмен жалғыз
алысқан» данышпан Абайдың әр кезде айтқан ... ... ... ... ... ой ... ... Мысалы, «Абай
жолы» романында Әуезов Оразбай мен Абайдың айтысын ... ... Тағы ... ба ... ... қал, ... Абай ... жоқ. Даусын
Оразбай даусынан асыра, қатты көтерді де, мысқылдай сөйледі:
- Өрт ... ... бәрі ... дегенді саған кім айтты?
- Иә, өрт жақсылық демексің ғой слнымен, ә?
- ... ... да бар, ... да бар. ... ... ... түп-
түбір, кәрі тікенектерді әдейі өртейтін де кез болады. ... ... ... ... құртады. «Орнына жаңа көк шықсын», «жаңа жас өмір
тусын», «соған анау жол берсін» деп өрт ... Бар ... ... соны
білмей не қара басты?
«Абай» эпопеясының негізгі арқауы шешендік сөз десе де ... ... ... ... түрлері кездеседі. Сонымен бірге романда
мағынасыз, бос, ... ... ... ... сөздерге сын айтылады:
«Бұрынғы қазақтың би мен бегі, алымпаз ақыны жырласа немесе кейінгі
заманда мұсылманшылық, ... ... көп ... қожа ... ... ... болған арзан шындықтар қаптаушы еді. Онда бос мылжыңдап, сөз
қосарлап ... ... ... жоқ, ... ... сұңқар жоқ» деп бір кетеді.
Немесе көбінесе соңғы замандарда «Құдайдың досы пайғамбар да ... ... ... ... досты шаһариар кеткен» дейді. «Кербалада касен-
құсайын да өлген. Ақ пайғамбар достысы ... да қаза ... ... ... айтамын деп қайдағыны кезетін қаңғыма ... ... ... ... өнерінің өрісі кеңейе түсіп, оның мазмұны да
өзгерді. Коммунистік партияның идеологиялық күшті қаруы болды. ... алға ... ... ...... ... ... орнатудың
ұлы міндеттерін совет адамдарына түсіндіріп, баяндап отырудың маңызы үлкен.
Совет насихатшылары мен үгітшілері бұл зор ... ... ... Саяси қайраткерлер мен ғалым, жазушылар, барлық ... ... сөз ... ... ... тіл ... арттыруға
өздерінің үлестерін қосуда. Мәселен, біз күнделікті өмірде өзіміз ... ... ... мен ... ... мен ... ... жиналыстарда сөйлеуші адамдардың ішінен сөз өнеріне айрықша
мән беретін, шешен ... жиі ... ... ... ... ... ... мен кітаби-жазба стильдер өз ара тығыз байланысты болады.
Мысалы, сөйлеу стилінің ауызша және жазбаша формасы болады. Сол ... ... де ... ... ... бар, ... ... туралы» жазылған мақаланы немесе, осы тақырыпта
жасалған баяндаманы алатын ... ... ... ... ... болғанымен де бұл екі форма да ... ... ... ... де ... екі ... ... Бірақ ол кейбір
жағдайда ғана байқалады. Өйткені ғылыми стильдің де ... ... ... бар. Ол даму ... әр ... әр ... болды. Бұрын Октябрь
революциясына дейін ана тілімізде ғылыми еңбектер жазылмағаны белгілі. Ал,
социалистік қоғамда аз ... ... ... ... ... дами ... қазақтан шыққан ғалымдар көбейіп, ана тілімізде мақала, оқулық және
монографиялық еңбектер жазатын дәрежеге жетті. Осындай ... ... ... қазақ тілінде ғылыми стиль қалыптаса бастады.
Ғылыми стиль – жазба стилінің бір түрі. Бұған қазақ тілінде әр ... ... ... ... Ғылыми стильде зерттеу обьектісі болатын
– зат не ... ... ... ... ... ... етеді. Ал,
пікір дұрыстығын дәлелдеу үшін ... ... ... яғни ... ... ... ... Сондықтан, ғылыми стильде логиканың ... ... ... ... ... ... ... жазылады. Бірақ тілдік
тәсілдерді пайдалануда, оның өзінің ерекшелігі болады.
Ғылыми стильдің лексикасындағы ... сөз тек ... ... ... ... көп мағыналылығы, образды сөздер мұнда ... ... ... ... ... әр ... арнайы термин
сөздері болады. Мысалы, тіл білімінде лингвистика, лексика, ... т.б. ... ... ... ... ... салмақ, шама т.б.
Сонымен бірге белгілі бір ғылымның саласында ... ... ... ... ... сөздері термин сөзге айналады. Мысалы, Өзіндік
баға – экономикалық тауарды шығаруға не ... ... ... ... ...... ақындардың шаршы топ алдындағы өлең түріндегі сөз
сайысы, жыр-жарысы, ертеден осы кезге дейін келе ... ... ... ылғи алға ... ... ... ... Ғылымның дамуымен бірге
жаңа ұғымдар туып отырады. Оны белгілейтін жаңа сөз – неологизмдер – туады.
Ғылымның ... бір ... ... ... ... ... ... ұзақ, қысқа болуы ғылымның сол ... ... ... ... ... ... Мысалы, социализм, коммунизм
сөздерін алатын болсақ, бір кезде ... ... ... ретінде ғана қолданылса, қазір жалпы халықтық ... ... Сол ... ... ... ... жердің жасанды серігі,
жеті жылдық сөздері де ... ... ... ... ... ... жалпы жазу тіліне тән синтаксистік ... Бұл ... ... ...... ой ... ... дәлелдеме және формулаларға негізделуінде. Сонымен
бірге, ... ... ... ... ... ... баяндау тәсілінде
кейбір өзгешеліктері болады. Мысалы, химия оқулығында былай ... ... ... ... ... да граммолекулалары бірдей жағдайда бірдей
көлем алады1.Физикадан: бір инерция ... ... ... моментіне
көшу мына теория бойынша орындалады: кең келген ... ... ... ... сол ... ... ... центрінен өтетін оське қатысты
инерция моментімен дене массасының сол дене ... ... ... ... ... ... ... тең болады.
Бұл келтірілген мысалдардың жалпыға бірдей түсінікті бола бермейтін
молекула, инерция, масса, ось сияқты ... ... ...... ғана ... Сонымен қатар, ұғымның түсіндірілуі де ғылымның басқа
салаларынан өзгеше берілген. ... ... ... ... ... және
мәнерлі қолданылатыны байқалады. Оны В.Г.Белинскийдің мына бір сөзінен
аңғаруға ... ... ... - ... ... оның ... ... - өмірдің күлімдегені; оның тасқынды айқын жүзінің тез ауысып
отыратын түйсігі. Жаратылыста сирек кездесетін әдемі ... ... ... сол ... ... жансыздығымен таң қалдырғанымен де, жүріс-
тұрысыда икемдігі, грация болмаса, мұндай әйелдер өзінше ... ... де және ... таңырқатқанымен де, оның кездесуі ешкімнің жүрегін
тебіренте ... оның ... ... туғыза алмайды, сондықтан
махаббатсыз сұлулық та, өмір де, поэзия да жоқ».
Екінші бір мысал, Мұхтар әуезовтың ... ... ... ... ... ... ... жайына тағы да
тыңнан жазған екі өлеңмен оралды. Бұлары: ... ... ... ... да осы ... әр алуан үлгіде оралып соғып отыратын ақын
мынау екі өлеңінде және де екі ... ... ... ... ... Пушкин, Лермонтов шығармалары сияқты үлкен бір шындықпен, ы
с т ы қ ж а л ы н м е н ... ... ... к ө р к е м ... с і г і н е ... көрсетеді. Жасырын кешке алғаш ... сөз ... тек қана ... ... жүрекпен, қ а б а қ п е н с ы р ... ... ... ... ... а л а б ұ р т қ а ... а ғ д а р ы с та бар. Сәт сайын ... сәл ... ол ... ... ... Бар ... ... көрініп туған жанды махаббат
жырланады.
Бұл өлең махаббат психологиясын аса нәзік ... ... Ақын ... ... ... жалындаған шындық пен ... ... ... Шын ... сөзсіз, үнсіз-ақ танылсын, ыстық
жалынды кеуденің тынысымен-ақ білінсін, айтылып болмастай ыммен, емеурінмен
танылатын ... ... ... ғашықтықты жастарға үлгі еткенде, бір
жағынан, имтимная лирика ... ... ... ... ... ... ... ақын аса конкретті жайларды суреттейді. Түстей тұманға,
белгісізге батқан қиял жоқ. Абайдың махаббат жайындағы ең нәзік, ең ... ... осы ... көрінген».
Ғылыми стильдің дерексіздігі, жалпылауыштығы мен өзіне тән сөйлеу
жүйелілігі ғылыми стильде осы шақтағы етістік ... ... шақ ... ... Бұл ... ... ... [25. 36-41б.].
Ғылыми сөйлеу міндетті түрде экспрессивті ... ... ... ... ... ... ол ... мақсатына жетпейді, оның
коммуникативті сапасы ... ... Бұл ... Р.А.Будагов өзінің
«Литературные языки и языковые стили...» еңбегінде жүйелі талдау береді.
Сонымен ғылыми сөйлеудің ... ... осы ... ... ... іске ... арқасында мынадай стилистикалық сапаны
түсінуге болады және олар қарым-қатынастың тиімді болуына ... ... ... экспрессивтілік көркемдікті күшейту ретінде ғылыми
сөйлеуді құраудың коммуникативті тиімділігімен ... ... ... ... ... ... ... осыған ұқсас өзге
қарым-қатынас қасиетінен ерекшеленеді, ... ... ... ... құралдар мен тәсілдер арқылы қол ... ... ... ... ... ... ... пәндігі және айтылымның
логикалығымен байланысты.
Ғылыми стильдің жоғарыда айтылған ... оның ... пен ... ... және ... мотивтелген: ғылымның іс-әрекет сипатымен, білім табиғаты мен ғылыми
шығармашылық, таным заңдарымен, ойлау қасиеттерімен, яғни, олар тек логика-
танымдық жақпен ғана ... (бұл ... ... ... интуиция
көрінеді). Ғылыми сөйлеудің экстралингвистикалық негізін оқу мен бояу ... ... мен ... ... ғана ... ... маңызды
емес, сонымен қатар ойлау мәдениетін тәрбиелеу үшін де маңызы зор. Яғни,
жалпы, мәтінмен жұмыс жасау үшін, ... ... ... ... ... ... жасамды интеллект жасау мәселесін шешу үшін де қажет.
Ғылыми сөйлеуде, олардың ... емес және ... ... сөз ... ... ... осындай құралдарды көркем
әдебиетте ... ... 1) ... ... ... да ... сөйлеуде, ереже бойынша тек екі жоспарлы, бірақ көп
жоспарлы сипатта да болады; 2) ғылыми сөйлеудегі ... ... ... ие және ... сөйлеуде жүйелі сипатты қасиетке ие болмайды; 3)
ғылыми және ... ... ... ... ... ... Көркем шығармада ... ... пен ... ... біріктірілген бейнелеу жүйесіндегі ең негізгі
элементтерінің бірі, ғылыми ... ... ... ... ... ортақ айтылу жүйемен байланысы жоқ нұсқау болып табылады.
Ғылыми сөйлеудегі бейнелеу ... ... және ... мағынаға ие,
яғни оларға көркем шығармада тән жекелік қайталанбайтын қасиет белгілер жоқ
болады. Өзінің ... ... ... ғылыми сөйлеуде тек бір ғана
емес, ... ... ... ... ... ... анық байланыстылық пен айтылымның логикалығын
көрсететін құралдарға байланыстырушы құрылымдар мен ... ... ... ... тән нормасы екендігін алғаш рет А.К.Панфилов
көрсеткен болатын ... по ... ... ... ... ... М.П.Коткорова (О выражении связности в русской научной речи// Язык и
стиль научной литературы. М.,1977). Жалпы дәстүрлі ... ... ... тек ... бөлшектеп жібереді, семантикалық әлсіретуіне
қарай сөйлеуге тіпті қажеті жоқ. ... олар ... ... ... ... үздік-создық, секірмелі түрде болады. Мысалы: Енді ... ... ... ... тағы да ... ... Енді ... тырысамыз. ... тоқталамыз т.с.с. ... ... ... ... ... тек ... ... ғана тән,
жалпы соның қасиеттері болып табылады.
Көркем-әдебиет, ... ... ... ... ... ... қарағанда жалпы ғылыми стильге атаулық сипат тән. Бұл
етістікке қарағанда есімдердің (негізінен зат ... ... мол ... етістіктің кеңінен қолданылуының сапалық мағынасынан және етістіктен
жасалған сөз бен сөз ... ... ... Мысалы,
етістіктен жасалған зат есімді (етістікті тіркес пен ... ... ... тұрақты тіркестерді қолдану: ... ықпал ету; талда,
т.б.
Мәтіндік деңгейде ғылыми функционалды ... ... мен ... ... арқылы сипатталады, сонымен қатар, оның хабарлануының
біркелкілігі еместігінен де көрінеді. Композициялы ... ... ... ... ... ... ... кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды деп
бөлумен қатар, ғылыми шығарма композициясына таным процесінің заңдылығы мен
білім қалыптастыруды бейнелеу тән ... ... ... ... ... ... ... кезең динамикасын білдіреді, соңғының ескі
білімнен жаңаға ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Ғылыми мәтін сонымен қатар түйсікті шешімдерді
де көрсете алады.
2.5 Көркем әдебиет стилінің лексикалық ерекшелігі
Көркем әдебиет стилі ... ... сөз – ойды және ... образ
арқылы бейнелейтін айрықша өнер. Тіл көркем ... ... ... ... адам ... іс-әрекеттерінің барлық жақтарын тегіс қамтиды.
«Тілдің қимыл өрісі ... Адам өз ойын ... үшін ғана ... ... ... білдіру арқылы басқа адамдардың да сана-
сезіміне әсерін тигізеді. Ол әсер сөйлеу тілімізде айтушының өз ... өз ойын тіл ... ... ... білуінен болса, көркем
шығармалар – жазушының өмір тануына, дүние сезінуіне, көзқарасына сол ... ... ... ... тілмен жазу мәнерінен болады. ... ... ... ... үйреншікті қалыпта жұмсалады, ал
көркем шығармада сөздер сараланып, ... ... ... ... ... ... ... шығарма - өмір фактілерін ... ... ... ... Онда адам да, аң да, құс та, ... та – бәрі де
қатысады. Тұрмыс-салт, шаруашылық, экономика салаларының ... ... ... ... ... ... ... болады. Олар
жағымды, жағымсыз образдарға бөлініп, топталады. Олардың әрқайсысының ... ... сырт ......... іс-әрекеттері, ой-өрісі,
өмір тануы суреттеледі. Ол кейіпкерлердің тіл ерекшеліктері болады. Сөйтіп
типтік образдар жасалады. Шығармалардағы адамдар табиғат ... ... ... бәрі ... ... мазмұнын, көркемдік ерекшелігін
айқындауда маңызды роль атқарады. Шығарманың көркемдік ... ... ... әр ... ... мен өмір ... картиналары
бейнелеулер арқылы көрінеді. Мысалы:
Азуы – алмас, тілі – у,
Арам көңіл, ала ту,
Кең жемсаулы, кең қарын,
Найзадай түйреп қолдарын
Қорқау қасқыр – ... ... ... осы бір ... ... ... ... езіп, жаншып,
өктемдігін жүргізген қиянатшыл заманның мейрімсіз өкілдерінің жиренішті
кескін-кейпін ұтымды теңеу, ... ... ... көз ... ... ... тағы бір мысал: Қызылды-жасылды қылып
сәнмен жиылған жақсы үйлерде қалың көрпе, құс жастықтарға ... ... ... ... ... жеп, ... ... майға бөгіп жатқан.
Бұлар, малына індет келген ауылдың иттері сияқты, жоны шығып, ... ... көзі ... құтырғандай қанталап, қауып түсетін сияқты түр
көрсетеді2.
Немесе, ...долданып құтырған Қоқыштар, ... ... ... ... ... ... ... образды сөздердің атқаратын қызметі ерекше сезіледі.
Сонымен бірге мұнда сөз қолдану, сөйлем ... ... ... ... ... ... тілдің экспрессивті-эмоционалды тәсілдерін
шебер пайдаланған. Жазушы суреттеп отырған шындықты оқушы көзбен ... ... ... ... ... ... ... бейнелі,
экспрессивті қолдану арқылы жасалған. Осылайша сөзді метафоралы қолдану
арқылы жасалған образдар тез ... ойда ұзақ ... сөз ... бейнелі сөздердің үлгісі молығады.
Образ жасаудың сөзді метафоралы түрде қолданудан басқа да ... бар. Оны ... ... ... ... ... атқа
мінісімен: «Әйдә, тарт!» - деп ... ... ... ... ... аяғы ... басып, шымды жерді дүңк-дүңк еткізіп,
үстеріндегі ер-тұрман, қару-сайман ... ... ... ... ... ... ... береді.
Автор мұнда әр түрлі дыбыстарды еліктеуіш сөздер арқылы бейнелеп отыр.
Осы тұста оқушы көп аттың ... ... ... ... ... ... естіп тұрғандай сезінеді.
Көркем шығарма тілі – проблемалық мәселе. Көркем шығарманы жасайтын –
жазушы. Шығармадан жазушының өзіндік ерекшелігі, шеберлігі, ... ... ... мәселесі тілге тікелей қатысты. Сондықтан да ... ... сөз ... ең ... оның ... ... ... дегеніміз өзі – тар шеңберде алғанда, адам бейнесі, табиғат
көрінісі, қимыл, іс-әрекет сияқты әдебиеттік түрлі образдарды ... ... ... талғап, ұқыптылықпен қолдана білу. Мұндай образдарды жасау
үстінде сұрыпталатын сөздерге әрқашан да жаңа ... ... ... белгілі. Сөздердің ондай жаңа қосымша мағынасы мен ... ойды ... ... байытып отырса ғана құнды болмақ. Образды
ой дегеніміз – суреттелетін зат, ... ... сөз ... ... ... ... – «сөз ... әдемі түрде суреттелетін искусство».
Әдебиетшілер болсын, тілшілер болсын ... ... ... сөз ... де ... ... - ... шығарма. Өйткені әдеби шығарманың
негізгі құралы – тіл. Жазушылар да ... ... ... ... мұнарасы сияқтандырып өмірдегі сан алуан құбылыстарды бейнелі сөз
өрнегі арқылы қиюластырып, ... ... ... Көркем образ жазушының
шеберлігіне, оның жалпы халықтық тіл байлығын жетік меңгеріп, шұрайлы ... ... ... ... білуіне байланысты. Сонымен бірге жазушы
шығармасының тілі, оның стиль ерекшелігі ... ... ... ... ... ... етеді.
Жазушының стилі – көркем шығарма жазу үстінде қалыптасатын ... ... ... сөз ... тәсілдері. Жазушының ... оның ... өмір ... ... ... мазмұнына сай
жалпыхалықтық тіл қазынасын меңгеріп, оны қалай ... ... ... ... ... қолдану тәсілдері біркелкі болмайды.
Өмірдегі адамдар қаншалықты көп ... ... ... ... ... ... жазушылардың да жазу мәнерінде, стилінде ... ... Әр ... ... ерекшелігі болады. Ақын-жазушылардың
өзіндік стиль ерекшеліктері, жазу мәнері жалпы халықтық тілдің негізінде
қалыптасып жетіледі.
Жазушының ... ...... ... ... ... ретінде
дамитын әдеби тілдің маңызды бөлшегі.
Жазушының тілі, өзіндік (индивидуальды) стилі – ол сол ... ... тән ... ... ... эстетикалық талғамына сай
өзінше пайдаланып ... ... ... ... ... ...... әдеби шеберліктің, ұлттық көркем әдебиеттің проблемасы1. Сондықтан
әдеби тілдің даму ... ... ... жете ... үшін жеке
жазушылардың шығармасының тілін зерттеп, олардың сөздерді сұрыптап ... ... ... ... құралды қалай меңгергендігін және әдеби
тіл үлгісін айқындап, жан-жақты талдау жасап ... ... ... мәні зор.
Көркем шығарма тілінің осы уақытқа ... ... ... ... ... В.В.Виноградовтың «О языке художественной литературы» деген
кітабынан толық мағлұмат алуымызға ... ... бұл ... ... ... ... тілінің зерттелуіне арналған ғылыми еңбектер мен
мақалаларға талдау жасап, ондағы жетістік пен кемшіліктерді ... ... ... ... жайында құнды пікірлер ... ... ... еңбегінің құндылығы – жазушының ... ... ... даму ... ... қаралуында. Бұл тәсіл –
жазушының тіл ерекшелігін зерттеушілердің бұдан былайғы жерде айрықша көңіл
бөлетін мәселесі.
Қазіргі стилистикаға байланысты ... ... ... ... ... ... оның ... объектісіне, шығарманың тілін зерттеу
тәсіліне баса ... ... жүр. ... ... сөз ... ... ... маңызды мәселе ... ... ... көркем сөз
стилистикасының басы ... ... да ... аз ... ... ... ... кездесетін бір қиындық – оның проза,
драма, поэзия сияқты жанрларды қамтып, көп жанрлы болып келуінде. Әр ... ... ... тән тіл ... зерттеу әдістері
жөнінде белгілі бір ... беру ... ... ... ерекшелігіне
қарай, тіл өзгешелігі болатындығын әдебиет теориясының оқулықтарында және
кейбір лингвистикалық еңбектерде ... ... Ал ... ... әзір ... ... ... стильдерге қарағанда, көркем сөз стилінің аясы кең.
Мұнда барлық стильдердің элементтері кездеседі2. Тілдік тәсілдер көркемдік
мақсатта жұмсалады. ... ... жиі ... Әр ... өзінің
талғамына қарай тіл ерекшелігі, қолдану тәсілі болады. Ол ерекшеліктердің
бәрі бір-бірімен арақатынаста болып, ... ... ... ... ... ... ... жасайды.
Көркем әдебиет сөз өнері ретінде ғана танылмайды. Ол өмір шындығын
біліп тануымызға ықпал жасайтын, ... ... ... ... қоғамдық құбылыс болып ... ... ... «Көркем шығарманың тілін зерттеу мәселесі тіл білімін
де, ... ... да өз ... ... бар ... ... бір ... саласы болуға тиіс»[23. 15б.],-деген пікірі әбден дұрыс.
Сөздің метафоралық ... ... ... ... ... ... айтыс жырларынан, қиссалардан, жұмбақ пен жаңылтпаштардан, ауыз
әдебиетінің өзге де ... ... ... осылардың ішінде өте-мөте
көркем әдебиет стилінде жиі және әр тарап түрде келіп отырады.
Сөз бақпаған момын ағайынның бәрі де ... ... ... бойы кімге кездессе де ылғи тарқап кеткен базардың соңына ... ме? ... соң ... ... соң ... Сен едің ... (Абай).
Балуан қолы Лениннің, Ұстады заман тұтқасын. ... тіс ... ... алып ... ... ... ... деген етістік метафоралық тәсілмен өзінің
тікелей мағынасынан шығып, стильдік жаңа ұғымда ... ... ... ... ...... ойды ... түрде жеткізетіндігі.
Ол сондықтан да көркем әдебиет стилінде жиі қолданылады. Ал, ғылыми, кеңсе,
ресми іс қағаздары стильдерінде ... дәл ... ... ... метафора көркем әдебиет стилімен тығыз байланысты. Әрбір жазушы
образ жасауда осы метафоралық сөз ... ... ... ... ... гүжілдеңкіреп шығатын, жарықшақ үнді Ділдә ... ... ... ... Барлық жаңағы жас әйелдердің шыншыл сезгіш жүздерінде
жағалай дуылдап шапшаң толқын, жеңіл қызғылт нұр жүгірді ... Сол ... ... ... ... ... ... Бұл мысалдардағы
метафоралық сөз қолданыстар мыналар: жарықшақ (үн), ... ... ... ... ... ... стильдік қызметі неше алуан ... ... ... ... ... алып ... метафораның өзін де
жазушылар әдетте неше ... ... ... ... ... пайдаланады.
Бұл қағазда Ғайша жүрегінің қайғысы мен өз өмірінің өкінішті арманын
түгендеп, тізіп жазып еді ... ... ... ... өз ... ... жату лайық емес (сонда). Молдалар қызылды ... ... жүр ... Ылғи қызыл бер деп, тағы керілмейді
(сонда). Қызылы қырманымның мая, қырдай (Керімбеков).
Қағаз, ... ... тура ... да, ... ... ... Жалпы халықтық сипат алып кеткен мұндай метафоралар ... көп, ... ... аясы, стильдік бояуы әр алуан болып келеді.
Аласы, аз қара көзі нұр ... іске кім ... ... қаласы?
Я қазақтың аласы?... (Абай).
Осындағы аласы сөзі екі түрлі мағынада: біріншіден, тура мағынада (аласы аз
көз), екіншіден, метафора ретінде ... тұр. Ол ... ... ... ... ... (ала ауыз, ала қол, мал аласы сыртында, адам
аласы ішінде, алтау ала болса ... ... ... ... Ал ... ... стилінде белгілі бір көркемдік қажетке орай
бұл тұрақтылық үнемі сақтала бермейді, яғни жоғарыдағы ... ... жігі ... ... ... ... ара-тұра өз алдарына жеке-жеке
де қолданылады. Абай ала сөзін ... ... ... ... ... ... сөз орамын өзгертіңкіреп, өзінше стильдік ыңғай
беріп, ... ... ... ... ол бұл ... де (ала ... ... жалпы
халықтық ауыс мағынасынан ажырамаған. Осы тәріздес стильдік құбылу тәтті
сын есімнің метафоралық мағынасында да ... ... ... оның ... өлең ... қолданылуына көңіл аударып көрейік.
Тәтті ауыздан дәм кетпей...
Уылжыған ... жас ... сөзі ... деп...
Мінезі тәтті болмайды...
Жылы тәтті жауап айт.
Жақсы ән мен тәтті күй...
(Абай)
Бұл үзінділерде тәтті сөзі бес рет ... ... екі ... ... контекстік қана, яғни тәтті жас, мінезі тәтті орамдары жалпы
халықтық аяда айтыла да, ... да ... Ал ... күй, сөзі ... ... сын ... метафоралық мағынасы ондай емес. Мұнда олар
жалпыхалықтық ауыс мағынада қолданылып тұр. Олай ... ... ән ... күй ... сөз ... ... ... қазір қай-қайсысына да таныс,
түсінікті. ... ... ... стильдік ерекшелік әсіресе мына
бір контексте ... ... ... тәтті бар ма?
Бұл арада тәтті сөзі ... тура ... ма, әлде ... ... ... ретінде қолданылып тұр ма – дәл айту қиын. ... ... осы ... тура мағынасында да, ауыс мағынада да алып ... ... ... ... ... пайдаланған. Автор тәтті сөзін
стильдік мақсат үшін әдейі қолданып отыр. Тура ... мен ... ... ... бірімен-бірі астасып кеткен. ... ... ... ең ... ... мәнінің өзі де осы.
Метафора біткеннің бәрі бірдей жалпылық сипат алып кете бермейді.
Өйткені ол сөздің тура ... ... және ... ... ... ... ... Демек, кей сөздің метафоралық мағынасы белгілі ... ... қана ... келеді, яғни белгілі бір ғана аяда ... ... ... көбінесе көркем әдебиет стилі мен
публицистикалық стильден ... Ол әр ... ... сөз ... байланысты мәселе. Себебі, метафора түрінде келген ондай сөз
белгілі бір ... ... рет қана ... да, ... ... ... Жалпы тілдік аяда кездеспейді. Сөздің метафоралық мағынасы
стильдік құбылыс дегенде, ... оның осы ... ... ... ... метафора сөздің жалпы халықтық ауыс мағынасынан ... ... ... Р.А. ... атап ... ... ... стиліне
тән контекстік ауыс мағына жалпы халықтық ауыс мағынадан келіп шығады ... ... ... ... ... халықтық сипат ала бермейді.
Жыртаң-тыртаң қызылдан шығады ерек...
Терін сатпай, телміріп көзін сатып,
Оқыған білер әр ... ... ... деп,
Жүрмесін деп, аз ғана сөз шығардық (Абай).
Жоғарыдағы қызыл, тер және сөз ... ... ... ... ... жылтырақ, ал ішінде түгі жоқ бос кеуде, ойсыз,
жеңілтек адам деген мағынада ... Оның ... ... ... ... ... яғни айналасындағы сөздердің өз ара мағыналық
байланысына қарап та байқауға болады. Ақын терін зат ... ... ... ... Ал сөз есімі екі түрлі метафоралық мағынада жұмсалып тұр.
Біріншіден, оқыған адам әр ... ... ... ... көп ... ... білдірсе, екіншіден, соңғы шумақта өлең (өлең шығардық) мағынасында
қолданылған. Сөйтіп контекстік метафора көбінесе көркем ... ... ... стильге тән ерекшелік. Ол әрбір ақын, жазушының сөз қолдану
қабілетімен, жеке ... ғана ... ... ... екен ... жаз ... ой, ... сезім, жасыл ырғақ
Осы екі өлеңдегі жасыл сын есімі жас ... ... ... ... ... метафора ғылыми, кеңсе, ресми стильдерде сирек ұшырасады.
Жасыл ой, жасыл сезім, жасыл ырғақ ... ... ... ... ... жалпы халықтық сипат алып кете алмайды. Міне,
сондықтан да ... ... ... ... сөйлеткенде, сөздің әлгі
тәрізді мағынасын, яғни контекстік мәнін де үнемі талғап отырады.
Мұқандай кең ... ... ... ... ... ... тарынар
Тереңдер тереңге тереңдер (М.Әлімбаев).
Жоғарыдағы екі сөздің метафоралық мағынасы ерекше көңіл аударады. ... ... ... Алдыңғы сөз – ойсыз, пасық адамдар мәнінде жұмсалып
тұр. Соңғысы тереңдер, бұған керісінше – ойлы, ақыл-парасаты мол, ... ... ... ... Екеуінің (тайыздар мен тереңдер сөзінің)
тура, лексикалық мағынасы да ... ... Ақын ... ... ... ... мақсат үшін қатарластыра, әдейі осылай жұмсап отыр. Шағын
өлеңдегі стильдік ұтымдылық – лексикалық мағынасы қарама-қарсы екі ... ... ... ... ... ... бір ғана терең сөзі үш рет
қайталанған. Үшеуі де ... ... ... ... ... ... ... жеке сөздің ара-тұра осылай қайталанып келіп
отыруы тілде жалпы бар ... Ол ... ... ... ... ... болады. Мысалы, терең сын есімін Абай ... ... ... ... алып қолданады. Екеуі де өздерінің тура
мағынасында емес, метафора ... ... ... сөзі бұл ... тайыз сөзімен мағыналас. Абай оны сондай-ақ жеке алып та, қарсы
мәнді ... ... ... да, ... да ... Қай-қайсысында да ол
контекстік метафора ретінде келіп тұр.
Аспаса ақыл қайраттан
Тереңге ... ... несі ... бет ... ... ой ... тереңге нұсқасаң
Осындағы тереңге есімінің өзекті, түкпірлі, ... ... ... ... ... ... әрекетке деген метафоралық ... ... ... ... ... ... әдебиет стилінде кейбір метафораның
мағынасы тұтас бір контекст ішінде ғана ... Бұл ... ... ... ... рет қайталанып қолданылатын да кезі болады.
Мысалы, ... бір ғана ... ... өзін бір ... ... ... неше түрлі құбылтып қолданған. Қоңыр көлеңке үйдің қоңыр
сәулесі ... да ... ... ... түс ... Үй де қоңыр,
көлеңке де қоңыр. Қоңыр үйдегі тұрмыс та қоңыр. Қоңыр ... ... ... ... ойлы ... әні де қоңыр. Қоңырлатып, ыңырсып өлең айтып
отырады. Өлең емес, қоңыр күймен ... ... ... ... ... қоңыр сын есімі он үш рет қайталанады. Екі-ақ ... ... ... ... қолданылады. Ал қалған жердің
бәрінде есім қалпында жұмсалған. Алынған мысалдардағы қоңыр сөзі ... ... тура ... алты жерде метафора ретінде келген (тұрмыс
та ... ... да ... ... ойлы әні де ... ... өлең айтады,
қоңыр күймен). Осы метафоралар контекст арқылы бірінің стильдік сырын ... ... ... ... ... сын ... әр текске кірген әрбір
сөйлемді жеке-жеке алып талдасақ, қоңыр ... шын ... ... ... ... қалады. Автордың қоңыр сөзін бұлай әр түрлі
құбылтып қолдануынан ... бір ... ... ... ішкі жан ... өмір құбылысымен, сыртқы ортамен органикалық байланыста
нанымды суреттегенін байқауға болады. Демек, жазушының қоңыр ... ... ... ... ... ... Ол - өзінің суреттеп отырған
кейіпкерінің ... ... ... ... байланысты оның
басындағы көңілсіздікті, көңілінде бұдан басқа да әлдеқандай алаң ... ... ... ... ... ... ... автордың осы
мақсатына бағындырылған.
Кәрі әже күндегі машығы бойынша бесік жырын айтады... Осындай қоңыр
кештің қоңыр күйі. Бейуағына ... ... ... ... (М. Әуезов).
Мұндағы қоңыр күйі дегендегі метафораның (яғни қоңыр сөзінің) дәл мағынасын
тұтас контекске қарап қана ... ... ... бұл ... оны сәл ... мұң мәнінде қолданып отыр. Біз сөзді осылай ... ... рет ... ... ... ... бір ... мақсатқа жету –
көбінесе әдеби шығарма стиліне тән ерекшелік. Сөзді жалпы қайталап қолдану
сөйлеу ... де жиі ... ... ... ... сөз ... ... Өйткені мұндағы қайталаулардан (яғни бір сөзді бірнеше ... ... ... ... ... көркемдік, стильдік
астар байқалмайды. Бұл айырмашылық сөйлеу ... ... ... әсіресе ондағы авторлық баяндаулардан айқын көрінеді.
Мұндай, сөйлеу стилі үлгісіндегі сөз ... ... ... мысалы,
1920-30 жылдардағы прозада көбірек. Олар тәрізді болып келеді. Көшенің
кейбір бұрыштарындағы панар орнатқан бағаналардың ... ... ... жоғарыдан панарды бұрап түсіріп май ... ... ... ... ... иттей бұлаңдап жаңа келгендер ... ... ... ... ... бұл ... басымыздағы бағымыз қалса,
сен арқылы қалар деген бұландас еді (Ә.Әбішев).
Метафораға қарағанда, метонимияның (ауыс мағынасы бір зат пен ... ... өз ара ... ... ... сөздердің) қолданылу
аясы әлдеқайда тар. Метафора стиль түрлерінің қай-қайсысында (бірінде аз
да, басқасында одан ... ... ... ... мүлдем олай
емес. Метонимия тілдегі стильдердің бәрінде бірдей ... Ал ... ... ... ... өзінде де) мен ресми-кеңсе стилінде жалпы
кездеспейді. Оның ... ... жері – ... ... стилі.
Метонимияның көркем әдебиет стиліндегі қолданылуы метафорадан гөрі
өзгешелеу: яғни бұл екі ... ... ... ... дәрежесін
бірдей деуге болмайды. Өйткені, ... ... ... қолдану
мәселесі, яғни оның шығармадағы метонимияны қолдану үшін ... ... ... ... кей ... азырақ, кейінде одан көбірек
болатыны міне осы себепті. Осы тұрғыдан алғанда, метонимияны М.Әуезов ... ... ... ... көңіл аударады.
Теңіз қарнын семсердей тілгілеп жүрген жалғыз өзі ғана емес ... енді ... ... ата тегі бір ... ... ... түгел құтырынып, олар да жарқырап ағып, жарық әнін ... ... ... ... ... ... көбейген. Сол найзағайлар барлық
ана балықтарға ұлы жорықтың бет алысын, жөнін сілтейді (Ғ.Мүсірепов).
Жазушының мұндағы найзағай деп ...... ... ата
балықтар. Әрине, «Теңіз астында ата балық көбейген. Сол ата балықтар ... ... ұлы ... бет алысын, жөнін сілтейді» деп те жазуға ... ... ... ... ... ... ... алдыңғыдан
әлдеқайда солғын да, өте көмескі. Жазушы соны алдын ала ескеріп, ата балық
деудің орнына найзағай ... ... және өте ... ... отыр. Демек, метонимия – көркем ... ... ... ... ... ... ... метонимияны қолдануда қалыптасқан мынадай
бір тәсіл бар. ... әлгі ... зат ... ... сондай басқа бір
сөзді метонимия дәрежесінде келтіру үшін, алдымен оны ... ... ... бір рет ... ... Бұл ... ... мағына
білдіріп тұрғанын аңғару үшін де қажет.
Көкқасқа ... ... жоқ. ... ... тобын қақ ортасынан
найзағайдай жарып өтті. Құлқын тырбаңымен жүргендер найзағайды қалай ұстай
алсын, ауыздарын ... бойы қала ... ... ... ... аналықтар да көп іркілмей өтті... Бір сәт ... ... ... ... ... ... біреулер бардай еді. Төменнен жоғары қарай
лақтырған қанжарлар күн көзінде бір жарқ етіп қалды да, суға ... ... ... ... ... ... ... мұндағы қанжар метонимы да сол
балық мағынасында қолданылған. Метонимия көркем әдебиет стилінде тек жеке
сөз ... ғана ... ... бір ... ... ... та келіп отырады.
Мұндай орам түріндегі метонимияның мағынасы да жалпы контекстен аңғарылады.
Метонимияның ... осы ... ... ол өзге ... көбінде қолданылмайды. Метонимияның табиғаты, оған тән сипат-
ерекшелік көркем ... ... ғана ... ... ... ... ... үзінділер де, сондай-ақ мына бір мысал да әбден дәлел
бола алады.
Алдыңғы күні Ержан аңшы үйіне екі ... ... еді. ... де ... ... ... екен... Қалың қызыл алтынның бетінде азғана ... ... ... бар ... Жемсауын шалқайта ұстап, ... тоса ... ... да ... екен ... үзіндідегі метонимиялық мәнде жұмсалғандары: қалың қызыл алтын
және ақ ... ... ... темір найзаларын деген сөз орамдары.
Сөздің синекдохалық мағынасы көркем әдебиет ... ... ... ... ... шығармада неше алуан стильдік мақсатта
жұмсалады. Бұл жеке жазушылардың тіл ... сөз ... ... ... ... ... ... Ол мына баланың
сыбағасы емес пе еді? ... ... ... ... ... ... қостың абыройын айрандай төкті-ау (сонда). Амандаса
келген, қайырлы ... айта ... ... ... дәл ... ... ... Бөкенші, Борсаққа қыр көрсете келіп тұр (сонда).
Алдыңғы сөйлемде ... ... сол ... ... ... ... мағына берілген. Сондай-ақ қостың абыройы, Бөкенші, Борсақ
деген жеке сөз тіркесі мен ... ... де ... ауыс ... ... яғни соңғы екі мысалда әңгіме қостың өзі ... ... ... ... ... ... және ... Бөкенші руларының адамдары
жайында болады. Бұл сияқты сөздер көркем ... ... ... ... ... да келе береді. ... ... ... тіркесі
қостағы адамдардың абыройы жөнінде айтылғаны ... ... ... ... «Қодар өлтірілген жер» мағынасында қолданылып
тұрғанын оқушы контекске, шығарманың сюжет желісіне қарап түсінеді.
Әдетте қандай бір зат не ... дәл өз ... ... яғни ... ... не бір ... атау дағдысы күнделікті сөйлеу тілі
аясында, сондай-ақ түрлі жазба еңбектерде, әсіресе көркем ... ... ... ... бір атауды осылай синекдохалық ... ... ... ... ... ... басым жатады. Синекдоха
тәсілі арқылы жасалатын ... реңк ... ... шығарманың қай-
қайсысының тілінен де аңғарылады.
Қорытынды
Стиль жөніндегі лингвист ғалымдардың еңбектерін тұжырымдай отырып,
жалпы ... ... ... ... тарихи қалыптасқан функциональды
стильдің бес тармағын жеке-жеке топтауға әбден болатынын байқатты. ... - оқу, ... ... ... баспасөз, радио, дипломатиялық қарым-
қатынас, ғылым, өндіріс, ... ... т.б. ... қызмет ететін
қоғамның құралы. Осыған орай, тілді ... ... ... ... іс қағаздар – кеңсе тілінің стилі.
4. Публицистикалық стиль (газет-журанылының стилі).
5. Ғылыми-техникалық әдебиеттің стилі.
4. Көркем әдебиет ... ... ... ... ... стилі.
Сонымен, тілдің функционалдық стилдері, жоғарыда ... ... бір ... ... әлеуметтік іс-әрекеттің белгілі бір
саласына немесе бір ситуацияға сәйкестендіріліп қалыптасқан тұлға-тәсілдер
жүйесі. Сөйлеуші немесе жазушы ... бір ... сол ... ... ... ... ... тілдік құбылыстар жөнінде
М.Балақаев пен М.Серғалиев: “Мұндай стильдік тармақтар ... тіл ... ... дамуы нәтижесінде жасалады. Ендеше тілдегі стильдік
жүйелердің саралануы ... ... ... ... ... ... бекігені
деп түсіну керек” – дейді [10. 11-12б.] Сонымен ... өзге де ... ... ... ... ... әдеби тілінің де бұл ... ... ... әдебиет стилі, публицистикалық, ғылыми
(немесе ғылыми техникалық), ресми іс-қағаздары ... деп ... ... ... және ... – бір-бірімен тығыз байланысты
құбылыстар. Лексика деп- әдетте тілдегі барлық сөз ... ... сол ... құрамды тексеретін ғылым; яғни тіл білімінің сөз
мағынасын, оның шығу ... ... ... Жеке ... стиль түрлерінің
кез келгеніне жарасып, қонымдылық табуы ... ... ... қай ... ол ... ... ... қолданылу ерекшелігі жөнінен көбінесе
белгілі, бір ғана стильге ... ... ... мен стилистиканың
бір-бірімен байланысты, олардың әдетте өзара тығыз қарым-қатыанста болатыны
міне ... ... стил ... ... емес, кейбірінде ғана
қолданылатын сөздер де бар ... ... ... «Сөз ... А.: ... 2005ж., 2 бас.
2. М.Балақаев, ... ... ... ... ... А., 1974ж.
3. Винокур Т.Г., «Об изучение функциональных стилей русского ... ... – Сб. ... ... ... современного русского
языка» М., 1968г.
4. Гвоздев А.Н. «Очерки по ... ... ... ... ... М. ... әдеби тілі» А., 1987ж.
6. Виноградов В.В. «Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика» М.,1963г.
7. Виноградов В.В. «О задачах истории русского ... ... ... ... АН ... ОЛЯ» 1946г., выпуск 3., стр.225.
8. Кожина М.Н. «О понятии стиля и местия ... ... ... ... ... ... 1962г.
9. Сыздықова Р. «Қазақ әдеби тілінің тарихы» А.: «Ана тілі» 1993ж.
10. Балақаев М., Серғалиев М., «Қазақ тілінің мәдениеті» А., ... ... М. ... ... жүйесі» А.,1993ж.
12. Р. Әміров «Ауызекі сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері» А.,
«Мектеп» 1977ж.
13. Алдашева А., ... З., ... Қ., ... Ә. ... ... ... ... Культура ресской речи. М. 1999ж.
15. Рахманин Л.В. «Стилистика деловой речи и редактирование ... ... ... В.Г. ... ... ... ... Әбілқасымов Б. «ХІХ ғасырдың ІІ-ші жартысындағы қазақ әдеби тілі»
А.1982ж.
18. Ерғазиева Н. ... и ... ...... речи ... ... » ... А.1972г.
19. М.Балақаев, Р.Сыздықова, Е.Жанпейісов «Қазақ әдеби ... ... ... ... Н. «Преподование русского языка в казахских группах ... ... К.А. ... речь и ее ... ... ... Сб. Развитие функциональных стилей современного русского языка» М.:
«Наука» 1968г.
22. Веселов П.В. «Современное деловое ... в ... ... ... Виноградов В.В. «Литератураведение и ... ... 1959, ... ... « ... в науку о языке» М.1965г.
25.Қоянбекова С. «Ғылыми стиль мәселелері» Қазақ тілі мен әдебиеті ... ... ... ... тіл белгісі» ҚазҰУ хабаршысы, фил. сериясы,
2004ж., №4.
27. Б.Әбілмәжінова «Іс қағаздар стилінің синтаксисі» Астана, 2002ж.
Фил. ғыл. канд.дис.
28. О.Бүркітов ... ... ... ... ... А., 1996ж. ... ... Ш. Бердібай «Көркем әдебиет стилистикасы» А., РБК ... ... ... ... ... ... А.,2001ж.
31. Ғ.Қалиев, Ә.Болғанбаев «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы ... А., ... ... сөйлеу стилі.
1) Авансылау. Авансыла етістігінің қимыл атауы. (Ақша не затты аванс
ретінде беру). Ақша авансылауға жетпей тұр.
2) ... ... ... ... ... ... жатса, оларға да
азын-аулақ көмектесіп қой.
3) Баға. Ауыс. Қадыр-қасиет. Бағаңды білмейді екенсің ғой. ... сен ... ... асын ... ... деп естідім.
4) Бағып-қақ. Ет. Асырау, тәрбиелеу, өсіру. Бәрінен де баланы бағып-
қағып, рахатын көрмеген ... ... ... – Е, әлгі ... ... Дөкейлермен ілік-шатыс
байланысы көп неме ғой.
6) Балақай. Назар аударту үшін, үлкендердің кішілерге айтатын қаратпа
сөзі. Балақай, әуре ... ол ... ... ... ... Біреуді өзінен кіші санау, еркелету мәнінде қолданылатын
сөз. – Ім -м, жарайды, балақай, шопан болсам дейсің, ә!
8) ... ... май шам, ... шам. ... ... бөлмеге
балауыз әкеп жақты, отырғандардың көзі оның көмескі жарығына үйренісе алмай
отыр.
9)Баспана. Уақытша тұруға арналған лашық, күрке. Олар ... ... ... ... ... ... ... ішкі қабырғасынан шығарылған орын. «Қаракөзді»
көруге партерде орын болмағандықтан, біз ... ... ... разы
болдық.
11) Банк. Ауыс. Карта ойынында көнге түскен ақша. Банкке түгел ұрамын
деп деп қопаңдаған ... он жеті көз ... соң ... да, ... ... ... Баға. Пед. Оқушының білім дәрежесін анықтауда қойылатын бес балдық
жүйе. Мұстафаның ... ... да реті бар, ол ... орыс тілінен «бес»
деген баға алды.
Публицистикалық стиль
1) ... ... ... ... Шынын айту керек, ауылдық жерлерде
саяси партиялар жайлы ақпаратқа ... ... ... ... ... бір мәртебе, болмаса жұмысында бір,
ең болмаса айында бір өзіңнен-өзің есеп ал.
3) Өзіндік баға. Экономикада тауарды ... ... ... ... ... құн. ... өнімділігін арттырып, өнімнің өзіндік бағасын
кемітіп, шығарылатын өнімнің түр-түрін молайтып, сапасын жақсарту керек.
4) Бағала. Коммунистік партия өнер ... ... ... ... ... ... ... қара сөздері оның ақындық мұраларына
қосылған бағалы қазына дейміз.
6) Байланыс. ... ... ... ... ... ... орын, мекеме.
Сауда, тұрмыстық қызмет, ... ... ... де ... ... ... ... Рухани қарым-қатынас. Әрбір өткен онкүндікте ... ... ... ... ұзақ ... шолу ... ... Құба жонында құлан жортқан бұл байтақ даланың, ежелгі
даланың ұзақ тарихы бар.
9) Ұлан ... Ұлан ... ... әр түкпірінен күн сайын оған
хаттар келіп тұрады.
10) Бақылау. Мектепте сабақ үлгермеушілерге бақылау күшейді.
11) Астас. Елдің мүддесін тіл мүддесімен тұтастыра ... ... ... ... ... қыл үстінде жүрген тұстың өзінде С. Сейфуллиннің
бұл қылығы үлкен адамгершілікпен астасқан өр рух ... ... ... ... ... ойын-сауық көрсететін алаң.
Мұнда ескі Рим әдеті бойынша қос дөңгелекті Рим күймесіне төрт-төрттен
жегілген бәйге аттардың Рим ... ... көп ... жұмыла
жарысқан өте қызық бәйгесі көрсетіледі.
Арена. Әлібек Қантеміров цирк ... 1902 ... бері ... өнер ... халық алғысына бөленіп келеді.
13) Арзанқол. Ж. Кәрбозин жинақтарынан да жеңіл-желпі жазыла салған
арзанқолды ... ... көп орын ... ... Олар ... күн ... кезде терең бассейнге
күмпілдеп шомылып алады да, бастарын қылтитып, мені ... бе ... ... ... ... биыл ... ... бассейніне, басқа да
көмір өнеркәсіп орталықтарына көптеген жоғары өнімді машиналар жасап берді.
16) Басылым. Халық ... ... ... ... ... ... ... абзал.
17) Басылым. Кеңес басылымдарға ... ... ... ... ... тәжірибесін барлық баспасөз жаратушылардың
игілігіне айналдыру қажеттігін атап көрсетті.
18) Басылым. Совет өкіметінің 50 ... ... ... бұл ... айрықша орын алады.
19) Банк. Шаруашылықтың барлық ... ІV ... бен V ... ... ... берген кредитінің сомасы 26,1 % өсті.
20) Айтыс. Ақындардың халық ісін ыспаттауда қолданылатын құралдарының
бірі – ... ... ... басы ... ... да ... кеш
қазақтың ұлы ағартушы ақыны және композиторы Абай Құнанбаевтың ... елу жыл ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы жылдарында Жамбыл өзінің шабытты
өлеңдерімен халыққа баға ... ... ... Айдауыл. 0 сағ. 43 минут қол қою рәсімі ... ... ... ... ... ... Олар айдауылмен әкетілді.
24) Ада. Дегенмен, ақынның осындай көптеген сәтті ... ... ... ... ада дей ... әдебиет стилі .
1) Айында. Айына бір рет.
Әлімше мен де ұялып,
Білдірмен дедім өлсем де.
Шыдар ем күйіп мен ... ... ... ... Айып. Жазық, кінә. Жиырмаға жеткен қыз кәрі ... өңі ... сары ... Ер ... ... де айыбы жоқ, әр уақытта біреудің жары
болар.
3) Ақша. Бастықпаған өндіріс бұларға ... ... ... ... салығы түспейді, сол малдың күшін, сүтін күнбе-күн сойып ... шай, ... ... ... ... ... ... нарқы.
Біреуі басы артық жүн-жұрқасынан құтылғанына ... ... ... қалағанынша таңдап, қадағына екі-үш тиыннан баға кесіп алып жатыр.
5) Баға. Пед. Оқу ... ... ... өте ... ... ол «уп» деп бір дем ... Бағала. Баға қою. Өздері бір жылқыны отыз бес сомға бағалағанда, ең
болмаса мың жылқы тұрмағанымыз ба?
7) Бағалы. Бағасы ... ... Қара ... ... ... ... әркім де айтпай сезетіндей.
8) Бағып-қақ. Кішкентайымнан мұның әкесі мені ... адам ... деді ... ... ... аралас. Алғашқы жылы байланысымыз үзілген
жоқ.
10) Байтақ. Ұшы-қиыры жоқ. Байтақ Қазақстан қашанда бар тұлғасымен көз
алдымызға ... ... Иен ... ... өлке жасыл кілем жабылды.
12) Бақылау. Ұзын бойлы талдырмаш жігіттің жүріс-тұрысына дейін сынай
қарап, басқан ізін бақылаумен болдық.
13) Балақай. – Сен, ... ... ... ... ... - ... ... Махметке.
14) Астас. Соны айтты да шығып кетті ол қоштасып, Тұрып қалдым ойым
мұңмен астасып.
Астас. Кеткендей боп тұр ... ... мен ... ... Амнистия. Ал, Арманды қастықпен өлтірген Сағитқа соттың шығарған
үкімі үш қана жыл болды, оны және бірнеше ... ... ... Аңыз. Өмірде болған адамдардың, тарихи тұлғалардың бастан
кешкендері туралы ел ... ... ... ...... аты – жыр, Халқымыздың мақтанышы батыр ... ... ... ... жазған сәлем хаты бұл.
17) Арзан. Әсемгүл де, Ошан да ең ... және ... қона ... таңдап та, тауып та алғыш-ақ.
18) Арзанқол. Ал екінші түйіншекте бір-екі қадақ шай мен ... Оны да ... ... ... ... туған ағасы Нығмет әперді.
19) Арифметика. Арифметикадан басқа сабақтардың ... ... ... баға ала ... ... ... темір пеш орнатқан киіз үйлер – малшылардың
баспанасы.
21) Бассирақ. Сойылған малдың басы мен ... Беу ... не жау ... ...Бассирақ үйтіп жатқанда, - деп
қолындағы темір қышқашқа сирақ шаншыған әйел қақпадан күйеуіне ... ... ... ... бассирағын асқан екен. Жас сорпаны терлеп-тепшіп
ішіп алдық.
23) Баяндама. Халықаралық жағдай жайында Жанат, ... ... ... ... жасасын.
24) Баяндама. Қорғасбаевтың баяндамасын талқылау ... ... ... ... ... ... жауапты басшыға айтылатын ауызша
немесе жазбаша түсінік хабар. Сіз ... ... ба? – деді ... ... ... бір реті ... қойды. Сенің жазған
баяндама хатыңды оқыдым. – Мәлік директорға бұрылып алдындағы ... ... ... ... тұр тас ... ... сұлу ... бірі қалмай түспек тағы
Абылай бәсекенің бас-қасында.
26) Бәсеке. Бригада қатты қимылдады. Қызумен істеген ... ... ма, ... ... ... бәсекемен керекті кірпіштің құйылып болғанын
Бейсетай айтпаса өзгелері білмей де қалып еді.
27) Балғын. Өсімдіктер өркендеп туса көктем ... ... ... өткен. Түбіттей жұмсақ, балғын шөпті ... ... ... ... ... ... жас. ... бойлы, қыпша бел, балғын
қыздың қимылы өктем де шапшаң. Иә, ол шақта Ғаббас жиырма екі ... ... ... ... Үйлердің қабырғасынан шығарылған, бетоннан немесе басқа
қатты заттан ... ... ... ... Он ... бөлме-бір жағы
ашық балкон екен.
30) Балқы. Елжіреу, бал-бұл жану, жайнау. ... жүзі ... ... ... Ақша ... басқаратын, кредитті ірі мекеме. Жаздайғы
сүттің, жүннің, етке өткізген малдың ақшасы банк ... ... ... жатыр.
32) Азамат. Кәмелетке толып, ер жеткен адам, жігіт. Қажікен азамат
болып қалыпты.
33) Азамат. Сізден ... ... бұл ... ... ... ... - деді Абай Сарымоллаға.
34) Азамат. Студенттік өмірді тәмамдадық
Азамат боп аттандық маманданып.
Аянышты бір жері тек сол ғана
- ... ... ... қала алмадық.
35) Айдауыл. Зат «голл. Konvooi» тұтқындағы қылмыскерді және сотталған
адамдарды айдап жүруші ... ... ... ... тысқа шыққанда
Қарақолға алып баратын айдауыл солдаттар мен ат, арба дайын тұр екен.
36) Айдауыл. ... ... ... ... ... ... Ағартушы. Қазақ халқының бірінші ағартушысы Ш. Уәлиханов ... ... ... ... ... Ада. ... түк жоқ. Мал дегеннен ада, күшіне басқа ... ... да ... ... кедейлер, малшылар болады ғой.
Ресми стиль.
1) Айып. Қылмыс жасап, ... ... ... болғаны үшін ақшалай не
заттай төленетін ақы, айыппұл, өтем. Шахтаны тоқтатқаныңыз үшін шығынымызды
өтеумен бірге, бес жүз сом айып ... ... ... ... ... informitio». Адамның немесе
арнайы құрылғылардың ... ... ... орта және ... ... ... ... министрі елімізіде ақпарат неғұрлым
көп болған сайын демократияның да өркен жаюы да жеделдей ... ... ... мемлекетіміздің, халқымыздың өміріндегі басты мұрат ел өмірін
жақсарту, ішкі тұрақтылық екенін атап өтті.
3) Байланыс. СССР Оқу ... ... ... ... делегациямен бірге жүр.
4) Амнистия. Мемлекет басшысының немесе үкіметтің жоғары өкілетті
органының ... ... ... ... ... ... ... құтқару. Амнистия актісі аса ауыр қылмыс жасаған
адамдарға, кісі өлтіргендер мен жазаны өтеу ... ... ... ... Арзан. Біздің кондитершілер украиндық тәттілердің бізге екі ... ... ... ... алға ... ... Совхоз жұмысшыларына, колхазшыларға және басқа тұтынушыларға
олардың жеке пайдалануы үшін керекті ағаш ... ... ... баға ... ... ... Арифметика. Сегіз жылдық мектептің бастапқы төрт ... ... ... әр ... ана ... орыс ... ... сурет сабағы
оқылады.
8) Бақылау. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... зерттеуге қажетті материалдардың алғашқы деректері
анықталып, қойылған мәселенің дәл және дұрыс шешілуіне мүмкіндік ... ... ... ... ... ... жақсы
нәтижелерге жеткен озаттардың тәжірибесін барлық баспасөз жаратушылардың
игілігіне айналдыру қажеттігін атап көрсетті.
10) Азамат. Белгілі бір ... тең ... ... ... ... тумысынан республика азаматы болып табылатын 40 жасқа
толған, мемлекеттік тілді ... ... әрі ... 15 жыл ... ... азаматы сайлана алады.
Ғылыми стиль.
1) Ақша. Жалпыға бірдей балама ретінде барлық басқа тауарлардың құнын
көрсететін ерекше ... ... ... ... ерте ... ... әртүрлі тауарлар былғары, тері, мал, қару және тағы ... ... ... ... ... ... беретін, ыстық-суыққа төзімді
өсімдік және соның жемісі.
Бадам ағашы шыбық күйінде отырғызылып алты ... екі ... ... ... Олар ... алаңдарында, бадамның, долананың араларында
паналап, ... ... ... Байланыс. (зат, химиялық ... ... ... көп ... ... 10000 калория жұмсалады.
5) Байланыс. Оттегінсіз ыдырау кезінде мұндай екі байланыс түзіледі.
6) Балауыз. Араның балауыз безіне бөлінетін қатты зат. ... ... ... ... бірнеше түрге бөлінеді.
7) Аңыз. Аңыздар шартты түрде тақырыптық сипатына қарай, ... ... ... деп жіктеледі.
8) Баспана. Адам тұратын мекен-жай. ... ... ... артып алып жүруге қолайлы киіз қос төсеніш ретінде ескі ... ... ... ... ... су қоймасы. Қазақстандық Алтай түгелдей СССР-дің
ең ірі өзендерінің бірі Ертістің бассейініне ... ... Су ... процесі бірнеше операциядан өткізіледі. Ең
алдымен суды үлкен бассейінде біраз уақыт қойып, тұндырады.
11) Бассейн. Белгілі бір ... ... ... жер ... бір ... ... лавадан бір мың үш жүз тоннаға дейін
көмір жөнелтуде – бұл бассейн бойынша орта ... ... екі ... ... ... ... мәселелер жөніндегі пікірталас,
сөз сайысы. Абай өлеңдері ... ... ... ... ... ... мен ... туралы айтыс болатын. Қасым поэзиясы
төңірегінде сындар мен айтыстар ол ... ... ... ... жұртшылығына белгілі.
13)Арифметика. Әл-Фарабидің түсіндіруі бойынша арифметиканың негізгі
ұғымы – сан, ал объективтік ақиқат нәрселердің ... ... ... ... ... жолымен шыққан.
14) Балғын. Қатпаған ... ... Тың ... кейбір
шаруашылықтарында каротинді азық ретінде балғын шөптен жасалған белокты,
витаминді пасталар ... ... ... ... ... күйге айналу, еру. Висмут пен күмістен
басқа элементтер қатқан кезде тығыздығын да арттырады, ал ... ... ... ... ... Балқы. Домнадағы ең негізгі процесс – кокстың жануы мен руданың
балқуы.
17) Ағза. Көз, ауыз, тіс, тіл, иіскеу ағзасы ... ... ... Микробтың қан арқылы денеге жайылған уы адам ағзасын,
алдымен нерв жүйесін қатты ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Стилистика және оның проблемасы4 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы5 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы ақпарат4 бет
«Экономикалық ақпараттар жүйесінің қоғамдағы даму рөлі»5 бет
Бірыңғай бюджеттік жіктеу21 бет
Баланың физиологиялық және биологиялық дамуы8 бет
Банк саласындағы мемлекеттік басқару, оны жүзеге асырушы мемлекеттік органдардың құқықтық жағдайы10 бет
Банктің валюталық операцияның негізгі есептері9 бет
Басқару ұғымы мен құрылымы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь