Жиенбай жырау шығармашылығы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

І ТАРАУ. СЫР БОЙЫНДАҒЫ АҚЫНДЫҚ ОРТА ДӘСТҮРІ МЕН ЖИЕНБАЙ ЖЫРАУ ӨЛЕҢДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7

ІІ ТАРАУ. ЖИЕНБАЙДЫҢ ЖАЗБАША АЙТЫСЫ МЕН АҚЫН ЖӨНІНДЕГІ АҢЫЗ ӘҢГІМЕЛЕР ... 34

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51
Бітіру жұмысын қысқаша баяндау
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ  ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
Қазақ әдебиеті кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы:
ЖИЕНБАЙ ЖЫРАУ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
Орындаған:
5 курс студенті
Даркембаева А.
Ғылыми жетекші:
ф.ғ.к.,
Карбозов Е.К.
Норма ... ... ... » маусым 2007 ж.
Қазақ әдебиеті
кафедрасының меңгерушісі:
З.Бисенғали
АЛМАТЫ, 2007
Р Е Ф Е Р А ... ... ... ... ... ... 52 бет
Жұмыстың құрылымы: Мазмұны, кіріспе, І тарау, ІІ ... ... ... мақсаты: Осы кезеңге дейін жеке зерттеу еңбегінің нысаны болмай
келген Жиенбай Дүзбенбетұлының әдеби мұрасын ғылыми айналымға енгізу.
Жұмыс мазмұны: Кіріспе ... ... ... ... баянына
қысқаша тоқталып өттік. Ол өскен орта мен оның ақын ретінде қалыптасуына
негіз ... ... ... ақын ... ... пен ... жайында сөз қозғадық.
І тарауда Сыр бойындағы ақындар қалыптастырған дәстүр мен сол дәстүрді
дамыта отырып, жаңаша жырлаған, сөз ... ... ... ... ақын өлеңдері сараланды. Арқалы ақынның ... ... ... ... ... мен сөз ... өміршеңдігін жырлаған
толғауларына талдаулар жасалды.
ІІ тарауда Жиенбай ақынның Тұрымбет пен Жүсіп ақындармен жасаған ... ... ... ... ... Сыр бойы ... тән ... оның тарихына көз жүгірттік.
Зерттеу әдістері: талдау, жүйелеу, салыстыру, т.б. ... ... ... СЫР БОЙЫНДАҒЫ АҚЫНДЫҚ ОРТА ... МЕН ... ... ... ... ... ... МЕН АҚЫН ЖӨНІНДЕГІ ... ... І Р І С П ... ... сипаттамасы. Зерттеу жұмысымызда осы кезеңге дейін жеке
зерттеу еңбегінің ... бола ... ... Дүзбенбетұлының шығармашылық
келбетін ашып көрсетуге ұмтылыс жасадық. Зерттеушілердің ... ... әлі де ... тың ... саналатын Жиенбай ақынның сөз зергері
ретіндегі шеберлік деңгейі мен оның өскен ортасы, ақын ... ... ... ... ... ақын ... ... пен өнерпаздан
үлгі алған шәкірттері жайында сөз қозғадық.
Сыр бойындағы ақындық дәстүр мен сол ... ... ... ... сөз ... өзіндік қолтаңбасымен келген Жиенбай ақын өлеңдері
сараланып, арқалы ... ... ... ... ... еткен
өлеңдері мен сөз өнерінің өміршеңдігін жырлаған ... ... ... Тұрымбет пен Жүсіп ақындармен жасаған жазбаша ... ... ... ... тоқталдық.
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздікке қол жеткізгелі бері халқымыздың
әдебиеті мен ... ... мен ... жаңа ... ... ... ауыл арасының ғана ақыны болып қалмай, қазақ халқының қамын ... ел ... ... жырларымен бірлікке үндеген, халқының зор
мақтанышына айналған Жиенбай жырау шығармаларын қарастырудың қажеттілігі
туындайды. Сөз ... ... ... ... ұлағатын келешек ұрпаққа
өсиет етуде белсенді қызмет ... ... ... ... ... әдебиетіндегі көрінісін, әдеби байланыстармен ықпалдасуын
Жиенбай жырау шығармашылығы арқылы пайымдаудың ... ... ... ... күнге дейін түрлене жеткен сан алуан үлгілерін
қарастыру, ұқсас белгілерін анықтау мен айырмасын ажырату, ... ... ... ... ... ... жырау мен онымен тұстас
өмір сүрген ақын-жыраулар өлеңдеріндегі білім-ғылым насихатын, адамгершілік
идеялар мен діни-философиялық ой-толғамдарды ұлт ... даму ... ... ... ... түседі.
Ежелден жалғасқан сөз өнері мен жыраулар поэзиясының арақатынасын сан
ғасырлар бойы үзілмей келе жатқан ... ... ... ... ... ... саналады. Оның ішінде ХІХ ғасырда дүниеге
келіп, ғасырлар тоғысында өмір сүрген, аз да болса аса ... ... ... сақталған Жиенбай жырау мұрасының қалың қазақ алдында ... ... ... ... ... талабына сай жасалуы тиіс дүние ... ... ... ... ... ақын жөніндегі зерттеу еңбегіміздің
тың тақырыпты қозғағандығын жоғарыда айтып ... ... да ... ... сөз ... Сыр ... өлкетанушылар мен өлкелік
газет-журнал ... ... ... ... ғана айтуға
болады.
Адамдықты, ізгілікті өлең өзегіне арқау ету ... ... ... себебі сөз өнерінің негізгі нысаны ... ... ... ... ... ... құрал рөлін атқаратын да әдебиет
болып саналады. Кез-келген халықтың сөз өнері ... ... ... ... ... ... ... сыйдырады десек қателесе қоймаймыз.
19 ғасырдағы жыраулар ... да ... ... ... болмыс пен
адамгершілік қасиеттерді сөз етуімен құнды.
Адамгершілік мәселесі – адамзат баласы өмірге келген күннен бастап бүкіл
жұртшылықты толғандырып келе ... ... ... ... ... кісілік
кемелдікке жету адамзат үшін басты мақсат саналатыны белгілі. Ал ... ... ... ... ... көне ... желі тартатын
көкейкесті жайт.
Тарихтың тереңінен тамыр алатын Жиенбай жыраудың жыр үлгілеріне жіті көз
салар болсақ, рухани-адамгершілік ... ... ... ... байқаймыз. Ізгілікті таным тұрғысынан жыр толғаған әрбір
дәуірдің дарын иелері мен ... ... баға ... ... ... ... айқын. Осындай рухани асыл мұралар сөз өнерінің даму заңдылығына
сай келетін тарихи жалғастық негізінде жырланады.
Адамгершілік ... ... ... мифтен, аңыз-әңгімелерден бастау
ала отырып, түркі дәуіріндегі жазба ескерткіштер мен ... ... ... ... ... ... ... ту етіп көтерген
Жиенбайдың қай туындысының ... ... мәні зор. Осы ... адамгершілік тақырыбын мазмұнына өзек еткен жырау өлеңдерін ... ... ... ... ... мұрамызды ел игілігіне айналдыру ісінде үлкен
бастамалар көтеріліп, көптеген игілікті шаралар ... та ... ... аса ... рухани мұраларының барлық қырлары әлі ... ... ... ірі ... бірі – ... жыраудың
шығармашылығы сөз болады.
Жиенбай Дүзбенбетұлының өмірбаянына қысқаша тоқталып өтер болсақ, белгілі
жырау 1864 жылы ... ... уезі ... ауданы Қуаңдария болысындағы
N2 ауылда дүниеге келген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ақын атындағы) ауылдардың бірі ... ... ... ... ... Кіші жүзден Алшын, онан
Қара ...... ...... – Түмен қожа – Сары-Құлыс – Әлмамбет
(Дуан) – Әліқұл – ............... одан
Жиенбай тарайды. Атақты жырау есімінің Жиенбай аталуы ... ... ... ақын ... ... туған жиені еді, бұл – ... ... ... ... ... Жиенбай жырау 1929 жылы өзі туған
өлкеде өмірден өтеді. Оның ұрпақтары қазір Ақжар ... ... Кете ... Тұрымбет Салқымбаевпен жасаған жазбаша айтысы 1965
жылы жарық көрген ... ... ... ... ... 1910
жылдар шамасында болған. Бұл айтысқа қатысты материалдарды осы өлкеден
шыққан әйгілі ... ... ... жинап, 1964 жылы «Қызылорда
экспедициясы жинаған материалдар» деген атаумен бір папка етіп Әдебиет және
өнер ... ... ... ... ... ... материалдар
Қызылорда облысында тұрушы Әлқуат Қайнарбаевтан жазылып ... ... 2003 жылы ... ... 2004 жылы ... көрген “Ғасырлар
толқыны” жинақтарына енген.
І ТАРАУ.
СЫР БОЙЫНДАҒЫ АҚЫНДЫҚ ОРТА ДӘСТҮРІ МЕН ЖИЕНБАЙ АҚЫН ӨЛЕҢДЕРІ
Жыраулар поэзиясы бірнеше ... ... ... ... ... ... сөз мәйегін сақтаған, әдебиет алқабындағы құнарлы кезең
саналады. Ежелгі дәуір әдебиетінен үлгі ала отырып ... ... ... ... ... ... күні ... дейін өнеге тұтылып, өзінен кейінгі
сөз өнеріне де игі әсерін тигізіп келеді.
“Қазақ әдебиеті ... ең бір ... ... ... ... ... – 19 ғасыр. Бұл ғасыр үлкен-үлкен құбылысты оқиғаларға да, күрделі
де шиеленісті әлеуметтік тартыстарға да толы ... ... ... да ... Әлем ... 19 ... “Ұлттық сананың оянуы”
дәуірі ретінде бағаланатындығы аян” [1, 8-б.]. ... ... ... өлең ... Жиенбай жырау шығармашылығын кезең құбылыстары мен
өмір шындығынан бөліп қарау мүмкін емес. Жиенбай жырау ... ... ... жырлану жүйесіне зер салсақ, халқымыздың
ғасырлар бойы қордаланған ұлттық құндылығымен ... ... ... Сөз ... мен сол ... ... өнерпаздар біте қайнасып,
кірігіп жатқан кезеңде жыраулық әдебиет мектептері мен әдеби дәстүр ... сай соны ... ... ... ... ... ... күнделікті қауым тірлігіндегі жақсылы-жаманды
көріністер жыраулар шығармаларының өзекжарды саздарына, көкейкесті ... ... ... ... ... ... ... әдеби шығармашылық
өнер мектебінің көркемдік жалғастығы дәстүрін ... ... өзге ... өнер иелерінен оқ бойы озық тұрған ерекше талант
иелері еді. Ешнияз сал Жөнелдікұлы, Балқы ... ... ... ... ... ... ... Қабылұлы, Дүр Оңғар Дырқайұлы,
Құлан Алдабергенұлы, Кете Жүсіп Ешниязұлы, Омар ... ... ... ... Жүсіп Қадырбергенұлы, Нұртуған Кенжеғұлұлы, Тұрымбет
Салқынбайұлы, Шәді Сеңгірбайұлы, Тұрмағамбет Ізтілеуұлы, Ыспан ... ... т.б. Сыр бойы ... ... ... қалаушылар еді.
Жоғарыда аттары аталған ақын-жыраулар шығармашылығының сөз бен ... ... қай ... ... ... ... маңыздылығын жоймақ
емес. Поэзиялық туындыларының композициялық құрылысындағы ... ... ... ... ... ... жалпы мақам, сарын тұтастығын құрайтын сипаты ... ... ... ... өнерінің ежелгі замандық дәстүрлерін жинақтаған
Сырдария өзені бойындағы ақын-жыраулар ... сөз ... ... ... ... ... жаңа бір үлгілерін қалыптастырды.
Олардың орындаушылық өнеріне негіз болған Сыр бойы ... ... ... ... ... ... де танылды. Бұл арада біз Сыр бойы ақындары ... ... ... ... ... ... ... тыңдаушыларын қалыптастыру
арқылы, сол қалыптасқан ... ... ... болған саз-әуендерді
атадан балаға мирас ету ... ... баса ... ... ... ... ... осындай әсем әуездерді тыңдарманы арқылы сақтап
қалған Сыр өлкесінде мақамдық-саздық мектептер дәстүрінің мол болғандығын
байқаймыз.
«Сөз ... ... ... ... ... ... жататын «Жиенбай
жырау мақамы», «Ешнияз сал ... ... ... ... ... ... ... маңырамасы», «Сәрсенбайдың
аңырамасы», «Нұртуған мектебінің мақамдары», «Нартай әні», т.б. мақамдық-
әуездік үлгілердің қалыптасуының өнерге тән ... бар» [2, ... бойы ... атадан балаға мирас болып келе ... ... мен ... ... және дидактикалық шығармаларының
барлығы да ұрпақтар жалғастығы аясында адамгершілік, ... ... ... ... ... ... ғасыр бойына жыр күмбезін жоғары көтеріп келе жатқан Сыр елінің
көркем тілмен өрнектелген шежіресі, жан дүниесінің жарқырап тұрған ... ... ... ... мен ... осы Сыр ... сыр
тұнған туындылары арқылы болашаққа жол тауып ... ... ... ... ... тарихы есте жоқ ескі заманда. Ол
біртұтас әлемдік әдебиет пен мәдениеттің өзегін жарып шыққан ажырамас ... ... ... ... ... ... ұстайтын қымбат қазынаның бірі.
Сыр саңлақтары осы кезеңге дейін ел үшін тер төгіп, халық құрметіне бөлене
қызмет етсе, ... ... та ... сөзі – ... көзі деп ... ... та кемел сөздерді көңіл көкжиегінде шамшырақ етіп ... ... ... ... ... жыраулық дәстүр мен ... ... ... ... үндестігінің сан ғасырлық үрдісі бар, ол
әсіресе сүлейлер ... анық ... Орта ... ... көп қолданған көркемдік құралдар, өлең түрлері, оның ішінде ғазал
стилі, кітаби сөздер – ... көне ... ... ... ... ... ақын-жыраулардан жалғастық тапқан.
Сыр өңірі ақындық мектебіне тән бірінші ерекшелік – оның өкілдерінің
ауыз ... мен ... ... ... ... ұстауы еді. Олардың
негізгі үлгі алып, үйренер бастау бұлағы ауыз әдебиеті болды. Ауыз әдебиеті
үлгілерін терең ... одан үлгі ала ... ... жинақтаудың
нәтижесінде Сыр сүлейлері жырларының басым бөлігі жеті-сегіз ... ... ... ... ... ие болды.
Сыр бойы ақындары үшін нәр алар негізгі тамырдың бірі, халықтық сөз
өнері – ... ... ... ... ... сөз
мәйегінің көптеп қолданылуы да назар аударарлықтай.
Сыр бойы ақындарының шығармашылығы туралы Р.Бердібай: «Бір тақырыпқа
бірнеше ақынның ... ... ... өнер ... ... шығыс
аңыздарын заманға, халық өміріне ... ... ... хат арқылы
айтысулар, жұмбақ шешісулер, өмірдің философиясын жан-жақты толғайтын
ғибрат өлеңдер жаратулар тағы ... ... бұл ... ... хас ... ... дейді [3, 43-б.].
Сонымен Сыр бойы ақындық мектепке әсер етіп, оның қалыптасып, дамуына
ықпалын тигізген негізгі үш көзді ... ... ... ... олар ... атап ... ауыз ... үлгілері, шығыс әдебиеті дәстүрі және де
осы өңірдегі ақындық орта өкілдерінің бірінен-бірінің үлгі алып үйренуін,
тәжірибе жинақтауын баса ... ... ... ... ... үлгісі Сыр бойы шайырларында мол
сақталған. Қорқыт бабамызбен тарихи таным ... бір ... ... ... көптеген мысалдарын Жиенбай жырау шығармаларынан да ... ... ... ... өзі өмір ... ... ... пен қоғам, заман зердесі көрініс тапқан. Белгілі бір ... ... ... ... ... сөз ... орны ... дейтін
болсақ, Жиенбай жырау өлеңдерінен де қоғам тынысы кеңінен танылады.
Ақындық өнермен қатар әнші, жырау ретінде танылған ... Сыр ... ... әндерін, Омар, Жүсіп, Ерімбет, Базар, Оңғар, Шегебай сынды
Сыр сүлейлерінің ... ... ... ... ... ел арасына
таратушы қызметін де атқарған. Оның асқақ әндерін Сыр бойының халқы құмарта
тыңдаған. Арабша сауатты ... Сыр ... ... ... ... ... домбыраға қосып мәнеріне келтіре жырлайтын жарақты
жырау атанған. Сондай-ақ өзі де өлең ... ... ... ... ... ... ... мирас болып келе жатқан жыраулық өнер дәстүрін
Жиенбайдың жалғағаны жайында Сыр елінде мынадай сөз ... – жыр ... ... қып көп ... ... ... ол да ... Жиенбайдан бөтен еді”.
Қуаныш Баймағанбетов жазып қалдырған осы өлең ... ... ... айтылып отырады. Сыр сүлейлерін өзіне ... ... ... де ... бола білген. Рүстембек пен Нартай, Әлібек, Молдахмет, Орынбай,
Тасберген, Мұзарап, Ибаш, ... ... Сыр ... ... ақын, жыраулары
Жиенбайдан өнеге алып, оны өздеріне ұстаз ... ... ... сусындағаны, жыраулық өнерінен үлгі алғандығы айқын. ... жыр ... ... озық ойлы ақын ... ... Сыр ... ... да атап көрсетеді:
Келіспесе кестесі –
Ретсіз сөзді кім тыңдар?
Дүзбенбетұлы Жиенбай
Ақ домбыра қолға алып,
Ұшатын құстай қомданар!
Жиенбай Дүзбенбетұлын ... ... ... ... (кей
әдебиеттерде Біртоғаш, Мүфтоңаш деп те жазылып жүр) шатастыруға ... ... ... жер мен көктей. Біз сөз етіп ... ... Сыр ... 19 ... ... жартысында дүниеге келсе,
қазақ арасына есімі ертеден мәлім Жиембет жырау 16 ғасырдың соңы мен ... ... ... Есім ... ... Жайық жағасында Байбарақ,
Байшерек деген жерлерде ғұмыр кешкен. Бұл ... ... Орал ... ... ... ... әрі әскербасы атанған Жиембет жырау қазақ тарихында
ел бастаған көсем деңгейіне көтерілген елеулі ... ... Кіші ... ... Тана руынан шыққан. «Жиембет – кезінде Есім ханмен
жағаласып өткен батыр жырау. Алғашында Есім ... ... ... ... ... жолында қажырлы қайрат көрсеткенімен, бүкіл Кіші жүзге
сөзі жүріп тұрған Жиенбеттің билігінен ... хан оны ... ... ... жер ... [4, ... ... тайсалмай айтып («Есім
сені есірткен, Есіл де менің кеңесім»), халық сөзін билік басындағыларға
шынайы ... ... ... екі ... өмір ... ... ... келетін жыраулардың ұқсастығы байқалады.
Қоғам дамуымен қабат дамып, қоса өзгеріске ұшырап отыратын ... ... ізі ... «Әдебиет – ақиқат өмірдің сырлы суреті, халықтың
көркем тарихы» дейді зерттеуші З.Қабдолов (5, 20-б.(. ... ... ... түрлі оқиғаларға әсемдікпен әр беріп, көркем реңк үстейтін де,
сол көркемдік қуатымен адамзатты әсемдікке тәрбиелер құрал ... ... ... болып саналады.
Халықтық сөз өнері адамзаттың рухани қажетіне сай қалыптасып, рухани
өмірді мазмұнына ... ... ... – адам ... ... ... жасасып келе жатқан, сөз өнерімен қабат дамыған тақырып.
Әрине, ХІХ ғасырда сөз өнері, оның ... ... ... бір ... ... жоқ. Мың ... тарих қойнауында мың сан адамның орасан ... мен ... ... бар. ... мәселесі жөніндегі
тұжырымға көңіл қояр болсақ, төмендегі пікірге сүйенеміз: «Салт – ұрпақ
тәрбиесінің ... ... мен ... ... ... бере ... дүниеге келуімен бірге өрбіп отыратын құбылыс. Дәстүр – сол салттың
өмірде әлденеше рет ... ... ұзақ ... ... орын ... (6, 37-б.(. Ал ... ... танымы да осыдан келіп тарайды. Бұл
жайында әдебиеттанушы Б.Майтанов былай дейді: «Көркем ... ... сөз ... ... ... тығыз байланысты. Өнердегі көркемдік
әдіс тәрізді ... де ... ... факторларға тәуелді болғанмен,
кең мағынада алғанда объективті құбылыс» (7, 10-б.(. ... ... ... тұтас идеялық-эстетикалық дәрежесінің көтеріліп, жанрлық, тақырыптық
алқабының кеңеюін, шеберлігінің шыңдалуын ... (8, 9-б.(. «Әр ... ... ... ... ... ... (8, 279-б.(. «Дәстүр
әрдайым жаңашылдыққа кеп ... ... ... ... ... ... шығады да, қайталай дәстүрге айналады» (7, 52-б.(. Сөз
өнеріндегі өміршең келер дәстүр мен ерекшелікке бой ұрып ... ... ... ... ... Бұл жөнінде өз ... ... ... ... аз ... себебі олар әдебиет жайында
жаза отырып, дәстүрге соқпай кете ... ... жазу ... ... ... мен ... жөнінде пікір білдіру кезінде көбіне-көп
дәстүрге ... ... ... ... ... зерттегенде жоғарыдағы
ғалымдар пікірінің бір арнада тоғысатындығын байқадық. ... ... ... ... ... ... жұмысымызда қарастырылатын дәстүр жалғастығы – ... ... ... мен ... әлеміне, әдемілікке үндеу арқылы
жер-жаһанға жақсылықтың жарқын нұрын төгетін ізгілікті рухани жалғастық.
Ізгілік ізденісі поэзияның ... ... ... ... ... ... үшін» дегенді есте ұстасақ, өнер адам ... ізгі ... ... ... де ... ... жәрдемдесуді мақсат тұтуы тиіс.
Онсыз өнер, өнердің бір саласы ретіндегі көркем ... ... ... ... ... жете ... ... поэзия үлгілері үшін
де адамның адамгершілігін асқақтата жырлаудан асқан асыл парыз болған емес.
Олай болса, өзі өмір ... ... мен одан ... ... ... ... ... сөз саптасы негізінде одан әрі ... ... ... ерен еңбегі қандай дәстүрлік үрдісте дамыды деген ... ... ... да бір ақын ... ... бір әдеби ортада туып,
қалыптасып, шыңдалу жолынан ... ... сол ... ... ... ... да Жиенбай Дүзбенбетұлы шығармашылығының Сыр
бойындағы ... ... ... ... ... құбылыс.
Рухани-адамгершілік идеясын басты мақсат ретінде ұстанған Сыр бойының
сыралғы ақынының бірі Жиенбай ... ... ... жіті көз ... жыр ... өзек ... рухани бай, биік адамгершілікті бейненің
сомдалатынын ... ... ... мен жыр ... рухани-
адамгершілік негізде өрілуі сан ғасырларға созылған жыраулар поэзиясының
рухани дүниесі мен адамгершілік ұстанымдары ... ... ... Мазмұнына этико-дидактикалық сарынды ... ... ... анықтауда тағы да әдеби дәстүрге сүйенеміз.
Білімге ұмтылған ұлына даналықтың даңғыл жолын нұсқап, әдепті болуды,
адамдық қасиеттерді ... ... жыр ... ... ... ... болып табылады. Жиенбай жырау шығармашылығында
жинақталған ақылмандық поэзия үлгілері, ... ... ашып ... Кете ... ... жырау өлеңдерімен стилі, мазмұны тарапынан
теңдес түсіп жатады.
Ол – қазақ тілінің ... сөз ... ... ... ... сөз ... ... адамгершілік мұраттарды
шығармаларының негізгі арқауы ... ... ... ... ... адамгершілік, адамдық ізгі қасиеттер қай
дәуірде де маңызын жоймақ емес.
Адамгершілік пен ... ... ... ... ... не
болмаса дидактикалық жырлар жөнінде зерттеуші ... ... ... ... ... ... – үлгі-насихаттық, өсиет ... ... ... ... ... ... ... туындыларда халықтық философия, педагогика, мораль, этика
мәселелері, гуманистік сарындар ... ... ... ... «Құдатғу білігі», А.Иүгнекидің «Ақиқат сыйы», М.Қашқаридың
«Диуани лұғат-ит-түрік» еңбегі, т.б. өсиет сарындас сөздер жатады» (9, 129-
б.(.
“Сыйласып өтші ... ... сөз ... ... ... ... ... әліппесі іспетті өлеңдері танылуға тиісті, зерттелуі
қажет мәселелердің бірінен саналады. Бұл өлең ... да ... ... ... ... 7-8 ... жыр ... жазылған. Ұйқасы да
жыр үлгісіне, жыраулық төкпе үрдіске сай а-ә-б-ә-в-г-ә болып ... ... ... ... ... ... белгілі болғандай, мазмұны
сыйластықты, өмірдің өтпелі де жалған екендігін, сол өмірде татулықтан ... ... ... ... көп, түйгені мол адамдар ұрпағының болашағы үшін қам жеп,
қоғамдағы келеңсіздік келешекте қайталанбаса екен ... ... ... ... ізгі ... ... аталы сөздері мен тәлім-
тәрбиесінен, сондай-ақ Жиенбай жыраудың жоғарыда аталған өлеңінен де ... ... ... ал даналық, адалдық – адамдықтың ... ... адам ... соң, ... ... ... ... Адамның ішкі әлемі кісілік қасиетінсіз қаңырап бос ... ... ... ... де ... ... Әр нәрсеге де тірлігіне
тірек, қасиетіне негіз ... тіні ... Адам ... кісілік
қасиеттерімен ардақты, қадірлі. Бұл фәниде кісілік қасиеттерін жойып алмай,
бір-бірімен адамша қарым-қатынас орнату, өзім ... ... ... бірлік пен татулықты, тыныштық пен туыстықты қадірлей, бағалай ... ... ... ... өлеңінің өнегесі осыған саяды.
“Сыйласып өтші жалғаннан” атты Жиенбай өлеңі
Анық болса әділдік
Ағайын тұрар қорғанып.
Елім – ... ер – ... ... ... ... ... алады [10, 62-б.]. Әділдік бар жерде және қай
нәрсенің де әділін анық та ... ... ... ... ... жұртың сенен қорғанып жүреді әрі сені қорғаныш тұтады дегенді
мазмұн етеді жоғарыдағы төрт тармақ.
Адамдықтың асыл қасиеттерін, оның ішінде ... өлең ... ... үрдісі ақын-жыраулардың барлығында дерлік жалғасым тапқан. Бұл ... ... ақын ... ... ... ... барлық
қаламгерлердің басты қағидасы болатындығы белгілі.
Мәселен «Әділдіктің белгісі» аталатын Асан ... ... ... өсиет өлеңі былай дейді:
Әділдіктің белгісі –
Біле тұра бұрмаса.
Ақылдының белгісі –
Өткен істі қумаса.
Жиенбай жыраудан бірнеше ғасыр уақыт ... өмір ... екі ... данышпан, дуалы ауыздарының сөздерінен түйілер түйін біреу ғана,
ол – әділдік дегеніміз анық та ... еш ... ... ... ... ... рухани-адамгершілікке тәрбиелер дәстүрі – ғасырлар бойы даму
барысында қалыптасқан, ұрпақтан ұрпаққа ауысып ... ... ... ... Осы мұраны кешеден бүгінге, бүгіннен ертеңге жеткізетін
әрбір дәуірдің данышпандары, сөз ... ... ... ... ... ... мол, ақыл иесі ақын ел мүддесі мен халық қамын ойлауды
басты міндеті санайды. Өмір шындығынан ой ... ... мәні зор ... ... ... арасындағы сан алуан қарым-қатынастарды
адамгершілікке негіздей жырлайды.
“Сыйласып өтші жалғаннан” ... ... ... ... да күн ... түрлі дорба алып.
Бастағы бақсаң бақытты
Жақсы көріп достарың,
Сыртыңнан жүрер қуанып.
Әуелден жанды ... дос ... етпе ... [10, 62-б.].
Алғашқы тармақтардан бастап-ақ әділдікті, адалдықты насихаттаған ақын
жырын ... ... тұту мен ... сыртқа тебуге шақырумен жалғайды.
Жыр жолдарының жалғасы жыраулар поэзиясының өзегі болып ... ... ... ... ... салыстырулар негізіндегі өлең жолдарымен
тоқайласады. Сөзіміздің дәлелін төмендегі жыр жолдарынан ... ... ... ... ... ... құр қалып.
Елемей елдің өсиетін
Жүрген көп семіп, бір жанып.
Жұртқа болса сенімің
Жүрерсің күндей нұрланып [10, 62-б.].
“Дауыссыз дыбыстардың қайталануы ... ... ... ... сөздің реңін
келтіре түсетін көркемдік тәсіл”, [11, 35-б.] яғни аллитерация сияқты
әдеби ... жыр ... ... ... ... ... ... көрігін
арттыра түседі. Алғашқы үш тармақтың, одан ... үш ... ... жеті ... алтауының “Ж” дыбысынан басталуы Жиенбай енгізген
жаңалық емес, жыраулық поэзияда, одан ... ... ... ... ... үрдіс. Жиенбай жырау – сол жолды жалғаушы ғана, жалғай
тұра дамытушы қызметін де қоса ... ... Бұл ... ... ... тыс көп екендігін мұның алдында айтып өттік, себебі
жыраулар поэзиясының ... ... ... ... кездесіп
отыратын құбылыс. Басқаны мысалға алмай-ақ, жаңа ... сөз ... ... ... белгісі» аталатын жырына тағы да тоқталып өтейік:
Жамандардың белгісі –
Жауға қарсы тұрмаса.
Зұлымдардың белгісі –
Бейбіттің малын ұрласа.
Надандардың белгісі –
Білгеннің тілін алмаса.
Жырдың ... екі ... ... ... ... ... ... өніп-өскен, Сыр бойының сыралғы сүлейлерінің ... ... да ... мен ... ... ... ... өлеңдері
бар. Жақсылық пен жамандық жайы ақын атаулының қалам сілтемей қала алмайтын
тақырыбы. Ғалым Е. Ысмайылов ... ... ... ... “Олар адамгершілік, жақсылық пен жамандық жайында ойлар, болжаулар,
қағидалы ... ... ... – деп ... ... ... [12,
42-б.]. Олай болса, Тұрмағамбет ақынның жақсылық пен ... ... ... мен ... атты өлеңі де қарсы мәндес екі ұғымды шендестіре
суреттейді:
Халық үшін ... хас ... ... да пір көрер.
Кеудесі – зор, көңілі – пәс,
Мың айтсаң да бір көрер [13, 45-б.].
Адам бойында жақсы мен жаман қасиеттер ... өмір ... ... тұратын аталмыш өлеңде жақсының ... ... ... сөз ... Хас ... ... ... “халқы үшін туған”
деген айқындауыш тіркелген. Жырда жаманның ... сөз ... ... ...... жақсылыққа бойлай алмас бейшара, жақсыны
етектен тартар күншіл, қызғаншақ, күйбең тірлік кешкен ... Асан ... ... ... ... да ... ... адам баласын күңшіл
мінезден арылтып, ... ойды ... ... ... ... негізгі идеялық түйіндері – фәнидегі
адамгершілік жақсылықты жарқырата таныту мен бақидағы имандылық игілігіне
ұластыру. Жиенбай ... ... ... ... ой сарындары ұлттық поэзиямыздағы Абай дәстүріне сай ... ... ... шыңы Абай ... ... “Ол ... философияны барлық жайдан жоғары қойды» (14, 179-б.( деген ойы
ақын танымын терең танудан туған. ... ... ... ... ... ... берік ұстанғандығында жатыр, ол адамдық мәселесін
тереңнен сөз ... ... Осы ... Абай да ... ... ізденеді:
Атымды адам қойған соң,
Қайтіп надан болайын?!
Халқым надан болған соң,
Қайда ... ... (15, ... ақын надандықтан арылып, адамдықты табу жолын қарастырады,
ізгіліктің күзетшісі ақыл мен жүрекке жүгінеді:
Достық, ... бар ...... ісі,
Ар, ұяттың бір ақыл – күзетшісі.
Абайдың шәкірті Шәкәрім Құдайбердіұлы рухани-имандылық ой-пікірлеріне
орай ұстазын “данышпандығы ... ... еді» деп ... еді. ... осы бағасын Абайдан соң автордың өзіне қолдануға болады.
Шәкәрім – Абайдың соңынан ерген, ... ... ... ... ... ... ... түсіп жататын ақын, Абайдан ... ... ... ... ... ... ... негізгі
лейтмотиві ар-ождан болып келетін Шәкәрім де адамдықтың қамы үшін ... ... ар ... ... қамы үшін,
Серт бергем еңбек етем деп
Алдағы атар таң үшін.
Оның рухани-адамгершілік ... ... ... ... дамытуға мол
үлес қосқан ақын екендігі жөнінде ... ... ... “Қазақтың
рухани, мәдени, әдеби өміріне айтарлықтай белсене ... ... ... ... ... мол ... мұра қалдырған
Шәкәрім Құдайбердіұлы еді» (16, 6-б.(.
Шал ақын қазақ қоғамында діннің алар орны ... ... ... ... ата-ананы құрметтеу жайында:
Мекке үлкен, Медине одан кіші,
Иман таба алар ма барған кісі?
Ата-ананы, мейманды құрметтесең,
Меккеңнен де нұрлы ғой ... іші, ... ... мен қонаққа көрсетілер құрметті Меккеге барып, Алла жолына тәу
етумен ... ... ... ... мән беру ... ... өзімшіл болмауын қадағалап отырған, ... ... ... ... құрмет, кішіге ізет көрсетуге үндеген.
Адам баласының баршасына ... ... ... тәрбиелеген, ұландарының
бойына ұлағат пен қадыр-қасиетті дарытқан. Дәстүрге ... ... ... ... сіңген қасиеттің ұзақ сақталатындығының, ұрпақтан ұрпаққа
ауысып отыратындығының нәтижесін біздер Жиенбай жырау өлеңдерінде ата-анаға
құрмет тақырыбының ... көре ... ... ... ... ... бипарық.
“Бипарық” сөзі парықсыздық, ойдың, істің парығына бармау ... ... ... ... яғни бұл өмірден татар дәмің таусылар шақта ... ... ... ... ... ой өлең ... ... ұласуы ой қайталау көрінісімен шектелмейді, ойды ... ... да ... ... ... сені дүниеге әкеліп, жарық сәуле ... әке ... ... жасау қажеттігі секілді ізгі ... ... аса биік ... ... ... ... ата-анаға құрмет негізінде жалғастырып, көне
тақырыпты жаңаша ... ... ... ... ... танымынан аса алшақ кетпейді. Әдеби дәстүр жөніндегі ғалымдар
пікірі де мұны ... ... ... мен уақыт сипаты анықтайды. Әр
буын қаламгерлерінің ортақ ... сол бір ... аса ... ... ... ... ... етіп қабылдауға мүмкіндік жасайды. Өмірдегі
талантты туындылардың ... ... ... ... байи ... кепіл»,
– дейді ғалым Б. Майтанов (7, 10б.(. Сол ... ... ... ... көнелікті қанаттандырады» деген еді ақын ... (6, ... ... аз күн ... өтші жалғаннан,
Атанбай жұртқа сөзі арық, –
дейді жоғарыда сөз ... ... ең ... Аз күн ... ... өміріңнің басты ұстанымы болуға тиіс деген ой толғамдарымен өлеңін
түйіндейді.
Жиенбай жыраудың жақсы мен ... ... ... ... ... бірі ... жүйрік» деп аталады. Қазірде «Жиенбай мақамында»
айтылатын, күміс көмей жыршы-термешілердің арқасында ... ... ... ... ... де ... Әйгерім Ешбаеваның ... ... ... өлең ... ... ... ... алар
орны да айрықша. Жиенбай жыраудың «Өрен жүйрігі» баспасөз беттерінде
немесе әдеби еңбектерде еш ... тек ... ... қоса
жырлауымен белгілі болып, жұртшылыққа тарап келе жатқан мұра. Енді ... оқып ... ... өрен жүйрік салсаң өрден,
Артықша құтылмайды бақыт ерден.
Парқына әңгіменің ер түсінер
Қымбатты ... ... асыл ... ... парқы басқа,
Арасы жақын емес аспан жерден.
Жақсыға сөз ереді оңнан, солдан
Бақытты жаман білмес басқа қонған.
Бақ-дәулет басқа берсе өз ... ... ... ... қолдан.
Айырып арқар сақтар таудың тасын,
Қайырсыз кім көреді бардың қасын.
Әр жерде асып айтып алтын тозбас,
Сұрамаңыз ... ... адам ... бір ... тиер көпке
Амалдап әркім де асырайды жалғыз басын.
Басылым беттерін көрмеген осынау өлеңнің еш ... ... ... ... ... ... жөн санадық. «Өрен жүйрік»
жылқы малының жүйріктігіне байланысты айтылып, оны сипаттауға арналмаған,
адамзаттың да ... ... ... ... ... ... ... керектігі жырдың өне бойына өзек болған. Сонымен ақын жырын ә деп
бастағаннан-ақ «өрен жүйрік» ... ... ... ... ... ... ... зерден де қымбат әрбір сөзімнің парқына ерен ер ғана
жете алар» дегенді айтады. Әрі ... ... ... ... жаманның арасы
аспан мен жерден жақын келмейтіндігі айтылады, яғни екеуінің арасы жер ... ... ... қаншалықты алшақтық бар екендігін байқауға болады.
«Жақсыға сөз ереді оңнан, солдан» деген жолдар қазаққа тән ... да, ... ... ... ... ... ... жақсылығын айт нұры
тасысынға» ... яғни ... ... ... үшін жасаған жақсы тірлігін,
халқына жасаған жақсылығын ауыз толтыра айта жүріп, оның ... ... ... Ал ... ... тән ... мінезді жыр жолдарындағы «жақсыға
солдан ерген» қаңқу сөзге қатысты топшылауға болады. Яғни жақсы ... ... ... жанға келсін-келмесін жамандықты да ілестіре жіберетін ... ... ... жырға қосады ақын. «Бақытты жаман білмес басқа ... ақын ... ... ақылға салған адам ғана ұға ... ... ... ал ... үстіне алсам, болған үстіне бола түссем дейтін
ашкөз ... Алла ... ... ... да ... ... ... жасын сұрамайды» деген халық арасында айтылатын нақыл сөздің
Жиенбай жырау ... де орын ... ... жыр ... ... «Пайдасы бір жақсының тиер көпке, Амалдап әркім де
асырайды ... ... – бұл өлең ... ... ... ... ... аулақ. Сен олай ет не болмаса былай жаса деп ... ... ... ... ... ... алу не болмаса дұрысын мақұлдау
негізінде өнеге ... ... ... ... байқайтын болсақ, жыр толғамынан ой
өрісін тани ... ... ... ... ... ... ел тағдыры
тақырыбы да қозғалады. ... ... ... ... ... ... ел ... жоқтауға шақырған өсиет басым. Бір өлеңінде
ол:
Өлсең молаң ... ... ... ... тырбанып.
Екілік жоқ халықта,
Шындап алса ортаға,
Болмаймыз ба біз ғаріп.
Халқым шебер сынауға...
– дейді. Ел-жұртыңа қызмет етсең қай ... де ... ... ... ... ... ... ойды Тұрмағамбет ақын да
жалғайды. Тұрмағамбет Ізтілеуовтың халыққа қалтқысыз қызмет етудің сан
түрлі жолдарын нұсқаған жыры – “Қайтсең де ... ... ... деп
аталады. 1909 жылы жазылған термеде тереңдік ... ... ... ... ... емес деп ... ... қазы-қарта кернегенге”,
“Емес, – деп, – ата-тегі бізден артық,
Таласпа ... ... ... қонып бастарыңа бітсе дәулет,
Көзің сал, көкірегі шерлегенге”
деген ... ... ... ... ... дәлелі. Тікелей
тура үгіт пен ... ... ақын ... басты көрінісі.
Тұспалдап жеткізуде астарында жасырылған ой оқырманын қызықтырып, тереңіне
жетімді, баршаға түсінікті болып ... ... ... ... ... Ал ... үгіт ... өлең Тұрмағамбет
дидактикасының тереңін танытып, көрігін аша түскендей. Ол ер ... ... ... ет деп ұрпағынан зор үміт күтіп, үлкен жауапкершілік жүктейді.
Жақсыға сүйсініп, жаманына күйінетін парасатты ... ... ... ... ... ... ақын Тұрмағамбет Ізтілеуовтің әрбір өлең,
терме, толғауларының жаны десе де ... ел ... сөз ... ... ... халыққа тісіңді”,
“Қайтсең де өз халқыңа қызмет қыл”, “Қамын ойла халқыңның”, “Ел қамын жеген
ерлер” деп ... ... ... ... егіз ... құрылған, елге жағымды іс
қылудың жолдарын жан-жақты көрсеткен.
Жаз болғаннан жадыңа ал,
Алдыңдағы қысыңды! –
деген жолдар ... де ... ... ... жан ... ... сөз ... ақын:
Қамын ойлап қарныңның
Қайрама халыққа тісіңді!
Ел ізіңе ермейді
Тазартып алмай ішіңді, –
деп рухтың кіршіксіз ... ... ... ... ... ... енді
бірде “көкіректегі ысты кетіру” тіркесімен сипаттап өтеді. Көңілдегі
күпірлікті жоя ... ... ... ... ... ... ... ыс кетеді, жамандық атаулы жоламайды дейді.
Халық қамы жыр өзегіне ... ... өлең – ... ойла халқыңның” деп
аталады. Өлең тақырыбының өзі бүкіл ... ... ... ... ... ... тұр. Егер сен ер ... қайратыңды күш-жігеріңді ел үшін
жұмса, “Ер жігіт елі үшін туады, елі үшін ... ... ... ... ...... Әйел-баланы кім де болса ... ... ... ... Сен де, ол да құдайдың пендесісіңдер. Бір-біріңнен
айырмашылықтарың жоқ. Оған ... ... ... ... сені ... тағала бар қылып та сынайды, жоқ қылып та ... Күн ... ... елге ... ма, әлде шам болып өз ауласынан шыға алмай ма? ... аз ... ... ... ... – деп ... жұртты
имандылыққа шақырады. Ақынның бас-аяғы жұп-жұмыр осындай өлеңдері көңіл
көкжиегін кеңейтіп, адамдық ауылына сара жол ... ... ... кеткен
кейбір кемшіліктерді көрсететін ақын ... айна ... ... бар кісі ... қарап бойындағы жамандықты ауыздықтап отыруға
әдеттенеді.
Жақсылық пен жамандықтың арасындағы ... адам ... ... ... ... келе ... ... таусылмайтын күрес екендігі белгілі.
Ежелгі дәуір әдебиеті мен қара ... қақ ... ... ... ... от ауызды, орақ тілді жыраулардың пайымдауларында, Абай
бастаған кейінгі ... ... ... ұстанатын темірқазық –
адамдық мәселесі болып саналады. ... мәні де, алар ... ... ... білім әумесерге қылыш ұстатқандай” дегендей осынау
тірлікте адамзатты рухани тоқыраудан құтқаратын да – тәрбие. Ал ...... ... да ... пен жамандықтың қатар жасайтындығы белгілі, Абай
айтқан “өсек, өтірік, мақтаншақ, ... ... мал ... ... ... әр ... да кездеседі. Сондықтан қай кезеңнің қаламгері
болмасын, олардың әр шығармасының ... ... ... ... ... болып келуі заңды.
Бұқар жыраудың «Тар пейілді кеңімес, Кең ... ... ... өлең
жолдары «көнені қанаттандырған» жаңаша құрылымды жыр қатарына ... ... кем ... ... ... ... өлеңіне өзек еткен Бұқар жырау
өсиеті Шал ақынның ... ... ... ... ... аймен тең,
Жомарт жігіт баймен тең,
Шешен жігіт дүрмен тең,
Иманды көңіл нұрмен тең.
Ақын жырында «қолын жоқтық байласа да» жаны ... ... бай ... ... Абай ХІХ ... ... ұзақ ... Жамандық әркез тозбайды»
деп жақсы қасиеттің орнын ... ... ... ... ... ... өмір ... сөз етеді. Қоғам мен адам санасы дами
түскенімен, жамандық килігуін қоймайды және өзі еш ескірмейді де ... ... ... ақын ... ... ... деп ... қатар қолдана отырып қысқа да нұсқа сипатта береді. ... ... ... бірі – мал ... ... елі үшін мал шаруашылығы
күнкөріс көзі болып табылатындықтан, ақын халқының жайын жыр ... ... ... қарайды.
Малға достың мұңы жоқ малдан басқа
Аларында шара жоқ алдамасқа.
Мал жиғыштық сараңдыққа жетелеп, ... ... елең ... рухани аштыққа кезіктірмек. Малды мақтан үшін ... ... ... күні ... ақын былай жеткізеді: «Байлар жүр жиған
малын қорғалатып...» Малды, байлықты жанына жақын тұтатын ... ... ... ... досы ... да ... емес: «Пайда үшін біреу жолдас
бүгін таңда». Абай ақын өз заманының ар-ұяттан ... ... ... ... ар ... қыл ... білуге, –
деп өсиет етеді. Сараңдықты, ... ... Абай ... жете мән ... ... байлыққа ұмтылып, артық білуге
талпынғаннан гөрі мал, дүние байлығына бар өмірін сарп ... ... ... ... мал мен ... ... ... жайы Шәкәрімде
философиялық толғанысқа ұласады.
Қанша дәулет жиып едің,
Бәрі ... не ... үшін жан қиып ... алып ... ... күніңді ғана болжап, барыңды жинайсың. Болашағыңа көз жіберіп
қарар болсаң, жиғаныңның бәрі керексіз боларын білермісің деп ардың ... жар ... ... ... ... жиған байлықтың баянсыздығын баяндауда
жыраулар поэзиясы сол жыраулардың бір өкілі Жиенбай жырау өлеңдерімен ... да бір ...... ізгілік ізінде теңдестіре
талдауға жоғарыдағы жағдайлар молынан мүмкіндік береді.
Байлық пен ... ... ... ... ... талас туындататын,
түгесілмейтін тақырып.
Өлеңдерде дүниеқұмарлық пен ... сөз ... ... ... ... алып ... налу байқалады.
Ақын-жыраулардың шабытпен туындатқан шығармаларының мазмұндық-мағыналық
қуатын ... ... – өнер ... ... Сөз бен ... ... келе ... тыңдаушыларын баурайтын поэтикалық
табиғатын ашады. Бұл орайда зерттеуші ... өнер ... ... ... ... назар аударамыз: «Жыршылық-жыраулық
шығармаларына ән әуездерін, мақамдар, саздар шығаратын композиторлық
секілді өнер ... ... ... ... ... күш – ... композиторлық шабыт» [2, 17-б.].
Сыр бойы ақын-жырауларының барлық жанрлардағы шығармаларының мазмұндық
құрылымын құрайтын осы өнер ... ... сол ... ... ... ... жұртқа танымал болып сақталуына берік ... ... өнер ... ... ... ...... құбылыс. Сондықтан, ... ... ... ие ... ... ... ... көзқарастар
мен дәстүрлі өнердің шешуші рөл атқарғандығы мен айрықша ... ... ... болады.
Ұрпағына үлгі, өсиет-өнеге қалдыру – бабалар мұраты. Көне замандардан-ақ
дидактикаға құрылған түркі әдебиетіндегі қандай да бір ... ... ... ... ... ... болады, оның түйіні жақсыдан
үйренуге, жаманнан жиренуге жетелейді.
Дәстүрдің озық ... бірі сөз ... ... тану ... Ізгі сөзді үлгі тұту ерте заманнан бері қалыптасқан үрдіс.
Сөзді қадірлеу негізінде адамшылықты ұстану сарыны Жиенбай өлеңдерінде де
көрініс ... ... ... ... ... сол ізгі ... мазмұны
аясындағы адамдықтың асыл қасиеттерін ұғыну, рухани дүниенің биік
мұраттарына ... ... ... Өмір – ... ескі заманның жақсылығы
біздерге тек сөз арқылы ғана жете ... ... тіл ... ... ... де жетерлік.
Олар – халықтық эстетикалық-гуманистік дүниетанымның айғағы. Мысалы, «Өнер
алды – қызыл тіл», «Тіл тас ... тас ... бас ... ... қолы
ортақ, шешеннің тілі ортақ», «Тіл қылыштан өткір», «Бал тамған ... ... ... пәле ... ... байқап сөйлер, жаман шайқап сөйлер»,
«Қаһарлы сөз қамал бұзар», «Сөз сүйектен, таяқ еттен өтеді», «Ұлы сөзде ... ... сөз ... ... «Жүйелі сөз жүйесін табар, жүйесіз сөз ... т.б. ... ... ... сөз ... ... тұтуға
тәрбиелеп келеді.
Сөз өнері жөнінде келелі пікір айтпаған қаламгер кемде-кем шығар, ежелден
келе ... ... ... мен ... ... ... Шәкәрім,
Мағжан, т.б. ақындар жырларында сөз қадірін танытар өлең жолдары ... ... ... ХІ ... дүниеге келген Махмұт Қашқаридың
«Түрік ... ... ... ... ... ізгі сөз» деп ізгі
сөзбен жамандықтан тыяды. Тіл ... ... сөз ... ... ... өлеңдер Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігінде» де өз ... ... ... аз айт ... ... ... шеш түмен сөздің түйінін.
(«Құтты білік», ХІ ғасыр)
Тілді тыйып ұстап, сөзді өз орнымен жұмсай білуге ... ... ... тілден бас кететіндігін ескерткен Жүсіп Баласағұн жоғарыдағы өлеңі
тілді есік баққан ... ... ... Тіл ... мен сөз ... ... ХІ ... еңбектері тамырлас келіп, тақырып аясында тоғысады.
Жұмыр жерді мекендеген ... ... ... ... ... ... астарлы да асыл, ұлағатты мәнге ие, інжу-маржандай
ардақты даналық ... ... хақ. Кей ... ... өлеңмен берілсе, ендігі біреулері ... ... бой ... ХІ ... «гүлденген әдебиеттің» жемісі саналар
құнды екі еңбек – «Түрік сөздігі» мен ... ... ... тұсы да ... ... ... ... осынау ғибратты сөздерде болмақ.
Дидактикалық мәндегі өлең-жырлар халық танымының асқар биігін меңзеп, шыңын
шамалауға ... ... ... мен тіршілігін тайға
таңба басқандай дәл де ... ... етіп ... құнды.
Өсиет алғын білге ерен сөздерінен,
Ізгі сөз қастерлесе ділге ... ... ... Абай ақын да ... ...... көңілі қарақты
азамат ділмар сөзді жай тыңдап қана қоймайды, онан үлгі ... ...... ...... тыңдамас ол баяу.
Сөз өнерінің сиқыры туралы, оның жүректен шығып, жүрекке жетіп жататыны
жайында Абайдан артық ешкім де айтпаған ... ... ... – сөз ... ... ер ... жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы.
Абай сөз өнерін өзіне серік етіп, ... ... ... ... жазбаймын өлеңді ермек үшін,
Жоқ-барды, ертегіні термек үшін.
... Жаздым үлгі, жастарға бермек үшін.
Ежелгі дәуір әдебиетіндегі өлеңдер секілді Абайдың да ұстанған ... ... ... ... ... өлең туындату арқылы оның әсемдігін
сезіндіру. Әсемдікті әспеттеу негізінде ... мол, жаны ... ... рухы биік ... ... күш ... ... өлең өнері жайында
жазған жырлары өте көп. Халық аузында ... ... өлең ... өзі ... ... ... ... ауызға ілігер Шәкәрім ақын өлең өнері жөнінде
Абайша жырлайды, 11 буындық қара өлең ... ... ... ... ол ... ... ... алсын айтылған жыр,
Сырты – гүл, жарасымды, ішінде сыр.
Жаныңның ләззат алар жарығындай,
Мәңгілік өшпейтұғын төгілсін нұр.
Үйіріліп көкейіне ұйып жатсын,
Тазартып жүрек ... жуып ... шөл ... ... ... ... құйып жатсын.
Арыңның болсын өлең айнасындай,
Көрікті, көптің ортақ ... ... ... ... ... асқақ өзеннің арнасындай.
Өлең сөздің ұрпақтарға көрсетер ұлы қызметі мен ақындардың алдына
тартар ... ... ... Жыр нұры адам ... жадыратып, жүректің
кірін жуып тазартуы тиіс. Ақын өлеңі бұлақтың мөлдір суындай ... ... ... ... ары да сол бұлаққа тән тазалықпен тамырлас
келсе, сонда ғана поэзияның, ақынның биік мұраты ... ізді ... сөз ... ... ... ... сыр қосқан
ақындар мен өлең өрнегінің ерекше өрілімі жайында жазылған жыр жолдары
жетерлік. Сезімнің сан ... ... ... ... ... жырау жырына
мұң, көңілге сыр тұндырады. Өлеңді мансұқ ете отырып, ... да, ... ... ... ... бір ... ... (“Қасиетті Қармақшы”), ендігі
бір басылымдарда “Жиенбайдың толғауы” деп аталып жүрген жыр ... ... ... ... жұмысымызда салыстыра талдамақпыз. Алғашқы атаумен
“Қасиетті Қармақшы” жинағында жарияланған жыр ... үш ... ал ... ... ... ... ... газетінде басылған екінші нұсқа
[17, 3-б.] одан гөрі толығырақ, отыз алты жолдан тұрады.
Сөйлеші, тілім, ... ... ... ... ... ... ... Жан шіркіннің сауында-ай.
Даусым бірден жүрмейді, ... ... ... ... ... ... ... ағылмай.
Сөз өнерін өнеге тұтқан ақын жырының алғашқы шумағы екі ... ... ... Төрт тармақтан тұратын шумақтың екінші тармағы ғана еш
өзгеріссіз сақталған. Ал ... үш ... ... ... ... да, ... орын ауыстыруы, яғни инверсия құбылысы ... орын ... ... ... ... ... нұсқада
«сөйлеп қал» деген сөз тіркесіне айналуы, сондай-ақ «дауысым ашылмайды»
деген тура ... ... ... ... ... ... сөз тіркесімен алмастырылуы секілді ерекшеліктер байқалады. Соңғы
тіркесті идиомалық деп атауымыздың өзі оның ... ... ... ... жүрмейді» деп беруі, яғни дауыстың жүруі мүмкін емес
нәрсе, бұл жерде ... ... сөз ... ... көзге түседі.
Өзге тілге аударғанда тура мағынасында ... ... ... өзі – грек сөзі, «тура аударылса ұтымды, әсерлі болмайтын,
құрылысы жағынан тек ана тіліне тән сөз ... [11, ... ... ... ... болған өлең жолдарының уақыт өте келе бірнеше нұсқасының
дүниеге келуі оның халық ... ... ... ... ... Өлеңді
әуенге қоса айтушылардың әрқайсысы жыр жолдарына өзгерістер енгізіп, екі
түрлі нұсқасының дүниеге келуіне ... ... ... ... ... пайымының пәрмені болған өлең жолдары
нұсқаларының екіге айырылар тұсы осы жерде көрініс тапқан.
Борғанмен жүйрік шаба ... ... ... ... ... кетті қиял сөз,
Жайылған қойдың шарындай.
«Бастау» аталатын алғашқы нұсқада жоғарыдағы жыр жолдары кездеспейді.
«Бақ шаба ма, бап шаба ма» ... ... ... ... еске ... өлең ... «әу дегеннің бәрі әнші емес» секілді ой
түйінделеді. Екі ауыз ... ... ... оны ... ... ... ... атанғанымен, жырау деген атқа оның бәрі ... ... ... ... өлеңнің өресі биік болуға тиіс. Жан-жақтың бәрі
«қаптаған қиял сөз» ғана ... ... ... жырау –дай салыстырмалы
шырай ... ... ... ... ... көркемдейді, яғни
«жайылған қойдың шарындай» деген өлең жолдары негізінде өрістегі малға
балайды.
Алдында жазып ... ... ... ... нұсқаны біздер
толық нұсқа деп есептедік, себебі кітаптағы жырмен ... он ... ... ... толыққан үлгі осы болар деп шештік. Дегенмен,
осы толық деп отырған үлгіде төмендегі екі жолдың кездеспейтіндігін де ... ... ... де ... ... ішінде шабыт шақыруға көмегі тиетін мұндай кіріспе тармақтардың
болуы да заңды.
Сонымен «Бастау» және «Жиенбайдың ... ... екі ... ... ... әрі ... ... «Бастау» нұсқасында жыр жолдары
төмендегіше жалғасым тапқан:
Сонда да, тілім, сөйлеші,
Төлек мінген бедеудей,
Аузыңды ашып ... ... ... ... ... шаңындай.
Ал екінші «Жиенбайдың толғауы» нұсқасы былайша көрініс табады:
Сонда да тілім шалықта,
Төлек мінген тұлпарша,
Аузыңды аша арылдай.
Түйдектетіп төгілдір,
Біріне бірі ұласқан,
Бәйгі атының шаңындай.
Алғаш өлең ... ... екі ... ... көрініс тапқан
айырмашылық жыр ... да ... ... ... ... етістіктерінің екі нұсқада да екі жерде бірдей кездесіп, ... ... еді. ... тармақта да (жалпы өлеңнің екінші тармағы
емес, өзіміз ерекшелеп бөліп алып ... ... ... ... ... ... айырмашылық байқалады, бұл айырмашылықтың ... ... ... бір мағынадағы екі түрлі сөзбен ... ... ... ... бір сын ... екі ... ... негізінде көрініс
тапқан. «Бедеудей», «тұлпарша» теңеулері ғана бұл тармақтың айырмасын
аңғартады. ... ... ... ... мен «аша ... ... білдіретін етістіктің көсемше тұлғасының «-ып» және
«-а» ... ... ... мен ... үстеуінің бір дыбыстық «н-
л» айырмашылығы болмаса, аса үлкен мағыналық алшақтық байқалмайды. Төртінші
тармақта алғашқы нұсқа «Үстін-үстін төгіп айт» ... ... ... дейді, байқап отырғанымыздай, мағына бірлігі сақталғанымен, сөзбе-
сөз қайталаушылық ... ... ... болу ... ... жырдың ауызша туындап, халық арасына ауызша тарағандығынан болса
керек. Сөзіміздің дәлелі ретінде ... ... екі ... ... ... ... қос сөзінің «біріне бірі» сияқты сөз тіркесіне айналуы
мен ... және ... ... бір ... сәл ... екі ... дыбысталуы
ауызша жадыға тоқыған жеткізушінің жанынан қосқан өзгерістері деп
қабылдауға ... ... ақын ақ ... ... ... оның ... мұрасы мұндай көп варианттылыққа ұшырамас еді, қағазда қатталған
дүниені өз ... қоса ... ... дәті ... ... парасат иесі өлеңдерінде парасат ізгілігін ұмыт қалдырмайды.
Ақындықты сөз етерде әділдік пен парасат биігін қатар ... Сөз ... ... ... ... ... салты Жиенбай жырау
шығармашылығында айрықша орын алған.
«Бастау» және «Жиенбайдың толғауы» ... екі ... ... ... айырмашылығымыз: «Бастауда» екі тармақта түйінделген ой «Жиенбайдың
толғауы» аталатын екінші нұсқада үш тармақтың өн бойында өріледі. Мысалы:
Шамаң ... ... ... ... дауылдай.
Бұл – «Бастау» нұсқасындағы қостармақ.
Ұйытқытып сөйле сөзіңді,
Әрбір түрлі әнменен,
Құбылып ... ... ... аталатын жыр нұсқасын толық үлгі ретінде қабылдауға
себеп болатын да осы өлең жолдарында кезігетін өзгешеліктер еді. ... өте ... ... ... ... ... сөз түйдектері
кеңінен орын алған. Мысалы, алғашқы нұсқада «сөйлеші» деген қарапайым сөз
қолданысы ... ... ... ... «шалқытып сөйле» деген көркем
сөз тіркесі бой көтереді, сондай-ақ жоғарыдағы екі тармақта «шамаң ... ... ... жыр ... ... ... ... «Құбылып соққан
дауылдай» деген теңеу бар тұста «ұйытқытып» сөзінің қолданылуы да орынды.
Демек, тілінен бал ... ... ... жыраудың өз аузынан шыққан жырды
біз екінші толығырақ нұсқадан көбірек көргендейміз.
Дәл осынлайша ... ... бір ... екі ... ал ... үш тармақпен берілуін төмендегі мысалдан да көре аламыз:
Аз да болса тілім тәтті,
Піскен күләбі қауындай.
Бұл жерде алғашқы нұсқаның ... өз ... ... ... ... түрі ... ... нақтылана дәлелдене түседі. Себебі, Сыр
сүлейлері арасында ойып тұрып орын алған ... ... ... «Аз да ... ... тәтті» деген секілді мағынасыз жыр
жолдарын жазуы ... емес еді. ... аз ... қай мағынада
қолданылғандығы, не тілге, не ... ... ... ... ... Тәттіге қатысты айтылса, көп тәтті не аз ... ... ... да ... ... ... ... тармақ
өте сәтсіз жазылған, дұрысын ... ... ... ... ... ... түсініксіз қалыпқа түскен. Ал «күләбі
қауын» тіркесіне келетін болсақ, бұл Сыр өңірі қауымына ... ... ... ... ... диалект сөз. Бұл қостармақтың
екінші ... үш ... ... ... ... ... ... айт сөздің тәттісін,
Жерілмейтұғын жеңсігі,
Жаңа піскен қауындай.
Міне, мұны енді Жиенбайдың өз нұсқасы деп ... ... ... бар. ...... жаңа ғана піскен, дәмі аузыңнан ... түрі ... ... Үш ... ... әдемі теңеуден жоғарыдағы
мағынасыздықтың ізін де көре ... Оның ... ... ... ... ... ... мен жыраулар поэзиясында жиі кездесетін аллитерация
құбылысы байқалады.
«Бастауда»:
Сөздің бәрі танымалы,
Қорадағы өзіңнің
Ен таңба салған малыңдай.
«Танымалы», «малыңдай» сияқты теңеулер ... ... аша ... осы үш тармақтың алғашқы жолы «Жиенбайдың толғауы» аталатын нұсқада
«Танымалы әбден тәуір сөз» деп ... ... ... ой ... ... екенін байқауға болады. Алдыңғы нұсқадағыдай ел ... ... ... ... әбден танымал болған тәуір сөздерді ғана
қорадағы ен салған малға балау ұтымды ... ... ... ... ... екінші үлгіде кездесетін мынадай да
жолдар бар:
Құрмалап халқың келгенде,
Көңілің қоштап қызмет ет,
Аянбай көптен ... ... сөз ... ... оның ... тану арқылы ұрпақ
бойына адамгершілік нәрін себуге болатынын да ... ... Сөз ... оның ... ... біл ... өсиет түйіні халқыңа құрметпен
қарап, ел болашағы жолында аянбай қызмет ет деген ізгі ниетпен тоғысады.
Бұл ... ... ... ... ... жыр ... толыққан
әрі автордың нағыз өзіндік нұсқасы деп атауға толық негіз бар.
Екі нұсқаны салыстыра келе ... ... ... мен
толыққандылығына әрбір жолды оқыған сайын көз жеткізе түсеміз. Тағы бір
мысал:
Есіткен сөздің қызығы жоқ, ... ... ... өлең жолы ... ... ... ... жоқ
ретінде берілген. Көп айтыла берген сөздің қызығы кетіп қалатыны шындық, ал
естіген сөзде неліктен қызық ... ... ... ... ... жұрнағы ғана секілді, бұлай деуімізге ... ... ғана ... көп ... ... ... ... ұшырағаны себеп болып отыр.
«Жиенбайдың толғауы» аталатын екінші нұсқаның соңғы шумақтары төмендегіше
көрініс тапқан:
Жаңалық жақсы жыр ... ... ... аға-інім,
Қалағандарың сөз болса,
Қалмайды ол бізден табылмай.
Жиенбай жырау біз ... ... ... ... ... ... ... сөз өнері жайында жоғарғыша жыр толғайды. Соңғы
шумақтардағы бес ... ... ... ... ... алып,
аллитерация құбылысын айғақтай түскені, сөйтіп өлеңінің ... ... ... ... орта және төменгі ағысы жағалау атыраптарындағы ақын-
жыраулардың атадан балаға жалғасқан ... ... мен ... ... эпикалық, лирико-дидактикалық шығармаларының барлығы да ұрпақтар
жалғастығы ... ... ... құлағына сіңісті болып, санаға
орныққан адамгершілік, имандылық ұлағатын ... ... ... ... ... атқарған.
Сыр бойы сүлейлері атауымен танылып, қазақ ... ... өнер ... ... ... ... қалыптастырған
ақындар шоғыры сөз және саз өнерінің озық үлгілерін ... ... шоқ ... ... Сыр ... тағы ... ақыны Ерімбет Көлдейбекұлының сөз өнері жайындағы жыр дестелері
де дәстүрді жалғайды. Ерімбет ақынның төменде көрсетілген тек ... ғана ... ... өлеңінде орын тепкен ой-толғаныстары
оқырманын елең еткізеді.
Тіл – бұлбұл, ой – гүлстан, көңіл – ...... ...... көз – шырақтай
Ақыл – гүл, ашу – мәжүс, әдеп – шалғын,
Жайқалған айдын көлде көк құрақтай.
Ақын-жыраулардың ... ... ... оқ бойы озық ... ерекше талант
иесі Тұрмағамбет Ізтілеуов та сөз өнері жайында Жиенбай жырау мен ... кем ... ... ... атты ... ... білмеген,
Шағалаша шулайды...
Тал жібектей таза сөз
Еш жеріңді жырмайды.
Жағдайсыз сөздің мысалы –
Шеңгелше етек тырнайды, –
деген ... бар. ... ... ... ... ... мақта етер” деген
халық нақылын Тұрмағамбет ақын өзінше образ жасап, сөз ... ... ... ... тоқтам бермейді дейді.
Тұрмағамбет өзінің нағыз шебер, шынайы суреткер ... ... ... ... ... ... шебер едім,
Өзімнен шебер кім деп кебер едім.
Әр түрлі хикая мен дастандардың,
Ширатқан шым жібектен көгені едім.
Тай түгіл түйе етіне ... ... ... ... ...... аударғанда өлең сөз болса, түрік сөздіктерінде оған
“поэзия, поэзиялық өрнек” деген түсінік берілген. Парсы-тәжік ...... ойды өлең ... ... өлең түзілісі болса,
өзбектерде “поэтикалық шығарма” делінген. Ал түрікмен ... ... ... – деп ... ... ... атты ... ақындық өнерде
өзімнен ұста ешкім жоқ дегенде ол басқа арқалы ақындарды жоққа шығармайды,
бағамдаған жанға, халық берген бағасының артықтығын ... еді. ... ... ... төгіле беретіні секілді жырлаған сайын төгілте төпей
түсерін де төкпе ақын жасырып ... ... ... ... ... екендігін “Шаһналық шаммен қайнар шөгенге”, яғни тайды
жайына қойғанда, түйенің етімен толмай ... өте ... ... ... ... ... ежелден таныс суреттер арқылы әсірелей жеткізеді.
Тұрмағамбет ақынның ... ... ... өз ... ... даралығынан, ой-танымының тереңінен дерегін береді. Ақындық
талантпен сөз маржанын теріп, жұртының құрметіне ... ... ... болу ... Ақынның өз сөзімен айтар болсақ, “адалдықтың исі аңқып
тұруға” тиісті. Сол себепті Тұрмағамбет елі арқа ... ақын болу ... кер ... ... деп, өнер бәйгесінде озуға ұмтылады.
Ақындықты мұрат ... Т. ... ... ... жиі ... ... ... де құбылтып, “көңілдің кер бедеуі” ретінде
береді. ... ... ... ... ... ... жайып салғанын”
қарапайым түсінікке келтірсек, асыл тас, дүрге ...... сұлу ... еді. ... ... ... ... көңілінен шығуын
ақын қолы ашықтығымен аты аңызға айналған Атымтайдай жомартқа теңейді. ... өлең ... ... ... ... жоқ ... ... төмендегі жыр шумағы:
Шырын тілден тамар шәрбат мүләйім,
Мақсатым сол, сөз тербесем әрдайым.
мұндағы тілдің шырынға ... ... ... ... тура ... баста” деген ой Тұрмағамбет
жырында былайша көрініс табады:
Өзімді-өзім нығайтам:
“Туралықтан ... ... ... он ... жаз, ... ... келесі бір нақыл сөздері тіл өнері мен сөз құдіретін
тануға арналады.
Сөйлеуге сөз таптым да, Бөз ... ... ... ... Сөз ... ... – бір ұлттікі,
Ақын – бар жұрттікі» [18, 58-б.].
Ақын ... атты ... ... ... ... табар тіл кілтке,
таңдаулы сөз – ... ... ... ... үшін ... ... таңдаулы сөз ділдаға ұқсас,
Сыналар көңіл – сандық, тіл – кілттен.
“Қолайлы ... ... сөз бар ма?” ... едім ... ... “тінткен”
Сондағы оқиғаны назым еттім,
Әйтпесе, емес сөзге ішім дерткен [13, 49б.].
Елін сүйген Жиенбай жырау жұртына рухани азық ретінде көкірегіне ... ... ... ... мұра етіп ... ... ақыл ... шығарма шырайын кетіріп, көркемдігін көмескілейтіні ақиқат, ал
Жиенбай жырау болса, шығармаларында ... ... мен ... ... сөз ... қастерлей білу идеясын өзіндік ... келе ... ... жеткізеді.
Адам табиғатына адамгершілік ізгі қасиеттерді ардақ тұта отырып, әрдайым
рухани ізденіс үстінде болу тән дейтін болсақ, сондай ізгілікті сөз ... ... сол ... бір ... ағыс ... ... ... жан дүниесін, ішкі әлемін ашып көрсетуімен құнды.
Адамгершілік ізгі ...... ... ... ... пен
намыс, ар мен ождан адамның іс-әрекеті ... ... ... ... ... ... даналығында жақсылық пен жамандық, достық пен қастық тағы ... адам ... ... қарама-қарсы қасиеттер салыстырыла
суреттеледі. Еліне қайырымды, ... бар күш ... ... пайдалы
жақсы істерге арнаған адамды “Ел қамын жеген ер” деп ... Ал ... ... ... ... жоғары қоятын өзімшіл, қорқау, қорқақ, опасыз
жандарды “Жаман ... ... ... адамға мал бітсе, жанына ... ... ... бір ... ... шірітеді” деп әшкерелейді, олардан
аулақ жүруге шақырады.
Осындай ұлттық тәлім-тәрбиені өлеңдеріне өзек ... ... ... ... ... сан ... ... өлеңдерінде сөз
етеді.
“Адам боп оңай туғаннан, Адам боп қалу көп қиын” деп ақын ... атын ... ... ... мен жүйелі сөзді жырына арқау еткен
Жиенбай жыраудың ... пен ... ... ашып ... ... толғауларын оқи отырып, шешендікпен шебер үйлескен
жыраулық сөз үлгілеріне ... ... ... ой ... көз сала ... ... таланты асқар таудай жыраудың шеберлігіне
тәнті боласыз. Өлеңінің өзегі – ... ... ... ... сарында философиялық толғанысты сан алуан жыр ... ... сыр ... сұлу поэзиясы Сыр ақиығының бір сипаты ғана.
ІІ ТАРАУ.
ЖИЕНБАЙДЫҢ ЖАЗБАША АЙТЫСЫ МЕН АҚЫН ЖӨНІНДЕГІ АҢЫЗ ӘҢГІМЕЛЕР
Айтыс – ауыз әдебиетіндегі ... ... ... жанр ... Көшпелі елдің өмірімен бірге жасасып келе жатқан бұл жанрдың халық
мәдениеті мен өнеріндегі мәні зор. ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәселелердің талқыға салынып, ... ... ... ... ... ... жанрының әлемдік сөз өнері
тарихында қазақ әдебиетіне ғана тән екендігін атап көрсетеді де, ... сөз ... ... ... ... ... ... айтыс
өлеңдері – өзге жұрттың әдебиетінде кез келмейтін, ... ... ... ... ... бір түр. ... ... ерте күндегілері
ауызша әдебиетке кірсе де, бергі замандағы айтыстың ... ұзақ ... ... ... жазба әдебиетке кіреді. Екі кісінің
айтысуынан немесе екі ... ... ... әңгімелер ертерек уақытта
ағылшын әдебиетінде Грандисон, Ричардсон, Достоевскийдің ... ... ... ... ... ... бар. Мұндай әңгімелерді
эпистолярный роман деп айтқан. Біздің ... көбі – осы ... ... өлеңдер” [19, 227-228 бб.]. “Айтыс” өнері мен “айтыс”
атауының шығу ... ... М. ... С. Мұқанов, Қ. Жұмалиев, Е.
Ысмайылов, Р. ... М. ... Ә. ... сынды әдебиетші
ғалымдарымыз пікір айтып, оның ... ... ... баршамызға
мәлім.
Қазақ еліндегі айтыс дәстүрі ең алғаш наным-сенімдерден немесе ғасырлар
бойы қалыптасқан әдет-ғұрыптарды, салт-дәстүрлерді орындау ... ... Бұл өз ... ... ширап, дамудың ... ... өнер ...... ... туып өркендеуіне алып
келді. Даму, жетілу, қалыптасуды қамтыған бұл күрделі процесс ұзақ мерзімге
созылып, ... әр ... ... ... ... М. Жармұхамедов:
«Айтыс жанрының алғашқы бастаулары тұрмыс-салт немесе әдет-ғұрып жырларында
жатыр. ... ... ... ... ... жырлар бастау алса, жар-
жар, бәдік жырларынан айтыс жанры пайда болғанын пайымдаймыз», – деп жазады
[20, 22-б.].
Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... үлкен
рөл атқарады. Айтыс ақыл-ой парасатын шыңдап, тапқырлыққа тәрбиелейді.
Әсіресе ... ... ... ... ізгі ... ... бауырмалдық, ерлік, ар-ұят, ождан сақтау, елін, жерін, Отанын
қорғауға баулуда, қоршаған ортаға ... ... ... ... орны ... ... ... қатар сөз шеберлігі, шешендік,
аталы сөзге тоқтаған бабалар ... ... ... ... ... көрініс тауып жатады.
Қазақ ақындарында жазып айтысу дәстүрі елеулі орын ... Бұл ... ... ... ... ... тәжірибесінде жиі
ұшырайды. Шығыс әдебиетін үлгі тұтқан айтыскерлер сөз сайысында әйгілі “Мың
бір түн”, “Кәлила мен Димна”, ... ... ... ... ... отыруды да үлкен білімділік санаған.
Әдебиеттанушы ғалымдар Сыр ... тән ... ... дәстүрін де
(Жұмбақ айтыс, хат арқылы айтысулар) осы өңір ... дара ... ... ... ... да Сыр сүлейлерінің жазбаша айтысқа
қатыспағаны кемде-кем. Қаңлы Жүсіп пен Кете ... ... ... пен ... ... Жүсіп пен Қаражанның Төлегені, Шәкей сал мен алты ... ... ... пен Қарасақал Ерімбеттің, он алты ақынның, ... мен ... ... ... ... мен ... ... Омары мен Нұрмақанның, Тұрмағамбет ақын мен Шәді ... пен ... т.б. ... ... ... ғасырдың басында Сыр өңірінде ерекше сипатқа ие болған осы жанрдың
туындау төркіні турасында талас тудыратын ... де аз ... Сыр ... ... ... әдебиетінің әсер-ықпалының бар
екендігіне ешкімнің де дауы жоқ. Дегенмен, осы ақындық мектепке тән ... тек ... ... ... ғана ... ... ... атаулыға, оның ішінде ақындық дәстүр мәселесіне де тән қасиет –
заман, қоғам ағымына сай ... ... ... да ... ... ... ... бір тұрғыда қарастырылуы заңды. Осы жайларды
ескере келе, Сыр бойы ақындары арасында кең ... ... ... ... ... мынадай қорытынды жасауға болар еді. Айтыс – ... ең көне ... ... өлі мен ... ... және ... ... бүгінгі күнге дейін жеткен үлгісі. Ал жазбаша ... ... ... хат ... байланысты айтыс жанрының жаңарған түрі.
Яғни, жанры бір, ал түрі – дәстүр жаңашылдығы, жазба ... ... ... ... отырып жаңаруы, жалғастық табуы деп есептейміз.
Жазбаша айтыстар – ... ... ... ... ... ... ... Әрбір ақынның өзіне тән жазу мәнері, қағазға түсіру
барысында ... ... ... ... ... ... болатындығы белгілі. Жазбаша айтыстарда ақындар өмір келбеті,
замана ағымы туралы, адамдардың мінез-құлық, дағды қасиеттерін ... ... ... ой ... ... Жазбаша айтыстардың
жазылуындағы дәстүрлі бағдар – сайысушы ақындардың бірдей өлеңдік өлшем
өрімін ... ... қара өлең ... он бір ... өлең
өлшемін сақтамаған ақынды сынайтыны. Жазбаша айтыстар қазақ поэзиясының
көркемдік дәстүр тағылымын байқатады. ... ... – ерте ... ... атап ... араб, парсы, түрік, моңғол ... ... Осы ... ... көне ... келе ... айтыс дәстүрі
қазақ арасына кең тарады. Жазбаша айтыс ауызша айтыстың қорынан ... яғни ... ... ... Егер ... айтысқа екі адам қатысатын
болса, жазбаша айтысқа кейде бірнеше ақын ... ... ұзап ... ... тоқтау сөз салып, төрелік айтады. Мысалы, Ырысты мен он алты
ақынның ... да жазу ... ... ... айтыс. Мұнда қара өлең формасы
мен ғазал араласып келеді. Ырысты мен он алты ақын ... ... ... ... ... ...... [9, 142-143бб.]. Жазбаша
айтыс Қазақстанның бірнеше өңірінде, әсіресе Сыр бойында қарқынды ... ... ... ... мұраларын проф. Ә.Қоңыратбаев зерттеп, жүйелесе,
зерттеуші М.Байділдаев оларды жинақтауда ... ... ... Сыр ... айтыс жөнінде ғалым Т. ... ... ... еңбегінде:
“Ақындардың жазып айтысу дәстүрі қазақ әдебиетінің тарихында ХІХ ... ... ХХ ... ... ... айрықша дамып қалыптасты.
Әсіресе Сырдария мен Әмудария аралығындағы қазақ, ... ... ... ... ... ... әдебиетінің дәстүрлерін
меңгерген ақындар шығармашылығында ... ... ... орын алды”, –
деп жазды [21, 292-293-бб.]. Демек, жазбаша айтысты ауызша айтыстың ... ... ... ... ... көркем бейнелеуге, ой
ұшқырлығына тәрбиелейтін сөз өнерінің ерекше жанрларының бірі деуге әбден
болады. Осы ... ... Е. ... ... сөз ... ... жазбаша түрде айтысуы, хат арқылы сөз додасына түсуі
тек қана Сыр бойы емес, ... да ... ... ... ... ... ... айтысқаны”, М. Дулатұлының “Қарақұс
һәм адам”, Ж. Басығариннің “Ғылым мен ... ... т.б. ... ... ... көркем әдебиеттің бір түрінде ... ... деп ... [22, 10-б.]. Біз бұл ... ... жазба айтыс үлгісінің бастауы көркем әдебиетте ХІ ғасырдағы Махмұт
Қашқари жазып қалдырған “Жаз бен ... ... және ХІІ ... ... Иасауидің “Диуани хикметіндегі” “Жұмақ пен дозақтың ... ... ... ... ... ... ... ұғымдардың сөз сайысынан қылаң беретінін аңғарамыз. Мұнан ... ... ... басталды деген пікір туындамауы тиіс. “Жаз бен қыстың айтысы”
мен “Жұмақ пен ... ... ... ХХ ... дамыған жазба айтыс
үлгілеріндегі ортақ ұқсастық қағаз ... ... ... ... ... бірнеше адам бірі-бірімен хат ... ... ... ... абстрактілі ұғымдарды бір-бірімен айтыстырады.
“Қазақ поэзиясындағы жазбаша ...... өнер ... ... ... құрайтын жанрлық түр” деген пікірдің жаны бар ... ... ... етіп алып ... ... ақын сөз ... келе жатқан ерекше дүние – айтыс жанрында да қалам тербеген ақын.
Тапқырлық сөз, ... ... ... ... ... ... ақындық қасиеті де көп айтыскер ақындардан кем
болмаған. Бірақ көзбе-көз ... ... ... ... бір жерде ғана
көрініс тапқан (Жиенбайдың Кете Жүсіппен, Тұрымбет ... ... ... 1965 жылы ... көрген “Айтыс” жинағының 2-томында
жарияланған) [23, 224-230-бб.]. Ол жазбаша айтыстың дамуына өзіндік ... ... Сыр ... ... ... ... ... бірі
болған.
Астарлап сөйлеп, жұмбақтай айтудың әсері мен ықпалын, ... ... ... ... ... ... адамгершілік танымдарды
дамытудың бірден-бір жолы ретінде айтысты таныған.
Халықтық салт-дәстүрдің моральдық қағидаларын мейлінше сіңісті ... түрі ... ... ... ... алар орны ... Бұл бір ... сайысы, екіншіден, адамгершілік тағылымды, ... ... ... ... ... ... екі жақ ... орай
қоғамдық, әлеуметтік мәселені де, жеке адамның іс-әрекеті, ... ... ... – бәрі-бәрін тапқырлықпен сөз етеді.
Айтыс халықтық тәрбие мектебі, эстетикалық мәні зор өнер болуымен бірге,
сөз ... ... сөз ... ... ... өткізетін орын.
Айтыстың мазмұн желісінде сөз болатын мейірімділік, ... ... ... алып, шеберлікпен жеткізілген әсемдіктен
үйреніп, оны ... үлгі ... Ал ... пен ... ... ... кемшілік ретінде көрсеткен сөз сайысы ондай мінез-құлықтан
сақтандырады. Абыройға дақ ... ... ... ділмарлықпен
жеткізген ақын сөздері тыңдаушысын толғандырары анық. Айтысушы екі жақтың
бәсекесіне мән беріп, ... ... ой ... толғанып, әрбір тыңдаушы
не оқырман өзінше пайымдап, ... ... ... ... ... ... тәлімдік тағылым алады.
Жиенбайдың екі ақынмен жасаған жазба айтысы сөз өнері жайлы толғаныстарға
толы ... ... ... ... ... Ақынның Кете Жүсіппен,
Тұрымбет Салқымбаевпен жасаған жазбаша айтысы 1965 жылы ... ... ... ... жарияланған. Айтыс 1910 жылдар шамасында
болған. Бұл айтысқа қатысты материалдарды осы ... ... ... ... Бәйділдаев жинап, 1964 жылы «Қызылорда экспедициясы
жинаған материалдар» деген атаумен бір ... етіп ... және ... ... ... ... ... Жазба материалдар Қызылорда
облысында тұрушы Әлқуат Қайнарбаевтан жазылып алынған екен.
Жиенбай ... ... ... жазбаша айтыс дәстүрін
қалыптастырушылар қатарынан саналады. Оның Кете Жүсіп Ешниязұлымен (1871 ... және де ... ... (1868 – 1946) ... ... ... қазақ сөз өнерінің тарихында елеулі із ... [23, ... аты ... ақындардың жазбаша айтыстары арқылы жүзеге асқан
халықтық-демократиялық игі ... бірі – ... өнер ... ... ... ... шынайы шеберліктерін шыңдау мақсатында Сыр бойы
ақындары топтық шығармашылық өнер сайыстарын қалыптастырған. ... ... ... ... бір тақырыпты әрқайсысының өзіндік
көзқарастарымен толғап ... ... бұл ... ... ... ... ... Жазбаша айтыстардың мазмұны мен ... ... ... ... ... өзара хат арқылы
сайысуларына да ... ... ... ... суырып салмамен
(импровизация) жырлауға қарағанда, ойлана отырып жазып ... бір ... ... ... ... тән ... ... айқын
болатындығы белгілі.
Ақындық өнер тарихындағы көрнекті тұлғалар туралы жыр толғап, тұлғаларды
мадақтауды көркемдік арқау ... ... ... ... жырау және Жиенбай
жырау айтысы» топтық өнер сайысы ... ... ... ... пікір
жарыстыру, философиялық сұхбат түрінде жырланған.
Мұндай жазба айтыстарда бір топ ... ... бір ... (отбасы
бірлігі, өлең өнеріндегі шеберлік, ақындық дәстүр мәдениеті, адамгершілік
қатынастар және т.б.) аясында өз бетінше жыр ... ... ... ... ... ... ... сын жанрының дамуына да өзіндік үлестерін
қосып отырған. Ақындардың ... сөз ... ... қасиетіне арналды,
адамгершілік мінез-құлық сапалары туралы ... ... ... де насихаттады.
Ең алдымен Тұрымбет жырау Салқынбайұлының Жиенбай жырауға ... ... ... айтыс араға үшінші ақын Кете Жүсіп Ешниязұлының ... ... ... ә ... Кіші ... Кете ... шыққан
атақты ақындар жөнінде жыр толғайды, ... ... ... ... ... ... қосады. Есенжол, Базар, Оңғар, Шегебай,
Ешнияз, Молда ... ... ... ... ... ... сөз зергерлерін
мадақтай келе жасы кіші іні болса да Жиенбай ... ... ... Оның ... ... жөнсіз сөздерін төмендегі жолдардан байқай
аламыз:
Жанынан жарып айтар қиялы жоқ,
Солардан ... жүр ... ... ... ... ... ... көшіру не ұрлау
секілді жаланы жыр жолдарының мазмұнынан байқауға болады.
Осы тұста ... бір ... Кете ... келіп қосылады. Тұрымбетті
Тұржан деп атап, жасы кіші іні ретінде ағалық ақылын, басуын айта ... ... ... ... тек ... ... ...
деген жолдардан көре аламыз. Негізінен бұл айтыс сөз өнері жайында, өлең
өнерін кие ... сөз ... ... ой ... ... ... өріс алады.
Жүзіңді таныс қылды өткен кеште
Алыстан айдап келіп қалыс тағам.
«Барайын өзім іздеп» деп отыр ем,
Әуезің жатқызбады ... ... ... ... ... ... қауышты ағаң.
Айтыс кезінде ақындар бір-бірін алғаш қашан, қалай көргенін, дидарласуға не
себеп болғанына дейін өлеңге ... ... ... ... Әңгіме
кездесу жайынан бастау алып, мән-жайға толықтай қаныққаннан ... ... ... ойға көшіп отырған. Кете Жүсіп Кіші жүздегі бір туған ... және ... ... ... ақындарды тізіп, ... ... ... ... ... түседі. Әлімнен шыққан Ерімбет пен Шөмен
руының алып ... ... мен ... ... ... жер ... Сырбай мен
термесі еш таусылмаған қартаң кісі Тұрғанбай, осылардың қай-қайсысы ... ... дүр, бәрі де ... дей келе Кете Жүсіп өзімен ... ... ... ... ... аяқ ... ... Яғни,
тетелес інінің тектілігін, шашасына шаң жуытпас ақындық өнерін ... ... ... ... ... ... қателік болғандығын, қанша
жерден мықты болсаң да, өнер бәйгесінде өзіңмен қатарлас қапталдаса ... ... кір ... сөйлеудің ағат тірлік екендігін өлеңі
арқылы меңзей өтеді.
Сөз тізгінін ... соң ... ... ... ... алады. Кете Жүсіптің
келелі іске шақырған кеңесіне ... ... ... ... жыр ... ісіп ... Оны ... өлең жолдарынан анық көре аламыз:
Ар тұтып Жиенбайға, ат салыстың,
Шамалы шайырлығың одан ... сөз ... ... Жүсіп,
Құр көңіл не бітірер кепкен-ісіп?
Байқап отырғанымыздай, хат арқылы бір-бірімен сөз ... ... ... одан ... ... ... Тұрымбет ақын өзінің теріс
тірлігін ... ... ... ... оның ... ... ... «сенің де шайырлығың шамалы» дегенге саятын сөз айтады.
Кісіні қарап жүрген «әзәзіл» деп,
Жүр ме еді айтыспаққа арқаң қышып?
«Әзәзіл қатарына ... ... ... өзің ... мен де ... анайы сөзге дейін барысқан ақындардың еш ... ... жыр ... ... ... ... Айта ... бір жайт халық
нақылдарын өлеңдеріне өзек еткен ақындар бір-біріне көлгірсуден аулақ,
ойындағыларын ашық ... ... ... деп,
Абайла, ұлы шаңға жолықтырдың.
...«Есі жоқ – ерегісед» – деген екен,
Осымен сөз аяғын тамам қылдым.
Тұрымбет ақын Кете ... ... ... шынында да тәмам қылғанымен,
оның айтыстағы сөзі ... еді. Осы ... ... Дүзбенбетұлы Жиенбай
ақын келіп кірігеді. Өзіне арналған ауыр сөздердің әсерінен бірнеше ақын
қатысқан айтыстың ... ... да сырт ... атын шақырады, – деген – көкек»,
Айтыссам, менің сенен мінім көп пе?
«Бозғұл бол – өзің үшін» деп айтпай ма?
Тасқындап ... де ... ... атын өзі ... ... ... ... Жиенбай ақын Тұрымбеттің
өзіне өзгелерден өлең көшіресің дегендей айып ... ... ... жүрген
өркөкірек ақынсың деп кінәлайды, тасқындап кеп сөйлейсің деген мін тағады.
Бұл үшеуара айтыстың өзі ... ... ... бастау алып, ақындар
бір-бірінің мінін тауып жырға ... аса ... ... ... ... жолдарды келтіруге болады:
Диуана, өзің ақшы болып жүріп,
Сын тағып, сөз сөйлепсің Жүсіп бекке.
Салдық пен шайырлығы үзілмеген,
Белгілі абзал, жарқын асыл ... ... ақын да ... ... мін термекке көшеді, ... ... ... ... ... ... барады. Оны диуанаға
балайды, өзіне кезінде арашашы болған Кете Жүсіпті әрі сал, әрі шайыр ... ... ... ... теңейді.
Одан кейінгі жыр мазмұны «Ойнақтап жүріп от басарсың» дегенге ... ... жай ... ... ... айтады ақын.
«От басар – ойнақтаған» деген сөз бар,
Бас бағып,
Жақсы емес пе, жүру ... ... бар інім ғой» ... ... едім бір ... де ... ... жолмен ақылын айтып, інісіне деген ... ... ... Төмендегі жолдар арқылы өзің келіп ұрынуыңның мәнісі
неде деп сұрайды:
Ағаңа көрген ... ... ... ... ... өлімтікке.
Мен сенен «Олжаң бер!» деп сұрадым ба,
Мәнісі ұрынудың не ... ... олай ... қалма қапы,
Сыналсын сөз шамасы, енді көпке!
– дей келе Кіші жүздің құрамдас рулары ... ... ... ... ... Байназар, батыр Науша сынды сөз зергерлері мен алып
тұлғалар жөнінде сөз ... ... сөз ... ... ... ... ... ақындардың бір-
біріне ақыл айтуымен жалғасым тауып жатады. Айтыс ... ... ... осы ... ... ... ... көрінеді:
Әркімге әлің келмей «ұрынам» деп,
Жүрмесін саған келіп соның кері.
Ұрынып көрінгенге жүргеніңде,
Кездесер зор тәуіпке сендей пері.
Дуанда Дүзбенбетұлы Жиенбайдың
Ұзатпай сөз аяғын қойған ... ор ... өзің ... ... халық нақылын өлеңіне өзек еткен
Жиенбай ақын жырының соңын осындай салмақты ... ... ... деп ... Кіші жүз Кетедегі бір атаның ұрпағы, яғни ру аты.
Ықпалды бола қалған жағдайда, биліктің бір ... ... ... ... ... ... ... шуағыңды төге жүру де айтыста сөз
болады. Үй-жайың қай кезде де жұрттың ... ... ... ... ... ... ойлар ер-азамат болуға шақырған өлең жолдары осы айтыста
көрініс табады. “Ерегіс ер ... ... ... деп ... татулыққа үндей
отыра, тағы мін термекке көшеді.
Қарсыласынан іні ретінде ізет сақтауды сұрайды, ал ол ... ... ... ... мін ... ... асыл қасиеттерінің бірі –
татулық ... сөз ... ... ... ... ... кір ... құшақ айқастыруы өнегелі іс саналады. Алайда жазба
айтыста ақындардың көзбе-көз отырып, сөз ... ... ... ... өне бойынан байқалмайды. Көп айтыстарда ақындар
бір-бірінің мінін теріп, сүрінер тұсын ... ... ... ... ... ... ... бұл айтыста да ағалық риясыз көңіл мен інілік ізеттің
қатар ... ... ... сөз ... ... ... да
көрінбейді.
Айтыста соңғы болып қолына қалам алған тағы да Тұрымбет жырау еді. Оның
айтысты аяқтар соңғы ... де ... ... ... ... ... мен де ... көп ішінде ілгеніңе.
«Жасы үлкен алдымдағы аға еді» деп,
Қорғалап қалдым қайта үлкеніңе
деген «жасың үлкен болғанға ... ... ... ... ... ... қорғасындай салмағы сөздер дәлел бола алады.
Сондай-ақ, ... ... ... ... көрдік сөзін бізге жазған,
Шамалы шайырлығы сізден озған...
...Әлі де белдесуге сен қорқарсың,
Иншалла, қайтарармын сөз қолқасын...
...Жиеке, тілімді алсаң, жайыңа жүр,
Бәйге алып, бұл ... ... ... ... өзің ... ... қонақ беремісің?
...Жиеке, көңіліме өйтіп, салма дықты,
Аңдауың керек еді өр мен ықты!
«Тұрымбет – ел ... ... ... ... ... мысқылдарын?
Білемін осы арада ақылың кемін,
Әл көрме, әркімдердің ... ... ... жара ... абайла аға, таппай емін! [23,
224-230-бб.]
Жоғарыдағы жыр ... ... ... ... ... тек ... мін тағу ғана өзек болғанға ұқсайды. Тек ... ... ... ... ... соң ... бірінен асып, екіншісі айтудан тұратын
бұл айтыс біздің зерттеу еңбегіміздегі басты тұлға – Жиенбай ақын ... сөз ... ... егжей-тегжейлі баяндап, ақындар
сөздеріне мейлінше толыққанды тоқталып жатырмыз.
Жалпы, жазба айтыста ақындардың ... ... ... ... ... ой, пікірталас туғызар кейбір жағдаяттар айтысты бастаушы
ақынның өлеңіне өзек болады. Ол ой бар ақынды да ... ... ... ... пісіп жетілген ой қағазға түсіп, хат болып ... ... ... жеңу ... ... ой, пікірталас туындату мақсатын ұстанады.
Жазба ... да, ... ... да ... ... алдыңғы қатарға
қойылады. Суырыпсалма айтыс пен жазбаша айтыстың айырмашылығы: суырыпсалма
айтыста екі ақын ғана сөз ... ... ... екі ... онан ... ақындар бір тақырыпта хат арқылы бір-бірімен жауаптасып айтысады
(“Ырысты мен он алты ... ... Бұл ... ... ... ... ... айтысу салтымен қатар (“Молда Мұса мен Манат қыз”) ... бір ... ... төңірегінде топтасып айтысу дәстүрі де кең
орын алды. Бұған Сыр бойында өріс ... ... ... ... ... ... – Жұбанияз – Құлназар айтысы, Алты ақынның өмір туралы
айтысы)”, – деп ... [19, ... ... мысал келтірген “Алты
ақынның өмір туралы айтысы” – Тұрмағамбеттің Шораяқтың Омарына жазғанынан
басталып, айтысқа Кете ... Кете ... ... Шәді, Сарғасқа Молдағали
сынды ... ... ... ... ... алдында келіп,
айқындауыштық қызмет атқарып тұрған Кете, Керейт, Сарғасқа атаулары – ... ру ... ... шыққан тегінен хабардар етеді.
Жазбаша айтыстардың ішінде ең ірі әрі уақыты ... да ... ... бірі – ... ...... Қожа – Кете ... арасындағы айтыс.
Жазба түрде дүниеге келіп, айтыс өнерінің тарихында ерекше орын алған
мұндай айтыстардың ... ... де жоқ ... олар ... ұйқас үлгісінде жазылып отырған. Әрине, бәрі де бірдей ... деп ... ... бұл ақынның өзіндік шеберлігіне де байланысты
болған. Сондай-ақ ақындар ... ... ... ... ... мен ... ... келтіріп, қажет жерінде діни сауаттылықтарын да
шеберлікпен көрсетіп отырған.
Мұндай ... ... ... байқаған тағы бір ерекшелік ретінде
классикалық Шығыс әдебиетінде берік дәстүрге ... өз ... ... туралы мәлімет бере кету мәнері кездесетіндігін айта
кетуге тиіспіз. Сондай-ақ ... ... ... хат соңын қай жылы, қай
жерде жазғанын, кімнің жазғанын айтумен аяқтап отырған.
Жоғарыда айтып ... ... ... ... өте ұзаққа созылуы
ақындардың жауаптасу кезінде асықпай, не айтып не қоятынын ой елегінен
өткізіп ... ... ... ... ... ... жауап қайтару уақыты
бір-екі жылға созылып кеткен тұстары да бар. ... ... ... да жіті ... ... ... хат ... созылып кеткен кездері
қарсыласына ескертіп, кейде тіпті, оны да мін көрген.
Ақындар айтысы тұсында шығармашылық шеберлікке де баса назар ... ... жеке ... ... қатар, өлең көркемдігінде кеткен
олқылықтарды да басты мін ретінде сын тезіне іліктіріп отырған.
Жазба айтыста кім ... ... кім ... кім ... кім ... айтты
деп төрелік айтып отыратын қазылар алқасы жоқ, сөз жарысы, ой жарысы ... ... ... ... алып ... өңіріндегі жазбаша айтысу дәстүрінде кең тараған жанрдың бірі –
жұмбақ айтысы. Ақындар бір-біріне ... өмір ... адам ... жайларды жұмбақ етіп жасырып хат жолдап ... Тек Сыр ... ... ғана ... ХХ ... бас ... қазақ поэзиясында өзге
өңірлерде де көлемді жұмбақ айтыстар туындаған. Бұл айтыс басқа да жазбаша
туындаған айтыстардан ... ойға ... ... Мұндай
айтыстарға тән композициялық құрылыс – жұмбақ пен шешім болғанымен, ... өмір ... ... толғаныстар да қылаң береді. Жалпы жұмбақ
айтыстарының ұзаққа созылуы немесе оған бірнеше ақынның ... ... ... мен ... ... ... Дүзбенбетұлының ақындығын қалыптастырған Сыр өңіріндегі
шығармашылық ортаның ерекшелігі ... ... және ... ... ... ... ... да жазғанбыз. Сыр бойы ақындары
ортасында шығармашылық жазба әдеби ... орын ... ... ... ... болудың ықпалы болды. Сыр бойы ақындарын ... деп ... да ... ... ... ... Жиенбай
Дүзбенбетұлы және оның ақындық ортасы қазақ әдебиеті тарихындағы ... ... ... ... ... ерекшеленді.
Қазақтың нағыз сөз мәйегі, терең сырлы ой ... ... сөз ... ... орын алғандығы баршамызға белгілі. Жиенбай
Дүзбенбетұлының осы ... ... ... де ... ... Ақын ... бағасын арттырып отырған да осы мәндес
жырлары. Жыр үлгісінде ... ... ... ақын ... ... ... сөйлегеннен гөрі көп ойлануға, ауызбірлікті, тату ... тура ... ... жол бермеуге, сабырлылыққа, сақтыққа,
қадіріңді кетірер құр қылжақтан ... ... ... ақын ... ... ... адамгершілікті таным жолындағы кедергілерден
сақтандырады. Оқырманға ненің артық, ненің кем келетіндігін топшылатып,
ойдың ... ... ... ... да ... ... және адамның мінез-құлқын,
психологиясын ... ұлы ... ... шыңдау құралы, ол – әдебиет
екені белгілі. Өткенімізге көз ... ... ... әр ... ... ой-сана, рухани өрісіміздің даму дәрежесін ... тағы да ... ... ... хақ. Ежелгі аңыз-әңгіме,
ертегілерден бастап бүгінгі кемеріне жетіп дамыған ... ... ... ... ...... ... Әдебиетіміздің сонау балаң
шағынан қазіргі өркениеттің биік шыңдарына дейінгі даму ... зер ... ... ... ... ... адамзаттың бойындағы адамгершілік
асыл қасиетті ояту.
Қай заман әдебиетін алып қарасақ та, әділет пен ... ... ... ... пен ... ... ... қарама-қарсы ұғымдар
бітіспес тартыс үстінде суреттеледі.
Ақынның мірдің оғындай өткір, тал жібектей таза, бұлақ суындай мөлдір,
жүрекке жылы жеткізе ... ... толы ... асыл ... ... тебірентпей қоймайды.
Болашақ ұрпақтың рухсыздануы белең алып, қылмыстың алуан түрлері өршіген,
сондай-ақ жемқорлық пен парақорлық ұлғайған ... ... ... ... ... ... ... келеңсіз тұстарын
әшкерелейді.
Өмір философиясы, ақынның қай өлеңін алып қарасаңыз да, өзіндік орнын
таба білген. ... ой айту ... да ... ада ... ... ... өзін ... жүрген көптеген жайттарға
тоқталып өтеді. Ақылмандық өсиетін ... ... ... ... ол жақсылы-жаманды мінез-құлықтың ... сыр ... ... ... ... араздықтан ада болу, т.б.
қасиеттер сөз етіледі.
Адамдық түрлі ... ... салу ... ақын ... мұраттардың көрінісі айқын байқалады. Халықтың ұзақ жылдар
бойы талан-таражға ұшыраған рухани қазынасын түгендеу мен ... ... озық ... ... ... оның ... ... сенімін,
сол арқылы келешекке ынтасын, ықыласын арттыру – бүгінгі әдебиетіміз бен
өнеріміздің аса бір ... ... бірі десе де ... ақын өз шығармаларында надандар кейпін ашып көрсетіп, халықты
ондай мінездерден түңілдіреді. Әрі ақын, әрі ... ... ... иесі бұл
жерде адам мінезін сынаудың ең бір ұрымтал тұстарын дәл тауып, қоғамдағы
типтерді шынайы ... ... ... Сонымен бірге оның шығармаларында
кейіпкерінің жан әлеміне ену арқылы этикалық мәселелер жан-жақты ашылған.
Адамзат баласына тән ... ... ... өзім ... салу,
жамандықтың бәрін өзгеден көру болса, ақын осындай шындықты көркемдікпен
жеткізе ... ... ... ... ... ... ... қазақтың қарғыс
мәндес сөзінің киесіне ұшыраған надандарды сын тезіне салған.
Ал кеудесі зор, көңілі пәс – ... ... ... да бір ... ... ... “мәңгі – меңіреу” қалпында қалып қоятындығын да
Жиенбай өз шығармашылығы арқылы ашып көрсете ... ... ... ... ... ... бар деп ... боран
соқса қайтесің?”, “Ақылдан артық хандық жоқ, жомарттан артық нарлық жоқ”
деп кеңес береді. Көңілі тоғайып, байлыққа қол ... ... ... ... салмағынан, ақыл арнасынан айрылып қалады.
Осындай жандарды сын ... ... ... ақын ... халықтық
нақылдан туындаған насихат ізі сайрап жатады.
Рухани ... ... ... ... ... ... ... еш уақытта күн тәртібінен түспейтін ... ... ... шынайы шебердің қаламынан туған, ... ... тән ... ту етіп ... ... ... қай ... да сапасын
жоймай, құны арта бермек.
Жиенбай Дүзбенбетұлының өзі қатарлас екі ақынмен ... ... ... қазақтың ақындық поэзиясындағы дидактикалық,, гуманистік-
философиялық көркемдік кеңістікті байыта түсті.
Қазақ халқына тән ... ... бірі бір ауыз ... орынды айтылған
уәжге тоқтаған. Өнер алды қызыл тіл деп сөз ... ... Кең ... ... да ... қара ... қақ ... би-шешендердің әрбір
сөзі тәбәріктей ауыздан-ауызға көшіп, ұрпағына сарқылмас мұра ... ... ... ... ... ... ... қадірлеген ұлы халық ұрпағына
ұлағат айтып, мақал-мәтелін, қанатты сөздерін ... ... ... ... Н.М. ... Шоқан Уәлиханов туралы айта келіп:
“Шоқан көңілді қуақы болатын, бұл – оның ... ... ... деген еді.
Орыс зерттеушісі дәл тауып, анық жеткізгендей Тазша бала мен Алдар ... ... ... ... ... жақын кемеңгер
қазақ халқының перзенті Жиенбай жырау туралы да ... ... ... Оған дәлел “Жиенбай жырау айтыпты” деп келетін ел ... ... ... ... сөздері. Еңбегімізге негіз етіп Жиенбай жыраудың
тапқырлық сөздерін ала отырып, өзі ... ... мен ... ... ... ... отырып зерделедік. Өлең-жырға
жақын өскен Жиенбай жыраудың тапқырлығы жастайынан байқалған-ды.
Мақал-мәтел, нақыл сөздерді жаттап өскен құйма құлақ, ... ... ... ... ... ... оның ел аузына ерте ілігуіне себеп
болған.
Ел аузындағы ... ... ... ақын ... ... кетіп бара жатып та, сондай-ақ қонақта отырғанда да шешен де тапқыр,
ұтымды ... ... ... ... талантымен таңқалдырып
отырған. Соның бәрінде де ақын шешендермен, болыс-билермен, байлармен, ел
билеушілермен кездейсоқ кездесулерде, сөз ... ... ... ... өжет те ... ... да ... ақынды өскен ортасы тез
есейтті. Ауыл ақсақалдарынан естіген ғибратты сөздерді жадында сақтап, онан
қалды ұстаздарынан үйреніп, кітаптан ... ... үлгі ... өнер-білім
үйренуді өзіне міндет, мұрат тұтты. Осылайша халқымыздың шешендік
мектебінен ... ... ... сөздері ойландыратындай, ойыңа ой
қосатындай қасиетке ие. ... ... ... ... ... ... ... сын-сықақ, әзіл-оспақ, ... ... ұтыс ... ... ... де мол. ... ... тапқыр күлкі, шешендік сөздер, әзіл әңгімелер жас ұрпақты жаман
қылықтан сақтандырып, адал еңбек етуге, тапқырлыққа ... ... ... көбінесе той-томалақта, аста, қонақта оқиға үстінде
кенеттен туындайды. Оның тапқырлық сөздерінің ... ... ... де
экспромт түрінде аяқ астынан тауып айтылуында еді. Ақын ... ... ... келекелеп отырып-ақ нысанаға алған жанының біраз мінін ашады.
Ақын шеберлігінің кілті ... ... ... ... ... ... ... Жиенбай бірден ақын-шешен бола қойған жоқ. Ол ... де, ... ... демей, әзілдесе жүріп, тап басып,
тауып айтуға дағдыланған.
Жиенбай Дүзбенбетұлының тапқыр сөздерінің өзі бір төбе де, ал ол ... ... ... аңыз ... бір ... Бір ... Жиенбай ақын
атымен байланыста ... аңыз ... көбі ... ... ... келеді. «Қызыл жолбарыс – Жиенбайдың киесі» деген әңгіме ел
арасына тарап кеткен. Мұндай ... ... ... мәнісі
мынада.
Сыр өңірінде ұзақ жылдар өмір сүрген, шешендігімен ел арасында Төребай
би атанып, әділ билігімен ... ... ... би ... жан-жағындағы
атқосшыларымен бірге Сырдарияны жағалай жол жүріп келе жатады. ... ... ... шешім шығарған би төрелігін әңгіме етісіп, ... ... ... ... би жол ... қарсы кездескен Жиенбай
ақын бастаған бір топ адамға жол беріп, жол жиегіне ығысады. Жиенбай ... өтіп ... соң ... бидің жанындағы тізгіндес серіктері таң қала
сұрақ қояды:
– Уа, биеке, үлкен басыңызбен, жер жарған атағыңыз бола тұра Жиенбайға
жол ... ... ... ... Ай, мен ... деп ... ... бе?! Жиенбайдың алдында бір қызыл
жолбарыс айбат шегіп, мені жүргізбей, жатып алды емес пе?! – ... ... ... ... ... ... айтылатындығы да белгілі.
Жиенбайға қатысты айтылған мына бір әңгіме де осы ... ... ... ... ... атанған Көшеней жырау жас кезінде
ұйықтап жатып, түн ортасында айғайлап, шошып оянады. Не ... ... ... ... ... ... ... жолбарыстың тістеп алғанын»
айтады. Анасы қуана ... ... ... «Бұл ... ... Жиенбай
атаңның киесі, енді сен де атаңның жолын қуып, атақты жырау ... Сол ... ... ... атағы ел арасында шарықтай түсіп, жырау
ретінде кеңінен танылады.
Жиенбай жыраудың баға жетпес асыл сөздері жас ... ... ... ... ... ... ... туындылары адамзат баласын соны мұраттарға ... ... ... ... ... айналады.
Сондай халықтың жүрегіне жол тапқан өміршең шығармаларды тудырған ... те ... ... бірі ... де біз Жиенбай жырауды танимыз.
Сонымен ақын өлеңдерінің басты лейтмотиві – адамгершілік мәселесі екенін
жоғарыдағы өлең жолдары мен айтыс үлгісі арқылы ... ... ... ақындығын қалыптастырған Сыр өңіріндегі
шығармашылық ортаның ... ... ... және ауызша дәстүрін
қатар ұстануында екендігін алдында да жазғанбыз. Сыр бойы ... ... ... әдеби дәстүрдің орын тебуінде шығыстық жазба
әдебиетпен аралас-құралас болудың ықпалы ... Сыр бойы ... ... деп ... да ... ... осыған байланысты. Жиенбай
Дүзбенбетұлы және оның ақындық ортасы ... ... ... ... ... дәстүрлерін тұтастандыра сақтауымен ерекшеленді.
Қазақтың нағыз сөз мәйегі, терең сырлы ой ... ... сөз ... поэзиясынан орын ... ... ... ... осы ... ... өлеңдерінен де тереңдіктің ... Ақын ... ... ... ... да осы ... Жыр үлгісінде жазылған өлеңдері арқалы ақын шығармашылығының
негізгі бөлігін құрайды.
Көп сөйлегеннен гөрі көп ... ... тату ... тура ... өтірікке жол бермеуге, сабырлылыққа, ... ... құр ... аулақ болуға ... ақын ... ... ұрпағын адамгершілікті таным жолындағы кедергілерден
сақтандырады. Оқырманға ненің артық, ненің кем ... ... ... ... ... ... да ... тәрбиелеу және адамның ... ... ұлы ... ... шыңдау құралы, ол – әдебиет
екені белгілі. Өткенімізге көз жүгіртіп, ... ... әр ... ... ой-сана, рухани өрісіміздің даму дәрежесін ... тағы да ... ... ... хақ. ... ... ... бүгінгі кемеріне жетіп дамыған классикалық ... ... ... ...... ... ... сонау балаң
шағынан қазіргі өркениеттің биік шыңдарына дейінгі даму ... зер ... ... қойған үлкен мақсаты адамзаттың бойындағы ... ... ... ... ... алып қарасақ та, әділет пен әділетсіздік, жамандық
пен жақсылық, ... пен ... ... ... ... ... ... үстінде суреттеледі.
Ақынның мірдің оғындай өткір, тал жібектей таза, бұлақ суындай мөлдір,
жүрекке жылы жеткізе айтылған нақыл-өсиетке толы ... асыл ... ... тебірентпей қоймайды.
Жиенбай ақынның баға жетпес асыл сөздері жас ұрпақты адамгершілікке,
имандылыққа тәрбиелеудің ... ... ... ... ... рухсыздануы белең алып, қылмыстың алуан түрлері өршіген,
сондай-ақ жемқорлық пен парақорлық ұлғайған ... ... ... ... ... ... ... келеңсіз тұстарын
әшкерелейді.
Өмір философиясы, ақынның қай өлеңін алып ... да, ... ... ... ... ой айту тұсында да пәлсапалықтан ада болмайды.
Жиенбай ақын шығармаларында өзін толғандырып жүрген көптеген жайттарға
тоқталып өтеді. Ақылмандық ... ... ... ... ... ол жақсылы-жаманды мінез-құлықтың әрбіреуінен сыр ... ... ... ... ... ада болу, т.б.
қасиеттер сөз ... ... ... қозғау салу негізінде ақын өлеңінен
адамгершілік ... ... ... ... ... ұзақ ... талан-таражға ұшыраған рухани қазынасын түгендеу мен толықтыру үшін
көмескіленген озық ... ... ... оның ... деген сенімін,
сол арқылы келешекке ынтасын, ықыласын арттыру – бүгінгі ... ... аса бір ... ... бірі десе де ... ақын өз ... ... кейпін ашып көрсетіп, халықты
ондай мінездерден түңілдіреді. Әрі ақын, әрі жырау атанған талант иесі ... адам ... ... ең бір ... ... дәл ... қоғамдағы
келеңсіз жайттарды шынайы қалпында суреттей білген. Сонымен бірге оның
шығармаларында адамзаттың жан ... ... ... ... ... баласына тән жаман қасиет өзімшілдік, өзім ... ... ... ... көру ... ақын осындай шындықты көркемдікпен
жеткізе білген. “Өзің білме, білгеннің тілін ... ... ... ... сөзінің киесіне ұшыраған надандарды сын тезіне алған.
Ал кеудесі зор, ... пәс ... ... да бір ... ... ... “мәңгі меңіреу” қалпында қалып қоятындығын да Жиенбай
өз шығармашылығы арқылы ашып көрсете ... ақын ... ... нақылдан туындаған насихат ізі сайрап
жатады. Рухани кемелденуге бастайтын, рухани қажеттілікті қанағаттандыратын
адамгершілік мұрат (идеал) еш ... күн ... ... мәңгілік
көкейкесті мәселелердің бірі.
Расында шынайы шебердің ... ... ... ... тән асыл
қасиеттерді ту етіп көтерген жекелеген туындылар қай уақытта да ... құны арта ... ... ... ... баласын соны
мұраттарға жетелей түседі, рухани азықтың сарқылмас қайнарына айналады.
Сондай халықтың жүрегіне жол тапқан ... ... ... ... те ... ақындардың бірі ретінде біз Жиенбай жырауды танимыз.
Автордың бүкіл көркем туындыларына арқау болған – адамгершілік, ... үшін ... ... пен ... мейірімділік пен зұлымдықтың
тартысы әсте толастамайды.
Ақын өлеңдерінің мазмұны мен өзіндік ... ... ... жүгі мен ... ойы ... ... қарастырылды.
Сонымен ақын өлеңдерінің басты лейтмотиві – адамгершілік мәселесі екенін
жоғарыдағы өлең жолдары мен айтыс үлгісі ... ... ... осы бағытта жазылған шығармалары туралы осындай қорытынды жасауға
болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Қазақ ... ... ХІХ ... ... ... (1800 – ... томдық, 4-т., А., 2005, 435 б.
2. Байбосынова Ұ., Сыр бойы ... ... ... ... ғыл. ... дис., А., 2006, 129 б.
3. Бердібай Р., Сарқылмас қазына, А., 1983, 245 б.
4. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы, 10 ... 3-т., 685 ... ... З., Сөз ... А., 1992, 350 ... ... С.Т., ... қазақ халқының рухани дәстүріне ықпалы:
Филол. ғыл. канд. дис., А., 1997, 140 б.
7. ... Б.Қ., ... ... және ... ... А., 1996,
336 б.
8. Дәстүр және жаңашылдық. Монографиялық жинақ, А., 1980, 367 б.
9. Әдебиеттану терминдер ... // ... ... А., 1998, 384 ... ... ... (Қармақшы өңірінің ақын-жазушылары шығармаларының
жинағы), А., 2003, 440 б.
11. Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық, А., 2005, 576 б.
12. Ысмайылов Е., ... А., 1956, 340 ... ... Т., ... А., 1982, 318 б.
14. Әуезов М., Әр ... ... А., 1959, 556 ... Құнанбаев А., Шығармалар жинағы, А., 1961, 693 б.
16. Ахметова Ж., ХХ ғасыр ... ... ... ... Филол. ғыл. канд. дис., А., 1999, 133 б.
17. «Коммунизм шамшырағы», аудандық ... N 32, 27 ... 1971 ... ... Е.К., Т. ... ... ... Филол. ғыл. канд. дис., А., 2005, 143 б.
19. Асанова Ұ., Қазақ халқының ... ... ... ... тәрбие беру: Пед. ғыл. канд. дис., А., 1993, 141
б.
20. Жармұхамедов М., Қазақ ... ... тегі мен ... ... 196 ... ... Т., ... поэзиядағы фольклор мен әдебиет дәстүрі:
Филол. ғыл. док. дис., А., 1998, 345 б.
22. Әбдіхалықова Л., Сыр ... ... ... ... ... ... 2004, 30 ... Айтыс, 2-том, А., 1965, 664 б.
24. Дәрібаев С., Сыр шайырлары поэзиясындағы ежелгі әдебиет ... ғыл. ... дис., А., 2002, ... ... Б., Сыр ... ... ... Филол. ғыл. канд.
дис., А., 1999, 167 б.
26. Баласағұн Ж., Құтты білік. (Көне түркі тілінен аударған және ... мен ... ... А. ... А., 1986, 615 б.
27. Қашқари М., Түрік сөздігі, А., 1997, 597 б.
28. Кенжебаев Б., ХХ ... ... ... А., 1993, 248 ... ... қысқаша баяндау
Жұмыстың тақырыбы: Жиенбай жырау шығармашылығы.
Жұмыстың құрылымы: ... ... І ... ІІ ... ... тізімінен тұрады.
Жұмыстың мақсаты: Осы кезеңге дейін жеке зерттеу еңбегінің нысаны болмай
келген Жиенбай Дүзбенбетұлының әдеби мұрасын ғылыми айналымға ... ... ... ... қол жеткізгелі бері халқымыздың
әдебиеті мен мәдениеті, ғылымы мен өнері жаңа ... ... ... ауыл ... ғана ақыны болып қалмай, қазақ халқының қамын жеген,
қазақтың ел ... ... ... ... ... ... ... айналған Жиенбай жырау шығармаларын қарастырудың қажеттілігі
туындайды. Адамгершілік мәселесін жырлаудың қазақ әдебиетіндегі көрінісін,
әдеби байланыстармен ... ... ... шығармашылығы арқылы
пайымдаудың маңызы зор.
Жиенбай жырау мен онымен тұстас өмір ... ... ... ... ... ... мен діни-философиялық ой-
толғамдарды ұлт әдебиетінің даму үрдісі негізінде қарастырудың ... ... ... ... ... ғұмырлық баянына қысқаша
тоқталып өттік. Ол ... орта мен оның ақын ... ... ... ... Жиенбай ақын қалыптастырған мектеп пен оның түлектері
жайында сөз қозғадық. Жиенбай Дүзбенбетұлының ... ... ... ... ... ... 1864 жылы бұрынғы Қазалы уезі Қармақшы ауданы
Қуаңдария болысындағы N2 ауылда дүниеге ... Бұл ... ... облысы Қармақшы ауданына қарасты (Тұрмағамбет ақын атындағы)
ауылдардың бірі ... ... ... ... есімінің Жиенбай аталуы
жөнінде халық арасында “белгілі ақын ... ... ... ... ...... қойған есімі” деген әңгіме сақталған. Жиенбай жырау 1929 жылы
өзі туған өлкеде өмірден өтеді.
І тарауда Сыр бойындағы ... ... ... мен сол ... отырып, жаңаша жырлаған, сөз өнеріне өзіндік ... ... ақын ... ... Арқалы ақынның адамгершілік мұраттарды
мазмұнына тірек ... ... мен сөз ... ... ... талдаулар жасалды. Сыр бойында ... ... ... ... мен ... ... жазба әдебиет үлгісі үндестігінің
сан ғасырлық үрдісі бар, ол ... ... ... ... Сыр ... ... мектебіне тән бірінші ерекшелік – ... ауыз ... мен ... ... ... ... ... еді.
Сыр бойы ақындары үшін нәр алар негізгі тамырдың бірі, халықтық сөз өнері –
мақал-мәтелдер болғандықтан, олардың шығармаларында ... сөз ... ... да ... ... Сыр ... өзіне ұстаз тұтқан
ақын өзі де ұстаз бола білген. Рүстембек пен ... ... ... ... ... Ибаш, Әбділда сияқты Сыр бойының әнші, ақын,
жыраулары Жиенбайдан өнеге алып, оны өздеріне ұстаз тұтқан. ... ... ... ... ... үлгі ... ... өтші жалғаннан” секілді сөз кестесін зерлей өрнектеген алып
ақынның ... ... ... ... ... да жыраулық поэзия
өкілдерінің өлеңдеріне ұқсас 7-8 буынды жыр үлгісінде жазылған. Ұйқасы да
жыр ... ... ... үрдіске сай а-ә-б-ә-в-г-ә болып келеді. Отыз
төрт тармақтан тұратын өлеңнің тақырыбынан-ақ белгілі ... ... ... ... де ... екендігін, сол өмірде татулықтан асар
дүние болмастығын дәріптейді. Жыр жолдарының жалғасы жыраулар поэзиясының
өзегі болып табылар ...... ... антитезелық салыстырулар
негізіндегі өлең жолдарымен тоқайласады. Жиенбай жыраудың ... ... ... ...... ... жақсылықты
жарқырата таныту мен бақидағы имандылық игілігіне ұластыру. ... ... ... ... ой ... ... Абай ... сай дамудың көрінісі еді. Аз ... ... ... ... басты ұстанымы болуға тиіс ... ... ... ... ... жақсы мен жаман тақырыбына арнаған толғау тектес
жырының бірі ... ... деп ... ... ... мақамында»
айтылатын, күміс көмей жыршы-термешілердің арқасында бүгінгі күнге жеткен
«Өрен жүйріктің» әуені де ... ... ... «Өрен жүйрігі» баспасөз
беттерінде немесе әдеби еңбектерде еш жарияланбаған, тек ... қоса ... ... болып, жұртшылыққа тарап келе жатқан
мұра. «Өрен жүйрік» жылқы малының жүйріктігіне байланысты ... ... ... адамзаттың да «өрен жүйрігі» болатындығын, ондай
«жүйрік жанның» қандай болмақ керектігі жырдың өне бойына өзек болған.
Жиенбай ... бір ... ... ... Қармақшы”), ендігі
бір басылымдарда “Жиенбайдың толғауы” деп ... ... жыр ... ... нұсқасын бүгінгі жұмысымызда салыстыра талдадық. ... ... ... жинағында жарияланған жыр жиырма үш тармақтан, ал 1971
жылы жарық көрген “Коммунизм шамшырағы” газетінде басылған ... ... 3-б.] одан гөрі ... отыз алты ... ... Жиенбай жыраудың
жамандық пен жақсылықтың ... ашып ... ... ... оқи ... ... ... үйлескен жыраулық сөз
үлгілеріне қаныққандай боламыз. ... ой ... жіті көз ... ... ... ... таудай жыраудың шеберлігіне тәнті боласыз.
Өлеңінің өзегі – насихат, ақыл-парасат болып келіп, дидактикалық ... ... сан ... жыр жазған Жиенбай жыраудың сыр ... ... Сыр ... бір сипаты ғана.
ІІ тарауда Жиенбай ақынның Тұрымбет пен Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... Сыр бойы ақындарына тән екендігін
дәйектеп, оның тарихына көз жүгірттік.
Жазбаша айтыстар – өлеңдерін ... ... ... ... ... туындылары. Жазбаша айтыстарда ақындар өмір келбеті, ... ... ... ... ... ... ... жырлайды. Өлеңмен
замандасын ой бөлісуге шақырады. Егер ауызша айтысқа екі адам ... ... ... ... ... ақын араласады, айтыс ұзап кетсе,
сырттан біреу тоқтау сөз салып, ... ... ... ... мен он ... ... да жазу түрінде хатқа түскен айтыс. ... Кете ... ... ... ... айтысы 1965 жылы ... ... ... ... ... Айтыс 1910 жылдар шамасында
болған. Бұл айтысқа ... ... осы ... ... ... Мардан Бәйділдаев жинап, 1964 жылы ... ... ... ... атаумен бір папка етіп Әдебиет және ... ... ... табыс еткен. Жазба материалдар ... ... ... ... ... алынған екен.
Жиенбай қазақ әдебиеті тарихындағы ... ... ... ... саналады. Оның Кете Жүсіп Ешниязұлымен (1871 –
1927) және де ... ... (1868 – 1946) ... ... ... қазақ сөз өнерінің тарихында елеулі із қалдырды.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сүйінбай аронұлы өмірі1 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Ақтамберді жыраудың өмірі жайлы деректер17 бет
Ақын, жыраулар мұрасындағы арнау өлеңдер табиғаты65 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь