Геожүйенің ластауындағы техногендік факторлар анализі

Кіріспе

1. ТАРАУ. Алматы агломерациясының қалыптасуының табиғи ерекшеліктері
1.1 Геологеоморфологиялық және тектоникалық ерекшеліктер
1.2Табиғи ортаның қалыптасуындағы гидроклиматтық факторлар
1.3. Топырақ және биотикалық факторлар

2.тарау. Геожүйенің ластауындағы техногендік факторлар анализі
2.1.Қаланың техногеобио қалыптсуының теоретикалық бастапқы жағдайлары
2.2.Қаланы ластаушы көздердің сипаты
2.3. Қаланың ауа және су бассейндерінің ластану дәрежесінің факторлық. анализі

3. тарау. Геожүйенің медико.географиялық ерекшеліктері
3.1.Физико.географияның дамуындағы медико.географиялық зерттеулердің мағынасы
3.2.Ластанған табиғи ортаның адам денсаулығына әсері
3.3.Техногенез әсерінен пайда болатын адам организміндегі негізгі патологиялық өзгерістер
3.4. Алматы агломерациясының экологиялық жағдайының жақсартуына арналғған ұсыныстар.

Қорытынды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе
Жер бетіндегі барлық тіршілік иелері сияқты адамдар да ішкі ортаның
әсерін сезеді және ... ... ... ... ... ... әсерінен қарым-қатынаста болады. Адам организмі қоршаған ... ... ... және биосфера жүйесінің бір бөлігі болып табылады.
Қоршаған ортаны тіршілік көзінсіз немесе адамды ... ... ... ... ... ... өзі тұрған мекен-жайларындағы ... ... ... ... тіршілік етуіне әр түрлі жағдайлар
ұсына отырып, орасан зор эксперимент жүргізеді. ... да тірі ... ... да орта жағдайларында өзгеруі; тіршілік ету үшін ... ... ... қалыптаса алмай ол қоршаған ортаның әсерінен өмір
сүруін жояды.
Қазір Алматы қаласының экологиялық ... өте ... Үш ... ... ... ауа ... қозғалысының ауысуы қиын. Шыққан қалдықтар
өздерінде ... ... ... ... біршама ластынуына алып келді.
Қаланың ауа бассейніне жыл сайын өнеркәсіп орындары мен көлік қалдықтарынан
жүздеген, кейде ... ... әр ... зиянды заттар түседі. өнеркәсіп
қалдықтарының құрамының сапасы мен санына байланысты, олардың ... өмір сүру ... ... ... ... ... таралуы мен атмосфералық жауын шашындар арқылы зиянды
заттардың ... ... ... ... және де ... ... да факторларға байланысты
атмосфераның ластану дәрежесі қалыптасады.
Көптеген қала тіректерінде кейбір қоспалардың ... ... ... ауа райы ... жою үшін қолайсыз әсер етуі
мүмкін. Метеорологиялық факторлардың ... ... ... болжауда
қала көшелеріндегі жұмыс күнінің басындағы және аяғындағы автокөлік санының
өсуі, ауаны қыздырудың ерекшеліктері ескеріледі.
Қала ортасының адамдардың денсаулығына әсер етуі – ... ... ол әр ... ... ... мөлшердегі созылмалы периодында
әсер етуші факторладың үлкен мөлшері болып табылады. Өнеркәсіп, ... ... ... ... ... ... ... ірі
қалалардағы адамдардың организміне әсер тетін ішкі ортаның маңызды факторы.
Алматы қаласындағы ластанудың себептерін анықтау және оның ... ... ... ... ... ... ... тұрғындарының денсаулығына әсері туралы мағұлмат алу осы ... ... ... табылады.
Зерттеу әдісін таңдауда келесі мәселелер ескеріледі:
• Адам зерттеу объектісі ретінде оның қызметі ... ... ... ... болып табылады.
• Алматы белгілі табиғи ортасы бар ірі, қазіргі талапқа сай қала ретінде
қарастырылады. Қала ... ... ... ... әсер ету ... ... медико-географиялық,
экологиялық және географиялық орналасу ерекшеліктері болып табылады.
Қала территориясындағы қоршаған орта ... ... ... олай дейтініміз оларды территориялық- кеңістіктік
аспектілерінде, қала ... ... ... көрсетеді.
• Қоршаған ортаның ластануы қала тұрғындарының денсаулығына әсер етуші
фактор ретінде. ... ... ... ... ... болып
табылатын: шаң, күкірт диоксиді, азот диоксиді, көмірқышқыл газы,
көміртегі.
Қазақстан жағдайында ішкі ... адам ... ... 50%-ды ... ... қарағанда 77% ауыру жағдайлары, өлімнің жартысынан
астамы және 57%- дұрыс емес физикалық ... ... ... ... ... Аурудың 80%-на экологиялық факторлар әсер етеді.
Адам әсіресе қоршаған орта ... ... ... сезінеді. Қаланың
ластануы қалдықтар үшін өзекті ... ... ... ... ол ... ... әсер етеді. Берілген жұмыста мен ауа бассейнін
тазарту, негізінен ... ... улы ... ... ... ... ... ол адамдарда аллергиялық аурулардың жаңа
түрлерінің ... ... және де ... ... ... ерте ... де
адамға мұндай өлімші әсерін тигізбеген.
Осылардың барлығын ... ... ... ... ... ... жасап, өздерінің тұратын қалаларын да ұмытпауы керек,
себебі қала –ол оның үйі, ол әрқашанда ретті ... ... ... ... ... ... ... табиғи ерекшеліктері
1.1 Геологеоморфологиялық және тектоникалық ерекшеліктер
Алматы – Қазақстан Республикасының басты қаласы. Ол Іле бойы жазығы
оңтүстігін ала ... тау ... ... ... ... оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Іле алатауының солтүстік
беткейі баурайында, теңіз деңгейінен 700-900 метр жоғары, ... және ... ... ... жайласқан. Солтүстік жағында қала территориясы
сәл еңістеу жазыққа ұласады. Атырабының 900 метрден жоғары орналасқан өңірі
- ... шөп ... ... ... ... ... – еліміздегі аса ірі қалалардың бірі. Халқы 1 млн. 200 мыңнан
астам ( 1994 ж.), 1700 ... ... ... ... алып ... бір жарым
ғасырға жуық тарихы бар қала. ... ... ... көшкенімен, Алматы
қаласы – Республикамыздың ғылымы, мәдениеті дамыған ... ... ... ... ... Алматы қаласы Қазақстан Республикасының оңтүстiк-
шығысында, Iле Алатауы жотасының ... ... ... және ... ... ... ... орналасқан. Алматы Тянь-Шань тауы
бөктерiнде және евразиялық ... ... ... оңтүстiк-шығысында, шығыс ұзындығының 770 және ... 430 ... ... Қала ... ... ... бiртiндеп төмендеуде. Бұл жағынан қарағанда, өз ... ... ... ... және ... ... бойынша қала айрықша болып табылады. Алматы планетамыздағы
“жоғары” орналасқан аз ғана қалалардың бiрi, Алматының солтүстiк ... ... 650 м ... ал ... нүктесi 950 м астам биiктiкте
орналасқан. Қаланы көбiнесе ... ... деп ... ... және ... жағынан тау сiлемдерi белдеулеп жатыр.
Бұл аймақ ... және ... ... әр ... ... ... 3 пен 1 ... аралығында). Сонымен қатар, қаланың
орталық бөлiгi өзендердiң ... ... ... ... ... екi ... ... жерiнде орналасқан. Осылайша, Алматы үлкен ... ... ... бұл – Алматы территориясындағы ... ... ... ... Қала жағдайының ерекшелiктерi де
осы айрықша орналасумен байланысты болса керек.
Алматы төңірегі негізінен ... ... ... ... ... бір ... – Іле ... жатыр. Тау етегіндегі шайынды жанас
абаттарынан түзілген ... ... ... көп ... ... ... ... аралығы дөңбектасты-малтатасты шегінділерден
түзілген. Қала негізінен осы ... ... пен ... ... әрекетінен
жиналған жыныстар қабатының үстінде орналасқан. ... ... ... оның ... әсіресе солтүстік бөлігіне қарағанда қатты
тілімделген.
Альпілік техтоникалық қозғалыстар Іле Алатауына күрделі ... ... ... ярус ( ... ) ... ... ... тік жартасты, терең
құзды, құлама беткейлі, шаңырау сайлы боп келеді. Гляциалдық белдеудің
біраз бөлігін мұз ... ... Бұл ... тау ... ... және ... ... қарай сусу қарқыны күшті болғандығы байқалады. Бұған
шектес төменгі ярустың ( ... ) ... ... ... мен ... Өзен ... беткейі тік ғұлама келеді. Алматы төңірегінің ең биік
жері – Іле Алатауының Талғар шыңы ( 4973 ). Қала ... Іле ... ... аласа төбе, адырлы келеді, мұнда бөктерлік биік шоқылар
көп. Тау етегіне ұштасып ... ... өңір ... борпылдақ жыныстардан
және малтатасты шөгінділерден түзілген. Беті ... ... ... ... ... атырап бедері едәуір еңіс келеді де бірте-бірте
тегістеле бастайды. Бұл өңірде Үлкен және Кіші ... ... ( ... ... ... бар. ... ... қарай сай-жыралар мен құрғақ
аңғарлар көп, жер беті сәл еңістеу, антропоген кезеңінің аллювий және зол ... ) ... ... ... дала. Мұнда биіктіктері 60-80 метр
шамамен қырқалар мен төбелер жиі ... ... ... беткейлерінде
қуаң далаға бейімделген ксерофитті өсімдіктер өседі.
Алматы альпілік сипаттағы тау ... – Іле ... ... ... ... ... жуық ... созылған геологиялық
құрылымдар мен тектоникалық жарылыстар зоналарының жалпы бағытына сәйкес
келетін бұл жота ... ... ... мен ... ... шөгінді жыныстардын, аздап құмтастардан, тақтатастардан,
мәрмәрдан түзілген. Іле Алатауының ... ... ... ақырында
басталған тектоникалық процестердің нәтижесінде қалыптсқан.
Бүкіл антропоген кезінде таулардың биіктеуіне ... ... ... ... өзен ... мен шатқалдарында
дөңбектас, қиыршықтас, малтатас, құм-саз қрамдыкесек жыныстар мол ... тау ... ... ... түзіп, төменіректе ені 10-15 км.,
қалыңдығы 2000-3000 ... ... ... қабатына ұласады.
Қала атырабының жоғары сейсмикалығы неогендік-антропогендік
тектоникалық қимылмен, көне және тас ... ... ... ... апат болған. Верный 28 мамыр ( 9 мамыр ) 1887 жылы және Кемин 22
желтоқсан 1910 ( 4 ... 1911 ) жер ... ... Сейсмиологиялық
және геофизикалық кешендік зерттеулер жер сілкінудің қалыпты 9 болдық
зонасын және одан да ... ... ... ... мүмкіндік
берді, ірі ғимараттар тұрғызуға қажетті антисейсмикалық шараларды анықтады.
Алматы күшті лайлы тасқындардың қаупі бар ... ... ... өзенінің арнасында 1921 және 1973 жылдары болды. 1921 жылы қалаға ... ... ... ... пен тас ... ... Тұйықсу көлінен
басталған 1973 жылғы лайлы тасқынды Медеу платинасы бөгеп ... ... ... ... ... өзені аңғарларында 6 млн. кубометр көлемдегі сел
тасқыны ... Одан ... ... Үлкен Алматы платинасы сақтап қалды.
Қазіргі кезде елді ... мен ... ... обьектілерін лайлы
тасқындар мен қар көшкіндерінен сақтандыру ... ... іске ... ала ... ... ... жүргізілуде.
Қаланы кеңейту үшін жер бедері қолайсыз, ылғалы мол ... ... ... ... Қала ... ... қабаттардың
қалыңдығы 10-15 метр болғандықтан, ірі ... ірге тасы ... Қала іші мен оның ... ... құм, ... құрылыстық және беттеме тас, ізбестас тағы басқа кендері кеңінен
қолданылады./2/
1.2Табиғи ортаның ... ... ... ... ... жағдайы жөнінен Іле артезиян алабына,
Іле Алатауының солтүстік бөктерлік терең ойпаңы аймағына жатады. ... ... ... ... ... ... түзілу тегі
мен құрамы әртүрлі жер асты суы жиылған.
Палеоген мен төменгі неогенннің құм қабаттарында тұзды ( 37-54 г / ... ... ... ( 70-80), ... күшті ( 250-300 атмосфералық
қысымдағы) жер асты суы бар. Суының ... ( г / кг ): иод – 0,007, бром ... бор – ... кремний қышқылы – 0,017, фтор – 0,007.
Жоғары неоген жыныстары қабатының 1750 метр тереңдігінен ыстық ( ... 81 С ), сәл ... су ... Құрамы ( г / кг ): иод – 0,001-
0,002, бор – 0,020, бром – 0,012-0,017, ... ... – 0,036, фтор ... ... ( % ): азот пен ... ... - 85%, оттек – 13%, метан - 2%.
Судың емдік қасиеті анықталды. ... ... ... ішек-қарын ауруларын
емдейтін санаторий салынуда.
Антропогеннің дөңбектасты-малтатасты, құмды-саздақты шөгінділерде ... 500 ... ... ) жер асты ... ... бар. ... және ... Қарғалы өзендерінің ысырынды конустарында бұл су арынсыз келеді, ал
таудан 16-20 км ... ... ... ... ... ... ... суы тұщы ( 0,2-0,3 г /л ), ... және ... Бұл ... 50-60% өзен суы, ... су, 10% ... суының үлесі бар. Антропоген жыныстарының
сулары ... ... ... ету үшін ... ... және өте тұщы ( 0,1-0,3 г /л ), ... су ... өте көп. Неогеннің тұзды шөгінділерінің
жапсарларындағы су сәл ащы ( 1-3 г /л ), ... ... мен ... жылы су ... ... ... ... қасиеті бар. Алма-арасан санаторийі ... ... ... ... және оның ... өзендер Іле алабына жатады. Негізінен
бұлар ағыны қатты, арналы енсіз ( 10-15 м ) және ... ... ( ... ) ... ... орналасу және су жинау сипатына қарай бұлар екі
топқа бөлінеді: бастаулары қар ... ... ... ... ... ... ... биік таулық өзендер. Негізінен атмосфералық жауын-
шашын суымен толысатын болғандықтан,су көздерінің ең жоғары деңгейлері
көктемгі қар ... ... ... ... қар мен ... ... ... Өзен суы июльдің басында, яғни ауа температурасының
шұғыр жоғарылауына байланысты ... көп ... ... ... Осы ... сел ... жиі ... Таңертеңгілікте су
деңгейлерінің ... ... аз, ал ... ... күндіз
еруінен су деңгейі 15-20 см-ге дейін ... ... ... ... мен Кіші Алматы және бұлардың салалары –
Есентай ( Весновка ), Ремизовка, ... ... ... ... ... 3000
метрден жоғары беткейлерден басталады, негізінен мұздық суымен толысады,
деңгейінің төмендеуіне не ... ... мен жер асты суы ... Алматы өзені Іле Алатауының 3500 м биіктіктегі ... ... ... ... ... толысады. Орта биіктік (
зонасында) ... ... бір ... ... ... ... ... Үлкен Алматы көлі пайда болған. Оның ... өзен суы ... ... ... ... Одан сәл төменіректе
өзен аңғарында Үлкен Алматы су бөгені салынған. Өзен ... ... ... ... 52 км ... Қаскелең өзеніне құяды. Жылдың
орташа су ... 4 м / с. ... ... энергиясы және сумен қамтамасыз
етуде маңызы зор.
Кіші Алматы өзені ... ... ... ... ... ... ... Медеу су бөгені бой көтерген. ... ... ... ... және Бұтақты ( Бутаковка ) салалары құяды. Қаладан
үш тармақ – Кіші ... ... ( ... ), ... ... ағып ... Алматы, Есентай арналары қала ішінде жеке-жеке ... ... ... ... Кіші ... қаланың солтүстігінде Қапшағай
бөгеніне құяды.
Қала өміріне байланысты көлдер негізінен гляциялық аймақта ... ... ... ... ... көл және мореналық немесе
ерімейтін мұздықпен байланысқан көлдер боп екі топқа ... Іле ... ... 128 ... ... көл бар. ... – тұщы су көзі,
сондай-ақ таулық көлдер лай тасқындарының қалыптасу процесінде үлкен ... ... ... ... Кіші ... ... ... үш көл
бар. Олардың аумағы жиі өзгереді, кейде мүлде тартылып ... ... ... ... Қала ... үшін ... ... Ащыбұлақ бөгені,
Қапшағай бөгені, Мыңжылқы бөгені, Сайран бөгені сияқты жасанды айдындардың
маңызы зор. Іле ... ... тағы ... ... қала халқының
демалыс орындарына айналып отыр.
Қалаға тiкелей әсер ететiн Iле Алатауы жотасының солтүстiк баурайында
жалпы аумағы 308,3 км2 ... 307 ... бар. ... ... ... ... ... өзенiнiң бас жағынан шығыста Түрген өзенiнiң бас
жағына дейiн созылып жатыр. Қарлы белдеу 3800-3900 м биiктiкте өтедi. ... ... орта ... ... ... м ... Тұйықсу мұздығы Кiшi Алматы өзенiнiң бастауындағы Кiшi ... ... ... ең iрiсi болып саналады. Оның ... 5 ... ... 4 км2. ... ... ... ұзындығы 4 км, аумағы 2,5 км2,
Молодежный мұздығы – 2,5 км және 2 км2, Мәметова ... – 2,2 км және ... ... мұздығындағы мұз қабатының қалыңдығы төменгi жағында 15 м
жуық, ортасында – 60-70 м, ал ... ... – 100 м. ... ... ... (200-230 м) ... ... Морена гляциалдық
талқандаушы селдердi қалыптастыру көзi болып табылады. ... ... 1956, 1973 және 1999 ... iрi ... ... ... климат қалыптасқан. Климаттық жағдайы – желсіз,
тымық ... және ауа ... тау ... ... ... қарай
ығысуымен ерекшеленеді. Ауаның көпжылдық орташа температурасы +9 С, ... ... +42 С, ең ... –38 С ( 1. 4. 1. – ... қараңыз
).
Бозқырау шамамен 14- қазан мен 18- көкек арлығында байқалды, ерте
түсетін кезі 28-ші ... ... 30-шы ... ... созылады.
Ауаның 0˚ С-тан жылы кезі жылына орташа есеппен 240 тәулікке ... ... ... орташа ұзақтығы 176 тәулік, 10 – наурыздан 18-
қарашаға дейін ... ... аяз, яғни ... 0˚С – тан төмен ... ... 67 ... ... 19 ... 23 ... дейінгі
кезеңді қамтиды. Ауа температурасы 30˚ С – тан жоғары ыстық күндердің ... ... 36 ... ... кез – ... айы , бұл айда қалаға орташа есеппен ... ғана ... ... ал ... мол ... ... – көктем мезгілі
мамыр айы – 93 мм. Жылдық жауын-шашынның кезең – ... пен ... ... ... ... ... ... байқалады.
Қардың тұрақты жатуы шамамен 30 – қазаннан, ... еру ... 2 ... ... созылады. Тұманды күндер қала және оның маңында орта есеппен
жылына 50-70 ... ... Күн ... ... ... ... 23-45 күндей болады. Аспанды көбіне орта және жоғарғы ярусты бұлт
басады. Жазда бұлттылықтың қайталануы 12%. Күн ашықтығының ... ... 70% - ке ... ... ... ... ... үстінде атмосфералық қысым ... Ең ... ... обсерваторияның Алматы сианциясы деңгеінде 1930 жылы
байқалды. Ол 951 гПа ( ... тең ... ... ... және ауаның жылынуынан атмосфаралық қысым ... ... ... деңгейіндегі ең төменгі қысым – 897,5 гПа
1964 жылы байқалды. ... ... ... ... ... – 13,6 ... Жыл ... қысым максимумы – 926,3 гПа қарашада, минимумы – ... ... ... ... өзгеруі жыл бойында бірқалыпты болмайды, күн
сайынғы өзгеріс шамасы – 2-4 гПа тең. ... ... ... ... ... шілдеде 10,5 гПа, желтоқсанда 37,7 гПа-ға жетуі мүмкін.
Қаланың ... 30 км ... ... пен ... ... ... жылдық орташа ауытқуы 110,5 гПа шамасында.
Гидрометеорологиялық обсерваторияның ... ... ... ... ... жел ... ... (30%), жазда мұның тұрақтылығы
артады (37%), қыста кемиді (19%). ... ... ... бөлігінде (
Боралдай және аэропорт ... жел ... ... слғады.
Жылдамдығы 15 м/с, не бұдан да
күшті жел жыл бойына 15 тәуліктей соғады. Басқа ірі қалалардағыдай ... ... да ... ... ауа ... -0,8 -3,8 С, ... -2,2
-2,6 С –тай жылы. Қаланың солтүстік шетіне қарағанда орталық бөлігінде аяз
жеті тәулік кеш түсіп, 3 ... ерте ... ... да ... солтүстік
шетіне қараіанда орталық бөлігінде аязсыз уақыт он күн ұзақ болады./1/
Алматының климаттық ерекшелігінің қалыптасуына қала ... ... ... ... ... ... және ... төсеніші ауданының
артуы, өнеркәсіптік және көліктің қалдықтары айнала қоршаған ... ... тағы ... ... ... ... Алматы қаласының
орналасқан территориясының табиғи ... оның ... жер ... ... көрсеткіштерін бағалай келіп айтарымыз:
1) Қаланың оңтүстігі түгелдей биік таумен қоршалғандықтан оның қала
аумағының табиғи климаттық және экологиялық ... ... ... зор.
а) Бұл аса биік таулар солтүстіктен де, оңтүстіктен де ... ... ... жібермей ұстайтын экран. Негізгі ылғал ... ... ... болғандықтан оның басым бөлігі осы тау етектері мен
таулардың ... ... ... ... әрі өтпейді десе де болады.
б) Тек ылғал ғана емес, ... ... (ауа) жел ... да тау
етектерінде бәсеңдеп, тоқтайды. Сондықтан да қала ... ... ... уақытша тұратын қиын желдер болмаса, жалпы желсіз. Міне,
сондықтан да қала ... ауа ... ... ... ... Бұл қаланың
экологиялық жағдайын нашарлататын негізгі себеп.
2) Бұл жайында анықталған көрсеткіштер жұмыстың келесі ... Міне ... ... ... ... ... одан ... шиеленістірмеу үшін қала халқының одан әрі қарай өсуі қажетсіз.
Эколог-ғалым М. ... ... ... ... ... ... үшін халық саны 600-700 мыңнан аспауы қажет. Ал қалада тек
өзінде тұратын халықтың саны 1 ... ... ... ... ... ... осы ... керек.
Кесте №1.
Ауаның көпжылдық орташа экстремальдық және жауын-шашынның көпжылдық
орташа мөлшері, салыстырмалы ылғалдығы
| | | | | ... |I |II |III |IV |
|A |1,146 |0,722 |0,521 |0,63 |
|B |1,151 |1,238 |1,852 |0,86 |
|C |0,08 |0,30 |0,36 |0,06 ... ... ... ... ауа ... және ... улы металлдардың түсу мүмкіншіліктері қарастырылды.
Егер ластаушы заттарды негізгі көзінен алыстауына қарай қарастырсақ,
онда Алматы қаласындағы улы ... үш ... ... ... ... өңдеу бойынша: ... ... ... ... және Алмалы ауданында (алты өнеркәсіптік мекеме) және
Әуезов ауданында (үш мекеме), олар үшін ... ... ... ... болатын ластанудың нүктесі есептеледі./8, 9/
Алматы қаласындағы барлық ... ... ... ... өзін ... ... әсер ететін қарқынды жер беті су көздері жоқ аумақ болып
есептеледі. «Есентай» өзені бір кездері тірі су ... деп ... ... ... ... тигізбейді. Алмалы ауданының территориясында
шамамен қырық өнеркәсіптік ... ... және ... ... ... ... ... тығыз орналасқан. Бұл жердегі
бірден бір жұмыс істеп ... ... ... ... болып тәулікке
байланысты бағытын өзгертетін желдік құбылыстар: түнде –оңтүстік ... ... ... солтүстік желдері.
Түркісіб ауданында атмосфералық ауаның қарқынды циркуляциясына ... Кіші ... ... ... ... ... да экологиялық
жағдай туғызатын өзінің техногендік ... бар. Бұл ... ... І ... жол ... сонымен бірге өнеркәсіптік
мекемелердің өте тығыз орналасуы (15 шақты), аудандық қазандық ... ... ... коммуналды және бірнеше неркәсіптік қазандықтың
орналасуы.
Осылайша, Түркісіб ... ... ... ... улы ... мөлшері
техногендік әрекеттен пайда болып күрделене түседі және өзін-өзі тазалау
негізінен Кіші Алматы өзені арнасының маңында және ... ... ... ... ... үрдістері жағы уақытта қарқынды
жүреді және техногендік ауырпашылықтармен байланысты жоғары экологиялық
жағдай ... ... ... екі ... ... 1990 ... ... тұр.
Жетісу ауданының техногендік жағдайына әсер ететін маңызды атропогендік
факторлар –күл жиналу, ... ... ... ... шығаратын бірнеше өнеркәсіптік мекемелер (цементтік, бетондық,
керамикалық, бентониттік және т.б. шаң түрлері), сонымен қатар, тұрмыстық
қалдық өңдейтін ... ... ... ... жерлер) және соңғысы қатты
тұрмыстық қалдықтар зауыты. Бұл аудандағы өзін-өзі тазалауға мүмкіндік
беретін ... ... тән: қала ... ... ... 10 ... құлап, онсыз да әлсіз желді кемітеді. Онда қарқынды жер беті сулары
жоқ. Бұл ауданда ... ұсақ ... шаң ... ... ... (асбест шаңдары, кірпіш және т.б.), сонымен қатар бентонитті
батпақтар, формалық қоспалар және тағы ... ... ... В ... ... ... ... негізі
Төле би мен Райымбек көшелерінің қиылысында және бірнеше мекеме Саин ... Озал ... ... орналасқан. Жазғы уақытта мұнда Үлкен
Алматы өзені аңғарында жел болып, бұл аудан басқаларына ... ... ... ... ... төмен жағдай В зонасы мен С
зонасынан орталық бөліктеріне тән және ... ... ... мен ... тез ... табиғи факторлардың бары
байқалады. Бірінші аудан Алматы қаласының орталық бөлігінде екі ... ... ... ал екінші аудан қаланың ең төменгі бөлігінде
жатыр. Бұрын көрсетілгендй, адам ... ... ... ... де урбоэкологияның үш мәселесін тудырады (қалалық ортаны қабылдау,
әлеуметтік еңбектік потенциал және адам ... ... ... қала салу ... бір ... және адам экологиясының
бір бөлігі, оның міндетіне қала салу құрылымдарының қоршаған ортамен
байланысы ... ... ... осы ... тиімді пайдаланып, жобалауды
дұрыс атқару.
Осылайша, урбоэкология міндетіне қоғам мен ... ... ... кіретін білім салаларына арқа сүйейді, олар ... ... ... және қала салу тағы да ... ... жүйелер.
Адам экологиясында урбоэкология маңызды орын алады, ол ... ... ... ... орнына қарап айтуға болады./22/
Қазіргі кезде қала салу жобалары әр түрлі территориялық деңгейлерді
қамтиды: ... ... ... ... ... ... ... жоспарлаудың жобалары мен проектілері, ірі қалалар
мен облыстарға арналған табиғатты ... ... ... және ... ... (елді мекендер мен оның бөліктерінің
жоспары).
Макро территориалды деңгейде басты мәселе ретінде ... ... және ... мәселелерді шешу қарастырылады.
Мезо территориалды деңгейде архитектуралық-жоспарлық, географиялық,
экологиялық ... мен ... ... ... ... ... деңгейде урбоэкологиялық мәселелерді шешу кезінде гигиеналық,
технологиялық және архитектуралық-жоспарлық іс-шаралар басым болады.
Егер қаланы антропогендік экологиялық нышан ретінде қарастырсақ, онда ... ... қала ... шегіп отырған ауыртпалық ауылдық
тұрғындардың ауырпалықтарнынан асып түседі, яғни ... ... ... ... ... байланыс, оның ішінде қолайсыздарымен де, әр түрлі
аймақтың байырға тұрғындарында ұзақ ... ... ... ... ... және тағы басқа
ерекшеліктер, жергілікті ... тән ... адам ... ... ... мың ... ... факторлармен байланысты аурулардың мәселесі әрбір
зерттеушіде туындайды. Ол ... ... ... ... ... қарастырылады. Шын мәнінде, тропиктік елдерге және
оларға мүлдем ұқсамайтын салқын климатты елдерге тән ... ... ... бе? ... ... гидросферадағы (жер сілкіну, су тасу,
цунами, көшкіндер, селдер) жойқын қозғалыстар ... ... және тағы да ... кері ... ... ... бола ма? ... басқа тағы да нақты мәселелерді шешу же үлкен жұмыс.
Табиғи географиялық сұрақтар да бар. Мұндай ... ... оның ... ... профессор Maximilien Sorre жауап ретінде
«Адам ... ... ... ... ... тірі ... ... Осы сәтте табиғи ортаның әсері қарастырылады. Оған климат қандай
әсер қалыптастырады? Жануарлар ортасында ол өзін ... ... ... қысым болады ма, әлде адам оларға өз заңдарын өз ... ... ... Sorre ... ... тек осы сұрақтарға жауап бере
отырып, «адамның спецификалық экологиясын, ал егер адам ... кең ... ... онда адамның барлық географиясы мен
экологиясын» жасауға болады.
Америкалық проффесор Jacques May ... ... ... ... тірі ... ... қабілеттілік дейді.
Медициналық экологияға ауқымды қоршаған ортада да, индивидумның ішінде
де ... ... ... ... ... ... ... береді.
Проффесор осы өз қарасына байланысты мынандай қорытындыға келеді. Ауруды
берілген ... ... тірі ... өмір сүру күресінен анықтайды.
Jacques May –дің сөзі бойынша ауру нақты уақыт ... мен ... ... бола ... Оған екі ... ... әсер ... бұл қоршаған орта стимулының формасын қабылдайтын факторлар
(мысалы, тыныс жолдарындағы вирустар, ... ... у ... ... бұл ... ... реакциясын тудыратын факторлар.
Адамда «Этиологиялық факторлар» немесе «Ояту себептері» ... ... ... Jacques May мыналарды ажыратады:
1. Бейорганикалық факторлар
2. Органикалық факторлар
3. Әлеуметтік және мәдени стимулдар
Бұл факторлар жергілікті ... ... және ... ... ... May ... факторларға жылуды, ылғалдылығын, жел мен
жарық режимін, топырақ құрамындағы микроэлементтерді, су мен тағамдаға
микроэлементтерді жатқызады. Бұл ... ... ... және ... ... Бұл ... ... радиация, магнит алаңдары,
ғарыштық сәулелер, статистикалақ электрді қажет деп қарауға болады, ... ... ... ... ... және ... адам ағзасына екі түрлі жолмен әсер етеді: тікелей және жанама.
Тікелей әсер туралы аз ... ... ... әсер ... әсерді көлеңкелеп
көрсетеді. Тікелей әсердің өзі климаттық ... ... ... ылғалдылығымен беріледі. Жанама әсер берілген жерде орналасқан тірі
заттармен жүзеге асырылады. ... ... ... әсерімен тығыз
байланыстағы жануарлар әлемінің әртүрлі ... ... ... ... және ... аурулар стимулдары Jacques May-дың айтуы
бойынша, мәдениет адамдарды нақты стимулдардың патогендік әсерімен ... ... да жаңа ... ... ... ... Бұл ... ауаның ластануын байланыстырады, осының нәтижесінде өкпе ісігі
пайда болады, сондай-ақ ... ... ... және ... ... ... ... Jacques May-дың айтуы бойынша –бұл
аурулар әртүрлі патогендік ... ... ... реакциясы болып
табылады. ... ... ... бұл реакция көбісінде өлімге
әкеліп соғады
Тұрғындардың денсаулығына әсер ететін спецификалық факторлардың бірі
–қала жағдайындағы ... орта ... ... ... ... ... этнографиясының қалыпты көрінетін ортасына белгілі
өзгерістер енгізді. Бұл сондай-ақ қоршаған кеістік құрылымына да, ... да ... Егер ... ... жасыл желектер көп болса,
қала жағдайында қара-сұр түс басты роль ... Әрі ... ... ... ... жер ... ал қалада ол негізгі үлеске ... ... жыл ... жер қабаты мен шыныларды қосуға болады.
Сызықтар мен бұрыштарды таңдауда да ... бар. Қала ... ... әсіресе түзу бұрыштар көп, ал ормандарда, мысалға,
шұғыл бұрыштар мен қисық сызықтар көп. ... ... ... әртүрлі
сызықтар қалыңдығы бойынша көптеп кездеседі. Сондай-ақ оманда, әсіресе
ауаның ... ... ... ... ал ... ... көп бөлігі
статистикалық жағдайда болады.
Бірақ қала, бұл алдымен жалпы тұрғындар, олар мұнйды, газды, ... қара ... ... су, ... ... ... қажет етеді. Обылыс шекарасының өсуіне қарай тұрғындар саны
да өседі, және осының ... ... ... да өседі.
Өнеркәсіп қоршаған ортаның ең күшті факторларының бірі ... ... ... ауасының ластануының негізгі көзі энергетика, өнекәсіп
және автокөлік ... ... ... ... (%) әсіресе үлкен
көлемі олардың арасында былай ... шаң: ... – 50, ... 43; ... қышқылы: автокөлік – 90, өнеркәсіп – 10; азот қышқылы:
энергетика – 60, ... – 35, ... – 5; ... ......... өнеркәсіп ауаға немесе суға зиянды заттарды бөліп шығармаса, онда
ол шулы немесе көлікті пайдаланса, ауаның химиялық заттармен ... ... көзі ... ... ... ... өнеркәсіп мекемелері осыдан
20-25 жыл бұрын зиянсыз болса,қазіргі уақытта ол ... ... көзі ... отыр./23,27/
Қоршаған ортаның ластануына өмірдің барлық жақтары әсер етеді
–қаладағы ашық ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады, ауаның, судың, топырақтың
химиялық құрамы өзгереді. Осыладың ... адам ... үшін ... ... ... ... ... уақытсыз кәрілік және ақырында
болашақ ұрпақтың өзгеруі мүмкін.
Егер адамның денсалуғына қоршаған ортаның интегральды көрсеткіш ... ... онда ... ... ... белгілі территориясындағы
тұрғындардың денсалығымен байланыстыра зерттеу керектігін көрсетеді, сондай-
ақ өмір сүру ортасының ыңғайлылығының ... ... ... ... оның дәрежесіне байланысты тұрғындардың денсаулық
сапасына ... ... ... ... улы ... ... ... беткі
атмосфералық қабатында көрсеткіштердің жоғары экологиялық мәндерімен
тығыздығында (улы ... ... мен ... ... ... ... әсер етуі мүмкін және экологиялық риск
зоналарына: А зонасы территориясының орталық бөлігі ... ... және В ... ... ... ... ... риск зонасы қарқынды жер асты сулары жоқ, темір жолдар
жүргізілмеген ... ... ... істейтін өнеркәсіп кәсіпорындары және
Райымбек пен Сүйінбай даңғылдарынан өтетін күшті ... ... ... ... Экологиялық риск зоналарының территорияларын
зерттеу ... ... ... ... бұл ... ... ... ентікпе ауруларымен ауруы сәйкес келеді.
Әртүрлі қоспалардың концентрациясына ауа ... ... ... ... сарапталынған сипаты облыс
территориясындағы ылғалдылық тәртібінде өзгеретінін ... Одан ... ... ... ... ... ролі туралы қорытынды
жасалды.
Жауын-шашынның түсуі –жаңбыр немесе қар атмосферадан ... ... ... бірі ... ... және ... жер
бетіне шөгуі. Қоспаларджың жоғары концентрация қатары жаңбырдан соң анық
байқалады, ал ... ... ... ... ... ... қарқындылығы мен санына байланысты. Ауаны атмосфералық
жауын-шашынмен тазалау мәселесі Алматы облыс территориясында аз ... оның ... ... ... ... заттарды шаю үрдісінде
жауын-шашын тәртібінің өзгеруіне әсері сияқты әлі де ... ... есте ... ... жыл ... ... ... орташа жауын-
шашынның мөлмері 400-450 мм. Сондықтан берілген фактор ауадағы қоспалардың
құрамына, мысалы ... ... ... әсер ... ... ... ... аудандарының орталық бөліктерінде түсетін жауын-шашын
мөлшері 600-700 мм ... ... Осы ... ірі өнеркәсіптік көлік
потенциалы орналасқан, ол атмосфераның ластануының ірі көзі ... ... ... ... ... ... сайын ауада зиянды қоспалардың
шоғырланған жағдайлары, әсіресе әлсіз желдер мен температураның ... ... ... ... территорияда атмосфераны ластаушы
заттардан ... ... ... ролі ... ... негізгі нәтижесі атмосферадан қоспаларды жоюда жауын-шашынның
болуы, сондай-ақ Алматы облысында ұзақ мерзім ... ... ... ... ... және ... ауаны ластау дәрежесіне әсерін
зерттеу./3/
Негізгі мақсаты –ол ауа ... әр ... ... ... мен ... ... ... анықтау. Қоспаларды жауын-шашынмен ... екі ... ... өтетіні белгілі. Мұндай ластаушы қоспалар бұлт
түзілу үрдісінде бұлттардың тамшыларында ериді, одан соң ... ... ... ... және ... ... ... бетіне түседі. Атмосферадан зиянды заттарды шаюдың басқа тәсілі ... ... ... поллютанттарды «ұстап қалу» болып табылады және
оларды жер ... ... ... ... екінші жағдайда да
атмосфералық жауын-шашынның түсуі белгілі бір ауа ... ... ... ... ... ... ... бойынша ауадағы әр
түрдегі қоспалардың өзгеруіне қатты ... және ... ... ... Бұл үшін ... ... онда ... реет жауын-шашынның
түсуі белгіленген. Таңдау басқа да факторлардың әсерінің ... ол ... ... ... ауа ... ... ... ластану дәрежесін өзгертуге әсерін ... ... ... ... ... ... түсу ... ауа
бассейіндеріндегі зиянды ... ... ... болатыны
анықталды.
Сонымен Алматы қаласында мамыр айында түскен жауын-шашын ... ... SO2, NO2 ... 67пайызға төмендеді және таңертеңгі
уақытта 6,008 мм/м3 және 0,004 мм/м3 жетті. ... ... ... ... ... ... қышқылының мөлшері төмендеді. Жауыннан соң шаң мен NO
концентрациясының өзгеру тенденциясы қарама-қарсы ... ... ... бассейнінде олардың құрамы өте қарқында мөлшерде өсті, соңғы 5 сағаттың
ішінде қоспалардың мөлшері 90 ... ... ... ... оксидінің
концентрациясы байқалды. Алматыда қарастырылған ... ... ... ... ... жауын кезеңімен сәйкес емес. Сонымен оның
концентрациясы жоғары.
Жоғарыда көрсетілген мәліметтер ... ... ... ... шаң, ... диоксиді, азот диоксиді сияқты қоспалардан
тазалауға әсер ететінін растайды. ... ... ... ... ... ... әсіресе мұндай тенденциялар анық байқалады, бұл мұндағы
атмосфераның аса жоғары ластануымен байланысты ... ... және ... ... ... ... болуынан. Жауын тоқтаған соң
қала үшін, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... ауа бассейнініде NO2 ... ... бұл ... ... көздер –автокөліктерден түсетін қалдықтардың
мөлшерімен байланысты. Бұл қоспалардың өсу темпі атмосфераның өзін-өзі
тазалау темпінен асып ... ... ауа ... жағдайы қоршаған ортаның сапасын
анықтайтын негізгі факторлардың бірі ... ... ... ... ... ... лас қалалар қатарына жатады, әлемдік жоспарда Алматы
бірінші ... тұр. ... ірі ... қала ... ... ... ... зиянды қоспалардың концентрациясының көрсеткіші
бойынша, ... ... асып ... ... ... ... ... болу
себептері жоғарыда анықталғандай өнеркәсіптік кәсіпорындар, автокөлік ... ... ... ... ... ластайтын спектрына
барлық қалдықтар кіреді: шаң, күкірт ангидриді, көмір қышқылы, ... ... ... ауыр ... ... формальдигид. Бұл
заттардың концентрациялары қаланың гидромет ... ... ... ... ... ШШК-да көп есе жоғарлайтынын растайды, ... ... үшін аса ... ... көздердің сипаты
Алматы қаласы статистика Басқармасының 2000 жылдың 1 ... ... ... қаласы машина парктерiнде 186,9 мың көлiк болды.
Олар атмосфераға бiр жыл iшiнде 200 мың тонна ... зат ... ... бiр ... орташа алғанда 5 литр жанар май жұмсайды. Бұл көлемнiң
үштен бiрiн дизель ... майы ... ... ... де, ... ... ... литр бензин жағылады.
Қазір қалада автокөлік саны 350 ... ... (2002). Бұл ... ... ... тең. Оның көбі ... Ал ... шығатын автомобиль
түтінінің құрамында 200 түрлі химиялық улы заттар ... Оның ...... ... азот ... полициклидтік көмірсутегі.
Сонымен қатар олардан шығатын улы ... мен ... ... ... ... ... өнімдер – фотооксиданттар
(озон,Na2О), ... ... ... 1 ... ... қозғалысының тәуліктік динамикасы
(автокөлік, мың)
3,0
2,0
1,0
7 10 13 15 ... ... ... қаласының өндірістік қалдықтарының пайда болу және көмілу
көлемінің диаграммасы
өндіріс қалдықтарының түзілу мөлшері
өндіріс қалдықтарының ... ... ... ... ... улы қалдықтарының пайда болу және көмілу
көлемінің диаграммасы
өндіріс қалдықтарының түзілу ... ... ... ... ... бар ... негізгі су (су, отын, ) және шығу ... ... ... ... ... ... газ. ТЭЦ-2 ... батыстан шығыс бағытқа қарай қалаға тарау тенденциясы
ең қатты ластанған аудан Алматы-1. Ол жерде оның фондық ... ... көп ... ... жуық фондық улы газдың көрсеткіші
АЗТМ және «Поршень» зауыттары маңайында байқалады, яғни мына төрт бұрышта
Төле би ... ... ... ... ... №3 ... Сынап та қалаға ТЭЦ-2 –ден түседі.Сынап концентрациясы Райымбек
даңғылы мен Рысқұлов көшесінің қиылысы ... және ... ... ... 10 ... ... ... байқалады. Сонымен қатар
жергілікті сынапты дақтар ТЭЦ-1 аудандарында 30 фоннан артық жинақталған,
АХБК маңайында да 30 ... ... ... ... ең ... 10 ... дейінгі көрсеткіштер
АЗТМ және «Поршень» зауытының маңайында байқалады, ал одан аз ... фон) ... ... ... қарай Гоголь көшесіне дейінгі
аймақтарда байқалады. ТЭЦ-1 және ТЭЦ-2 аудандары ... ... ... қоршаған ортасына берилийдің пайда болуы белгісіз.
Күкіртті және азотты ангидрид. Қалдықтар тенденциясының негізгі көзі ТЭЦ-
2. Бұл газдардан пайда ... ... мен ... ... ... өнімдері. Ең ластанған аудан мұнай базалары ... ... ... ... ... ... «Жұлдыз» және «Алтай»
ықшам ... ... Бұл ... ... өнімдерінің
концентрациясы 5 фоннан артық. Мұнай өнімдерімен аномальды ... ... ... 10 ... ... ... тән.Сонымен қатар Алматы-1
вокзалы да ластанған. Қалаға шаң-тозаң батыстан шығысқа ... ... ... ... ... дейін жетеді. Қаланың шаңдануы 20 мен 100
фон көрсеткіш аралығында ауытқиды ... ... ауа және су ... ... ... ... ... қаласының ауа бассейнінің өте қолайсыз болуын
1995-1996 жылдардың атмосфералық ластану индекстерінің ... ... ... анықтауға болады.
Атмосфералық ауаның ластану динамикасына азот диоксиді 1,5 және фенол
1,7 ластау индекстері әсер ... ... ... ауаның құрамына
формальдегид пен шаң-тозаң кіреді. Алматы қаласының фактілік ауа ластану
индексі және ... ... ... 3,2 ... ... улы ... жалпы тасталымы жылына 140 мың
тоннаға ... Улы ... ... ... 79% - ... көміртегі,
15% - көмірқышқылы, 6% - азот оксиді. Осының бәрі адам ағзасында әр ... ... алып ... ... және ... табиғатқа терiс әсерiн тигiзiп
отырған атмосфералық ауаның ластануы ... ... ... ... ... ... Қаланың бiр тұрғынына орташа алғанда жылына
152 кг жуық ... зат ... ... соның iшiнде: 117,6 кг оксид көмiртегi,
13,9 кг – ... 12,1 – азот ... 4,7 – ... ... (стационар) көздерден зиянды заттар шығарудың бiршама
қысқарғанына қарамастан, Алматы ... ... ... ластану
деңгейi жоғары болып қалып отыр, қала Қазақстан қалаларының iшiнде ең ... ... тұр. ... ... ... (АЛИ) ... қала
Өскемен, Шымкент; Ақтөбе және Лениногорск ... ... 5-шi ... Бұл ... 2000 ... 9,9 ... ... ауаның ластануы нормадан
2,5-2,7 есе асып түсiп отыр.
Қазгидрометтiң көптеген жылдар бойы бақылауы бойынша ауаны ... ... шаң ... ... ... ... ... көмiртек оксидi,
- азот оксидi мен диоксидi,
- фенолл,
- формальдегид.
Алматы қаласындағы ауа бассейнiнiң ... ... ... ... ... ... бастаудың болуын, Iле Алатауы етегiндегi
аймақ жағдайында атмосфераның өздiгiнен тазалану ... ... ... ... ластануының негiзгi көзi – транспорт,
қала өнеркәсiбi және энергоқуат көздерi болып табылады. ... ... ... құрылуына байланысты қаланың шаруашылық құрылымында
бiршама өзгерiстер болды: көптеген ескi, соның ... iрi ... бiр ... ... ... ... және ... қызмет
көрсететiн заңды және жеке тұлғалар қызметтерiн қайта ұйымдастырды.
Алматы қаласындағы аудандар атмосферасының өзiн-өзi тазарту ресурсының
әлсiздiгi қолайсыз метеорологиялық ... (ҚМЖ) жиi ... ... ТМД территориясынан Алматыдағы секiлдi желi өте әлсiз
ауданды табу өте қиын.
“Қазгидромет” РМК-ның көп жылдық бақылауы ... ... ... ... м/с) ... ... ... 71%, қыста 79 %–бен бағаланады. Қаладағы
жел жылдамдығының орташаа ... ... 1,7 м/с ... ал 2,2 ... ... ... жылы ... қарама-қарсы процесстердiң
жиiлеп және таулы-жазықты айналымның дамуы есебiнен байқалады. ... ... ұзақ ... бойы қимылсыз болады, ... ... 1 м/с ... қалып қояды./15/
Алматы өнеркәсіптік ауданы шегіндегі табиғаттың келеңсіз өзгерістерге
ұшырауы салдарынан, қоршаған ... ... ... сай ... ... тау маңындағы аймақтарда орналасқан санаторий, курорттарында,
пионерлагерінде, ресторандарда тағы басқа сол ... ... ... су
қалдықтарын тазартқыш желілер жоқ, ... ... ... егін ... бау-бақша отырғызған массивтерінде пестицидтерді,
гербицидтерді, т.б. минералды тыңайтқыштарды қолданып ... ... ... ... ... ... сапасын
келесі класстарға жатқызуға болады:
- Кіші Алматинка өзені – 4 класс ... ... ... ... – 3 ... ... ластанған)
Осы жоғарыда талған обьектілер су қорғау аймағында жатыр, ... ... бұзу өте ... ... ескеру қажет, өйткені мұнда жер асты
және жер үсті су көздері түзіледі.
Тікелей су ... ... жер асты суын ... ... ... су ... 40 метрге дейін төмендеуіне алып ... ... ... сайға жиналған шөгінділердің астындағы жер асты суларымен
түйіскен жерінде территориялық ... ені 1 ... ... ... 20 ... жуық жаңа жер асты ... ... ағыны
аймағының түзілуіне алып келеді. Мұнда ... ... ... тасталып
жатыр, ағын сулар, жауын-шашынның жерге сіңуі, ал бұрыңғы ... ... ... бұл ... айта кетекін жай ластандырғыш
заттар сумен арласып сулы горизонтқа түсуі мүмкін /16/.
Су ағындарының ... ... ... ... ... барлық
тірі организмдерге қауіпті химиялық қосылыстартүзуі әбден мүмкін. Мысалы
үшін ... су ... жер асты ... ... ... бұл су да тасымалданады, ... мен ... ... ... ... ... ... өте улы жаңа зат түзеді.
Бұрыннан келе жатқан қайнар сү көздері ... ... ... ... жергілікті ластандырғыш азот қышқылының ... ... өту ... ауыр ... ... ... емес.
Алматының солтүстік бөлігінде жер асты суы деңнеінің ... ... ... ... жән ... бірге келеңсіз
құбылыстар тудырады. Жер асты суларының мұнай қалдықтарымен ластану жағдайы
байқалуда ( Бірінші май мұнай ... ... және оған ... ... елді мекендерде
тұтынушылардың әр ... ... ... ету үшін ірі ... ... ... ... Қолданылып жатқан дәл осындай мөлшердегі
ластанылған суды өндіріс орындары мен коммуналдық шаруашылықтар және ... ... ... ... ... Су әр түрлі су ... ... ... ... ... ... ... өзендерге
не су қоймаларына құйылып, ондағы жер асты және жер үсті су ... ... су көзі ... биік тау ... мұздықтардың
еруі, жауын-шашынның түсуінен пайда болған жер асты және жер үсті ... ... ... су ... 6,5 м/с ... су тазалау жүйелері
арқылы қаланың сыртына орналасқан. ... ... ... жағдайы
өте нашарлап кетті. Ол жөнінде табиғат ... ... ... ... ... жарыққа шықты. “Сорбұлақтағы” жағдайды
біршама жақсатну үшін ... ... ... акционерлік
қоғамының да қосқан үлесі бар. Мұнда ... ... ... ... Бұл “ ...... тасу ... сақтап қалды.
Алматы қаласының қалдық суларын жинайтын ... көлі де ... ... Балқаш көліне қауіп төндіріп тұр. ... ... ... ... ... жолын таба алмай әуре болуда.
Іле өзеніндегі бөгет пен Қапшағай су қоймасы да ойланбай бір ... ... ... қаласының көшелерімен өтетін Үлкен Алматы, Кіші ... ... ... мұндай өнімдерінен басқа да зиянды қалдықтар
көп. Автобаздардың, тері комбинатының қаладан жоғары канализациясы жоқ елді
мекендердің ... өзен ... ... жоғары Кiшi және Үлкен ... ... ... ... ... 1 және II ... – “өте таза” және “таза” - жатады. Қала iшiндегi
ағын су сапасы едәуiр ... III топ – ... ... ... ... ... ... құрамында азот бар заттар, соның
iшiнде нитриттер жатады. ... ... ... ... ... ... 0,5 км төмен” және “қаладан 0,5 км төмен” жерлерде ... ... ... ... нәтижесi бойынша кiшi өзендер суының қатты улануы
байқалмаған, судың үнемi ... ... ... ... май ... ... ... анықталған. Биоиндекация нәтижесi бойынша өзендер
жағдайы едәуiр тұрақты.
Жер бетi суларының бактериялық ластануы көптеген ... ... ... СЭС ... бойынша, 1999 жылы жер бетiндегi пайдаланылатын
су бастаулары мен су қоймаларын тексеру барысында ... ... сай ... үлес ... 44,3 ... ... 7,7 %–ды құрады. Су құбырлары арқылы келетiн “iшуге арналған
судың” микробиологиялық көрсеткiшке сай келмеуiнiң үлес ... ГОСТ ... ... ... ... ... бойынша 3,2 %(1998 ж. –3,5 %),
бұл республикалық көрсеткiштен төмен (1999 ж. – 5,1%, 1998 ж. – ... ... ... ... ... өте қолайсыз жағдайда тұр, бұл
қалада ... ... ... жоқтығымен қатар, тазаланбаған, кiр
ағындылардың өзен суларына құйылуына да ... ... ... Алматы
нөсерлi және ерiген сулардың екпiндi ағынымен сипатталады, бұл қаланың өте
ұзаққа созылғандығымен, су жинау бассейнiнiң ... ... және ... ... Су ... ... мен аймақтары өзендердi
қорғау мiндеттерiн атқара алмай отыр. Қажеттi канализация жүйесiнiң ... ... ... мен ... объектiлерiн салуға барынша
пайдаланылып ... ... ... ... туғызады. Су қорғау
зоналары мен ... ... ... ... май ... ГСМ қоймалары жұмыс iстеуде, көптеген кiр-қоқыс үйiндiлерi
пайда болуда, ағынды сулар рұқсатсыз төгiлуде.( № 4 сурет)
Сурет ... 625000 ... ... ... т/ ... ... ... ... 4000 т/ ... ... 150 ... 2800 ... ... екі тотығы 150 т/
тәул.
Табиғи газ 2700 ... Азот ... 100 т/ ... ... отын ... 100 ... ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Медико-география жалпы география ғылымының бір саласы ретінде,
география, медиицина және биология ғылымдарының ... ... ... Бұл ... 1889 жылы Парижда, 1949 жылы Лиссобонда, 1952 жылы
Вашингтонда болған конгрестерде айқындалды. Сонымен «медико-география»-ның
мақсаты- аймақтың кешенді табиғатының адамның денсаулығы ... ... ... ... ішіне ландшафттар, аймақтық физикалық географиясы,
табиғи зоналары және әлеуметтік-экономикаллық жағдайы кіреді.
Табиғи факторларға: жер бедері, климаты, топырақ, гирография,
өсімдіктер мен жануарлар енсе, ... ... ... ... мен ... ету жағдайы,өндіріс пен ауыл шаруашылық
жағдайы, байланыс жолдары, халықтың ауруға ұшырауы, медициналық
мекемелердің орналасуы және т.б. Бұл ... ... мен ... ... те зерттеледі. Ал медициналық география олардың орнын
толтырмайды, алмастырмайды. География мен медицинаның анықтаған
мәліметтерін пайдаланып, өз мақсаттарына жаратады. Ол ... жету ... ... ... ... ... мен оның компанентті кешендерінің адамның денсаулығына
жағымды немесе жағымсыз әсерлерініңзаңдылықтарын анықтау.
2. Табиғи және ... ... ... ... және ... ... пайда болып, таралувна әсерін анықтау.
3. Жекелеген аурулардың нақтылы территорияларда (жеке мемлекеттерде,
материктерде және т.б.) және жер шарындағы ландшафттарды, физико-
географиялық облыстарды, табиғи ... ... ... ... ... шешу ... ... теориялық және тәжрибелік
қажеттіліктер анықталады:
1. физикалық және экономикалық географияның толығуына және дамуына
ықпалын тигізеді;
2. табиғатты жан-жақты оның байлығын адам арқылы тиімді пайдалануға,
қоршаған ... ... және ... ... ... ... жағдайдан
ауытқуымауын бақылауға мүмкіндік тудырады.
3. ғылыми негізделген медициналық географиялық болжам жасап, көптеген
аурулардың алдын алуға жағдай ... ауру ... ... ... ... ... ... жоюға және ол тәжрибені басқа өңірлерге пайдалануға болады.
Жоғарыдағы ... ... ... ету үшін ... ғылымы әр түрлі салаларда зерттеулер жүргізеді:
1. табиғи факторлық құрамдық бөліктеріне медико-география тұрғысынан баға
беру, мысалы климаттың, топырақтың типтеріне және ... ... ... ... ... және т.б.
2. табиғи кешендерге (ландшафт, физикалық-географиялық облыстар, табиғи
зоналар) медико-географиялық баға беру.
3. мемлекет ішіндегі және шет ... ... ... ... ... ... жаңадан игеретін адам саны көбейетін аймақтарға алдын ала ... ... ... адам ... ... ... оның картасын жасап,
мемлекеттің қауіәпсіздігіне нұсқан келтіреміз.
6. табиғи және әлеуметтік-экономикалық факторлардың адам денсаулығына
жағымды ... ... ... анықтайтын арнаулы карталар жасау.
Жалпы теориялық мәселелерден басқа медико-географиялық жекеленген өзекті
мәселелермен де айналысады:
• медициналық
• медициналық елтану (нақтылы елді ... ... ... адам ауруларының түрлерінің географиясы немесе нозогеографиясы.
• Медициналық географиялық карталар жасау.
Осы салаларды дамуту арқасында Совет Одағы кезінде ... ... ... және ... ... ... (Е.П.Павловский) сол сияқты «Өлкелік патология»
нақтылы территориялардағы індеттерді жаңа аурулардың түрлерін
география тұрғысынан зерттейді. Мысалы, оба аурулары, Семей
полигоны, Арал ... ... ... ... ... Май «географиялық патология» деген саланы дамытуда.
Бұл сала аймақтың ерекшеліктеріне қарай олардағы табиғи факторлардың
әсерінен туындайтын аурулардың түрлерін зерттейді ... ... ... деген әр түрлі терминдердің негізгі мақсаты,
мазмұны, әдістері, географиялық орта мен адамның ауруларының өзара
байланысынан шығады. Олай болса бұларды ... ... ... жатыр. Соңғы кездерде АҚШ-тың және неміс ғалымдары
«Геомедицина» деген бағытты ... ... ... ... және ... ... ... ұсынды. Бірақ бұл бағытта
әдістік пен әдістемелік тәсілдер басым. Ал ... ... ... және ... ... ... бар. Бұларды келесідей топтастыруға
болады:
1. медико-географиялық сипаттама әдісі.
2. катографиялық талдау анализдеу әдісі.
3. далалық, бағыттық және стационарлық зерттеу әдістері.
Осылардың барлығына ... ... мән және ... үш ... мәліметтерді жинау;
б) оларды жүйелеу;
в) қортындылау.
Бұл мәліметтер үш нысандардан алынады:
а) табиғи факторлардың элементтерінде
б) аймақтағы сол кездегі ауруладың ... және ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық факторлардың элементтерінен.
Осылардың өзара байланысын тиянақты зерттеу «медико-географиялық»
сипатты әдістемеге ие болады. Ал мұның ... ... ... әдістер құрайды. Нәтижесінде медико-географиялық
үлгілеу әдісімен сипатталатын географиялық еңбек туындайды.
Медициналық географияның негізгі мақсаттарының бірі нақтылы
әлеуметтік-экономикалық жағдайда табиғи факторладың адам ... одан ... ... ... және оның ... таралуын
анықтау. Ол үшін сол факторлардың зияндылығы мен пайдасына медико-
географиялық баға беру қажет.
Практикалық жағынан бұл жұмыс ... ... ... ... ... ... ... факторлар:
1. Күн сәулесінің радиоциясы
2. Температура
3. Ылғалдылық, ішкі сулар мен теңіздер.
4. Қысым.
5. Топырақ.
6. Атмосфера.
7. Жер сілкінісі.
8. Жел.
9. Күннің ашықтығы, бұлттылығы
10. Найзағай, күн ... Жер ... ... Биогенді факторлар:
1. Адам
2. Жануарлар
3. Өсімдіктер
4. Микрооргонизмдер
5. Вирустар
III. ... ... ... ... ... және ... бөлінулері.
. Тұрғындары
. Елді-мекендер
. Өндіріс пен ауыл шаруашылығы
. Жол қатынастары мен байланыс түрлері
2. ... ... ... ... ұйымдастыру
. Медицина мамандары мен мекемелері
. Тұрғындардың ауру-сырқат жағдайлары
. Мал дәрігерлік мамандар мен мекемелер
. ... ауру ... ... ... ... ... ... медико-географиялық зерттеулердің
мағынасы
Медициналық география адам денсаулығы арқылы ... мен ... ... ... баға ... ғылыми бағыт және халықтың денсаулығы мен
қоршаған ортаның арасындағы өзара ... ... ... ... ... қала ... тұрғындардың денсаулық сапасын бағалауда
мынадай зерттеу мақсаттарын шешу қажет:
• Ірі қалалар жағдайында таралған аурулардың аумақтық ... ... Қала ... ... ... аурулардың таралуының
көрсеткішін білу.
• Денсаулық сақтау ұжымдарының көп көңіл ... ... ... проблемалы
аумақтарды білу.
Негізгі жұмыстың мақсаты тұрғындардың денсаулығының сапасы ... ... ... ... ... ... Сондықтан тұрғындардың
ауруы аумақтық факторлар тұрғысынан қарастырылады.
Үлкен қалалар аумағыдағы аурулардың таралуының өзгеруінің себептерін
анықтау үшін әрбір патологияның пайда ... ... ... ... ... ... ... картографияда оның орташа
статистикалық мәндері қолданылған, градацияларға бөлінген, ол аурулардың
қайталанылуын объективті түрде мүмкіндік береді және аталған патологияның
қарқындылығы бойынша қала ... ... ... ... ... бойынша дифференциялау мақсатында жалпы аурулар
көрсеткіші мен 1999-2000-2001 жылдар бойынша аурулардың негізгі класстары
және Алматы қалалық ісік аурулары диспансерінің 8 ... ... ауру ... және қала ... ... ... көрсеткіштері картографияға түсірілген.
Жалпы аурулар көрсеткіші. 1000 адамға шаққандағы тіркелген ... ... ... ... 6 ... ... 3
кестеде қала поликлиникаларындағы тұрғындар ауруларының көрсеткіші градация
сатысы бойынша көрсетілген.
Кесте №3
Алматы қаласындағы ересек тұрғындардың жалпы ауруларының жағдайларының
2001 ... ... ... адамға шаққандағы орташа статистикалық көрсеткіш)
|Гардация |Жалпы ... ... ... ... ... ... | |
|1 |150-600 |- |
|2 |601-800 ... №6, №8, №11 |
|3 ... ... №2, №3, №4, №10 |
|4 ... ... №1, №7, №9 |
|5 ... ... |
|6 |1401 ... |№6 ... ... аумақтық таралуын ерекшеліктерін зерттеу сараптамасы
тіркелген аурулармен қатар алғанда мыналарды айқындайды:
1. қала аумағында жалпы аурулардың біркелкі таралмауы.
2. қалалық №6 поликликника ... ... ... ... ... көрсеткіші. Берілген орташа статистикалық мәлімет
бойнша (3 жылдық) қаланың оңтүстік-батыс бөлігіндегі аурулар
көрсеткіші алаңдатады.
Поликлиникалық жүйелерінің жлдық есебінің сараптамасы және ірі ... ... ... ... ... ... Тұрғындар ауруларының жоғарғы дәрежелілігі;
• Қала аумағындағы аурулардың біркелкі таралмауы;
• Тұрғындар ... ... ... ... ... ... белгілі ауданындағы әрбір аурудың локализациясының негізін
білу;
• Қаланың әрбір географиялық-экологиялық зоналары үшін тұрғынжар
ауруларының өзіндік сипаты бар және де ... ... ... ... Жалпы қала бойынша немесе оның бөлек эктремальды аудандарындағы
аурулардың көрсеткішін төмендету үшін дифференцилды бағыттарын алу
керек.
Сондықтан, ... ... ... ... жасау
барысында осыларды есте ұстау қажет, Алматы қаласы жағдайында аурулардың
таралуының аумақтық карта-сызбанұсқалық ақпараттары негізінен базалық құжат
болып табылады. Ол ірі қалалардағы тұрғындар ... ... ... іс-шаралар ұйымдастыруды енгізу және жоспарлау үшін
қажет. Жасалған карта-сызбанұсқа халықтың ауруларын бағалауда өте қажет.
Зерттеуді жүзеге асырудың қарапайымдылығы, ақпараттылығы,
минимальды ... ... ... ... ... игеру, ақпаратты тез
алу және зерттеу нәтижелеріне денсаулық сақтау тез ... ... ... ... қала ... ... ... таралу
карта-сызбанұсқаның туғызған мүмкіндіктері.
Халықтың денсаулық сапасын дифференциялды бағалау әдісі кез келген
қала, ... ... ... ... практикалық түрде қол
жеткізерліктей және қолдануға тұрарлықтай. Қала жағдайында аурулардың
аумуқтық ... ... ... ... ... ... ең ... басшысы./24/
3.2.Ластанған табиғи ортаның адам денсаулығына әсері
Алматы қаласының атмосфералық ауасының зиянды заттармен ластану ... ... ... ... ... ... – 1-ші Алматы станциясы мен Райымбек батыр
даңғылы аралығы;
б) орташа ластанған аймақ – шамамен одан жоғары – Тимирязев, ... ... ... ... ... ... жоғары.
Атмосфералық ауаны негізгі ластандырушы автокөлік (88%), одан ... ... және ... ... ... (10%): ... – жеке меншіктегі үйлердің жылыту ... ... ... ... ЖШК асады.
Негізінен ластандырғыш ( шаң-тозаң, көміртегі, күкіртті ангидрит және
азоттың қос тотығы, т.б.) ... ... ШЖК – нен 2-9 есе ... ... ... ... бойы ... барысы көрсеткендей, ластану
мөлшері азаймайды, қайта өсу тенденциясы байқалатынын көрсетті. ... ... ... ... және ірі өндіріс кәсіпорындарын қаланың сыртына
орналастыру түралы директивалық органдардың шешімдеріне ... ... ... ... және оның ... ... өнеркәсіп және
құрылыс кәсіпорындары жұмыс істеуде, сондай-ақ жаңа көп қабатты үйлер,
кәсіпорындар ... ... ... ... ... орналасуы
онда тұратын 60 мың адамның денсаулықтарына ... ... ... ... әсер ... ... бағалары бойынша атмосфералық ауаның одан әрі ластануы ... өсе ... ... ... Ал оның төмендеуі қалада табиғатты
қорғау жөніндегі ... ... ... байланысты.
Тұрғындардың денсаулығы жағдайының бағалауы көрсеткендей, атмосфералық
ауаның шаң-тозаңмен ластануына наразылық білдірушілер мол ... ... ... б) ... – 50,71%, және в) ... ... бойынша балаларды тексерудің қорытындысы көрсеткеніндей 1 және 2
– аймақтарында жалпы ауру мөлшері жоғары екенін көрсетті.
1 – аймақта – 76,3% ... 2 – ...... ... ... ... ... қалада бала туылу
саны азайып (27% - ке ... өлім саны өсіп ... ... өсу – 24 ... ... қаласының тұрғындарының медициналық көмек беруді сұрауы
көрсеткендей аурудың ... ... әр ... әр ... ... ... Түрксіб ауданында (1008), Алатау (990), Бостандық (801). Алматы
тұрғындарының ауруы ... ... ... ... ... ... сақтау басқармасының қорытындысы ... ... апат ... деп ... болады.
Алматы қаласының тұрғындарының медициналық көмек беруді сұрауы
көрсеткендей, аурудың ... ... әр ... әр ... ... ... ... қалада қалыптасқан жағдайды сауықтыру үшін таяу уақытта
шұғыл шаралар қолдануды қажет ... ... ... жағдайына әсер
ететін түрлі факторлардың заңдылықтарын ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Қаланың екі зонасында қоршаған ортаның анықталғаг ... ... ауру ... ... ( ... ... сұраған) ЭВМ ЕС
– 1022 мен статистикалық талдау жасалды: салыстырмалы лас және аз ластанған
факторлар шартты ... екі ... ... ... ортаның микроклиматы мен
химиялық ластануы.
Ауруға күшті әсер ететін факторларды таңдау үшін Ғ – ... ... ... ... ... ... Бұл ... регрестік теңдеуге азотты және күкіртті тотықтарды енгізеді.
Тыныс ... ... ... ... ... қысқы, күзгі
кезеңдерде ластанудың мөлшнрінің артуын тыныс жолдарының ауруының ... ... ... ... ... 2 ... зерттеулер көрсетті, ал
көктем мен жазда микроклиматтық факторлар әсерінен болатынын анықтады.
Әр түрлі аймақтардағы жүргізілген ... ... ... ... ... ауруы тұрғындардың денсаулығына қоршаған
ортаның әсер ететін факторларына байланысты, аз ластанған аймақта тұратын
тұрғындар арасында ... ... ... мөлшері – 20,4 – 94,6%
болса, өте ластанған ... 21,7 – 96,6% ... ... ... ... ... әсері 50 %–тен астам /17,18/.
Қоршаған ортаның (су, ауа, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... өзгерістерді түғызады. Бұл адамның
әр түрлі ауруды ... ... ... ... ... халық арасында әр түрлі аурулар көбейді. Соңғы жылдары
балалар арасында сары аурамен ауру артып ... ... ... ... ауру ... анықтаудың өзекті мәселелерін зерттегенде
атмосфералық ауаның химиялық ... ... ... ... ... ... ... тосқауыл ролін негізінен бауыр
атқарады.
Қоршаған ортадағы химиялық факторлардың таралуының күшеюіне әкеліп
соғады, зерттеулердің ... ... ... ... (NO, SO) ... ... балалардың ( вирусты гепатит (А)) немесе сары
аурумен ауруына әсер ... ... сары ... ... жөніндегі мәләмет
1984-1994 жылдары химиялық әсерінен балалар арасында ауру деңгейі артқан
(NO), азоттың қос тотығы әсерінен – 0,30%; ... ... – 0,20%; ... – 0,52% болып отыр.
Алматы қаласының атмосфералық ... мен ... ... ... ... кездеседі. Қорғасын – қоршаған ортаның
барлық компоненттерінің ішіндегі ең көп ... ... ... ... ... ... жағдайда өмір сүріп жатқан
адамдарының қанының құрамында және ... ... ... ... ... тікелей байланыс орнаған. Ал қорғасын ... ... ... отын ... ... ... ... Неғұрлым бұл бензиндер аяғына дейін жанбаса, соғұрлым
ауаға таралатын ... ... ... ... ... көп болады.
Міне, осы жағдаймен күресу үшін кезінде академик Д. В. ... ... ... ... ... ... ... үшін
автокөліктерге өзі бастап шығарған қосымша қондырғыларды ... ... ... ... бұл ... әлі күнге дейін қалада шешімін түгелдей таба
алмай келеді.
Алматыдағы ... ... ... зерттеу нәтижелері
көрсеткендей әр жылдарда ( ... жж) ... ... 0,3 пен 0,9 мкг /
м ... айлық жиынтығы) 1988 жылдан бастап қаланың ауа бассейінің
ластануы ЖШК 1-1,5 есе және одан ... (0,1 -0,1 мк / м), ... ... ... ... азаюына байланысты төмендеді.
1992 – 1993 жылдарда аытокөліктерде этильді бензинді пайдалану артты,
осы жылдары ауа бассейінің Рв ... ЖШК – 1-1,7 есе ... ... ... ... этильді бензинді пайдалануының төмендеуіне
байланысты азайып отыр./11,12/
Алматы тұрғындарының қанының құрамындағы ... ... ... жылы ... ... тағы ... байланысты, оның әйелдерде
жинақталуы 23,9 0,5 – 30,0 0,4 мкг%, ерлерде – 28,7 0,6 – 30,9 0,9 ... ж) ... ... 8-20 мкг% ... ... мен адам ... ... мөлшерінің артуы, қалада бұрынғысынша этиль бензинінің
келуіне байланысты.
Алматы тұрғындарының азық-түлік тағамдарына гигиеналық баға ... ... ... мен ... ... ... қорғасын мен кадмий ... ... ... ... ... мәліметтеріне қарағанда өсімдіктерден алынған
тағамдарда кадмийдің мөлшері – 0,03 мг / кг, ... ... ... – 70 мкг ... ... ... тәулік ішіндегі адам организміне
түсетін қорғасынның мөлшері ( доза) дене массасының әр киллограмына 7,5 ... ... ... ауыр ... ... сол ... ... мен өскен ортасы арқылы анықталады. Авто жолдары мен қала
орталықтарына жақын орналасқан көкөністер құрамында қорғасын мен ... ... ... /19/.
Азық-түліктің тағамдар арасында, әсіресе, балаларға арналған сүт
ерекше орын ... Сүт ... ... ... ... ... оның ... 0,005 мг / кг болады. Қала маңындағы шаруашылықтан
әкелінетін сүт құрамында ... ...... мг / кг, ... ... мг / кг тең, осы ... мөлшері біздің елімізде
көрсетілген шартты шамадан тым асып ... ... мен ... ... ... ... ... азық-түліктер
болып табылады. Азық-түлік тағамдарының ластану мөлшері ( шығу ... ... тағы ... ... ... ортадағы факторлардың әсер ету
дәрежесін өз ауқымында бағалай отырып, биосфераның әр түрлі аймақтары үшін
әсерін анықтайды.
Әрбір ... ... ... ... ... ... айырмашылықтар болды. Алма сорттарын зерттеудің орташа
дәрежесін ... ... ... ... ... қорғасын және
мырыш көп кездесетіне анықталды, металдардың шоғырлану дәрежесі ... – 0,62 0,1 мг / ... – 0,6 0,04 мг / ... – 0,25 0,03 мг / кг ( Іле ... құрамында)
апорттың құрамында магний, марганец, кремний, кальций, темір және мыс
мөлшері төмендегіші: 6,4 5, 1,0 0,07, 1,4 0,1, 8,9 7, 1,6 0,14 мг / ... мен ... ... ... ал ... никель кездеседі.
Химиялық тыңайтқыштар ... ... және оның ... ... екі есе арттырады екен.
Қазіргі кезде қалада табиғи топырақ жасалу процесі жүрмейді. Бұл
қалаларда өз ... жоқ ... сөз. ... ... ағаш өсімдіктері өсіп
тұрған жерлердің өзінде топырақ түзілу ... ... десе де ... ... ... ... ... түскен жапырақтар жиналып,
шөптер шабылып алынатын ... ... ... ... ... азаяды. Қар жиналып алынудан топырақтың қататын қабаты тереңдейді
де ол өсімдіктердің тамырларын үсікке ұшыратады.
Алматының қазіргі ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулер анықтап отыр. Топырақтың әр түрлі ... ... ... ... ... жанама әсер етеді. Қаладағы
қоршаған ортаны ластаушылар ... ауыр ... ... ... түсуі өнеркәсіп кәсіпорындары мен автокөліктердің негізінен газды
шаң-тозаң қалдықтарына байланысты болады.
Топырақ құрамындағы ауыр ... ... ... түсуі жылдың
құрғақ кезіндегі топырақтың шаңдануына ... ... ... ... ауыр ... құрамына ғалымдар ... ... ... ... ... зерттеуі бойынша ластанған
аудандарды анықтады. Алматы қаласын ластаушы барлық факторларға толық
сипаттама ... ... 1977 ... 1987 ... ... ... қалдықтарының топыраққа тигізетін әсерін зерттеді.
Ауаның ластануын анықтайтын 8 тұрақты пункт жұмыс істейді. Қаланың әр
түрлі аудандарындағы ауа-райын ... ... бар. ... ... топырақтың өзгеретін бастапқы табиғат ( ... ... ... қасиеті жөнінен айырмашылығы болады.
Қоршаған ортада бейтарап және әлсіз сілтілі ... рН 6,5-8,5 ... мен ... ... ... ... ... /13/.
Қала топырағының құрамында қорғасын, кадмий, мыс және ... ... ... ... әлдеқайда көп кездесетіні
анықталды. Сондай-ақ топырақ құрамында ауыр металдар мөлшері көп, ... ... ... ... ... болады. Алматының көбірек ... ... 1-ші ... ... жол ... ... көк ... автовокзалында, Сейфуллин көшесі мен Райымбек батыр ... ... Бұл ... ... ... ШЖК – нен 4-7 есе, ...... және қорғасын – 3-9 есе артық./11/
Топырақтың қорғасынмен ластынуы автокөліктің әсерінен болады, ... ( ... ... ... ... ... (көкек, мамыр),
әсіресе мамырда, өсімдіктер жапырақ шығаратын кезде азаяды.
3.3.Техногенез әсерінен ... ... адам ... негізгі
патологиялық өзгерістер
Алматы қаласының тұрғындарының жалпы аурулардың пайда болуының
ерекшеліктерін зерттеу үшін қаладағы барлық поликлиникалардағы жылдық
статистикалық есебінің мәліметтерін сараптадық. Жүргізілген ... ... қала ... ... ... өсуі ... ... бірақ жоғарғы «көрсеткіштер» бір орында тұрып қалған.
Сонымен зерттелген жылдарда аурушаңдық үлкендер арасында 1000 адамға
шаққанда 1050, 6-1073, 5-1063, ... -2093, 4-2011, ... ... ... берілген ауруларды тіркеу анықтамасы бойынша
бірінші қатардағы аурулардың өсуі байқалады. Сондай-ақ 1000 балаға
шаққанда 1999-2000-2001 жылдар аралығындағы ... ... ... ... 8-585,6 ... жылдан жылға алғашқы қойылған аурулар арасында жас
балалардың ауруы 1,9-2 есеге өскен. Бұдан еске алатынымыз, әсіресе балалар
мекендейтін ортаның кез-келген өзгерістеріне ... ... ... беру ... тек қана өзі тұратын ортамен байланысты.
Поликлиниканың жылдық статистикалық есебінің мәліметі қала халқының
арасындағы аурулардың қарқынды мәнінің ұлғаюын көрсетеді. Осыған
байланысты олардың ... ... ... ... ... 4 ... көрсетілген.
Кесте №4
Алматы қаласы тұрғындарының ауруларының қарқынды белгісінің
салыстырмалы бағасы
|Патологияның ... |Жыл ... ... саны |
| |(1000 ... ... |
| |1999 |2000 |2001 ... ... | | | ... |3010 |2830 |2700 ... |9620 |11980 |11330 ... жүйе ... | | | ... |18,6 |21,6 |20,7 ... |47,7 |53,7 |51,8 ... және қан ... ... | | | ... | | | ... |1,8 |1,9 |2,3 ... |10,2 |12,5 |12,3 ... ... | | | ... |58,6 |58,3 |50,2 ... |32,3 |28,3 |31,3 ... ... аурулары: | | | ... |134,9 |123,5 |113,3 ... |114,6 |137,5 |128,4 ... ... ... ... | | | ... |122,5 |127,2 |124,2 ... |5,3 |5,2 |5,3 ... алу ... ... | | | ... |324,6 |340,9 |322,0 ... |428,9 |1313,9 |1165,3 ... ... | | |35,9 ... |26,9 |30,3 |101,6 ... |87,9 |96,9 | ... ет жүйелерінің | | | ... |71,8 |78,3 |81,2 ... |13,4 |14,8 |15,5 ... | | | ... қорыту органдарының аурулары: | | | ... |93,3 |101,6 |102,3 ... |71,9 |85,7 |95,1 ... халқының ауруының қарқынды мәнінің өсуінің сараптамасы анықтағандай,
ересектер арасындағы паталогия климатттық-географиялық-экологиялық ортамен
байланысты, олар мынандай кезекпен ... ... алу ... ... ... ... және ... жүйелері ауруы.
• Ас қорыту органдарының ауруы.
Жас балалар арасындағы паталогия, бұл:
• Тыныс алу органдары ауруы.
• Жүйке жүйелері ауруы.
• Инфекциялық-паразитті аурулар.
• әсіресе қан және қан ... ... ... ... ... қан және қан ... ... қарқындылығының
көрсеткіші 1000 ересек адамға шаққанда 1,8-1,9-2,3 есе зерттелген
жылдар бойынша,әсіресе алу ... ... ... ... ... 1/3- ін ... және де оның көпшілігі балалар.
Біз білетіндей, қала жағдайындағы халықтың организміне қоршаған ... ... әсер ... ... экологиялық орта
фактоларының біркелкі емес әсері қала территориясындағы әрбір аурудың
пайда болу қарқындылығына әсер етуін білуге болады. Осыған ... ... ... мен ... аурулардың таралу дәрежесіне
зерттеу жүргізілді, ол 5 кестеде көрсетілген.
Кесте №5
Қала территорииясында таралған аурулардың көрсеткіші
(салыстырмалы аспектіде)
|Патологиияның сипаты |Қала |Жыл ... ... саны |
| ... |(1000 ... ... |
| | |1999 |2000 |2001 ... ... |ГКБ №4 |697,7 |730,8 |696,6 ... |№6 |1429,8 |1468,3 |1342,1 ... |520 |850 |1250 ... |№5 |1050 |1970 |2580 ... жүйе |№3 |11,5 |14,5 |13,7 ... ... |37,9 |53,4 |40,8 ... ... ... |68,1 |73,8 |71,1 ... |№6 |263,2 |274,0 |244,7 ... алу |№3 |207,8 |263,2 |270,1 ... ... |408,1 |360,6 |351,7 ... ... |ГКБ №4 |0,6 |0,6 |0,5 |
| |№6 |3,3 |2,8 |2,5 ... |№8 |8,4 |14,3 |10,6 |
| |№6 |37,9 |32,8 |31,0 ... ... |№2 |63,5 |52,9 |59,2 ... ... |113,2 |178,2 |197,2 ... ... |№6 |6,6 |7,9 |10,3 |
| |№5 |24,8 |36,0 |49,1 ... ет |№8 |_ |61,6 |67,2 ... аурулары |№6 | |209,4 |196,5 ... ... |№3 |_ |0,6 |0,6 ... |№7 | |2,1 |2,5 ... |№8 |_ |35,1 |24,7 |
| |№9 | |71,4 |64,4 ... кескіндеме сараптамасы дәлелдейді:
• қала территориясындағы аурулардың біркелкі емес таралуы.
• Қаланың ... ... қала ... ... әсер ... аурулардың анықталуы. Қаланың белгілі ауданындағы
аурулардың жоғары концентрациясы, оның қала территориясындағы елеулі
локализациясының ... ... ... Ауру ... ... ... ... болады./31/
Қаланың қалалық жедел жәрдем станциялары мен поликлиникалар
жүйелерінің статистикалық материалдарының анықтамасы бойынша
берілген ... ... ... онда біз қала
тұрғындарының денсаулығының жағдайы туралы белгілі мәлімет
алуымызға мүмкіндік туады. ... ... ... ... пайда болған аурулардың мынандай ерекшеліктері мен
заңдылықтары белгілі болды:
1. Тұрғындар ауруларының тенденциясыз төмендеуінің жоғарғы дәрежеде
болуы. Тұрғындардың жедел жәрдемге мәлімдеме жасауының жоғарғы
дәрежеге ... ... ... ... ... ... тұрғындар патологиясындағы жалпы аурулардың алыңғы
құрамы болып тыныс алу органдары аурулары, жүрек-қан тамырлары
және жүйке ... ... ас ... ... ... ... алдыңғы қатарлы патология тыныс алу
органдары, жүйке жүйесінің аурулары, инфекциялы-паразитті
аурулар болып табылады. 1000 тұрғынға шаққанда басты рөл
атқаратын ... алу ... ... олар ... ... бөлігінен астамын, ал балалардың негізгі бөлігін қамтиды.
• Қаланың алдыңғы қатарлы экстремальды патологиясына жүрек-қан
тамырлар ауруларын, тыныс органдарының ... ... ... ... ... ... жәрдем шақырту
құрылысында байқалатын патологиялар: тұмау, жарақаттар,
ентікпе, инфекциялық аурулар, жүйке жүйелерінің жоғарғы
патологиясы.
Біз көріп отырғанымыздай, жалпы ... ... ... рөл ... ... ... ... көзі болып отыр.
3. Қала территориясында аурулардың біркелкі таралмауы.
4. Тұрғындардың ауруы бойынша қаланың экстремальды аудандарының
табылуы, белгілі аудандарда ... ... ... ... ... аумақты зерттеуде аурулардың өте кең тарауы қаланың
белгілі аумағында оның ... ... ... ... ... ... қала тұрғындарының
пайда болуының үлкен ерекшелігі. Аумақтық аурулар көрсеткішінің
біркелкі таралмауы ... ... ... ауруының сараптамасына
басқаша қырынан қарауға мүмкіндік туғызады, атап айтқанда:
• Қала ... ... ... ерекшеліктеріне дифференциалды
түрде келу, әсіресе патология сипатына, берілген аумақтағы зерттеу
мен экотәуелділігінің негізіне ... бөлу ... ... ... ... оның қала аумағымен байланысын
толық зерттеу қажет.
• Қаланың әр ... ... ... ... ... ... білу үшін әр түрлі зерттеу әдістерін
қолдану қажет./24/
3.4. Алматы агломерациясының экологиялық жағдайының жақсартуына арналғған
ұсыныстар.
Соңғы жылдары қоршаған ортаның ... ... ... мәселесі
болып отыр. Ғылыми-техникалық көтерілістің дамуы жақсы нәтижеге жеткізіп,
сонымен қатар адам және қоршаған орта арасында көптеген ... ... ... ... урбандалуы, механизациялау, ауыл
шаруасының химиясы және де басқа антропогендік үрдістер экологиялық
тұрақтылықты түбкілікті өзгертті.
Ғылыми-техникалық үрдістің нәтижесінде көптеген ... ... ... және адам ... әсер ... Адам ... ластанған
ауаның, судың, жоғарғы деңгейдегі шудың, вибрацияның, радиацияның әсерлері
адамның іс-әрекетіне өте әсер етеді.
Соңғы он ... ... ... ... кең ... жүйе болып
қалыптасты, оның мақсаты, қоршаған орта объектілерін жүйелі бақылау.
Бірақ та қоршаған ортаның сапасын бақылайтын мемлекет ұйымы бірр
немесе екі металдармен және ... ... ... ... ауыр ... ... гигиеналық сұрақтары
кешенді шешімдерді талап етеді. Сонымен қатар, ... ауыр ... ... қоспалары атмосфералық ауада, топырақта және суда болады, дегенімен
гигиеналық регламенттер өңделмеген. Адам ағзасына әсер ... және ... ... химиялық заттарда келешекте ғылыми тұрғыда қарастырылуы
қажет.
Улы заттардың атмосфераға тасталу көлемінің ... ... ... ... ТЭЦ-1 мен ТЭЦ-2 ... горелкаларының реконструкциясымен байланысты.
Облэкобиоресурс басқармасының инспекторлары табиғатты қорғау заңын
бұзушыларға ... ... ... ... ... ... құжаттарды
прокоратураға тапсыру, технологиялық құрал-жабдықтарды, цехтерді,
объектілерді уақытша тоқтатып, қоршаған ортаға тигізген зиянды әсерлерін
қайта қалпына келтіруін сұрайды.
Мысалы, Алматы облысының әкімінің шешімі бойынша, ... ... ... ... ... ... жол бойында
орналасқан ТЖО мен АЗС-тердің табиғатты қорғау заңына сәйкестігі бойынша
тексеру жүргізілді. Тексеру нәтижесінде көптеген объектілерде
эксплуатацияға жарамды мемлекеттік актілері болмаған, ... ... ... ... ... ... сай болмаған.
Қаланың атмосфералық ауа деңгейін бақылайтын пост ... ... оның ... ГОСТ ... «Охрана природы
Атмосферы. Правило контроля качества воздуха населенных пунктов»
талаптарына сай келмейді. Алматы қаласының ... 1997 жылы ... 5 ... ... ... ... бірақ та халық саны
бір милионнан астатын қалада 10-20 стационарлы пункт болу керек. 1998 жылы
наурыз айынан ... ... ... ... орта ... ... РГКП «Казгидромет» қаржы қиындықтарына байланысты тоқтатты.
Ұсыныстар.
- Арық ... ... және ... қала ... шығару. Арық жүйесіне
қарлы және жаңбырлы сулардың түсуіне ықпал жасау.
- Барлық өнеркәсіптердің, көлік гараждарының, ... ... ... және тағы ... ... ... Жасыл өсімдіктерді асфальт жерлерден қоршап ағаш қасындағы топыраққа
газон шөбін егу.
- Жасыл өсімдіктер ... ... және ... ... ... ... ... ету.
- Атмосфераға зиянды металдардың тасталымын азайту үшін автокөлікпен
қалаға кіретін ... ... ... ... ... ... ... арналған аумақты орналастыру және қоқыстың топыраққа
түспеуіне әрекет жасау.
- Ашық сулары бар жерлерде автокөліктерді жууға тиым салу.
- Қаланы табиғи ... ... ... ... ... энергетика
өндірістерін газдандыру.
- Барлық цехтермен өнеркәсіптерге фильтрация мен вентиляция
жабдықтарымен қамтамасыз ету.
- өнеркәсіптерде және транспорт өндірістерінде тазалау құрылыстарын
эффективті ... ... ... дача және тағы ... ... ... түрде орталық
канализация жүйесіне кіру керек. Таулы аймақтарда санитарлы-қорғалған
зоналарды ластаушылар қылмыскер болып саналады.
- Қалдықсыз өндіретін қоқыс өндеу заводтарын құру.
- Қала ортасында ... және ... ... ... ... Медеу, Ұзын-Ағаш, Есікке жеткізу.
- Алматы қаласын фильтр, катализатор орнатылған этилендірілмеген
жанармай ( Талғар заводы) қолдану. ТЭЦ және басқа өнеркәсіп
өндірістерінде бинарлы жанармай ... ... ... ... ... ... ... әр бір Қазақстан тұрғыны қоршаған ортаны ластаған жағдайда
конституциялық заңға сүйеніп штраф салынады.
- Бала-бақша, мектептен бастап ... ... ... ... жасылдандыру, жинау және жаңа технологияға электр қуатын
қолдануларға сый ақы беру.
Қорытынды.
Табиғат пен адамның қарым-қатынасы бүгінгі күнде өзгермейтін өзекті
мәселе. Тірі ... ... ... ... ішкі ... бейімделуін
зерттеу бүгінгі таңда бірден-бір маңыздысы ... ... Және де ... ... бірі ... – активті адаптогендерді іздеу болып
табылады. Табиғи факторлар негізінен көптеген жағдайларда кең ... ... ... және ... көзі ... ... Өте ... бері адамдар сапалы түрде, соңғысын өздерінің денсаулығын сақтау
мақсатында және ... ішкі ... ... ... ... керек
деген тұжрымға келді. Қазіргі кезде организмнің физиологиялық қызметінің
ішкі орта факторларымен өзара ... ... ... ... ... ... мөлшері және олардың материалды субстраты
қалыптастырылды.
Бірақ та мұндай ... ... тек қана ... ... ... ғана ... және де ... іс-әрекетімен жасалған жасанды
факторларды дазерттеуді ... ... да ... адамдардың
қоршаған ортаға бейімделу факторлары айқын көрінетін жерлеріне көбірек
көңіл бөлінеді.
Сонымен, ластану ... ... ... факторлардың бірі, ал
атмосфераның төменгі қабатының ластануына әсер ететін факторлар: қаланың
табиғи жер бедері, ... аз ... ... ... ... ... сондай-ақ адамның іс-әркеті.
Қала бұл да адамның бейімделу факторларының бірі. Егер де, ... ... қуыс ... ретінде қарастырсақ, онда қаланың
тұрғын халқы ауылдық ... ... ... ... ... ... көп тартады.
Қала ортасын мұнайсыз, газсыз, көмірсіз, қала металл рудасынсыз,
табиғи суларсыз, тұздарсыз, құрылыс ... ... ... емес.
Біздің елімізде табиғаттты қорғау және ... ... ... ... сонымен бірге адамдардың өмірі мен денсаулығы үшін ... ... ... ... қойылған. Адам өмірін қорғау үшін таза ауа,
су, тағам, баспана, энергия көздері, әртүрлі өнеркәсіп тауарлары ... ... ... ... ... ... мен ... көзі болып
табылады.
Адамды тек қана табиғи ортамен ғана қарастыруға болады.
Адамның табиғатпен қарым-қатынасы екі есе ... Бір ... ... орта ... әсерін сезінеді, басқа жағынан адам ... ... және ... ... ... зор әсер ... орта факторлары жағынан өзара әсерге метеосферадағы және
гидросферадаға апаттық қозғалыстарды (жер сілкіну, су ... ... ... және т.б) жатқызуға болады. Олар әр түрлі залалдар мен
зияндар келтіруі мүмкін.
Адамның өзі қоршаған ортаға да сол ... ... ... де және
денсаулығына да кері әсер ете алады. Адамның іс-әрекеті өзекті факторладың
бірі және ... ... ... ... өздерінің іс-әрекеті
үрдісінде 80-90 млрд.тонна әр түрлі жанармайлар жаққан, оның ішінде ... ... бұл ... ... ... әр жыл ... кәсіпорындар
мен көліктер атмосфераға шамамен 1 млрд.тонна аэрозольдар мен газдар
шығарады, сондай-ақ осындай ... күйе ... бұл ... әлбетте
табиғи ортаның ластануы немесе жойылуы. Бірі-бірінен шығып, ақырында адамға
әсерін тигізеді. Адам өзінің ... ... жаңа ... және де ... ... тауып алады.
Қорашаған ортаның ластануынын болдырмау үшін ... ... ... адамдардың денсаулығына әсерін ттигізген болар еді.
Өкінішке орай бұл жұмыстардың жүзеге асырылуы біздің елімізге ... ... ... ... тапшылығынан, екіншіден, бұрынғы кезде салынған
зауыттар мен фабрикалар тағы ... сол ... ... ... ... ... өндіріс пен автокөліктерден шығатын улы газдардың адам
мен оның ... ... ... ... ... ... да, ... шаралары қамтылған./21,29/
Астана ауысқанымен Алматының ерекше мәртебесі бар. Бас ... мен ... үшін ... ... асыратын 30 ереже
қарастырылуда. Әкімшілік тарапынан сол ... ... ... оны мойындауға тиіс. Ол Алматының тазалығын, тыныштығын,
экологиялық ахуалын ... ... ... ... ... ... ... жаңа әсем тұрапты қала болып жаңғыра бермек. Қорыта
келгенде, Алматы ... ... ... ... ... мен ... ... сән-салтанаты бірдей құйылған мұндай қала жер
бетінде тым аз. Сондықтан гүл ... күл ... ... сақтайық.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. «Алматы» энциклопедиялық анықтама. ҚСЭ-ның бас редакциясы. ... ... Г.М. ... ... ... ... 1998 ... Белый А.В. «Роль климатических факторов в процессах загрязнения и
очищения атмосферы Юго-Западной ... ... ... На ... Экологическая проблема больших городов. «Автомобильный транспорт».
М.,1984.
5. Ахметова А., ... В., ... А. ... ... ... http://ecoasia.ecolink.ru/data/2001/000011.HTM “Загрязнение окружающей
среды”.
7. Геохимия и экология промышленных центров Казахстана. Сборник ... ... ... Ахмеджанова З.Х. Охрана окружающей среды города ... от ... ... отходами. Автореферат к дис.на ... ... ... наук. Алматы 1998г.
9. Отчет о научно-исследовательской работе. ... ... ... ее ... на ... ... (заключетельный).
Г.Алматы 1985.
10. Грановский Э.И., Неменко Б.А. ... ... ... ... и ... ... ... Жунусова К.Х. Диссертация на соискание ученой степени кандидата
биологических наук. Загрязнение окружающей ... ... ... ... ... его в организме человека. Алматы,1992.
12. Варшавский Л.И., Гаргала Р.В. Защита ... от ... ... ВКН.: ... воздушного и водного бассейнов
городов. М.,1988.
13. “Защита окружающей среды от ... ... ... ... ... ... Предельно допустимые концентрации
химических веществ в окружающей среде.
15. У.Н.Султангазин. Исследование загрязнения ... ... ... ... рукавоство по проведению ... ... ... ... ... ... экологии и
биоресурсов РК, 1995.
17. Р.Х.Кадырова “Здоровье населения современнного ... ... ... ... ... ... города Алматы и здоровье человека».
Издательство: «Наука» КазССР, Алматы ... ... В.Н., ... Ю.В. Промышленно- транспортная экология. М.:
Высшая школа, 2001.
20. http://www.enviroment.freenet.kz/Instr/instr27.htm ... ... ... ... ... ... «Табиғат қорғау». Алматы «Қайнар»,1990
жыл.
22. Ә.Бірмағамбетов, ... ... ... ... ... А.В.Чигаркин «Геоэкология Казахстана». Алматы,1993.
24. Д.Ж. Бұланбаева «Пути выявления оснавных направлений ... ... ... ... ... города». Алматы,
1999 жыл.
25. “Экологический бюллетень”. Алматы,2000.
26. Чигарикин А.В. Геоэкологический маркетинг.- Алматы,2001.
27. ... ... ... Алматы – 2001 г.
28. Реймерс Н.Ф. “Природополользование”. Москва “Мысль”,1990г.
29. Экологический энциклопедический ... ... ... М.: ... ... ... Казахской ССР. М., 1982
31.Омарова М.Н. Количественная оценка влияния загрязнения окружающей среды
на состояние здоровья ... // ... ... ... ... ... 1992.
-----------------------

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ландшафттың экологиялық қасиеттері3 бет
Астық түйір балғындығының көрсеткіштері3 бет
Астық түйір массасының жалпы сипаттамасы4 бет
Тиімділік инвестиция анализі4 бет
Холдингті компаниялардың және олардың қатысуымен компаниялардың бірігуі47 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
«Navigant Travel» ЖШС-нің маркетингтік қызметімен экономикалық құндылық анализі59 бет
«Мұнайдың химиялық анализі» бағдарлы элективті курсын оқыту әдістемесі61 бет
Алматы облысында 2007-2011 жылдарға арналған туризм даму бағдарламасының анализі37 бет
Алматы облысындағы бөлістіретін темір-жолдық мүнай базасына арналған инвестициялық жобаның анализі24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь