Наным-сенім өлеңдерінің түрлері

КІРІСПЕ

1. НАНЫМ . СЕНІМДЕРГЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТУҒАН ӨЛЕҢДЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ

2. НАНЫМ.СЕНІМ ӨЛЕҢДЕРІНІҢ ТҮРЛЕРІ
2.1 Бақсы сарыны.
2.2 БӘДІК
2. 3. АЛДАУ.АРБАУ

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
Фольклор – қазақ халқының ғасырлар бойында жасаған рухани мұрасы –
Фольклор ағылшынның – (folk – ... Tore – ... ... ... ... ... ғалымы И.Ф. Кнафельдің тұжырымдауынша халық даналығы деген
ұғымды білдіреді. Осы пікірді ХІХ ... ... ... ... У.Дж.
Гомс та дамыта түседі. Ол Фольклорды ел ... ... өлең – жыр, ... ... ...... ... термин ретінде ұсынады.
Сан ғасыр сахара саясында көшіп – қонып, өмір кешкен қазақ халқы сөз,
өнерін ерекше ... ... ... ... ... ... дей отырып,
жүйрік ой, жүйелі сөзге ... ... жан ... ... ... те, термелеп те білдіріп отырған. ... ... ... аңыз – әңгіме, өлең – жыр, мақал мен даналық сөздерді ауызша
шығарып, ...... мұра ... ... отырған. Өйткені халықтың
көшпелі өмір салты ауыз әдебиетінің дамуына әсер ... ... ... ... ... ... ... өмір сырын санағын сақтап, ауызша
айтуға дағдыландырылған. Сондықтан әр адамның оқуы шарт болмаса да ... ... ... ... айтуға, импровизаторлыққа машықтанған.
Әрине, әуел баста ауыз әдебиеті үлгілерін жеке адамдар шығарғанымен,
кезінде хатқа түспегендіктен оны шығарушының аты ұмыт ... Әрі ... ... ауызша айтылу арқылы жетіп, үнемі екшеліп өңделуден өтіп
көшпеліктің шығармасына ... ... ... ... ... ... мұралары талай – талай ғасырлардың сүрлеу ... ... ...... ... ғана ... заманымызға келіп
жеткен. Бұлар өткен замандардың сыр – ... ...... ... асыл ...... дүние танымы мен наным – сенімі, ғұрып ... ...... ...... тарихы соншама айқын елестейді. Кез –
келген фольклорлық мұра халық өмір – тіршілігінің алуан ... ... ... ... ауыз ... тарихтың өзі не оның құжаты деп
қарауға болмайды. Әр жанрдың ... ... әр ... ... болады.
Ғылымдардың бағдарлауынша, фольклордың болмысқа қатысы үш түрлі:
1. Фольклор болмыстан туған, бірақ онда қай дәуірдің қай қай ... дәл ізі ... ... туған сюжетте халықтың тарихи – тұрмыстық өмірінің
белгілері айқын ... ... ... сол ... көрсетуге тырысады, мұндай
шығармалардың өзі де осы.
Қазақ фольклоры жанр жағынан да, түр ... да бай тура оның ... ... бар. Ол сонау алғашқы қауымның ыдырау кезеңінде туып, күні
бүгінге дейін өмір ... Көне ... бері ол жай ғана өмір ... ... ... өмір ... ... өзгеріп отырды. Кейбір
жанрлар өмірден бір жола жоғалып, оның орнына жаңа жанрлар пайда ... ... ... ...... – салт ... ...
мәтелдер, жұмбақтар мен шешендік сөздер, аңыз - ... ... мен ... ... ... мен ... жырлар, тарихи
жылдар мен қиссалар, т.б. Бұлар іштей бір қанша ... ... ... ... біздің асар асқар тауымыз тұрмыс – салтқа байланысты
өлеңдер. Оның ... ... сөз ......... ... ... тақырыбының өзектілігі. Қазақтың халық өлеңдері: - ұзақ заманның
жемісі. Сондықтан ерте заманнан бергі ел ... ... ... ... сырын танымыстан бағалы мұра. Тақырып өзектілігі – ... ... яғни ... – сенім өлеңдерінің өмірдегі ролін аңғартады.
Өлеңді жанына жақын бағалаған халық өздерінің ...... ... өлең ... ... Сөйтіп, өлең тұрмыс –
тіршілігіне, еңбек кәсібіне, әдет – ғұрпына, ... ... ... ... ... – салт ... деп аталады. Тұрмыс – салтқа
байланысты туған өлеңдердің ішінде біздің сөз ... ... ...
наным – санімдерге байланысты өлеңдер. Наным – санімге ... ... сөз ... ... ...... ауыз әдебиетіндегі ролін айта
кетуіміз ... ... ... бір ... ... ... ... наным – сенімдердің ықпалын ауыз әдебиетіміздің ... ... ... ... Олардың дені ертегі мен эпостарда
батыстық жырларда фольклорлық сарын ... ... ... ... ... ... ... профессор Р. Бердібеков былай дейді: «Ол
перзентсіз ата – ананың халінен, ... ... ... ... ... ... ... аруағының жәрдемінен, Баланың ерекше
батыр болып өсуінен, Батырдың жерін қорғаудағы ... мен ... ... ... ... біз ... – сенімдеріміздің ауыз әдебиетінің барлық жанрларынан
көрінгенде өзінің пайда болған ... дәл ... де, сол ... бере ... көз ... Оған Ш. ... да назар
аударғандығын «Жоңғария очерктері» атты еңбегіндегі мына ... ... мен ру ... ... заң ... аңыздары ретінде
қариялар отырады, не халық жыры ... Бір ... ... ... ... ... жеткізген». Алғашқы дәуір ... ... ... ... ... ... бар ... ұғымдары
ертегілер мен эпостық жырларда қара ниетті хайуандар мен қара ... ... ... Осының негізінде жырда ... ... ... ... магияларының пайда болуын жандандырды. Кейін бұл
ұғымның өзі ... ... ... Ал ... ... ... де
жан бар деген алғашқы адамдар анимистік сенімдер: өзгеріске түсе келе ... ... өз ... бар ... ... ілімге айналды, кейін мұның
өзі «киелер» және «кесірлер» деп екі топқа бөлінеді. ... ... ... – жануарларға жақсылық істейді. «Кесірлер» ауру – індет, жұрт – апат,
пәле – жала таратады деген ... ... ... ... дәуір адамдарын алдымен өздерінің жаратылысы
қызықтырғанына назар аударғанымыз жөн. Тас пен тау ... ... - ... ... ... алғашқы тотемдік ұғымдары сол
кезде пайда болып, кейінгі діни ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі ата – бабалар аруағына ... ... ... жылан, болмаса айдаһар бейнесінде келіп
батырлар қысылған ... ... ... мифтер – соының ... ... ... ... еніп келе ... ... көне ырымдар,
ислам дінінің өзімен қатысып бірте – бірте өзгеріске түсіп, «әдет» болып ... ... ... кейбірі түгел ислам дініне ... ... ... болып саналып қалған» - деп отырғаны осы.
Зерттеу жұмысының ғылыми тәжірибелік ... Енді ... ... ... ... ...... фольклордан
көрінуі күні бүгінге дейін қолға алынып, түбегейлі зерттелмеген күрделі
жанр. Қай ... ... өзі – ... ... ақиқат. Оны білуге, оқып –
үйренуге шек қоюдың өзі сол ... ... ... ... еді. ... ... жасырынып, еленбей кетіп бара жатқан ... ... ... оны ... ... ұсыну парызымыз болмақ.
Халық даналығының кәделі саласы саналған наным – ... бен ... мол қоры ... ... ... адам
баласы алғаш үңгірді мекендеген кездерінен – ақ олардың бір – біріне деген
қарым – қатынасы осы ... ... ... қоғамда әлі заң
пайда болмаған кезде ... ішкі ... осы ... арқылы реттеліп
отырған. Жасының үлкен – кішілігіне, ... ... ... Бір ... силап, құрмет тұтуымыздың да түпкі негізі осыдан ... ... ... жұмысымыз ғылым үшін де, медициналық тәжірибе үшін де маңызды.
Жалпы наным – сенімдерінің ... ... ... дейінде әлем
зерттеушілерін қызықтырып келген. Соның негізінде ірі ... ... ... б.э ... ІV ғасырда өмір сүрген ... ... ... ... ... ірі ғылыми жетістіктерге жетуіне
«адамның науқастануына қара ... ... ... ... ... себепкер
болады. Әйтілі ғалымның «Қара күштерді» іздеуінің нәтижесі, адамның жеке
басының ... ... ... кір ... арқылы түрлі
адамдардың қара күштер деп жүктегендері жұқпалы ... ... ... шыққан. «Қара күш» мекен деген жерлер деп ата ... ... ... ... адам мен ... ... келтіретін сәулелер тарататын «геопотагонды» жерлердің болатындығын
қазіргі ғылыми жетістіктер дәлелдеп отыр. Бұл ... ... ... ... ... деген ойдан аулақпыз. Оның көнеріп ... ... да бар. Көне ... жаңа ... ие ... ... «киелі» адамдар деп атап жүргендері табиғи дарыны бар,
талантты адамдар екендігін ... ... ... ... болатын.
Сөйтіп «киелі» деу арқылы өнер ... ... ... ... ... ... ... тіреп жауласқан жауының
алдында бөрігін шешуге намыстанған қазақ таланттыға табынып басын иген.
Зерттеу жұмысының матиралы өте көп. Яғни осы бітіру жұмысының ... ... ... ... ... әдіс – ... Зерттеу жұымысында алға қойған
мақсат міндеттерді шешу, негізгі дерек ... ... ... ... ... ... бақсы, бәдік, алдау – ... ... ... ... ... ... ... әдіс –
тәсілдер басшылыққа алынды.
Зерттеу тақырыбының теориялық және әдістанымдық ... ... ... ... «наным – сенім» өлеңдерінің идеялық ойын,
көркемдік ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік
береді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар: «Наным – ... ... ... алғашқы дүниетанымын, көзқарасын, заман ағымында болған
өзгерістерді сол кездегі ... ... ... ... мен ... қамтиды.
1. «Наным - сенім» өлеңдерінің ерекшелігі және оны орындайтын ...... ... ... ... «Наным - сенім» өлеңдерінің қазіргі өмірдегі функционалдық қызметінің
өзгеруі жайлы сөз ... ...... ... ТУҒАН ӨЛЕҢДЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Байырғы қазақ халқы не түрлі заманды басынан ... ... пен ... ... зор зардаптар шеккен. Соған
қарамастан өзінің ұлттық рухани сипатын ... ... ... Ол ... ... мен өсу ... әріден басталды. әсіресе өзі мен ... ... ... тану барысында сәби, балау ойларға ... да бар. Сол ... ... ... ... ... сырларына
зерек санамен шолу жсаған: адамзат жаратылыстың бесігінде ... ... ... ... ... ... ... өте ерте заманда пайда
болған наным-сенім өлеңдері.
Мұндай наным-сенім ... үш ... ... ... ... ... әлі жас, балалық дәуірді басынан кешіріп отыр, аңғалдау,
табиғатқа тәуелді, ... ... онша ... кете ... ... ... ... алдында әлсіздік көрсетеді, жасқаншақ, ... оның өмір ... ... сыртқы күштің әсері бар ма, өмірдің ма
салмағы неге бұзыла береді, жоқшылық пен ашаршлық ... ... ... ... ... ... пен ... мехнат пен бейнеттің тұрақты
сипатын өзгертуге бола ма? ... ... ... ... жауабын халық көркем қара сөзбен, өлең
сөзбен ... ... өмір ... ... дербестік әрекеттері
тым шектелген шағын, томға тұйық: үшінші – аталғн наным-сенім өлеңдерінде
алғашқы қауымдық, ерте ... ... ... жаратылысты танудағы
алғашқы қадамдары көрінеді. Шынеында да бір кейде адам баласы табиғаттың
құпия ... ... ... ... ... түзудің ісі деп
санаған. Адам өліп, ауруға жолықса да, мал басы шығынданып көлденең келген
кеселге кезіксе де – сонң ... ... бір ... ... ... деп есептеген. Айға, күнге ... XVI ... өмір ... (бұл ... ... айтуынша, қазақтардың ең ұлықты
құдайы – Күн болған. Қазақ қымызын ішуден ... ... ... ... ыдысын күн шығатын жаққа қымыз шашады. Сонан кейін күн ... бас иеді ... ... /1.44/ ... ... ... ... құпия сырларын танып-білудің
қиындығы туралы айта келіп, Шоқан Уалаханов бір ... ... пен ... мен өлім ақыл ... тау ... бір ... ... болатын. Табиғат пен
адам? Ия айтыңызшы, дүниеде табиғаттан, адамнан, кереметті не бар? Тәңірі
неге сену сәби ... ... күн мен ... ... ... ... ... әлемінің толып жатқан мәңгілік, шексіз көп құбылыстарпының жасырын
сырларын, өмір мен ... ... мен ... ... ... танып білу тарабынан туған» -дейді. /2. 471/
Көне – наным сенмдерге қатысты қазақ поэзиясының ... ... үшін оның сыры мен ... ... зер салу ... ... ... отырып мұндағы заңдылықтарынддағвн бағвт бағдарын айқындау
керек, бір ... ... көне ... сенімдерге қатысты поэзия ауқымын
анқтататтын сұрақарға жауап ... ... ... ... ... фольклоры әр қырынан әр түрлі шамада ... ... ... тұтас күйінде і көрсететін қомақты еңбектердің
қатарына казак адебиеті тарихының 1948, 1960 ... ... ... одан ... уақытта жеке жанырларды арнайы қарастыратын
монографиялық зерттеулер Ғабдулин ... ... ... ... Р.Қазақ эпосы .1982,Уахатов Б.қазақтың ... ... ... ... ... ... даму жолдары .1976,Төреқұлов ... ... ... ... ... ... Б.Қазақтың
шешендік өнері.1984, Абылқасымов Б.Қазақтың толғау сөздері.1984т.б,Әртүрлі
мәселелерге арналған коллективті ... ... ... ... ... фольклористикалық тарихы»,Фольклор және ... ... ... ғана ... көне ... ... фольклоры белгілі мөлшерде сөз болатын.
Аталған тақырыпты арнайы зерттеу күн ... ... ... ... ... ... айтпаса да түсінікті.
Қазақ фольклорының наным сенімдерге қатысты үлгілері тек он тоғызыншы
ғасырдан ... қана ... ... ... ... ... ... қойып,одан көп кейінгі материалдардың өзін ... табу ... ... ойып жасалған әйел мүсіндері25-27мың жыл
жасап,археологиялық мұрағат ретінде бізге жетіп ... ... ... және ... ... жәй ... емес,аң аулар
алдындағы билері біздің заманымыздан ... 20-10 мың ... ... ... ... аңына еліктер әр тұрлі
қимылдар жасады,дыбыстар шығарды,пантолимо,би,музыка өнерін,соңына қарай
поэзиясны ... ... әу ... бір-бірінен ажырағысыз басы
бүтін өнер болғандығы белглі.
Халық ауыз әдебиетінде наным-сенім өлеңдері 3-ке бөлінді.
Олар шартты түрде алдау ... ... және ... ... және ... ... сенімге байланысты мол деректер ... ... ... т.б ... мен ... мәліметтер келтіріліп,ол әр дәрежеде
бандалған.
Ғылымды қалыптасып ... жұйе ... ... жанырлары,коркем
фальклор(художественный фольклор,ғұрып фольклоры, (обрядовый фольклор,деп
екі салаға бөлінеті белгілі.Қалыптасқан фольклор танушылық ... ... ... фольклоры мынадай 3 саладан тұрады:
1.От басының ғұрып фольклоры(семейно обрядный фольклор.)
2.Маусымды ... ... ... ... ... ғұрыпының фольклоры (законадательный фальклор
А.Байтұрганов өзінің әдебиет танығыш еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... шақыру»,»жын
щақыру»,»бесік жырау»жатқызған.
М.Әуезов әдебиет тарихы атты ... ... ... олеңдері деп атап,өзгеше жолмен 3-ке бөлген:
1.Ел салтындағы шер өлендері:(жоқтау,естіртіу,қоштасу,көңіл айту.)
2.Дінмен байланысты өлеңдер:(наурыз,бақсы сары,жарапазан.)
3.Қыз ұзату ... салт ... ... «Қазақ әдебиеттер(1985)еңбегінде ауыз әдебиетін жеті
тарауға бөліп,ғұрып фольклорына ... ... ... екі ... өлең ... ... мен үгіт
бет ашар,айт келін,бесік ... мен ... ... көңіл
айту,жоқтау)Ескілікті дін салтынан ... өлең ... ... біріншісін-де
отбасы ғұрыпының фольклоры топтары,екіншісінде ... ... ... ... ... ... қосақтала сараланғаны байқалды.
Кейінірек «Қазақ әдебиеті тарихының(1948) Салт өлеңдері:тарауын ... ... екі ... ... ... өзгертулер енгізді.Ол С.Сейфулиннің «Мал туралы ,қадірлі
жануарлар туралы әңгіме,өлең,күй ... жеке ... ... салт ... ... ол бұған
М.Әуезов тегіндей «дін салт өлеңдерін» «мұң-шер өлеңдерін» «үйлену ... салт ... төрт ... ... ... салт өлеңдері.Оны автор:
1.Наурыз.
2.Бақсы сарыны.
3.Бәдік арбау,жалбарыну.
4.Жарапазан және жарапазанның батасы деп топтастырады.(6.39)
1960 жылы ... ... ... ... жазған М.Сильченко саралауыьынадай:
1.Тұрмыс-салт өлеңдері(төрт түлік туралы өлендер,раурыз)
2.Діни ұғымдарға байланысты салт ... салт ... ... шер ... айту,жоктау)
5.Ән өлеңдер.
6.Өтірік өлеңдер.7.50
Мұның қаншасы ғұрып фальклорыра кіреді,қаншасы кірмейді,ол әрине өз
арасына жеке ... ... ... ғана ... ... ... ... ұғымдарға байланысты
салт өлеңдеріне» топтастыруына мән беру керек деп едік.
Сөйтіп әу бастағы М.Әуезов салауындағы дәстүр ... бұл ... ... ... ... ең ... ... еңбек Б.Уақатовтың
«Қазақтың халық өлеңдері»(1974)кітабы.Ол «тұрмыс- салт өлеңдерін», «күн
көріс,кәсіппен ... ... ... ... ... ... ескілікті наным-сенімдерінен туған өлеңдер(бақсылар сарыны,арбау-
байлау өлеңдері,бәдік), «үй-ішінің әдеп- ғұрыпымен байланысты туған өлеңдер
(балалар ... салт ... ... арбау,бәдік,бақсы сарының діни нанымдарға байланысты
жанырларға жатқызды.(9.30)
Жоғарыда айтып отырғанымыздай,жоғарыдағы еңбектердің ... ... ... бір ... ... және ... діни ... жатқызылады.Б.Уақатов қана «дін салты»дегеннің орнына
«ескілікті наным-сенімдерден туған өлеңдер»деген ... ... «Дін ... ... ... ... алыс ... түсінікті.
Бәдік, арбау,бақсы сарының жанырларының көбінше бір топқа жіктелу
себебі:онша жұмбақ ... ... ... ... ... және діни ... еығыз байланысы бар екенін жақсы
сезінген.Бірақ олардың басын біріктіретін,ортақ қасиеттерін айқындайтын
өзге де ... ... ... ... ... «үшкіру», «дем салу»,
«құдайы», «бейтұмар», «құмалақ ашу»дегендері қосып, «емшілік өлеңдер»деп
топтаған.Х.Досмұқамедов болатын.(10.37)
Орыс ... ... бір ... ... ... ол ... жанырдан бас құрайды.Арбау,бәдік,бақсы сары
түрлі: наным сенімдерге (магиялық,анимистік,шамандық ) тұяқ ... ... ... ... ... себебті
Х.Досмұхамедовтың оларды емдік өлендер деуі қисынға ... де ... ғана өлең ... бір ... ... өлең ... ... біз қайсы бір еңбектерде жарапазан мен наурыз
өлеңдерінің де діни ... ... ... ... ... арбау,бәдік,бақсы сарындарынан ... ... ... ... мен ... өлеңдеріде сөздің сиқырлы
күйіне сену жағы ... ... ... «Бәдік дегеніміз малға, адамға
тиетін індеп ауыруының ... ... ... Ә.Қоңыратбаев «Қазақ эпосы және тиркологиясы»,(1987)деген еңбегінде:
«Бәдік-аластау,емдеу деген ... орыс ... ... ... ... ... он все ... и ничего не есть (от нее лечат
закленанием:девицы ауыла поют песни и вних ... ... ... көш,Еділге көш-Прочь бадик!
Прочь в горы,прочь и Волгу,прочь в Урал,прочь!Победа гласит,что после ... ... жылы ... ... ... ... бәдік Б.Кенжебаев
жазған «Сол өлеңдері» ... де ... ... «айтыс өлеңдері»
бөлімінде де қарастырылды.
1960 жылы жарияланған «Қазақ әдебиетінің тарихында» да бәдік ... ... әрі ... ... есебінде қаралады.(7.55)
Айтыс жөнінде жазылған еңбектердің барлығында дерлік бәдік әдет-салт айтысы
ретінде аталып өтеді.(Қ:Жұмалиев,Е:Ысмайылов,Б:Ысқақов,М:Жар-мұқамедов т.б)
Бәдікті айтыс деп ұғынудың ... ... үш ... ... бәдік текстеріде айтыс жинақтарына еніп кетіп
жүр.Мәселен ... ... ... типі деп бірнеше
текст жарияланды.(13.18)Бірінші түрі дегені-Мағжан,Сәкендер ... ... өлең ... ... ... ... 30 ... көлемінен 6 жол қалып қойған (12,13,27-30 жылдар);
«Қойдан қойға жүрген текеге көш» деген жол «Қой бастаған ай мүйіз 3 ... ... ... ... тұманға көш», «Саяқ қуған сәйгідей ... ... сал ... отқа таман»,деп өзгертілген; «Барша»дейтін сөз
«бүрмез; ... ... «ай ... ... соңынан келетін «ай,көш»-түсіп қалған.
«Бәдіктің»2 түрі деп ... ... ... ... ... ... көш,Қызарған тау ішінде бауларға
көш.
Таппасаң көшер жайлау мен айтайын:Ат мініп арқыраған тауларға көш.Ал ... түрі деп ... ... ... ... алуында бір
ғана текст құрайтын және солай басылып ... ... ... ... ... ... ... қараңыз).
Сонда аталмыш «Айтыс» жинағына енген бәдік ... саны ... ... ... бәдіктің төрт түрі бар делінілуіде соданғой дейміз.
Мұның дәл осы кітапқа жазылған арнайы түсінік емес екендігі ... ... ... ... ... нөмірленіп беске бөлінгеннен ... ... ... ... еді. Сол ... Ә. ... ... құрастырылған «Қазақтың халық творчествасы»кітабының
түсінігінде де: «бәдіктің 4 түрі бар» ... ... ... ... ... ... белгілі бәдік тектернінің саны 4»деген
ой болса лерек.Әйтпесе: «бәдік» 4 түрі бар.Профессор ... ... ... ... атты ... ... әдебиеті»кітабында
басылды.Бәдіктің 2;4;5-түрлері әдебиет және өнер ... қол ... ... ... 1965ші жылғы «Айтыс»
жинағының бірінші томында жарияланған» (Айтыс, 1988 ), «Бәдік. Мұның 4 ... 1924 жылы ... ... атты ... ... ... ... басылды. Бұл нұсқа Қазақ ССР
ғылым академиясы М.О.Әуезов ... ... және өнер ... қол
жазбалар қорынан алынып, алғаш жарияланып отыр.
«бәдіктің» 2 тұрі деп ... ... ... ... ... әдебиет және өнер институтының қызыметтері М.Ғұмарова (қазір
зейнеткер)жазып алған./13.25/
«Қазқтар арбау деп негізінен ... ... ... ... жылдары қағаз бетіне түсірген./2.60/
Осыдан 30 жыл аса уақыт өткенде Ә.Диваев ... деп ... ... ... ... қара құрт т.б улы жәндіктерден зақым шегуі
аз болмайды.Мәдениетті халықтар мұндай жағдайда ... ... өз ... ... сиқырлы арбаудың
күші арқылы жылан,бүйі,шаян,қара-құртарды ... ... ... ... ... ... бихабар болатын.Өйткені
Ш.Уәлихановтың арбау және арбаушы хақында дерек беретін ... ... атты ... 1904 жылы ғана ... ... ... басылған «Қазақ әдебиеті тарихының» салт
өлеңдері бөлімін Б.Кенжебаев жазды. Ол «Бәдік,арбау,жалбарыну» атты ... ... ең ... ... ... Б.Уақатов «Қазақтың халық
өлеңдері» және «Қзақтың тұрмыс-салт жырларының типологиясы» ... ... ... ... ... ... тілдік көркемдік
ерекшеліктеріне,типологиясына қатысты бірталай ой ... ... ... ... ертеректе Н.Крушевскиидің, А.Потебнянның,
Ф.Зелинскийдің,Н.Познанскийдің еңбектерінде берілгені белгілі.
Ғасыр басында жарияланған ... ... ... ... ... жіктемесіне қатысты құрылған./15.2/
Л.Н.Ммайковтың тақы жирағында 372 загвордың 275-і ... ... ... улы ... қарсы қолдалынатын заговорлар./16.317/
Арбаудың шығыу тегі жөнінде кезең әрқилы ... ... т.б ... ... оған көне ... табыныушылық мифтердің ... ... ... ... тарқатса /17.414/,Орест ... ... ... ... ... деп ... ... заговоры» деген мақаласында «Йылан доғасы»,
«Мей доғасы», «Йәна мөй доғасы» атты үш ... ... ... ... ... «дұға» екенін ,бірақ арабтарда ... ... ... ... ал ... ... арбау сөзі
жұмсалатынын айтқан./19.119/
«Қара құртты сөзбен оқу» атты тексті академия ... 1984 жылы ... ... ... ... ... ... қалғанын үйрене алмай
қалдық» деп ескерту жасаған./50.55/
Тасты суға малу немесе су шашу ... ... ... ... ... да ... Дж.Фрезер, Ж.Тэрнер, Л.Штернберг еңбектерін-ен
белгілі.Бұл ... ... ... ... ... ... «Камень древнейших времен почитается воплощением божества: с того
времени как последнее получает ... ... ... ... конкретно как небесный свод , камень становится символом
неба»./21.574/
Қазақтардың арасындағы шаман діні қалдықтарын жан-жақты ... ... ... ... ... болды. Ол өзінің «Қазақтардағы
шамандықтың қалдығы» деген атақты еңбегінде қазақ ... ... ... ... ... сіңісіп кеткенін айта келіп: «Бақсы-
балгерлік жағынан,меніңше,монғолдарға қарағанда қазақтар анағұрлым ... ... етіп ... ... ... ауылдағы бақсылар ойынын
көріп, оның сырына ... ... ... ... ... ... ... тілінде-оқытушы,ал түркімен халқы жыршыны бақсы деп
атаған дейді.
Зерттеуші М.Н.Бекимов «Қазақтардағы бақсылықтың ... ... ... осы ... ... ... ... әлеміне ,
өлгендердің әруағына сиынады.
Қазақтың ... ... ... ... ... Ә.Диваев
бірнеше еңбектер жазды.
Бақсылар туралы пікір айтқан зерттеуші А.Е.Алекторов өз еңбегінде ел
арасында ... төре мен ... ... ... ... адам, бақсы
болатын адамдар бақсылық жолға түсу ұшін өзін ... ... ... ... ... ... екі ... бір мезгілде ауру адамды еш
зікірсіз,музыкасыз кісі ... ... ... өз ... ... ... ... газетінде «Тәжіхан деген қызды
қаңғып жүрген шарлатан бақсының қайғыға ... ... ... ... жыр, ауыздар» (1985ж) деген кітабында
бақсылар ... ... ... бойынша,қазақтың ежелгі бақсыларының
тіршілігінде тарихи замандағы Қорқыт ... ... аса ... ... ... заманның өзінде де бақсылықты кәсіп ... ... ... ... Егер ... көз жүгіртсек,Алтын Орданы
билеген Өзбек хан (1312-1343) мен Ақсақ Темір ... ... ... ... ... тиым ... жазалап отырған көрінеді.Бақсылыққа ислам
дінін таратушылар мүмкіндігінше жол бермеуге тырысты.Ал ... ... ... ... ... ... түрде жазылған
материалдардың өзі қырағы бақылауға алынды. ... ... ... соншалықты асыра ... ... жылы ... және ... ... N10 ... құпия бар ма» деген тақырыппен берілген мақалалар үшін осы
журналдың редакторы Б.Қойшыбаев жазықсыз жазаланды.
Көп жылдар бойы тас ... ... ... аса ірі ... А.Окладников «…Ленаның орта ағысындағы тастарға ... ... де ... аяқ ... және қала ... болса керек деп шаман дінінің тарихын тым әріден ... ... әрі ... ... ғалым Е.Д.Тұрғанов бақсы типінің қалыптасуы дәуірін
қорыта келіп: «Шаманизм дәуірін және осы ... ... ... ... және ... ... болуы негізінен қала дәуірінің
бастапқы кезеңіне жатады.Ұзаққа созылған бұл ... ... ... ... аяқ ... бой ... бастады» деп тұжырым жасайды.
Соңғы жылдары тас бетіне ... ... ... ... койып
зерттей бастады.Соның бірі жас ғалым Самашов ... ... ... ... ... бұл бай мұраларды зерттеуге көңіл
қойған бірден-бір ... ... ... ... ... ... қоя
зерттемеген Шығыс Қазақстан облысының таулы ... ... ... ... ... ... бұл ... пайда болу, даму тарихы
бар деген ғылыми тұжырым жасаған.Автор Кұршім ауданы Мойнақ ... ... ... маска киген «киген» еөне салт жораларды орындап тұрған
адам тәрізді суреттерге кезіккен.Автор бұл суреттерді ... ... ... ... ... деп ... дәуіріне жататын осындай тасқа салынған ... ... ... ... ... ... бойынша Сарысу ауданы Жаңатас
совхозының ... ... ... ... ... әулие» деген
жердегі жарқабақтардан кездестірдік.Бір қызығы бұл онға жуық сурет ... ... ... ... ... ... төмендегі жар таста
бейнеленген. Жартастағы салынған суреттерде қолдарын жоғарғы немесе ... ... ... ... ... бейнеленген. Сондай-ақ осындай бақсыны
бейнелеген суретті Жамбыл қаласы жанындағы Қырғыз Алатауының ... да ... тас ... ... ... бойы зерттеген
Ә.Марғұлан Орталық Қазақстандағы Ұлытау төңірегінен ... ... ... ... орта ... ... бел ... суреті салынған
тасмүсінді тапқан.
Жамбыл облысы,Қордай ауданы,Жайсау атты жайлаудан облыстық мұражайға
әкелінген ... ғана ... мұр ... ... ... тас ... ... ішінде қолында қыл қобызы бар бақсының бейнелеу
бейнеленуі жоғарыдағы тарихи ... ... ... ... шығарда арнаулы аспаппен дем берушісі және
емшісіне деген құрметі ... ... ... классик ақыны І.Жансүгіров «Күй» деген поэмасында
Жетісу өңірінрің атақты бақсысы Молқыбайды жырға ... ... ... ... С.Мұқанов «Халық мұрасы» деп аталаын
тарихи- ... ... ... науқас адамды жатқан үйге жинайды
да ымырт үйіріліп, қас ... ... киіз үй ... ... ... ... ... сарнайды.Бақсының айтуынша, мұның олай
сарнауындағы мақсаты әлдеқайда алыста ... ... және ... ... ... ... ... атып тұрып,ұй
ішінде денесін бұралаңдатып,қарғып,секіріп,бет-аузын ... ... ... -өзі ... ... жүріп сарнайды. Осы кезде ол есінен
таныған болып, аузына не келсе соны ... ... ... ... ... жазушы М.Ғабдулинбақсылар ем жасағанда синатын жануарлар
бейнесі туралы былай дейді: «Қай ... ... та ... ... адам ұғымындағы ең күшті заттарға тнңеп ... ... ... ... ... ... кейінен, лашын
құстай түйілген»деп қалың жауға шауып,қамал бұзған батыр бейнесінде, кейде
«қызыл шұбыр айдаһар», «қара ... ... ... тісі ... ... «бір ... жер тіреген , бір мүйізі көк тіреген көк бұқа»,болмаса
әлем ... ... ... қара ... ... ... ... таңда наным-сенім өлеңдерін жан-жақты зерттеп,оларды ... ... ... ... келелі тұрған мақсаттардың бірі.
2. НАНЫМ-СЕНІМ ӨЛЕҢДЕРІНІҢ ТҮРЛЕРІ
2.1 Бақсы сарыны.
Бақсы («шағатай» тілінде бақшы)- ежелгі түсінік бойынша ... ... ... ... ... ... сәуегейлік, көріпкелдік,
сиқыршылық т.б. ерекше қасиеттері бар ... ... ... ... ... ұғым [21.89]. ... ... және ислам т.б. көптеген
діндерге бағыт- бағдар сілтеген, заман мен наным-сенім ... ... ... ... күні ... дейін ықпалын жоғалтпаған шаман діні,
ғылыми тілмен айтқанда-шаманизм.
Ал «шаман» ... ... ... болсақ, ол тунгус-маньчжур
тіліндегі «самань» деген ... ... ... ... ... Шаман- кейіннен дүниеге келіп, белгілі бір ... ие ... ... ... падре, молдалардың арғы тегі десек, көп қателеспейміз. Шаман
да, бұлар да құдірет пен ... ... ... Шамандар ұғымы
бойынша, әр нәрсенің өзіне тән жаны бар, қожасы бар.
Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... естіген. Бұл сөздің мағынасы оның тегі. Олар әртүрлі
хайуандарды ... арғы тегі деп ... ... ... ... ... сөз ... дегеннің екінші бір атрибуты- талисман, амулет, идол. ... ... ... ... табыну. Киім- шаманның атрибуты,
белгісі, басқалардан ... ... ... ... ... ... ... қояды. Қандай құрбандық арқылы рухтың көңілін ... Тап осы ... ... ... келеді. Ол жынын шақырып, зікір ... ... ... ... ... ... болып, олардың қандай
талап қоятынын анықтайды. Табиғаттың әлеуетті күші- от, су ... ... ... ... ... ... бойынша,от пен суда жаратушы
құдіретті күш бар. Моңғол мамандары үшін ең мықты рух ... хан, одан ... бұл ... ... ... есептелінеді, одан кейін оногондар (ата-
баба жандары). Ал түрік халықтары үшін ең басты құдірет-Тәңір (Көк ... ... ... ... Одан ... аруақтар, табиғат құдіреттері.
Біздің қазірдің өзінде қолданып жүрген әдет- ғұрыптардың ... ... ... ... ... ... ... үйлендіру, жаназа
шығару қағидаларының кейбір түрлері жатады.
Рухтарды тамақтандыру үшін алғашқы дәуір адамдары құрбандыққа ... ... ... ... ... бір ... ... үшінші
кезеңде мал соятын болған [23.327].
Бұл наным кейінде жалғастығын тапқан. Мысалы, адам ... ... бір ... ... қан босату. Сібірлік шамандар
бақсылардың емдеу әдістерінде қолданыс тапқан [24.65]. ... ... ... ... ... ... қағидалары мен талаптары, бізде
қазақтар ... да ... ... ... байланысты, қазірде, біздің
некен-саяқ зиялыларымыз, біздің дініміз ислам емес, шаманизм ... ... Яғни ... ата-бабаларымыздың шаман дінін басынан өткергенінде дау
жоқ [22.16].
Қазақ шаманизмін бүтін құбылыс ретінде ... ... ... ... ... Бұл саладағы ең алғашқы және күрделі жұмыс
Ш.Уалихановтың «Қазақтағы шамандықтың ... атты ... ... » терминін ғылыми әдебиетте тұңғыш қолданған Ш.Уалиханов
болатын. Ол бақсының ойыны кезінде ... ... ... ... ... ... ... шамасында жазған [2.71]. Бақсы сарыны-
әдет- ғұрыптық әндердің бір түрі. Көне ... келе ... ... ... ... аруағын қастерлеу, болжау, ауруды жын- перілердің
жәрдемімен айықтыру, т.б. байланысты қалыптасқан. Оның негізгі сипаты ... ... ... ... әрі ақын, әрі биші, әрі сазгер. ... өлең жыр ... ... ... би ... ... асырған. Бақсы сарыны халық поэзиясына тән 7-8 буындық жыр ... ... қара өлең ... құрылып, арнайы музыкалық сарынмен орындаған
[26.90]. Алайда «сарын» сөзі халықтық терминологияда бақсыға ... ... ... ... жөн. ... осы ... үйлену салтына қатысты
да қолданыла беретінін ескерген жөн. Айталық осы термин үйлену салтына
қатысты фольклор ... да ... ... ... да кездеседі,
бүгінгі фольклортану ғылымында «мотивтің» баламасы ... ... өзі ... ... ... тексін «Бақсының сөзі» деп атаған
[28.46]. М. Миропиев – «Бақсының жын ... ... ... ... пен ... «Жын ... с.Сейфуллин «Бақсының
жырлары» деген [30.158]. Шоқан атаған «сарын» терминін ғылыми ... ... ... Әуезов. Ол бақсылар поэзиясындағы бірден-бір
жанрды жай ғана «сарын» деп қоймайды, «бақсылардың сарыны» деп ... бұл ... ... ... ... халықтың өз аузынан
алған.
Қырқыншы жылдардан бергі әдебиетте (Б. ... М. ... ... Е. ... ... «бақсы сарыны» жанр
атын білдіретін термин ретінде тұрақталып, бекіді деуге болады.
Бақсы ... дін ... ... ... те, наным-сенімдерге
қатысты десек те айырмашылығы жоқ: екеуі де бір ұғымды білдіреді. ... ... ... ... шаманистік салттардың құрамына енетін
поэтикалық пішін болып табылады. Олар негізінен жыр үлгісінде ... ... ... бақсының сарындары өлең емес, жыр болады. Сәкеннің
«бақсы жырлары» деуінде де осындай себеп бар.
Стамбул университетінің әдебиет-тарих профессоры ... бұл ... ... ... еді, бері келе ... ... «әнші» түріне
айналып кетті дейді.Біз мұның қай формасының бұрын болғанын сөз қылмаймыз.
Алғашқы әзірде екі ... де болу ... ... ... Қазақ та
«ауруды бағу» дегендегі ... ... ... біреуге бір нәрсе «бағыштау»
дегендегі «бағыш» түбірі осы «бақсы» сөзімен түбірлес болу керек. ... ... бұл ... ... деп ... Паве ... сөздігінде бақсыны «парсыша білмейтін соттың перісі» деп аударады.
Түрік жазушысы Сүлеймен Әпеңді сөздігінде бақсы ... ... ... ... ... ... ... бақсы» деп аударады. Березин «Хан
жарлықтары» деген ... ... ... түрлі заманда, түрлі орында,
түрлі мағынада болғандығын ашық көрсетеді. ... ... ... ... ... Осы күнгі түрікмендер музыкантты
«бақшы» дейді [31.16]. Бақсылар да ақын, жырау, салсерілер сияқты ... ... ... ... ... ... да өзге ... нақты поэтикалық заңдылықтарға бағынады, сол заңдылықтар ... ... ... ... ... тұлғалардан алабөтен айырмашылығы бар.
Оның негізгі міндеті ... ... ... ... ... ... негізделген діни культті атқару болып табылады. Бұл ретте
бақсының профессионалдық бітімі ... ... ... гөрі ... ... ... ... Ал бақсының сарындары дегеніміз өзге
діндердегі дұғаның, мінажаттың міндетін атқарады. Алайда дұға ... ... ... діни ... ... ... ... қасиетті
кітаптардан үзінді түрінде оқылса, бақсының сарыны ... ... ... лама, пастор, священник, раввин ... ... ... түсініктерді уағыздап, құдай мен адам арасына
дәнекершілік етсе, ... ... ... аруаққа, жынға табынатын
көзқарастардың уағызшысы, солардың негізінде қалыптасқан ... ... ... да ... ... ... салттардан
немесе бақсының профессионалдық тұлғасынан бөліп алып жеке ... ... Тан ... ... төрт ... стадиясын атайды: бірінші
және ең ерте ... ... ... ... ... ... рулық қоғамға дейінгі сатысы. Бірінші стадияда ... ... ... ... Дегенмен бұл кезеңдерде олар өз
алдына бөлініп шыққан әлеуметтік топқа айнала қоймаған. Тұқым қуалаушылық
жолына да бақсылық әлі ... ... ... ... ғұрыптық
киімдері жоқ, дабылдарында да арнайы нышандық белгілері жоқ, ... ... ... ... ... ... бұл ... мен чукшаларда сақталған. Үшінші стадия ... ... ... ... ... нивхлар). Бақсының көмекшісі
болады. Бақсылардың әлеуметтік және экономиалық ықпалы ... ... Ол енді ... және өнімді бөлуге жетекшілік етеді. ... ... ... ... ... болады. Бұл стадия тайпалық
қоғамға неимесе ерте таптық ... ... ... ... ... ... мен ... өткізуде белгілі бір функцияларды
атқарады. Төртінші стадия- дамыған ... және ... ... іріп-шіриді. Бақсылардың бұл типі шораларға, әсіресе қазақтарға тән
[32.153].
Қазақ бақсылыған қатысты материалдар XYIII ғасырдың соңғы ширегінен
бері ... ғана ... ... түсе ... ... ... ғалымдар, жазушылар, дәрігерлер, әскери адамдар т.б. бақсының
ойнын көбінше экзотика ретінде ... ... ... «волшебник»,
«колдун», «врач», «знахарь», «лекарь», ... ... ... Бұл ... ... ... әртүрлі ғылыми функцияларға сәйкес
келеді «чародей», «волшебник» атауы бақсының көзбайлаушылығына, ... ... ... ... ... ... болжаушылыққа, сәуегейлікке қатысты айтылған.
Фольклоршы үшін бақсылардың қандай ауру түрлерін ... ... бар ма? Бар. ... ... ... ... ... жын, пері,
марту, албасты басқан ауруларды емдеу» [8.137]. Олар қандай ауру?
Бақсылар ... ... ... ұшырағандарға, есі ауысқандарға, ауыр
толғақ қысқан әйелдерге, сарып, сал ауыруымен ... ем ... ... ... мұндай аурулар жын-шайтанның әсерінен
болады. «Жынды», «жын ... ... ... тиген», «албасты басқан»
деп ат қою сондай түсініктерден шыққан. «ояншық» та осы қатарға қосылады.
Талма ауыруына (эпилепсия) ... ... ... ... ... көне сенімдерге байланысты. Көптеген тайпалардың, халықтардың есік
нанымында қоян аса ... ... ... ... [33.43]. Оның
қатерлілігі күшінде емес, жын-шайтандармен байланыстылығында деп табылады.
Шамасы мұндай түсінік өте жылдам ... ... ... ... ұшыратудан шықса керек. Қоянды жын-шайтанмен байлыстыру қазақ
бақсыларының қояншық ауруын емдеуінен де байқалады. Нақты мысал ... ... ... ... береді. Ол қоянды қапсыра құшақтап отырады.
Науқастың ... ... әрі ... екі ... ... Оған ... ... қиқымдары байланады. Сөйтіп қуыршақ даяр болады. Бақсы
өзінің алдына ... ... ... ... қойып, қобызда ойнайды, жындарын
шақырады. Арасында сырқаттың бетіне және құлағына үш қайтара ... ... ... ... ... ... ... науқастың
алақанымен алақандарын қағыстырады. Жердегі қанжарды немесе пышақты суырып
алып, оның көзіне әлде ішіне тығып алардай ... ... ... ... ... ... ... қуыршақ пен аттың бас сүйегін алып үйден
шығады. Қоянды құшақтаған қалпы науқас оның ... ... Олар ... ... ... Сол жерде бақсы аттың бас ... ... ... оның төсбесіне үш рет айналдырып қолына береді. Бұдан
соң «көш», «көш» деп алақанымен науқастың ... үш рет ... ... бәлекет» деп, қоянды қоя береді. Қоян қаша ... ... ... ... ... ... бұрылмастан ауылға қарай зытады. Бақсы ... ... ... пен бас ... сол ... қалады [33.44].
Келтірілген мысалдан «қояншық» сөзінің магиялық астары ... ... әу ... ... ... қолдан шығару, бостаумен бір байланысты
болса, екіншіден, қоянға ұқсаған зиянкесті де тәннен ... ... ... ... ... ... бақсылар әртүрлі хайуанаттарды,
заттарды жиі қолданады, ... ... ... ... ... ... күйде емес ,
өзінің орнынан қарай белгілі бір магиялық мән бере отырып ... ... ... ... хайуанатты қаламай, қоянды таңдаудың себебі-
белгілі бір зиянкес белгілі бір дертті таратады, яғни әр ... өз ... деп ... ... Сонда талма ауруының иесі көне замандарда қоян
бейнелі зиянкес деп ... ... ауыр ... ... да бақсы шақырылады. Бірақ бұл жолы ол
күрестің зиянкес түрі мүлде бөлек. ... ... ... ... оттан Нимлис атты қасқырды, Хыблис атты жолбарысты жаратқан. Олар
қосылып, ерлі-байлы болады. ... ... ... атын Ібіліс, қыздың атын-
Жын қояды. Екінші туған ұл-Дию, қыз-Аджина, үшінші ұл-Шайтан, қыз-Албасты
аталады. ... ... ... ... ... Албасты, Дию, Аджиналар
мұсылман дініне кіреді. Албасты ескі қоныстың ... ... ... ... ... ... ... отырады [34.78]. Дегенмен, албасты
негізінен, Шоқан атап өткендей, толғатқан әйелге қастандық жасайтын ... ... ... ... бақсылар психотерапиялық әдіспен (бақсының
ойыны арқылы) емдеген, алайда олар ... ... ... ... де ... Мәселен мерезді қызылмия
мен тамыр-дәрінің және басқа шөптердің қосындысы арқылы емдеген. Қайсыбір
бақсылар үлкен ісіктерді ... алып ... ... ... жарып,
қызған темірмен күйдіретін, жіліншікті тесіп, шіріген майын ағызып
жіберетін, ... ... ... ... ... ... ... болашақты әртүрлі әдістермен болжаған. Бұлардың ең бастысы,
әрине, жындардың көмегіне ... ... ... ... ... ... ойын үстінде ғана тілдеседі. Ал бақсының ойыны біреудің
тілегімен ... ғана ... ... ... ... ... нақыт адамдардың тағдыр-талайына, денсаулығына, ісіне
қатысты болжамдар жасайды.
Қайсібір қазақ бақсылары қобыз ... жын ... ... ... ... атақты Бала бақсы қолына айна ұстап, айна бетіне жүзік
жүгіртіп бал ... Бала ... «Мен неше ... ... өлемін, соны айтып
бер» деген адамдардың бәріне де ... ... ... ... ... келіп
отыратын» [26.109].
Бақсылардың айна ғана емес, басқа да әртүрлі заттарды пайдаланып, бал
ашуы аз айтылмайтын. Соның бірі-тірі ... ... ... ... ... ... бал ашу. Бұл ғұрыптың атқарылу жолы төменгідей.
Тұяқтың арасындағы тесікке кішкене таяқша тығылады. Оны бақсы не ... ... не ... алып бұлғайды. Содан кейін тұяқты арбау сөздерін
айта отырып ... ... ... ... ... бал ... тағдырын
алдыға жайып салады. Бұдан соң әлгі зат магиялық сипатқа ие болады. ... мән ... ... ... ... жолсапарға шыққанда амандық-
саулыққа пайдасы тиеді деп есептеліп, ол ұзақ ... ... ... ... ... ... қарап тұрып та
сәуегейлік жасайтын. Қыл түсі ақ, саны ... болу ... ... ... екі-
екіден түйіп, қойнына тығады. Қарап тұрғандар дыбыс шығармауы керек. Біраз
уақыт өткен соң бақсы оларды қойнынан суырып ... ... ... ... бір-біріне жалғасқан болып шығады. Бақсы соған қарап ... ... енді ... шабдалдың сүйегімен бал ашса, көпшілігі кәдімгі
құмалақты немесе бұршақты пайдаланатын. Кейбір ... түс ... ... ... ... ... ... болжаушылық функциясы кейіннен пайда болған
дейтін пікір жаңсақ. Себебі, шамандану процесі әрқашан да жалпыдан жалқыға
қарай ... ... Әу ... ... тән ... ... арнайы
мамандарға көше бастайды. Соның бірі- болжаушылық міндет. Қазақта ол бірте-
бірте ... ... ... ауысқан. Келтірілген мысалдар бақсы
бойындағы болжаушылық функцияның реликтілік сипаттарын анықтайды. Бұл-бір.
Екіншіден, ... ... ... ... келетін болсақ, бақсы
сырқатты емдеп қана қоймайды, оның ... мен ... ... ... ... ... болыпсың аранға,
Жалғыз жатып ұйықтапсың,
Күздігүні сабанға.
Балаңменен екеуің
Бидай қаптап алғанда,
Ашық қылап бетіңіз.
Кірбіңдеп содан қалыпсың
Тамақ жұқпай бойыңа,
Етің кетіп арыпсың,
Бола ма деп бір ... ... ... жан ... деп налыпсың,
Мен айтайын дауасын
Ақала мойын мүсәпір
Талқандап бәрін аласың,
Бір қойыңды соясың
Басқа тамақ қоясың
Дәріменен боласың.
Өлемін деп ... отыр ... ... ... ... ... ... тәсілдерді қолдануымен
ғана шектелмейді. Бақсылар көбінше тамырдың бүлкіліне қарап-ақ аурудың
себебі неден болғанын және неге ... ... ... ... ... ... ырыми міндеттердің бірі
болып табылады. Бақсыларға тән тағы бір функция жоғалған ... не ... ... ... ... анықтау.
Ырғыз уезі Торғай болысында мынадаай бір уақиға болады. 1895 ... ... күні бес ... ... екі ... №3 ... тұрғыны Ұқсынбай
бақсыға келеді, көмек сұрайды. «Күндізгі уақытта жындарым келмейді» деп,
бақсы көнбейді. әлгі екеуі ... ... ... соң тәуекел етеді. Қолына
қобызын алады. ... ... ... Бір ... екі жағына алма кезек
теңселе бастайды. Көздері сілейіп, аузынан көбік ағады. Айғайлап ... ... көп ... ... менің көп жын бар. Тоқсан тоғыз адамым,
тоқсан ... ... ... ... ... ... тағы да ... –ау жындарым! Тезірік жетіп келіңдер. Суға да түс, отқа да. Бәрін
айтып беріңдер...» тағы да қобызының үнін ... ... өзі ... салады.
Бүйіріне, қарнына, тамағына тығады. Көріп отырғандар «Алла» деп ... қан ... ... ғана ... ізі ... Ақырында бақсы:
«Түйелеріңді ешкім ұрлаған жоқ. Өз ... күн ... ... ... ... ... су ішіп тұр. Жеті не жиырма жеті күннен кейін ... ... ... риза ... ... кетеді [37.15].
Семей облысындағы Таскескен ауылының тұрғыны Ибраев Бейімбет ... оның ... ... Ажыбай атты бақсы ... ... ... ... табатын [38.13].
Міне, жоғарыда аталған функциялар жымдаса келіп, бақсының ерекше
тұлғасын жасайды. Бәрінің басын қосып, ұйытқы ... ... ... иелерге
деген нық сенім. Бақсы- иелермен тіл қатысып сөйлесе алатын, айтқанын
істете алатын ... ... ... болу үшін ... мың сан жын ... шарт.
Бақсылықтың күші де шайтандардың көмегіне байланысты» [19.107]. Бақсылық
әдетте ... ... ... болып тұқым қуалайды. Шыңғыстаулық Сіләмбек
өзіне бақсылықтың қалайша дарығанын былай ... Әкем ... ... ... ... ету ... ойымда да жоқ. Әкем өлген соң қобызын
іліп ... оған ... ... ... ... ... көңіл күйім
нашарлап, әлсірей бердім. Өзімді жынданғандай сезіндім. ... ... ... Дәл осы ... ... де кешті: түсінде бастыға берді,
түн ішінде далаға жүгіріп шығатын, жын- ... ... ... ... хал ... да ... бірақ олар мазалай берген
белгісіз күштердің не екенін тап ... айта ... ... ... ... жатқанымда мені шайтандар жеткізіп тастаған болу керек. Осындай ... ... ... ... ... ... ... тұрған қобызға түсті.
Сол-ақ екен қобыз өзінен-өзі ұшып келіп, бетіме ... ... ... ... ... болмайын десем: маза бермес деп аруақ пен жындардан қорықтым
[39.78].
Торғайлық Сүйменбай өзіне бақсылықтың қонуы туралы былай ... ... оның ... шешем және оның шешесі түгелмен бақсы ... Әкем ... соң ... ... әміршілікке үлкен ... ... ... ... оның ... ... келмеді. Сол үшін оған
өмірімен қош айтысуға тура келді: қыстаудың артында ... ... ... ... ағам ... те ... ... қаламады. Бірде ол ... ... келе ... ... жын деп айғай салады. Ат оны айдалаға ... ... ... кездеседі. Соған соғылған ағамның басы жарылып, мерт
болды. Бұл кезде ... ... ... еді. ... ... қарап қалды. Бір
күні мынадай оқиға ... ... ... ... ... ... ... кіруге жақындап қалған. Қамыс ... ... бір ... ... ақ ... ораған сансыз көп молда, ... ... ... ... қол ... келе ... ... Қорыққанымнан естен танып
қалыппын. Есімді жинағанда түн ... ауып ... ... ... үйге ... асықтым. Басым айналып, қол-аяғым қалшылдап барады.
Үйге кіріп, қисайғаным сол еді, ... ... ... ... ... ... ... Шайтандарды қуып жұртты емдесін. !Әй,
Сүйменбай естимісің біздің не дегенімізді? Бар да ... Осы ... ... ... ... ... де маған қарай жылжыды. Мен оны ... ... ... бері отыз жыл өтті, әлі күнге айырылғаным жоқ. Әкемнің
жындары ... ... ... ... ... байқайтынымыз: тұқымында бақсылық бар кісі «мен бақсы
болайын» деп ... ... оны ... ... ... еріксіз бақсы болады.
Қарсы келгендер жындардың қаһарына ұшырайды. Еріксіз ... болу ... ... ... бес ... ... ... айдар қойдырып,
Көнбегенге көндірген.
Қу ағашқа төндірген,
Ақ сақалдыдан бата алдырған.
Ақ сарыбас қойды сойдырған,- деп суреттеледі[40.28].
Болашақ бақсылар ... ... ... ... ауруы болады.
Әсіресе бұлыңғыр ауа райы бұлардың көңіл-күйіне ... әсер ... ... ... ... ... ... күйректікке, уайымшылдыққа
беріледі. Аз ғана сылтау оларды қалиясынан оп-оңай шығарады: зарлы сарынға
басып, құдайға, мейірбанды ... өзін ... ... ... өлең ... ... созылған өлеңнен соң олар ауызан көбік атып, ес-
түссіз құлап ... және ... ... жатады. Бірте-бірте ұстамалы сырқат
күшейе түседі. Қорқынышты түстер маза ... ... ... атып ... ... ... ... көздеріне әртүрлі нәрселер елестейді, жындар
көрінеді. Олар өздерінің ... еріп ... ... ... ... ... аралап қаңғып жүреді. Ақыры бір атақты бақсыға ... ... ... ... ... соң ... бақсы өзінің батасын
береді.
Бақсышылықтың адамға ... ... ... өзге халықтардың
шамандық өмірінде де көптеп кездеседі. ... ... ... болу үшін ... келу ... Кәрі ... өлген соң олар өзара
ақылдасып, лайықты кісіні таңдайды. Түн ... ... ... «Біз ... ... әскері едік. Ол өлген соң саған ... ... ... дейді. Әлгі адам келісімін бермейтін болса, ауырып, жынданады
[41.124].
Көп ... ... ... ... ... ... дейін-ақ сырқатқа шалдығады. Мысалы саха Таппын-Уолға шамандық
25 жасында қонады. Бірақ оған дейін үш жыл ... ... ... ... есі ауып қала ... Кейде оны байлап тастайды [42.18].
Алтайлық болашақ қам Кәдімей ... бес ... ... ... ... және ... ... ауруды оған жындар жабыстырған
[43.25].
Бұлардың бәрінің ... ... бір ... түстініктерге тән
ортақ сенім жатқанын аңғару қиян емес. В.Н. ... «Чем ... ... Ужасны кошмары, которые отравляют жизь избарнника духов,т внушены
древней традицией, связаны с особенностями культуры человечества на ранних
этапах его ... (.....) ... ... ... ... ... цель: новичка «пересотворяют», делая новым человеком и ... ... ... ... Иначе говоря, своему смыслу «шаманская болезнь»
является посвящением избранника ... в ... ... ... ... ... ... жөнінде басқа да көзқарастар бар.
Айталық, бірталай зерртеушілер оны «мәнерик» ... ауру ... ... Бірақ бұл ауру Солтүстік сібір ... ... оның Орта Азия мен ... ... ... жоқ ... ... жөн. Алайда С.А. Токарев атап көрсеткен: «Шаман-ең алдымен
күйгелек, ұастамасы бар, ... ... ... ... ... қазақ бақсылыған қатыыс жоқ ... дей қою қиын ... ... ... ауруына бейім кісілерге қонады деген ұғымның халық
арасына кең ... да ... ... керек. Бірақ бақсының өзі есі ауысқан,
қояншықтарлды ол қалай емдемек? Қобыз тартып, сарын ... ... ... науқасты да, қарап отырғандарды да гипноздап тастау
«қояншық» бақсының қолынан ... ... ... ... аса ... ... ... ауытқау жиі кездесетіні жиі белгілі [46.46].
Жоғарыдағы пікірлердің қай –қайсында да негіз жоқ деп айта ... ... ... ...... ... алып ... шындыққа біртабан жақын
сияқты. Өйткені бақсы дегеніміз ... жай адам ... ... ... яки ... ... дүниесімен араласуға лайықталып, «қайта жасалған»
адам. Мұны ... ... ... ... сүндетке отырғызу да ......
ғұрып, яғни баланың ... ... ... ... ... айналуын
білдіретін әрекет (мұсылмандыққа қатысты бергі кезеңдегі түсінікті айтып
отырғанымыз жоқ). ... ... ... ... жағынан өте ауыр
тиеді. Бақсы атағын алу үшін жоғарыдағыдай ауыртпалықтарға олардың көнуі
тиіс ... ... әлгі ... ... жындар дүниесінің
өкілдері. Олар былайғы жұрттың көзіне шалынбайды., болашақ бақсыға ... ... ... бойы азап ... ... күш ... дайындық белгісі, жай адамнан ерекше қасиет иесіне ... яки ... ... ... кезеңі. Осынау аса қиян өтпелі
шақ, адамға тән ... ... ... ... ... дүниеге
бейімделудің шырғалаңды ауыр жолы бақсы сарынында:
Уай, уай айналайын құдайым,
Бір өзіңе жылайын.
Алды-артымды ... ... ... ... ... ... ... туған бауырдан
Тірідей мені айырылтып,
Көнбес бір іске көндіртіп,
Қу ағашқа төндіртіп,
Жаратқан ие неңді алдым?- деп суреттейді. Бақсылық ... ... оңай ... емес, еріксіз мойынсұнудан туған тер төгіс, қиын міндет,
ауыр жүк екендігі белгілі болады.
«Бақсылық ауруы» қай кезде ... ... ... Е.В. ... ... сөзінде:
Жүрегімде жабысып,
Он бір жаста табысып,- деген жолдар кездеседі. ... ... ... ... ... табылған.
Ұзын жолдың үстінде,
Тапа бір түсте жабысқан, дейді. Ә. ... ... ... ... ... ... табысты,-делінеді. Ал Меңдебай бақсы:
Жиырмабес жасымда
Тал түсте келіп жабысты
Айдалада бір лақ,- дейді. Қайып Айнабеков Бала бақсы ... ... ... ... ... Қалыбек деген ру бар. Сол Қалыбектен
бір нашар адамнан бір бала туады. Баласының түрі жаман. Көзі шапыраш. ... ... адам ... ... Тілі екі сөз, бір ... ... ... Жасы он төртке жетеді. Бұтында дамбал жоқ, үстінде кір тон. Жұрт
кем болып туған бір есалаң бала деп, ... қоя ... ... ... ... бақсыны таңдауы бала
күнінен, тіпті жөргектен-ақ басталуы мүмкін екенін байқаймыз. ... ... ... ... ... бір ... ... көрінеді. Ол-бақсылықтың
ауруы кезеңі. Кесімді мөлшері жоқ: бес жыл (Диваев), он жыл ... 14 жыл ... ... яки әртүрлі.
Алайда қазақ тұрмысында «ауруға» ұшырамай-ақ өз бетінше талап ... ... ... арқылы бақсылықты игеру жағдайлары да кездесетін
болған. Мұндай ... ... ... ... ... ... келіп,
өзін шәкіртікке алуды өтінеді. Егер ол қарсы болмаса, болашақ ... бір ... ... ... екінші жылы көмекші болады, үшінші ... ... ... ... қарт ... ... ... тырысады. Жаңа
бақсы өзін бақсылаймын деп жариялау үшін тәңірі иелерімен, жындар ... ... ... ... ... Жұр оны мына ... ... сақырлаған сары аязда жалаң бас, жалаң аяқ жүру, жалын ... ... ... ... жалау т.б. Мұндай қатерден аман-есен, зақым
көрмей өткен адамның жебеуші пірлері бар деп ... ... ... ... ... ... ... некен саяқ [39.10]. Бұдан
нені байқаймыз? Біріншіден, кез келген ... ... ... ... ... ... ... меңгеру үшін де соншалықты еңбектену, ... ... ... ... ... ауру ... ... қаумалап,
бақсылыққа итермелейтін кезең) дегеніміз де түптеп келген ... ... өту ... ... ... ... ... зарлы
сарынға берілу, жындарға арнап өлең айту, естен танып құлап қалу, ауыздан
көбік атып ... ... ... ... көріністер болашақ бақсылыққа
дайындывқ кезеңі ... лаж жоқ. ... ... ойыны кезінде бұл
процестер үнемі қайталанып отырған.
Жоғарыда айтып өтекеніміздей ... ... ... ... ... ерте ... ... талдардың қасына келіп, елдің
болашағын болжаған. Егер талдың бойынан өз-өзінен су ... ... ... адам ... көп ... деп жорамалдаған. Әсіресе жаңбыр болардың
алдында бойларынан ... ... көп су ... ... ... ол
«жылауық» атанған. Жылауық талдың осы қасиеті ... ... ұғым ... ортақ [24.128].
Ал қазақ фольклорисі Е. Тұрсынов ол ... ... ... ... ... тірілер дүниесін өлілер дүниесімен және жоғары ... екі жол бар. ... ... Оның ... жер ... ... орта ... бұтақтары жоғары дүниеде. Екінші ... ... ... ... ... төмен қарай ағады-мыс. Демек
бақсылардың өзені туралы ұғым ... діні ... ... ... ... тән, ... ... туралы түсінікпен және кейіннен пайда
болған бақсылар ағашы туралы ұғыммен байланысып келеді. «Бақсылар ... ... ... ... ұстанған халықтардың біразында, және әлем ағашы
туралы дүние жүзі елдерінің түсінігімен бірдей кездеседі»[48.71]. Сондықтан
шамандар көрермендердің көз ... қара күш ... ... деп ... ... ... ... бір саласы- күйшілік, аспабы-қобыз, ал
одан да бұрын-даңғыра, дабыл. Даңғыра, дабыл ... көк ... ... ... гун ... ... Сібір шамандығында даңғырадан өзге музыкалық
аспап мүлде қолданылмайды. Сахалар мен тубалар оны дүңгүр ... ... ... ... салттарды атқаруда даңғыраның ырыми функциялары
орасан зор ... ... ... даңғыра, дабылдан қашан қол үзе
бастағанын дәл айту қиян. Даңғыра XVIII ... ... ... негізгі аспабы бұл кезде қобызға айналып болғанға ұқсайды. П.
Палластың: «(...) бакша ... петь ... ... бить в ... ... ... кобиц называемой» [1.140]- дегеніндегі
«чародейный ... ... ... ... ... түсінікті.
Бергі уақыттағы қазақ бақсыларының бас аспабы, жан серігі ... ... ... атап ... [17.100]. Кейде қобызға
қолы жете алмаған бақсылар домбыраны да пайдаланған [40.99]. Сол ... да ... ... ... әр ... ... ... Даңғыра әдетте тұт ағашынан жонылып, ешкінің терісімен қапталатын
[35.12]. Оның ... ... ... ... жасалған сақина,
шығыршықтар ілінетін [25.119]. Қазақ бақсылары ойын кезінде дабыл аспабын
да пайдаланған [34.25]. Ол да тұт ... ... ... терісімен
қапталатын, шоқасы (колотушка) ырғайдан жасалатын [33.7.]
Енді Сібір даңғырасының ... және ... ... ... ... бұл ... ... сеанс басталғанда жындарға
хабар беріп, оларды жинау үшін қажет, екіншіден, ұрып ... ... ... арқылы аттың желісі, шайтандармен арадағы соғыс, ... ... ... ... ... жындарды қайтару сияқты
қимылдарға имитация жасалады; үшіншіден, даңғырадан шығатын дыбыстар ... ... ... ... ... ... ... теріден
қапталса, сол терісі пайдаланылған жануардың нышанын (символын)білдірген.
Бақсы оны мініп алып, басқа алыс ... ... үсті ... жер ... жасаған болады, өзен сулы жерлерге жеткен ... ... ... де атқарып жүре кетеді. Даңғыраның ішкі шанағына орналасқан
көлденең тұтқаны ... ... десе ... ... оның әр
жеріндегі салпыншақ оқ (жебе) деген. Сөйтіп, даңғыра ... ... ... ... қару-садаққа айналып шыға келеді,
Зиянкес жындардың зәресін алады [18.8].
Міне, осы сияқты функционалдық міндеттер қобыз бойында да бар. ... ... ... ... ... ... ... (дабылдікі
сияқты). Мұның мәнісі жын-шайтандар түйеден сескенеді ... ... ... Ойын ... ... бура ... барқыратыны да сондықтан. Ал
даңғыра шанағының ешкі терісімен қапталуының да өзіндік сыры бар. ... ... ... бар деп ... ... сол ... тағы да
алдымыздан шығады: бақсы өзіне сағынышты жындарымен еркін араласуы ... ... ... тиюі кәдік-ақ.
Қазақтың киелі саналатын аспабы қобыздың тағы бір ... атап ... жөн. Оның ... ... мен дыбысы киелі құс
аққуға да ұқсатылады. Аққудың «киелі» құс ... ... ... ... ... Мәселен, Сібірдегі түркі тектес халықтардың
шамандары қазақтардың бақсылары тәрізді ... ... ... ... ... ... терісін киіп, көрермендерін қимылсыз сиқырлап тастаймыз
деп иландырған. Сол ... ... ... ... да ... қана ... осы ... арқылы бақсылықты «әулиелік» деп
тануға мәжбүр еткен [49.16]. ... ... ... ... ... ... «жыны» бар екендіктерін көрермендерге мойындатқан
[36.93].
Монғолиялық ... ... ... аққу ... кеудеше
киген бақсылардың ойын көрсететіні, аққу киімді ... ... деп ... ... үшкір төбелі тымағы бар адамға бала ... аққу ... ... де ... ... ... ... ұғымда
аққудың терісінен киім киюге болмайды, солай десек те, ... ... ... тігілген ішігінің Мемлекеттік музейге
қойылуы, аққудың терісінен киім тігілгені дәлел. Біздіңше, оның ... ... ... ... ... көп ... болса
керек. Шоқанның жалғыз қарындасының үстіне аққу тонын қондыру арқылы, оған
жамандық жасамақ болған ... ... үрей ... ... ... [1.8.94]. Даңғыра (дүңгір, түңгүр) мініс ... ... ... қызметін атқарса, қобыз- аққу бақсыны алыс сапарларға алып ... ... ... жеріне жеткізеді. Бұл орайда да ол ... тұр. Оның ... ... ... ... ... де әлдеқайда бай
екендігі белгілі.
Бақсылардың қолдан тастамайтын тағы бір ... аса ... ... ... ... ... ... қуаырсындары тағылатын, төменгі
ұштығы үшкір темірмен қапталатын, сонымен ... оның бас ... ... ... ... ... ... тұрғыдан шоқаны ғана ауыстырып қоймайды, шаман киімдеріндегі
сылдырмақтар міндетін де өзіне алады.
Бақсының ... ... ... ... ... ... металл табақшаны айна ретінде пайдаланған. Шамандар оны ... ... ... жүрген [ 50.56]. Қазақ бақсылары айнаны қобыз
шанағының ішкі қапталына жан-жағын ... ... ... ... ... ... басты атрибуттар қазақ бақсыларындағы қобыз
бен асатаяққа ауысқаны аңғарылады. Бұлардың бәрі ... ... ... ... ... ... қанжар, қылыш, қамшы да
бақсының үнемі алып ... ... ... ... ... ... ... шамандары сияқты айнаны бөлек ұстайтын болған. Айна аспан
әлімінің көк ... ... ... Айна ... бақсы дүниеде болып
жатқанның бәрін көре алады, сол ... ... ... ауру ... бақсылары негізінен ерлер қауымынан болған. Бақсылық жеті
атаға дейін үзілмей даритын кезеңдері де ... ... ... ... ... ... ... балаға, одан немереге ауысады. Бақсылық ... ... ... ... салып барып қонуы да мүмкін. Жалпақ ... ... ... болады, одан Қызқұмар бақсы ... [51.55]. ... ... да, ана ... да ... ... ... Мәселен, Ұзақбай бақсының
үлкен әкесі мен шешесі бақсы ... [26.31]. ... ... ... ... олар ... бақсылық етуі мүмкін. Керей ішінде Қайса, Сәбден
деген немере ағайынды адамдар ... ... ... ... ... [ ... адамдардың қатар бақсылық құруы мүмкін. Айталық, Сүймен
бақсының әкесі мен ... ... ... ... Қазақтың әйел жынысты бақсысы «елті» деп аталғаны ... ... ... түсінік жазған Әлкей Марғұлан: «Елті-экстаз
немесе мастық қалып». Ол қазақтың ... болу ... ... шыққан дейді [2.123]. Л.Потаниннің зерттеуіне қарағанда, аталған
сөздің түбірі көнетүркілік-«ел». Оның түркі мағынасы бақсының ... ... [3.12 . ... ... ... өмір сүріп келген «елті» сөзі бірте-
бірте қолданудан шығып, ұмытыла бастаған. 1877 жылы ... ... ... өзін ... ... бата ... бақсы атандым,- дейді. Кейінгі Хадиша, Балабикелер де бақсы атанған
[52.127].
Гүндердің «ата қам» дегені бақсы ұғымындағы титул, ... ... ... қағанның мемлекет басқару тарапындағы көмекшісі дегенді білдірген,
яки, бақсылар қағаннан кейінгі аса ірі ... ... ... сол сияқты
«кам саиси елші-бақсы дегенді білдіреді» [43.3]. XYIII ғасырдан ... ... ... бақсысының бейнесі сол бұрынғы ірі ... ... ... ... ... олардың әлеуметтік ықпалы
мен қоғамдағы орны әлі де жоғары болатын. Сондықтан да ... ... елу ... ... ... ... ... реалдық сыпатынан гөрі образдық
астар басым екені түсінікті.
Қазақ бақсысының сыртқы ... ... ... көп ... Г.М. ... ... етуінше олар қысқа, ақ жолақты айрықша
көйлек киген. А. Левшин ... ... ... ... ... ... енді бірі қысқа ақ көйлек немесе әбден тозығы жеткен ... ... ... П. ... ... ... екі ... де бөзден тігілген ақ көйлек болған: етектерін түріп ... ... тағы да ... іш ... көрінеді. Қобыз тартып отырған бақсының
үстінде хиуа шапаны бар, ... оны ... ... И. ... ... сырқаттың және былайғы жұрттың көңілін аудару үшін әдейі
алба-жұлба көрінеді. И. Кастаньенің қортуынша, ... ... сырт ... ... ... ... ... олардың кейбірі оқаланған
немесе түрлі түсті бау тағылған штан киеді, белдігіне бәкі ... ... ... ... және ... жол ... ... әрі бақсылық кәсіпке
қатысты заттар салынған дорба іледі, бастарын ... ... ... ... түйе жүнді қызыл мауыты мен ... ... ... ... ... ... аса ... екінші қолында даңғыра, дабыл,
музыка аспабы салынған ... ... ... ... сахалардыкіндей, ... ... ... не таңданыс туғызатын киімдерімен ерекшеленбейді»,-
деген пікір 2-3 ғасырдан бергі өмірімізге тән күмансыз шындықты ... ... ... жатқан үйде ошақта жанып жатқан оттан ғана
көмескі сәуле шашырайтын. ... ... ... ... отқа ... ... ... темір заттар тасталып қыздырылатын.
Жын келгенде күркіреп,
Қызып тұрсын дайын деп,
Отқа темір салады,- деген өлең жолдарында да отқа темір салу ... ... ... ... ... бақсы ойынының қызған кезінде
қажет. Одан ... ... де ... ... ... ... алдында үйге байланған қара құс немесе тауық кіргізіледі де сырқаттың
сыртына тасталады. Кейде ... ... ... ... ... ... ... құшақтап отыруы керек. Кейде әлгі құстардың орнына ... ... ... бас ... не 5-10 қуыршақ алдырып, сырқатқа
ұстатқызады. Шүберектен түйілген 5-10 ... ... ... ... ... М. ... көрген бақсының қасында балта, ... және ... П. ... ойынын тамашалаған бақсының алдында екі үлкен пышақтан
басқа түк те болмаған т.с.с [14.129].
Аталған заттардың ... ... ... ... ... ... үркіту үшін, кейбірі (балта, қылыш, қанжар, кетпен, пышақ) әртүрлі
фокустар үшін, енді бірі (құстар, қуыршақтар, бас ... ... ... ... үшін ... әдетте өзінің сарынын әулие-әмбиелерге сыйынудан бастайтын. Ол
мына сияқты ... ... ... түмен бап,
Сіздерден медет тілеймін.
Сайрамдағы сансыз бап,
Отырарда отыз ... ... ... ... кішісі алаша қап,
Сіздерден медет тілеймін.
Қазығұрт ата, әулие,
Арғы жақта қыңырақ бар.
Бергі жақта Қарақ бар,
Сіздерден медет тілеймін.
Қарамұрт ата, ... ата, бек ... ата ... ... ата, ... ата, әулие,
Сіздерден медет тілеймін.
Тектұрмас ата, әулие,
Қарахан бабам қолдай гөр
Шілтен бабам қолдай гөр.
Айналайын атыңнан
Тілеуімді сұрай гөр,
Шайқы борық әулие,
Аруақты жиын жинаған.
Сайтан көрсе ... ... дәу ... ... ... ... әулие-әмбиелерінен ешкімді қалдырмай
түгел атап ақырында:
Жер жүзіндегі әулие,
Күн көзіндегі әулие,
Ал сыйындым сіздерге,
Жәрдем бергей біздерге,- деп бірақ түйеді. ... ... Алла және ... ... ... ... ... дейінгі пайғамбарлардың бәрі
аталады. «Мен оның сөзінен түк те ... ... ... бірақ
әртүрлі құдайлардың, әулиелердің, періштелердің ішінде Ысырайыл мен
Жебірейіл де ... ... ... ... болдым-ау деген кезде
сарынын аз-кем тоқтатып, отырғандарға: «Ля алла иль ... ... ... жоқ) ... дейді. Қатысушылар мұны бір ауыздан қайталады [14.5].
кейіндері жоғалып ... ... ... ... кейбірі ХІХ ғасырға
дейін сақталған. Көп халықтарда жауын, қар, жел шақыру ғұрыптарын бақсылар
орындаған. Қазақ арасында ... ... ... Жадагер атаған.
Бірақ олардың сиқырлы құралы жай тасы болса, басқылар тасқа емес, жындарға
сенген. Өткен ... ... ... ... Емібік Сарыбай деген
бақсының аты шыққан. Ол ... ... ... қалаған уақытында нөсер
жаңбырды селдетіп жіберетін. Оның ... ... ... ... ... беріп, боран соққызатын, құйын ... ... ... ... бақсылар ірі қоғамдық мерекелерді өткізудегі және
құрбандық шалудағы жетекшілік қызметінен де ... ... ... орны 19 ғасырдың соңына қарай тіптен тарыла түседі.
Оның бір себебі 1868 жылы қазақ даласын ... жаңа ... ... заң ... тиым салынуына, екіншіден, мұсылманшылықтың өршуінен
(молдалар жын шақыру шариғатқа қарсы келеді, сондықтан ... ... ... ... деп ... ... үшіншіден, қазақ даласына етек жая
бастаған орыс медицинасы да бақсылыққа өре тұра ... ... ... ... ... көп ... ... ішінде тазасы бар, мұсылман
жын, ... ... бар деп ... ... ... жынға сиынамыз деп,
барлық пайғамбар, ... ... ... ... ... ... ... негізі әлсіреп құлауға айналған соң, жаңа заман ағымына ... ... ... ... ... жасамақ болғаны. Мұны
бақсылықтың жоғалар ... ... кезі деп ... ... ... әлгі себептердің бірінен.
Қазақ бақсылығының кейінге дейін қаймағы бұзылмай сақталған негізгі
функциясы- емшілік.
Шамандық сенім бойынша адам екі түрлі жолмен ... ... ... ... ... ... ... Зиянкес тәннен жанды ұрлап алады.
Бақсылық емі де негізінен осы екі ... ... ... ... ... ... функциясы мынадай:
1. Тәннен зиянексті қуу.
1. Ұрланған жанды тәнге қайтару.
Қазақ деменологиясы мен шаманизміндегі адамға қас, ... ... ... жын, ... ... ... ... үббе, обыр, жезтырнақ, сөрел,
көнаяқ т.б. Бұлардың әрқайсысының өзіне тән қастандық жасау ... ... орай ... ... тәсілдері де алуан-алуан.
Халықтың түсінігінде жын-шайтандар өз бет – ... ... ... ... ... ... кесіртке, жылан, түлкі, мысық, ешкі т.б.
түрде елестеуі мүмкін. Қай ... енсе де олар ... ... И.А. ... ... мұндай түсініктің
сыры мына бір аңызға қатысты.
Адам ата мен Хауа ана адамның кімнен ... ... ... ... ана ... ... Адам ата ... сөзі растығын тексеру
үшін екеуі ұрықтарын бөлек-бөлек жинайды. Адам ата ... ... ал Хауа ана ... орап қояды. Белгілі уақыт өткен соң қараса:
құмыра ішінде адам ... ... ... ... арасында да бірдеңе
жыбырлайды. Бірақ ол адам емес, дию, жын, пері ... ... ... әйелге үйір келетіні де осыдан деп табылады [9.32]. Бұл аңызда
шамандық және ... ... қос ... ... өріліп, араласып кеткен.
Жын-шайтан бейнесі жалғыз Құдайға сенушілік діндерінде де елеулі орын
алады. Сондықтан да ... адам ... ... ... бейнесінің
айырмашалығын ажырата бермейді. Ал олармен бақсы ғана емес, ... ... ... ... ... көп ... кездеседі.
Сондықтан да С.А. Қасқабасов: «Казахи не видели ... ... ... и ... ... что ... обоих одинаковы-гадать,
колдовать, лечить и тд. » деп жазады. Молдалар да ... ... ... ... ... ... Бірақ олар бақсы сықылды еш уақытта
да қолын қобыз ұстап сарын ... ... ... да, ... ... ... ... құраннан алынған үзінділер. Сөйте тұра олар
мыңдаған жылдар бойы ата-баба салты ... ... ... кеткен шамандық
ғұрыптарды да еркін пайдаланған. ... ... ... ... кітап ашу немесе тыб дейтін [10.11]. Кітап ашу сеансының көрінісі
мынадай: «Ақсақалдардың ... ... ... үйде ... ... жатқан молданың өнерін тамашалауға мүмкіндік алдым. Науқас өте
ауыр жағдайда еді. ... ... оның ... ... ... ... Киіз үйдің ішінде молда, науқас және мен үшеуімізден бөтен ешкім
жоқ, себебі ... ... ... ... ... Қазақтарға сабақ
беретін мұғалім болған соң ғана құрметтеп маған әзер көнді. Науқастың
төсегінің тұсында ... май ... ... тұр, ... ... ... ... бешпентінің қалтасынан жұп-жұқа кітапшасын шығарып, жерге отырды: оны
ашып, ... деп ... ... Аз- кем уақыт өткен соң молда
табақтағы майға тақтаны салып тұтатады. Төсек маңы ... ... ... ... ... ... ... жалғастыра берді. Бір кезде ол
оқуын күтпеген жерден, кенеттен үзіп, науқасты бар ... ... ... ... ... ... ... қайта кірісті. Біраз оқып тағы үшкірді.
Осылай бір оқып, бір үшкіру беске ... Бұл ... ... ... ... Молда оқуын тоқтатып үшкіре жөнелгенде сырқаттың есеңгіреп қалатыны
байқалды. Ойда жоқта оқыс үшкіргенде адамның секем ... ... ... ... ... бітірген соң науқасты тыныш қалдырды да маған: «Мұны тез
арада емдей қою мүмкін емес, өйткені бірнеше ексапат жабысқан, кітабым ... ... ... тұр» ... Дүмшенің алдамшы қылығы жыныма тиіп-ақ
тұр. Алайда емнің әлі де жалғасатынын ескеріп, ... ... ... деп, ... ... ... зер ... кітап ашу сеансында бірнеше медік- магиялық әрекеттің
қатар қолданылғанын байқаймыз (оқу, үшкіру, мақта тұтатып, ... ... ... ... ... күні науқасты «қағу» аталатын ғұрып бойынша
қалай емдегенін де суреттеп ... [53.74]. ... ... ... де шамандық жоралар. Сөйтіп исламдық және шамандық салт миша араласып
кетеді. Молданың ... ... атап ... ... халқының қос дінділік
сипаты, дәлірек айтқанда, аралас дінге сенушілік қасиеті айқын көрінеді.
Ол: «(....) ... этой ... веры ... ... десе ... да өте дәл ... тұжырым екені әлгі мысалдан тағы байқалады.
Молдалардың тұмар ... ... ... ... өріп ... ... де сақтық шарасы ретінде ғасырлардан ғасырға ауысып келе жатқан
халқымыздың көне наным сенімдері бой көрсетеді. Десе де молдалардың ... ... ... ... да аз ... Мәселен көптеген
сырқат түрлерін олар ... ... ... науқастың басында отырып,
құранның «Ясин» тарауынан үзінділер оқитын, бедеу әйелдердің ... ... ... ... ... , кейде «жын қашқан» дейтін дұға
оқитын,т.б.
А.Левшин : ... ... ... ... ... қатар шақырады. Бұлардың бір- біріне кедергісі жоқ. ... ... ... ақы ... деген бір ғана тілек тұрады» ... ... ... ... ... емші ... ( ... молда,
т.б.) болуын тани алғаны десек , күдіктілігі – ... ... ... ... ... дегені еді. Күдік болатыны біріншіден, басқа
деректің барлығында дерлік науқасқа молданың емі шипа болмаған соң ... ... ... А. ... ... ... ... алды екен
деген сұрақтың тууы заңды ғой, ақыры оның да жауабын таптық.
1803-1804 жылдары орыстың С. Большой ... ... ... ( ... ... ) тұтқын болады, өзге жұрттын қайнаған ... ... ... ... ... ... тіліне еріксіз ден қояры белгілі.
С.Большой да бірер жылдың ішінде қазақ өмірімен жақсы таныс болып ... ... ... ... өте ... ... етіп жазып,
жариялайды. Дәрігер болғандықтан халық емшілігіне баса назар ... « ... ... ... тарауында ол былай дейді: «
бірде мені шемен болып ауырып, кіші дәретінің ... ... ... ... ... Науқасты қарап шыққан соң оған көмектесудің қиын
екенін және көмек көрсететіндей дәрі-дәрімегінің жоқ ... ... қоса ... да ... шақырылыпты, жанында көмектесушісі бар.
Бізден басқа тағы үш- төрт дін ... ... ахун ( ... үлкені) және
молдалар ( атағы ... ... ... ... ... ... ... жыбырлатып дұға оқи бастады, алдарындағы құмалақтарын бір қолға
өткізіп, шыныдағы суға үшкіріп ... ... ... ... ... ... да С.Большой естілігінің осы тұсы болса керек. А.Левшин оған
сілтеме жасамайды: бірақ ойында А.Большой естелігі ... мына ... « ... ... ... что она ( бақсының емі) не взирая на
всю его ... ... быть ... ... в ... от ... Оның «т.б. алдамшылар» деп ... С. ... ... ... мен ... ... ... болды. А.Левшин
жоғарыдағы пікірінде бірнеше дәлсіздік жіберіп алған:
1. Науқасқа молда ,т.б. ... ... орыс ... де қатар
шақырылғанын еске алмай отыр.
Орыс дәрігері және дін иелерімен ( ахун, молдалар) бірге науқасқа ... ... ... емес, дәрігерлер) екенінен жаңылысқан.
Қазақ ішінде бақсы , молда , дәрігермен қатар тағы бір емші типі болған.
Ол – ... ... ... ... болатын. Олар қолданатын басты ... : ... ... ... т.б. қазақтар тәуіптің мына
сияқты емдерін әсіресе сүйсініп қолданатын: ит тигенде- ... ... ... , ... –жабық болғанда –борсықтың майын , жөтел тигенде –
аққудың өтін, безгек қысқанда –безгелдектің жұмыртқасын , тіс ... ... ... ... ... кеңестер жазылған
«Табибнама» атты қолжазба жинаққа сүйенетін.[19.20] Аталған ем ... да ... ... ... біз ... арасында бірнеше емші типтерінің болғанын, олардың
әрқайсының өзіне тән емдеу тәсілдермен қатар бірінің емдік ... ... ... ... ... ... ... сыйынып, жынын
шақырып, сарын айтып қана ... ... ... ... яки ... ... ... жиі қолданатын. Тағы да сол М. Ястребов: « Вместе
с ...... ... ... ... к ... его ... с разными травами и кореньями » дейді.[55.309] ... ... ... ... айқын көрсетеді,яки қобыздың күйімен ғана
емес, дәрінің ... де ... ... діні ... ... оның ... ... өзгерістер
болған. Осыған байланысты ел арасында мынандай аңыз бар. Ұзақ ауырып төсек
тартып жатып қалған ... ... ... ... ... ... ауру
әйелдің қара көйлегін басындағы шәлісімен бірге 9 жолдың торабына апарып
тастады.Оны 3 күн ... ... ... соң ... ... апарып тастады.
Осындай әдіспен ауруды «көшіру» жол ... ... ... алуға
болмайтыны жайлы тиымдарды тудырған.[24.172]
Ислам діні туралы Н.Келімбетов былай дейді: « Көшпелі ... ... ... ... ... VII ғасырда-ақ басталғаны мәлім. Соған қарамастан
қазақ жерін мекен еткен тайпалар мен ... ... ... ... ... ... табиғат құбылыстарына сыйыну X-XIIғасырларда кеңінен орын
алып келуі, және халықтың едәуір бөлігі ... ... ... ... жерлеу исламға дейінгі ескі әдет-ғұрып бойынша жүргізіліп ... ... ... ... ... сыйынып, тас мүсіндерге табынатын
еді. « Кумандар немесе ... ... ... ... ... және астрология оқып-үйренуге бейім тұрады »,- деп ... ... ... Тағы бір араб ғалымы ибн әл-Асир: « Қыпшақтар ... ... әрі « күн ... келе жатқанда соған сыйынады»-деп жазды.[56.15]
Бірақ ... діні ... ... ... ... ... Сондықтан
бабаларымыздың күн мен айдың бейнелерін жасап , оған ... ... ... « ие ... риза етіп , ... деген рақымын түсіреміз
деген алғашқы аспани ұғымдары ұзақ уақыт сақталды. Күн шыққанда күнге сәлем
беретін ... ... ... ... жас бала ... құдай оған арнап бір шырақ жағады, егер
ол жарық ... сол ... ... ... ... көмескі болса өмірі
соқпақты болып келеді деуі, жұлдызшылардың да тым ... ... ... Оған Ә. ... ... өңірінен табылған, VI-VII ғасырда
жасалған тас ... ... ... « жұлдызшы абыз» екендігін дәлеледеуін
мысал етеміз. Бұл ... ... « ... ... ... С. ... : « ... талып жататын себебі, бақсының
ұғымынша, бақсының жаны мен тәнірінің жаны ... де, ... ... оны ... Бұл ... ... ... жатқанда болады. Бақсының есін
жиюы жақсылық құдайының жамандық құдайын жеңуі, осы кезде бақсының жаны
өзіне қайта ... ... ... ... ... жайлы М.С. Бутников
«Предметы шаманского культа в настоящее время собирать очень ... ... ... ... ... ... », - ... иесі дұға оқушыға қаншалықты ықыласты болса, соншалықты ... Бұл ... ... ... күтуші іштей күресуі арқылы қорғаныс
қабілетін арттырып, ауыртпалықты жеңіп шыға алатындығы ... ... ... Бақсы – балгерлер де негізінен осындай тәсілдерді қолданады.
Сол мақсатпен ... ... бір ... ... оқиды. Сондай
кісілердің жасаған ем-домына талай мәрте куә болғаным бар. ... ... 40-50 ... ... ... өткен Сыздық дейтін атамыз еді. Ол кісі
қырық бір құмалақ алып:
« Қой келді, қозы келді,
Дегеніңнің өзі келді.
Қайт, қайт енді , ... ... кезі ... үщит !»- деп, ... ... ... ... денедегі у шыққанша оқитын.
Беріректе өзімізден он- он бес жастай үлкен Мәтханов Керімхан деген ағамыз
өтті. Ол кісі де ... ... ... деп айта ... ... былай деп оқушы еді:
«Авто зо до,
Казандо,
Дарвандо,Мұса бан до,
Шекил бан до,
Бан до,
Қасқыр қан ... ... ғали ... ... ... ... мәтә шарам,
Дүбә зүрәм, зүбә дүрем,
Сүб-хақ Сүлейман,
Дәліп бірлан, күф-сүф, шық,
Үщиті» - дейтін.» ... діні ... ... ... ... ... типі үлкен роль
атқарады.
1. Бұрын-сонды өткен атақты хандардың, батырлардың, ... ... ... :
Уақ атасы ер Көкше,
Ерлігінің белгісі-
Садағына келген сан кісі,
Мылтығына келген мың кісі.
Сарыбай, Сарыш, Өтеулі,
Үш жүзге сексен ат.
Бәйгеге қосқан Көрпебай.
Арғын атасы ... ... ұлды ... ... Қабанбай,
Қу дауысты Қазыбек,
Қаракерей мұрында-Қандыбай,
Шақшақ ұлы Жәнібек,
Тобықтыда- Дөненбай,
Ішіндегі Доғалбай,
өте шықты заманында-Құнанбай,
Таздың арғы атасы ... ... ... өз ата-бабаларының аруағын шақыру.
2. Атақты бақсылардың аруағын шақыру.
Әулие әмбиелер мен аруаққа сыйыну ... ... ... кейде
араласып та кетеді. Бұлардың бәрі ( әулие- әмбиелер, ... ... ... (духи, покровители) жатады. Бір есте болатын нәрсе –«
әулие» деген ... ... ... жерінде бірдей еместігі
этнограф Ә. Төлеубаевтың бағалауынша, оңтүстік ... ... ... ... ... болса, батыс және шығыс жақтарда бұрынғы
өткен ... ... деп ... ... ... ... басым.[45.15]. Бақсы
сарындарына келсек, олар Қазақсанның қай ... ... ... ... ... ... Әрине, жергілікті ерекшеліктер болмай
қоймасы анық. Мәселен, жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... ... ... қатысты екені көрініп тұр.
Тұтастай алғанда ... ... ... ... ... ... гөрі белгілі-бір регионға, ру- тайпаға қатысты сыпатты, яки сол
өңірге тән баба-әулиелерге ... жағы ... ... да біз ... ... ... ... түрде ғана бөлеміз, жиынтық түрде ... атап ... ... жебеуші пірлері дейміз.
Пірлерге сыйыну рәсіміне бақсы сарындарының композициялық ... ... жөн. ... ... бақсы өзінің көмекші жиындарын ... ... ... тән ... ... ... Сондықтан
да бақсы жынды қалай болса солай емес, белгілі бір ... ... ... ... жындар шақырылуға тиіс. Бақсы сарынының бұл
бөлігіндегі ... ... ауру ... ... ... ... ... ақыл- кеңес құрады:
Ал шақырдым жын дағы,
Жынды қылған құдайым,
Кел бермен, жын мұңдары,
Сенімен кеңес құрайын,
Атаңның ауызын ұрайын.
Шақырайын көк қабан,
Басқан жері он ... ... шой ... ... ат ...... шарт ... шақырдым Темірқан,
Болжа деймін сендерге,
Ақ сөйлесем керек-ті,
Қара басты қабақтын,
Ал шақырдым Қараман,
Бұл ауруға не ... ... ... ... деп,
Өкпе менен бауырдан
Қай жерінен ауырған?
Қарашы онда тәңір ұрған,
Он екі түрлі Балқия,
Шақырайын Наркүміс,
Алма мойын ақ шұбар,
Әлгі менің ... қара ... бір ... ... уақта «жуан ішектерді бойлап ысқы үздіксіз жүгіреді, біртіндеп бақсының
дауысы құлақ жаратын ... ... ... ... « ... ... сөйлеме» дегенді қайта-қайта айтады, өйткені ол аурудың
диагнозын соған қарап қояды:
Қобыз алдым АЛЛА ... ... ... ... ... оңдайын.
Әділ бір енді сөйлесең,
Шақыруды қоймайын.
…Әділ сөйле ер Қабылан,
Ақмарал атты еріміз,
Әділ сөйлеп келіңіз.
Сырдың бойы сыр қақты,
Ашамайлы күн қақты,
Байқай сөйле аруақты,
Өтірік ... ... ... елге ... сені не етейін?
Әділ бір сөйле кел бері,
Байқап сөйле сен бері,
Өтірік енді сөйлесең,
Ал қараңды көрмейін,
Жөніңе түсіп жүрмеймін!
«Әділ сөйле», «байқап сөйле», ... ... ... бастырламата
үсті-үстіне қайталау арқылы ол біртіндеп аурудың сеніміне кіреді.
Бақсының:
Жын үлкені Ер ... ... кел ... ... жын, ойлан.
Басыңды баудай қағармын,
Қаныңды судай шашармын,-
Деген қаһарлы әмірін өз құлағымен естіп отырған сырқаттың жабыраңқы көңілі
, ... ... ... шексіз күшіне иланбасқа шарасы қалмайды. Сөйтіп
шамандық ... ... ... – ақ дерт ... ... ... ... « Арасында,- дейді Құдабай Қостанайұлы,- бақсы ауыр-
ауыр күрсінеді. Қобыз үні бірте-бірте тыныштала берді. Міне, ... ... ... ол селк ете ... ... ... ... Қобыз шанағына
ілінген сылдырмақтар сыңғыр қақты. Бақсы сол сылдыр-сылдыр,
сыңғыр-сыңғыр үнге ... ... ... ... бір ... бір жұмып, бет-
аузын қисандатады. Осы күйде ол бірнеше минут отырды. ... ... бұл ... ... ... ... жындардан жөн сұрап
жатыр».[14.203]
Сылдырмақтардың сылдыр ... ... ... ербеңдеуі мен бет- ауызының
қисаюы жындардың келгенінен хабар береді. Шамасы ол былай деп жатса керек :
Жеңсіз берен ... ... ... ... ... ... кекілді,
Айдаһардай айды Орақ,
Айбалталы қанды Орақ,
Қайдан келдің жауды орап?
Жауланбай-ақ келініз,
Мына ауруды көріңіз.
Етер бұған ем ... ... дем ... жан ... ... толғаңыз.
« Ол өзімен-өзі арпалысып, шыр айналып, ... ... ... ... Тері ... ағып , ауызынан көбік атты.
Қобызын тастай беріп ... атып ... ... Басын сілкіледі. Ащы
дауыспен айқай салды. Біресе бері кел дегендей қол ... ... ... ... қол сілтейді. Ақырында бар күшінен айырылып, өңі қуарып, қан
тамырлары, білеуленіп, кілем ... ... ... ... жан ... да өлген адамдай үнсіз қалды. Бірнеше минуттан соң басын көтеріп,
қайда отырмын дегендей жан-жағына қарады; ... ... , ... ... ... сүйене отырып, болжай бастады».[18.25]
Бақсының сырт көзге мүлдем жат, ... ... ... ... арпалысып , шыр айналып, керіліп-созылып, ...... ... ... ... бар. Олар ... ... бақсының
бойын қыса бастағанын білдіретін пантонималар.Ал экстаз дәрежесіне жеткенде
бақсының ауызынан ақ ... ... ... ...... әлеміне баруын, сонда
болуын білдіреді.Тұрып есін жиған соң, ... ол ... ... не ... ... әңгімелейді, сырқаттың не себепті ауырғанын , қаншаға созылатынын,
не дауа болатынын айтады.
Осымен бақсы ойынының бір болімі ... ... ... ... басталады. Бақсы емі жоғарыдағы болжам нәтижесіне тікелей
байланысты: не ол дәрі – ... ... не әр ... магиялық
шараларды қолданады, не сиқырлы сарынын әрі ... ... ... ... жындарын шақырады.
Енді XIX ғасырдың ортасы мен ... ... ... ... ... танысалық: « Бақсы ауруға ... ... ... өлең айтады, жабайы дауыспен ... ... ... атып ... мағынасыз сөздер айтады, ... ... алып ... ... сырқатты жалап, қан шыққанша тістеп, көзіне түкіреді,
пышақ ... оны ... ... ... бас ... ... емге ... қалай ғана шыдайды екен! »[51.17] Сырқат жатқан үйге от ... ... өз ... ... Ол екі ... екі қолын таянып , екі аяғына
кезек-кезек салмақ салады, біресе бұраңдайды, біресе секіреді, қайдағы бір
қоқан-лоққы, ... ... ... ... сырқаттың үстінен қамшы
сілтеп, бірте-бірте экстаз дәрежесіне жетеді, тағылық билер ... ... ... ары- бері ... ... ... аунатып, оның
үстінен аң сияқты ырылдайды , ... ... ... ... ... ... ... жындары да көп, әрі әлеуетті.
Мәселен атақты Қойлыбай бақсының жындары үш күрең қалың ... ... ғана ... тұратын қолды Нәдір Шолақ , жындарды – Көкаман,
шайтандарды- Ер Шойлан басқарса ... ... ... қолы ... өтіп ... Бір ұрыста Нәдір Шолақ албастыларды быт-шыт етіп,
патшасын Қойлыбайға байлап- ... ... ... Қойлыбай оны қызметке
алып, албастылардың басшысы етіп қояды.[2.215] Сөйтіп оған бағынышты жындар
саны өсе ... ... ... ... ... екі ... лагерьден тұрады: мейірімді
жындар( добрые духи ) және зиянкес ... ( злые духи ). ... ... ... ... Жалпы аты солай болғанымен, олардың
өзі іштей жіктелетінін ( пері, жын, ... ... ... ... Бақсы сарындарында жын қатарында пері де, ... да ... ... ... ... жеке-жеке мән беретін. Қорғанбай
бақсының:
Өтірік басқа –шын басқа,
Шайтан басқа - жын ... ... - жын ... ... бір ... деуі де сондықтан.
Қайсыбір жын аты ана бақсының да сарынында жолығады. Десе де негізінен әр
бақсының өзіне ғана ... ... ғана ... жындары болады. Айталық
бір бақсінікі Қорабай атты жын, екіншісінікі ... ... ... ... т.б. әр ... ... тән қызметі болады. Сүйменбай
бақсының бас жыны Есдәулет аталған. Бақсы оны өте ... ... ... ... есі ... бас ... ... кеселін қуатын
көрінеді. Ер Көбен – екінші жыны. Ол бірнеше минөт ішінде жүздеген, ... ... ... ... Ер ... дүниедегінің бәрін болжап, әрін
біліп отырады. Ол ... атқа ... ... ... ... ... Ол ... сықылды есі ауысқандарға көмекке келген. Көзмамбет- долы ... ... де асып ... бірақ оның ақылы Есдәулетке жетпейді.
Көзмамбет көк күймеге отырып , бес ... ... ... Оның 30 ... бар. Бесіншісі- Телқоңыр, әйел жынысты – жын. ... ... аты жоқ. Жасы ... Оған тон ... үшін 90 ... ... Кемпірдің бір еріні жерде, бір еріні көкте салақтайды, көзі-
кішкентай, жағы суалып, ішіне кіріп кеткен. Ол суық ... , ... ... құсық қыса беретіндерді емдейді. Кержылан – ... ... ... келеді: ұзындығы он құлаш, көлденеңі –бес құлаш,
ауыздан не ... ... ... ... ... қуып ... ... жабысқан кезде Сүйменбай : « Кереге бойлы Кержылан, Босаға
бойлы боз жылан! Айда тарт!» деп айғайлайды. Сүйменбайдың бұлардан басқа ... ... ... ... ... ... апат, Қырғы т.б.Дүйсенбі
бақсының басты жындары : ... ... ... ... ... Сары орыс т.б.Досмырзанікі- Сарықыз, Аялбергендікі-
Қарамес, Балықбектікі- Ер ... ... ... қарай жындарын кезек-кезегімен шақырады:
Ақтұйғыным , бопам-ай
Томаған сенің күмістен,
Аяқ бауын жібектен
Екі де бірдей ... ... ... ... ... ... , Сары құс!
Жеген жемін бәрін құс!
Темір қанат Қара құс,
Сексен сегіз құмарлым,
Тоқсан тоғыз тұмарлым!
Сол иығың сәукелем,
Оң ... ... да ... ат ... ... шарт ... найза түйіскен.
Айқайлап жауға тиіскен,
Екі бірдей торы атым,
Құйысқанды Құла ... ... ... ... ... қолы ... қолы бар,
Өзі бір ерке болмаса,
Бой бермейтін жануар!
Балаң шудаң былқылдап,
Азу бір тісің ... ... ... қарт ... ... жақындап.
Әрқайсысына мақтаулы сөз, әсірелеу теңеу табуға тырысады. ... ... ... ... ... ... ... дабыл қағады, асатаяқпен жерді
ұрады. Басының ащы ... ... ... ... сыңғыр қосылып, азан-қазан
болады. әне, жындар да мұны естіді, суыт хабар жеткен соң, бес ... ... қызу ... ... ... ... ... жетпеген
алыс жерлерге шабарға ат, хабарға ... ... ... ... ... қай –қайсысы да жолға шығуы керек. Бірақ олардың ішінде
де елгезегі, еріншегі бар. Сондықтан бақсы ... ... сені ... едің шала мас.
Қанша жұрт қарап тұрғанда,
Кешіккенің жарамас.,-деп қаттырақ ескертеді. әне, қан майданға
жиылған жындардың қарасы да ... Осы сәт ... ... былай суреттеледі:
Қарағай қобыз алған сау,
Оңды- солды шалған соң,
Мұнарланып шаң шықты
Шаң астынан қарасам,
Тоқсан ... ту ... ... ... ... қол шықты.
Қол ішіне қарасам,
Сансыз әскер жын шықты.
Мекке, Мысыр жайлаған,
Қолдың басы Көгаман,
Нөкерлерімен сол шықты.
Талай ... ... ... ... басы ... ту сол шықты.
Қытайдың жерін ұстаған,
Әскер қойып, қыстаған,
Жылдық жолды түсте алған,
Темір Шойын ер шықты,
Жетемін деп жындар ынтықты.
Сырдың бойын ... бие ... баба ... ... ... мен ... екі ... ту ұстап,
Сексен мыңдай бел ұстап,Тамаса мен сол шықты,
Еділ, Жайық екі су,
Күнбатыстан шықты бу.
Кереметтей көп перім,
Келе жатыр қырық ту,
Дүние ... шаң ... ... ... ... алғам деп,
Перімен жындар таласты.
Ал байлаңдар, алыңдар
Дертке дауа салыңдар.
Көгаман, Жоламан, Темір Шойын, ... ... ... ... ... ... қолдан көтерілген шаңнан-ақ дерт иесінің шошынуы кәдік. Мұнда
сансыз әскер жынның жалпы суреті ... ... ... келе ... алты ... жеті ... ... көз,
Жын келеді алақтап,
Қызыл тілі салақтап,- ... ... ... ... ... Бақсы
жындарының түр түсін, ісін, қылығын ... ... ... ... тапсырма береді, жұмыс белгілейді:
Жын үлкені дәу перім,
Жын ішінде бір серім,
Ұзындығы тоқсан қар,
Көлденеңі сексен қар,
Жалғыз көзді бермен кел.
Талай жерге еттің ... ... ... бар.
Бас-аяғың ашыл де,
Дауасын дерттің ойлаңдар,
Ортаға алып қамаңдар,
Дерт иесін байлаңдар,
Жасырынып қалмасын.
Іздеп, тінтіп, қараңдар!-деп бұйырады немесе:
Жоғарғы ерні көк ... ерні жер ... ... Қарабай,
Тас бұршақтай ойнаған,
Найзағайдай қайнаған,
Дертін ұстап байлаған,
Маған шаппа, дертке шап,
Дауа болар емін тап,- деп сарнайды. Қайсібір жындары ... ... басы ... ... ... деп ... қуанады.
Жын да болса сырмасым-ай,
Өзімнің сырлас болған мұңдасым-ай
Келдің бе аман-есен.
Толықсып құрдасым-ай, деп тебіренеді. Оларға:
Бұл ... ... ... ... ... немесе:
Көзің салшы ауруға
Дауасы мұның бар ма екен?-деп өтініш етеді.
Дауысың бір жетсе айғайла,
Көзің жетсе қол бұлға,- деп немесе:
Дерт ... ... ... ... деп ... ... Міне, өстіп, бақсы бір жыннан
соң бір жынын шақыра береді, әр жыны ... ... ... лайықты қимыл-
қозғалыстар жасайды. Кейде отырған орнында тыным ... ... сен де ... ... ... ... ... Бақсының ойнына қатысушыларға, әрине, жындар
көрінбейді, бірақ бақсының сөзі мен қимылын баққан адамға қай ... ... ... ... олардың не істеп не қойғаны ап-анық ... ... ... «Ер ... Ер ... деп ... салды.
Шақырайын Көбенім,
Ілме қара имегім.
Көзіңді сал Көбен-ау,
Мына бір тұрған ауруға,
Бөтен емес өз ... ... ... ... ойын сал!
«Қобыз үні үзіліп, «тек-гау» деген аса қорқынышты дыбыс ... ... ... Ер ... ... ... жын ұрғандай атып тұрады. Қобызын
тастай салып, қолына ... ... ... ... шыр ... Ер ... оған ... бермейді. Қамшы қаттырақ сілтенеді. Бақсы
өзін-өзі сабап ... жоқ. Ер ... ... ... ... ... ... деп тепсінеді:
Жынның басы Досыбай,
Жын шақырдым осындай,
Жын, әулие келе ме,
Бір- біріне қосылмай.
Дауысым саған не болды?
Төбеге ... төрт ... ... ... атым.
Үйде де бар он қожам,
Қырда да бар қырық қожам,
Әсіресе жас ... ... мыс ... ... Кел ... Толпылар келгенде бақсы аузына, кеудесіне қанжар сұғады. Қараман,
Қарасақал, ... ... ... жиналғанда ол қыздырылған кетпенді
жалаң аяғымен басып, жанып тұрған пілтені аузына салады. ... ... ... бас салады. Өзін-өзі соғады. Сосын ауру адамды немесе
отырғандардың бірін етбетінен ... ... ... ... ... айатуынша, бақсының ұрғаны денеге өтпейтін көрінеді, себебі
оны жындар ұстап қалады [14.13].
Кейбір бақсылардың көмекші жындары ... ... ... ... ... бөлініп,
Қызып тұрған темірді.
Тіліменен жалайды.
«дақ салма» деп айтқын деп,
аурып жатқан кісін,
Бауырдақты қамшымен
Тарсылдатып сабайды.
Бақсы сонда ашынып,
Қанын тартып ішіне,
Түсін ... ... ... ... ... ... бура келді деп,
Бүкең-бүкең желеді.
Тамақ бер деп жантайып,
Тізесін бүгіп шегеді.
Дайындалған шөбі бар,
«Мінеки» деп жолдасы,
Құрмет етіп ... сала ... ... ... ... деп ... ... тісін қайрайды,
Қарабура шыбынып,
Аузынан көбік қайнайды,
Екі көзі жалтырап.
Үйдің ішін бүлдіріп,
Бура болып аунайды.
Ал енді бір бақсылар Жирентай жыны ... ат ... ... ... жыны келгенде – жолбарыстаай шабынады, бір әйелді бас салып,
күрілдеп тағы ... ... жыны ... елге ... ... жалақтап
тілі пысқырып, отта жатқан темірді азу тісіне басады, үй ішінде жау ... ... ... ... үйдің ішін қарайды,
Ауырып жатқан кісіні тіліменен жалайды, құйрығым деп белбеуді ширатып алып
қолына, ... ... ... ... ... деп , пышақтың жүзін
жалайды; Алып Қара келді деп, ... ... ... «дақ ... деп ... ... ... Айдаушы қара келгенде: белінге арқан байлайды,
құшырланып, шабынып, ауруды ... бір ... ... ... жыны ... балғаменен көкірегін ұрады,
аузына қызыл шоқ салады; Жылқысы келгенде: тақыр жерде ащы шөп ... ... ... дәретке ұмтылады; Жағалтай келгенде: ауру
адамдай дерт қарайды, ішінен кіріп, сыртынан ... дер ... ... ... ... ... ... қайда кеткенін айтады, қуаты
торғайдай-ақ болады, оның артына Көкайылды қуады, шамасы келсе алып ... алып ... ... үйде ... ... ашуын жаман шақырады, -сонан
дерт жазылып кетеді ... ... ... бір ауруды алғышым,-деп немесе;
Әлгі менің жарғышым,
Іштегі дертті алғышым.
Мен шақырдым сіздерді
Келші де ... ... деп ... атты ... ... Ол келгенде
бақсы қолын жан-жағына сермейді. Қайа жағына сілтесе де одан 5-10 қадам
жердегі ... бәрі ... ... қаққа бөлінеді. Үйдің киіз
туырлығы ма, топырақ дуалма ... ... ... ... ісі ... ... бақсы біресе атып тұрады, біресе отырады; ... ... ... ... ... бар күші ... ... ұрады.
Қысқасы, желігіп, нақұрыстық қылықтар жасайды. Сосын әбден әлсіреген соң
талып қалады. ... ... атып ... ... атқа міне сала ұшы ... ... шабады. Бес минуттай талып жатқан соң ... ... ... ... ... мағынсыз тағы кейіппен жан-жағына қарайды.
Көкірегін ... ... ... ... ... сұғып, қанжардың үңгісін
денесіне түгел бойлатады. Оны өңешінің ішінде бұрап, біраздан соң суырып
алады. Қатты ... ... ... көбік түкіреді. Бұл кезде ойынға
қатысушылар сырқатпен бірге: «хай, ой-бой-ой, ... хай, хай» ... ... ... бас ... ... ... да, қолын көлденең ұстап тік
көтереді, сосын айналдырып-айналдырып, жерге тастап жібереді. Әйелдің қатты
құлағаны сонша есінен танып қалады. Бақсы әртүрлі ... ... ... зиянкесті қууда. Бағанағы өзінің өңешіне тыққан қанжарды енді ол
әйелдің кеудесіне сұқты. Суырып алып жүрек тұсына ... ... ... ... да ... тастады. Арқан алып орта тұсына өзін орады.
Үйге бір топ төлеңгіт кірді, оншақтысы ... ... ... екі ... бастады. Бақсы алдымен қисаңдады, сосын секірді. Бір уақытта беті
көгеріп, көзінің қан тамырлары білеуленіп кетті. ... ... ... ... ... ... да қуылды. Бақсы есін жиып, қайтадан қобызын
тартып сарнай бастады. Бес ... соң ... ... ... ауру әйелді
аяғымен түртіп, «кете бер» деп бұйырды. Ол тез тұрды да жөніне ... ... ойын да ... Сырқат жазылды. Әбден қалжыраған бақсы үй
иесінің шақыруымен дастарханға келіп ... ... ет ... ... ... ... азабын ұмытып та кетті. Бейшара адамзат .....»[55.309].
Мұндағы бір отырып, бір тұрудың, ... ... ... ... ... ... Ол ... әрекеттер білгілі бір жындардың бақсыны
құсуына (бақсы құдіретті күш иесіне айналу үшін шақырылған ... ... ... ... ... ... екенімен жоғарыда
танысқанбыз. Дегенмен қанжар (қылыш, пышақ) сұғу әрекетінің себебін тағы да
айқындай түсейік. Бақсы әрқашан да ... ... ... ... ... жын бойыма қонды дегені. Оның дәлелі-сұғылған қанжардың денеге
түк әсер ... ... ... ... көмекші жынды оған
аудардым, яки сырқатқа дарыттым ... ... ... ... ... әсер ... (қамшымен сабағанда жын ұстап қалу себепті оның денеге әсері
жоқтығы мысалымен салыстырыңыз). «Бірде, дейді Императорлық ... мүше ... С. ... - бақсы ояздың көз алдында аузына
пышақ сұқты, оның ұшы желкесінен шыққаны ... ... аз ... ... ... ... (орыстар) әсіресе, әйелдер жағы қорыққандарынан
зәрелері ұшып тұра қашты. Ояз 15 сом ақша ... ... деп ... ... кері ... алды [19.3]. «Бақсы пышақты мойнына ғана
тықпайды, бір ... ... ... ... екінші бүйірінен шығарады.
Пышақ қарнынан өтіп бара жатқанда жындарына ... ... бұл ... ... ... ... ... бір бүйірден екінші бүйірге
өткізуотырған күйде кейде жейде ішінде жасалады (шын мәнісінде пышақ ішке
кірмейтін болу ... ... ... ... іш ... қатпарланады,
шамасы пышақ сол қатпар арасынан өтеді)» [39.111],-деп жорамалдаайды ... ... сене ... бір ... ... болғанда да денеге
қанжар (пышақ, қылыш) сұғудың фокус екендігінде дау жоқ. Кез ... ... ... бұл ... техникалық сыры неде- ол, әрине, басқа мәселе.
Саха бақсылары ішке қанжар сұғу түгілі өз басын өзі ... ... ... тоұратын немесе жанына қоятын [3.209]. Бақсы қобызын ешбір сүйеусіз
тік тұрғызып қояды ... ... ... бұған көнбеуге тиіс),
ыңыршақтарды бір-біріне соғыстырып, арасынан от тұтандырады, үйдің ішіне су
қаптатып жібереді. Сол сияқты ... ... ұшып ... ... қобызын қосатындығы жөніндегі аңыздар да көп-ақ [64.20].
Бақсының негізгі психотерапиялық әдісі гипноз (сендіру, ұйыту) болса,
әлгідей фокустар бақсының ... ... ... түсу үшін ... ... ... неғұрлым дарынды болған сайын оның гипноздық
әрекеттерінің де ... ... ... ... ... жын шақыруы
кезінде сырқат та, көрермендер де біртіндеп трансқа түседі. Ұйытушы- әрине,
бақсы. Жұрттың ... ... ... ... ... ол ... ... айналады. Отырғандар бақсы не айтса, соны істейді, не қимыл
көрсетсе соны қайталайды. Бақсымен ... ... ... ... ... да қосылып кетеді. Бақсының ойыны мен сарыны әсіресе науқасқа қатты
әсер етеді.
Үшкіру. Бұл рәсім күн ұясына енер ... ... ... ... ... ... ... ағытып, бетін оңтүстік жаққа бұрып
отыруы керек. Үшкіруші аузына суық су толтырып, онымен ... үш ... ... жені ... ... Бұл емді ұшықтау деп те ... ол ... ... ... ... ... ... ұшынған деп бас ауыратын, жүрек айнытатын, ыстық көтеретін
кез келген жеңіл – ... ... ... Ұшыну көбінше, қазақ
түсінігінше тамақтан болады. М. ... ... ... ... ... деп ... [58.54].
Қағу. Бұл рәсім қағынды деп ... ауру ... ... Ол ... ... ... жаңа ғана бауыздалған малдың
(қой, ешкі) өкпесін ... қоса жан ... ... суырып алатын да
алдымен сырқаттың аурулы мүшесін, ... ... ... екі ... ... ... ... сырқатты үш рет айналып ... ... ... ... ... ... отырады [37.8].
Дәл осындай көшіру жорасын Маңғыстау қазатыра арасынан Р. ... ... Оның ... бас ... ... мен иттікі) және
қуыршақтырдың суреті беріліп, олардың орналасу тәртібі айқын көрсетілген.
Автордың сипаттауы бойынша, бас ... ... ... әртүрлі белгілер
жүргізілген. Бақсылар әлгідей сүйектерді даңғыл жолға тастайды. Содан соң
ескі шүберектерді ... ... ... ... ... ... Екі ... ит (иттің бас сүйектері) қосылған ат (жылқының бас
сүйегі) оларды ала ... ... ... қаша жел қағып, жауын шайып,
таптап, шаңға айналғанша жолда ... ... ... жуымайды,
анадайдан айналып өтеді [15.16].
VYIII ғсырда әлгідей сүйектері тасталған ... ... ... ... ... ... әдет болған. Қан төгу астарында жындарға дәм
беру рәсімі жатса керек.
Бақсылар кейде тірі мал, аң, құс ... да ... ... ... өлі құс, ... т.б. ... де пайдалана беретін. Мәселен, бір
куәгер былай деп жазады: «Топырақ пен құм ... ... екі шыны ... ... ... ... өлі қарға, қауын және асқабақ жатыр. Май
шам жағылып, жұрт сыртқа шыға бстады. Арт жақтарын ала ... ... ... ... өлі қарға. Содан соң қауынды, асқабақты әркімдер кезек-
кезегімен алып шықты. Үйден шыққандар қатты шу ... ... ... лақтырып, қайтадан үйге кіруде. Бұл уақытта сырқат шалқалаған күйі
өз орнында жатты» [54.5].
Кейде бақсылар:
Бисмилла ... ... ... Қожадан.
Тақ Сүлеймен демімен,
Ұлықпа әкім еліменен,
Суыр қазығыңды, желіңді үз.
Мін атыңа күре үз.
Жайлауыңа жар салдым,
Қыстауыңа қар ... ... ... ... екі омыртқа,
Қырық екі қабырға.
Қоймай жүріп саралы.
Төбенің басын айналған,
Шошқаның санын байлаған.
Түймелі шекпен кигендер,
Түрегеліп тұрып сигендер,
Адамға залал қылмаңдар.
Тақ ... ... ... деп дерт ... де кенеттен науқастың бетіне
түкіретін немесе қатты ... ... ... ... ғұрыптық әрекеттері
жалғыз қазаққа ғана емес, өзге жұрттарға да кеңінен мәлім магиялық рәсім
екенін айтуымыз ... ... де, ... де мағынасы тым қарапайым-
кеселді қадалған жерінен үркітіп жіберу ия болмаса көшіру.
Міне, көшіру жорасының ... ... ... көріністері
осындай. Оның түрлерін түгел түгендеп шығуға еңбек көлемі көтермейтіндіктен
осымен тоқтасақ дейміз.
Бақсылардың ойын үстінде көп қолданатын тағы бір ... ем ... ... ... ... басым жылқыны тауып, сырқатпен жүздестіру
т.б. [29.7].
Қазақ бақсыларында «ұрланған жанды орнына қайтару» тәсілі арқылы емдеу
сирек ... Ол ... ... ... ... Шаманистік сенім
бойынша, албасты, екіқабат әйелдің жанын (өкпе түрінде) ұрлап алады да суға
тастайды. Сол кезде әйел өлуі ... ... ... осыны болдырмас үшін
күреседі. Сондай бір бақсы сарынын өткен ғасырда М. Миропие ... ... ... Ей, ... ... ... ... барыңыздар
Бұл қатынды өлтірме,
Бұған зиян келтірме,
Қатыны мұның біреу-ақ.
Өзеленіп қоймайсың.
Жалғыз көзді сен бейбақ,
Тілімді менің алмасаң,
Мекенге жылдам ... ... ... ... көп ... ... кетпесең.
Көзімнен менің зытпасаң.
Үйтермін сенің шашыңды,
Кесермін залым басыңды.
Қой өкпесі сендерге жарамай ... ... ... санамай ма?
Өкпені алып жайыңа сен кетпесең,
Мен дағы тек тұрмаспын қарап жайға.
Қынаптан қылыш алармын,
Күркіреген көп ... ... ... ... жарармын!
Бақсы зиянкестерді аруақпенен, дәулерменен қорқытады, шашыңды үйтемін,
басыңды кесемін деп шошынтады, яки мұнда да дерт ... қу ... ... байқалады. Бірақ аңдап қарасақ, бақсы зиянкесті қорқытып қана тұрған
жоқ. әйелдің өкпесін қой ... ... ... жалғыз қатынын
қайтесің, зиян келтірме, өлтірме деп ... де ... тұр. ... ... емдік тәсіл «ұрланған жанды (өкпені) орнына қайтару» болып шығады.
В.Г. Богораз-Тан бұл тәсілді «дерт қууға» ... ... беп ... Ол ойының жаны бар сияқты. ... ... ... ... ... сібір шаманизмінде алғашқы тәсіл басым. Қазақ бақсылығында
«дерт иесін қуу» ... орын ... ... ... ... «дерт қуу»
тәсілі Америкаға, «ұрланған ... ... ... тәсілі Евразияға көбірек
тән деген пікірдің дәл еместіге де ... ... ... ... ... кезіндегі жын шақыры жорасы мен жын
шақыруыға жалғаса жүретін кейбір магиялық ем рәсімдерін ... ... ... ... ... ... соңғы бөліміне аз-кем
тоқталалық. Оны жын қайтару деп ... ... жын ... алдында «саф
болды» дейтін. Бұл- көмекші ... мен ... ... ... ... дегені. Сондан соң бақсы қобызын тағы да күңірентіп, жын ... ... Онда ... дейтін:
Айналайын дәулерім,
Айналайын беклерім.
Бәрекелді дәулерім,
Бәрекелді беклерім.
Айдашы, Қара айдап ... ... ... ... ... ... ... қайт.
Үлкен-кіші аға бар.
Бесікте жатқан бала бар.
Жан жағыңа бармай қайт.
Түндігі ашық бейбақ бар,
Назар көзін салмай қайт,
Әскеріңді аралап,
Жаралы бір ... ... алып ... ... ... ... сезімі бар, ауыр ұрыстан соңғы майдан
картинасы бар, және де ... ... ... ... де ... ... бақсы:
Қайтыңыз әскерлерім енді бізден....
Азулыға екі елі,
Қашқан қоян шекелі.
Шұбарым келсе дүрсілдеп,
Әулиедей көрсем деп,
Әлгі менің шұбарым
Мойындағы тұмарым
Мен шақырсам ... ... жау бар ... қоймасын бұларды.
Алдына сол қарауыл,
Артына сол шыңдауыл
Алды-артына қарай бар,
Дерт баққаным осы ауыл,- деп ... ... әрең ... ... ... қожамның бес ұлы,
Ер қожамның үш ұлы,
Алға келдің бас ұрып,
Қайратыңды асырып,
Алдымдағы миманның,
Үстінен дерт қашырып,
Дауа салдың ... бол жын ... ... жиғанға,
Мұнан қоймай хабар айт,
Ертеңгі күн қалмасын,
Келуінен танбасын,
Тоқсан ... ... деп өзі де разы ... ... да ... ... ... беретін. Сөйтіп жындарын түгелдей ... ... ... ... ... ... ... бақсы сарыны
либретто қызметін атқарады, яки сала-сала, тарам-тарам сюжеттік оқиғалардан
тұратын күрделі лиро-эпикалық шығарма болып табылады. Ғұрыптық әрекеттердің
орналасу ... ... ... ... ... ... ... тұратын болып шықты:
І. Пірлерге сыйыну- бақсы сарындарының кіріспе бөлімі; екі саладан
тұрады: әулие-әәмбиелерге сыйыну, аруақтарға сыйыну.
Әулие- ... ... ... ... мен ... ... ... ету, қазаққа немесе қазақ ішіндегі белгілі бір регионға
тән баба- әулиелерге сыйыну. ... ... ... атақты хан, батыр би,
байлардың аруағын ... ... ... ... ... ... ... Жын шақыру- бақсы сарынынның негізгі бөлігі, қос ... ... ... шақыру, сырқатқа дауа табар көмекші, қызметші жындарды
шақыру. Магиялық ем ... жын ... ... ... Жын қайтару- Бақсы сарындарының қортынды бөлімі [25.155].
Қазіргі күнгі ірі ... ... ... «экстрасеанстар» және өздерін бақсы
санап жүргендерді нағыз бақсы деуге болмайды. Бұлардың бойларынан бұрынғы
бақсы емес,қатардағы жәй ... да таза ... ... ... ... күш иесімін дегенімен олардың ... ... ... екені рас. Бақсылық өнер ... ... ... ... жоқ. ... киені ұстай, мәпелей, күтуде. Бірақ ... ... өмір ... ... оңға ... Алла ... ... Қойлыбай бақсыдай болмаса да орташа бақсыдай ақ ... ... ... ... Бүгінгі тылсым күштің құпиясы сырына қанық жандар
жоқтың қасы. ... ... ... ... оның құпиясын
ашуға ықпал еткені жөн. Бақсылық өнері ... ... ... ... ... ниетімізді Алла тағала қабыл еткей. Қасиетті ұлы бақсылар
рухы риза ... ... ... сыртқы тұлғасы, жалпы нобайы жұртқа таныс болғанымен, ... ... ... ... «Бәдік деген адамға, малға қасақы ауру
індеттің «тәңір иесінің »аты болуға тиіс»- дейді [30.18].
Автор мұнда ... аса ... ... ... ... ... мал ... екендігіне;
1. Бәдік болған малды өлеңмен емдейтіндігіне;
2. Өлеңді қыздар ... ... ... ... дерек. Бәдіктің малда болатын ауру екенін
араға жарты ғасырдан астам уақыт сала қазақ білімпазы Ахмет Байтұрсынов ... [6.13]. 1948 ... ... ... 14-і күні ... бетіне түскен
Тастанбеков Қуан деген азаматтың материалы бойынша: «Қой малы ... ... ... ... ... ... ... жарық көрген әртүрлі сөздіктерден де
табамыз:
«Бәдік. Делбе, айналма (малдың ауруы) » [60.103];Бәдік.
1. Малға, адамға жұғатын індет, айналма.
2. ... ... ... ... арбау нанымынан туған айтыс»
[60.183];
Фольклоршы Б.Уахатовтың жазуынша: «Қазақтың бұрынғы ескілікті өмірінде
бәдікті кез-келген ауруға қарсы айта бермейтін болған. Мысалы: от ... ... жата ... ... емей ... бір кәдікті,-дегеніне қарағанда
бәдік белгілі бір ауруға байланысты ғана айтылған»[8.180]. ... ... екі ... ... ... ... мал ... аты ретінде,
б) Өлең (айтыс) түрі ретінде.
Сондай-ақ бәдік ... ... үш ... ... ... Бәдікпен малды емдеген.
1. Бәдікпен адамды емдеген.
2. Бәдікпен малды да, адамды да емдеген.
Ә.Диваевтың атап көрсетуінше:
1. Бәдік ... ... ... адам ... ... Бәдік тентек, айналма сықылды мал ауруларына қарсы қолданылған.
3. Бәдік улы жәндіктің уын қайтару үшін де қолданылған.
Соңғы ... ... ... ... ғасырда жарияланған А.Краснов
еңбегінде де ұшырасады. Ол Жетісау өңірінде жүріп, жылан шаққан ... ... ... ... Көргенді қойып, әйелдер орындауындағы
мына бір бәдік тексін жазып ... ... ... ... қара ... ... ... жылайды балам жастан.
Бәдік кетіп барады қырға таман.
Жүген ала ... атқа ... ... бәдікті қолға берсе,
Итере сал кәпірді отқа таман.
Арияидай,
Ақ серкенің мүйізі қарағайдай.
Ау, ... көш! ... ... ... ... ... орыс баспасөзіндегі осы
секілді аса құнды деректер еленбей келген.
«Бәдік,-дейді қарақалпақ ғалымы М.Низамитдинов,-қазіргі ... ... ... ... ... ... ... қызылша сияқты
жаралардың аты».
Б.Сарымсақовтың анықтауынша «бәдік» термині еңбек ... ... ... ... ... ғұрып тексі- ұғымдарында қолданылады. Ол бәдіктің этимологиялық төркінін
көне түркілік «бәдік» сөзінен іздейді. Э.В. ... ... ... ... ... ... ал ... қалтырамақ, дірілдемек деген
мағыналары бар ... ... ... безгек және бәдік шыққанын
жазады[28.154].
А. Байтұрсынов пікірін еске алалықшы: «Малда болатын бәдік ... ... ... ... ... ауруды қазақта өлеңмен емдеу бар. Бәдік пен
күлапсан өлеңі бір мазмұнды болып келеді»[5.26].
Бәдік деген ауру ... ... ... ... ... Мағжан Жұмабаев
құрастырған «Тарту» (1924) ... ... ... әсер ... Ал ... ... ... келетін болсақ, оны Ахаңнан басқа бірде
бір қазақ әдебиетші, фольклоршыларының ... ... ... Рас,
«күл» деген сырқат аты белгілі. Қазақ- орыс тілінің сөздігінде ... ... деп ... айт дегенде айда күлап,
Жыландай сүйегі жоқ майда күлап,
Күлабы бұл баланың ... ... ... ... бұл ... ... еді,
Көмекей кезінде емес безінде еді.
Бір қиял айтаиын деп ойлап едім.
Бұл бала өлемін деп безілдеді.
Күлапсан көшер болсаң, қалаға көш,
Қаланың іші толған ... ... онан ... мен ... көзі ... балаға көш! -дейтін А.Байтұрсынов келтіріп отырған ... ... ... «күлапсан» сөздері де күл ұғымының баламасы
ретінде қолданылған. ... ... емес ... еді), яғни «күл»,
«күлапсан» сөздерінің тұлғалары әр ... ... ... мағыналары
біреу-ақ. «Күлап» орта ғасырлардағы қыпшақ тілінде бар сөз[17.337] Қазақ
бәдкетеріндегі ... ... ... ... ... ... ... кетіп барады шатқа таман»,
«Бәдік кетіп барады өзекпенен»,
«Бәдік кетіп барады сайлауменен ... ... ... ... ... ... ... барады таудан асып»,
«Бәдік кетіп барады сусамырға»,
«Бәдік кетіп ... кең ... ... ... мекесіне»,
«Бәдке кетіп барады бұлағына»,
«Бір бәдігім бар еді қамыста жер,
Шақырасам да келмейді алыста жүр» ... оны ... алып күш ... да ... ... ... мен сені білер едім,
Ернін тесіп тереке ілер едім,
Ернін ... ... іліп ... уақ ... ... едім».
«Бәдікті құдай оңдап қолға берсе,
Келместей қып бір жаққа таңайық та».
Оған өкініш білдіруге де болатын көрінеді:
«Бұрма бәдік дегенде бұрма бәдік.
Бұралып ... ... ... иесінің келір бәдік».
Сәті түссе оны жойып жіберуге де болатын ... ... ... ... ... өлтірейік бәдікті біз».
Алайда келітірілген жолдардан бәдіктің нақты не нәрсе ... әлі де ... Осі ... ... ... ... ... әңгіме» деп аталатын
қолжазбада былайша ашылады: «Бәдіктің шешуі жын деген сөз (Жинаған ... ... ... ... [20.5] ... да бәдікті жын-шайтан
бейнесінде тану бәдік текстерінің өз ішінде де кездеседі:
1. Айтайын мен бәдікті бұрынғыдан,
Сайтанның қу ... те ізін ... ... ссіз де ... біз де ... ... айдауменен.
Бәдік бастан, жаным-ау, бәдік бастан,
Жын-шайтан, неше айтамын аулақ қаш деп.
Бұл бәдік көшер ме кене бидай берсек,
Бидайды табақ-табақ жимай берсек.
Шайтанның ... ... ... жағынан шулай берсек.
С. Сейфуллиннің: «Адам аурыса яки мал ауырса, әйел-еркек ... ... ... ... екі-екіден қосылып, шулап өлең айтады. Өлең айтқанда ауру
«иесін» қорқытып, жын ойнағандай қылып ... деуі де ... ... ... ... ... табайық та,
Таба алмасақ аямастан сабайық та,- деген немесе:
Бәдігімді ... бер ... сер ... ... ... ... көне ғұрып іздері айқын
сезіледі. Бірақ бәдіктің ... даму ... бұл ... ... ... қанжар, қылыш стап, оңды-солды сермеу, ... ... ... ... ... бақсылыққа ауысқан.
Мата жабу жорасының іздері қазақ ... де ... ... бұл ... ... ... ... асық жауып.
Не болды бұл бәдкеке қызыл жауып,
Біреуін- біреуінен ұзын жауып.
(.....) Бұл кезде басына қызыл шырқат бүркенген
көк қасқа қошқарды ұстап ... бала ... ... ... ... ... жабу ... түпкі сырын Б.Сарымсақов еліктеу магиясынан ... ... ... мата ... ... ... жараға ұқсатылса, ақ мата
содан құтылу ниетін білдіреді.
Бәдік сәрсенбі, жұма, сенбі ... ... ... ... ... ... өсімдіктер әлемі мен су, ... ... ... пайғамбар туған, сенбі- дүниенің жаратылып бітер
қарсаңы тиюі- кейінгі замандар ... ... ... ... ... басқа адамға көшіру;
б) жан-жануарға көшіру;
в) жансыз заттарға көшіру түрінде жолықса, бәдікте соның үшеуі
де көрініс тапқан.
Басқаға көшіру әдеті «Бар дағы ... ... қу ... ... ... ... «Бар да ... осы қыздың бүйрегіне»,
«Бар да жабыс ... ... ... ... ... көш»,
«Қыздардың кесте тіккен қолына көш», «Қыздардың сүрме қойған ... ... ... ... ... көш», «Бар да жабыс осының шекесіне»,
«осының жағын байлап, тілін тісте», ... ... ... көш»,
«Байларға көш», «Ұстаға көш» болып кете барады.
Ол осы салттың өткерілу түрін екіге бөледі:
1. Қаскөй ... ... қуып түру ... ... злых ... ... күштерді мерзімді уақытта қуып тұру (периодичесоке изгнание
злых духов )
Бұл салт бір ... ... ... ... мереке ретінде өткен[29.5].
Сәкенге дейінгі әдебиетте (Будагов, Краснов, Диваев, ... ... тегі өлең ... ... Бәдікті өлең деп білу
өлең түрінде құрстыру Сәкенге де, ... ... ... де тән
көзқарас. Сәбит Мұқанов бәдікті «Діни айтыстар» саласына ... ... ... ... ... бойынан кеселді бездіру, көшіру,
сөйтіп ауруды жазып алу ... ... ( ). ... ... ... ... діні салтынан шыққан» . М. Әуезов: «Сөз ішінде ... ... ... сол өлең сөді ... ... қарсы қойып, ескі діндік ілім
атқарылады. Осындай жолмен, сол ескілікті дін ... ... ... ... ... дейді.
Қазақ әдебиеттануында: «айтыс өлең» де йтін терминнің де ... ... ... ... ... ... ... айтыс өлең атты бір-біріне қатысты үш түрлі құрама термин шығады екен.
Құрама деп бекер айтып отырғанымыз жоқ. ... ... ... ... ... ... ... бөлек-бөлек мазмұн сиғызады. Олардың әртүрлі
құбылыс екені халықтың ... ... ... ... ... ... ... де ешқашан да шатыстырмайды.
Базардан алып келген мірлері,
Жанымда тұр мірінің ірілері,
Бәдігіңді қой дағы өлеңіңді айт,
Бәдік деген ... ... - ... де сондықтан.
Бірақ бәдікте айтысқа тән нышандар тым ... ... ... «Бұл ... ... айтысы көбінесе өнер жарыстыру айтысы
емес, тек ... ... ... ... ... ... ... арнап
айту (бәдік) ретінде ғана орындалады»- деген [25.33]
Жар-жарды да, бәдікті де айтысқа жақындатып көрсететін басты ... ... ... ... ... ... ... диалогқы
құрылмайды, бір белгі ғана құрылады).
Автор бәдіктің екі түрі бар ... бірі ... ... санатынан
туған арғы көне дәуірдегі бәдік те, екіншісі- жастардың бас қосып, көңіл
көтеруінен туған ... ... ... кәдімгі арбау өлеңі секілді өз
алдына бүтін бәдік өлеңі де, соңғысы қыз бен ... ... ... ... алғашқы шығу формасы жағынан болысн, мағына-мазмұн жағынан
болсын трансформайцияға ұшырап, өзгерген, ... түрі ... ... Б.Ұ ... « дін ... ... ... пікірден және «айтыс»
деген терминнен қашуын да үлкен себеп бар. ... ... ... емес,
магияға негізделген құбылыс. екіншіден, « айтыстын түп мақсаты- ұту,
қарсыласын ... да ... ... ... ... ... тізе ... »
болса, бәдікте ондай мақсат атымен жоқ.
Бәдік кетіп барады ... ... ... ... сіз де ... біз де ... де
Кәрі еді көшірелік кезекпенен,- деп келетін шумақтан бәдік болмысын
айқынырақ сезінуге болатын ... Бұл ... ... ... жігіті:
Бәдік кетіп барады айға таман
Жүген ала жүгірдім тайға таман
Сіз де айтыңыз бәдікті, біз де айталық,
Итере сал кәпірді сайға таман,- ... Мұны ... ... ... қыз бен
жігіттің бәдікті кезекпен көшіруі немесе бәдікті кезектесіп айтуы деуге
келеді.
Бәдікті әу ... топ ... ... ... ... жоқ шындық. Сол
көне дәстүр ХІХ ғасырға дейін жеткен.
Ай, бәдік, енді көшсең ұрынға көш,
Жер бауырлап сусыған жыланға көш.
Ежелгідей ... ... ... ... ... ... ... бәдік, енді көшсең инеге көш,
Жапырағы жайқалған жидеге көш.
Сөйтіп менің тілімді алсаң бәдік,
Осының оң қолына түйрелей көш.
Ай, ... енді ... ... ... ... ... ... көш.
Бұрынңғыдай тілімді алсаң бәдік,
Белбеуіне осының байланы көш,- деп ... «бас аяғы ... ... ... ... ... «жігіт» сөздерін қосып оқып көрейік.
Жігіт:
Болғанда үй де бәдік , ши де ... ... ... би де ... ... алсаң бәдік,
Осыны сұлу керге сүйре бәдік.
Қыз:
Қатқыл бәдік, қатқыл бәдік,
Кезектен ұстап алсаң ат қыл бәдік,
Ежелгідей ... ... ... осымен жатқан бәдік.
Әлгі «бүтін өлеңіміз» тағы да оп-оңай «айтысқа» айналып сала ... ... ... қолданылатын «айтыс» сзін жанр мағынасында емес,
бәдікті қыз бен жігіттің кезектесіп айтуы, орындауы деген тұрғыда түсіну
қажет екені ... ... ... бір ... екі рет ... :
Дүлдүл көкше,
Көк етікке жарасар биік өкше.
Бәдігіңді қой дағы өлеңіңді айт,
Енді бәдік айтқанға шықсын көкше
«Бәдік» сөзінің бір ... үш рет ... ... айтқан «көш» дейтұғын.
Күйеуі қойы бардың төс жейтұғын.
Бәдікті бас ... ... ... сенің неғып көшпейтұғын.
Келтіріліп отырған мысалдардан ... ... тән ... бір
заңдылықтардың қатаң сақталатыны байқалады. «Бәдік» сөзі шумақтың ... ... және ... ... бунағына орналасуы мүмкін.
Бірақ «бәдік» сөзі ... рет ... ... тек алғашқы не үшінші
тармақтардан ғана табыла алады, екінші, төртінші тармақтарда кезікпейді.
Тармақ ішінде екі рет қайталанған ... ... ол ... бунақта
кездесуі мүмкін. Ал «бәдік» сөзінің бір тармақ ішінде екі рет қайталану
шумақтың бірінші, екінші жолдарына ғана тән, үшінші, ... ... ... рет қайталанбайды. Айталық:
«Тілімді сөйтіп менің алсаң бәдік»,
«Сөйтіп менің тілімді алсаң бәдік»,
«Ежелгідей тілімді алсаң бідік»,
«Тілімді алғашқыдай алсаң ... ... ... ... ... ... ... бәдік».
Қарастырылып отырған жанрда «бәдіктен» соң жиі қайталанатын сөз «көш».
Оның ... ... ... ... да белгілі бір ырғақ, ұйқас
заңдылықтарына бағынады. «Көш» сөзі әдетте бірінші, екінші және ... ... ... ... ... «көш» сөзі мүлде
қолданылмауы мүмкін. Бірақ, «бәдік» сөзінің қатысынсыз бәдік тексі болуы
мүмкін ... Бұл ... ... ... ... ... ... текстеріндегі өлең тармақтарының ұйымдасуы шумақ түрінде
болады. Оны жоғарыдағы мысалдар да айқын аңғартады. Текстердегі ... ... ... ... ... ... көлемі 4 шумақтан 46 шумаққа
дейін жетеді. Мәселен, ... Үсен ... ... ... шумақ, Бозтай Жақыпбайұлынкі- 9 ... ... ... ... композициялық жағынан болсын, сюжеттік
желісі жағынан ... онша ... бола ... ... өмір ... ... ... Сондықтан да кейбір өлең шумақтары
бір бәдік тексінен екіншісіне, одан ... ... ... ... текстері ішіндегі шумақтар орын ауыстырып ... да ... Одан ... ... ... ... келе ... шумақтары үнемі төрт тармаққа, 11 буынға, ақсақ ұйқасқа (ааба)
құрылады. Екінші 7-8 буынды жыр өлшеміне шақталған тирада:
Бәдік, бәдік ... ... ... ... тауларға,
Ағыны қатты суларға,
Айнала соқан құйынға,
Ай, көш, десе көшеді.
Ай, көш.
Қазақ бәдігінің ХІХ ғасырдың өзінде –ақ шумақтың пішінге біржолата бет
бұрғандығы байқалады. ... ... ... ... ол ... құтылып
кете алмаған. Кейде төрт тармақты ... ... ... ... өлшемге толмай, ақсақ қалып отыруы – бәдік текстерінің ерекше
ырғақытық түзілісін құрайды:
Темір бәдік,
Шекесін екеуінің темір бәдік.
Кемір-кемір ... көп ... ... же дағы ... ... ... гөр дертке шипа құдайтала.
Осы ауылда бір бәдік бар дегенге,
Көшірелік деп келдік екі бала.
Ол айтушы, әдле жинаушы еркіне қатысты екені анық. ... ... ... ... де, ... де ... ... керек. Әдетте
баспагерлер мұндай жағдайда бунақытардың орнын оп-оңай ауыстырып, ырғақ
үйлесімін ... ... ... ... С.Сейфуллиннің «Қазақ
әдебиеті» кітабында басылған:
Бәдік кетіп барады мекесіне,
Білдірмес ешкі арығын текесіне,
Жайыңды онан ... мен ... бар да ... ... ... шумақтың бірінші тармағы өзге
жолдардың ырғақтық құрылымына сәйкес келмей тұрса, «Айтыс» ... әлгі ... мына ... ие ... ... ... мекесіне,
Ешкі арығын білдірмес текесіне.
Онан көшер жайыңды мен айтайын,
Бар да жабыс жігіттің шекесіне.
Тараудың өн бойына келтірілген ... ... ... ... кездейсоқ жолығатын аабб, аааа сияқты ұйқас түрлерін еске алмасақ,
бәлдік ... ... ... ғана ... әсмбебап заң деуге болады.
Бүкіл бір жанрдың жалғыз ғана ұйқас түрін таңдауы- көп ... ... ... ... ... аралас келетін ұйқастар мен ... ... ... ала- бөтен басым түсуі – бәдік жанырына
тән тағы бір ... ... ... ішінен ең көп қолданылатыны – зат
есімнен жасалған сөздер. Мысалы, ағына: бауына, жағына, ... ... ... ... қазыққа: сөзіне: бөзіне: көзіне, кісіге: тісіне:
ішіне, шатқа; атқа: отқа, сазыға; қазыға; тазыға, ... ... ... сөз ... ... ... былай ұйқасады:
1. зат есім мен етістік – ... шал да: ... ... ... ... ... жетелей,қоныста: шаба:
саба:тоба,т.с.с.
1. сын есім мен ...... ... ... сын есім мен зат есім – ... ... масын, қызыл: ұзын: қызын:
3. сан есім мен етістік- төрт күн: бөрткен, екткен.
Біріңғай етістікті сөздердің ұйқасуы ... ... ... билер; ілер; кулер; көрме: жүрме, күрме, шауып: табайық,
сабайық т.б.
Бәдік ескерту салты кезінде ауру не жанды ... мал, ... ... ... ... Сондықтан да ұйқасқа енетін сөздердің
зат есімге бітуі әбден заңды.
2. 3. ... ... ... ... магияға жатады. Магия дегеніміз-
материалды дүниеге табиғаттан тысқары ... әсер ету үшін ... Ал ... сөзінің көне парсы тіліндегі түрі- магуш. Көне ... деп ... ... ... ... Олар да ... ... арбаушылықпен, көріпкелдікпен айналысқан. Кейіннен алдын ала
болжаушыларды, адам ... күні ... ... ... ... түрде «маг» деп атау өріс алды.
Дж. Фрэзер магиялық ғұрыптарыд екің салаға жіктейді:
1. Гомеопатиялық немесе ... ... ... ... ... ... ... ол магиялық ойлаудың психологиялық ... ... ... ... ұқсастық ұқсастықты туғызады, яки
салдары өзінің себебіне ұқсайды. Екінші принцип бойынша, бір рет ... ара ... ... ... ... ... ... принцип негізінде маг кез келген құбылысқа әсер ету үшін соған
ұқсаса жеткілікті деп сесптесе, ... ... ... ... құбылысқа
бұрынғы жанастық бойынша әсер етуге болады деп ойлайды. Қазақ тұрмысындағы
жыланның басына ақ ... (ақ ... ... шығарып салу рәсімі имитативті
магияға жатса, орыс халқындағы әйел денесіне шыққан терді ... ... ... жігітке ішкізу арқылы жадылау ... ... ... ... бола ... ... магиялық ғұрып үлгілерін ... ... ... имитативті, апотропикалы, катарсисті деп, ал магия
түрлерін:
Зиянкестік магия (вредонсоная магия);
әскери ... ... ... ... (половая магия);
емдік және сақтану магиясы (лечебная и предохранительная магия);
кәсіпшілік ... ... ... ... қактысты магия (метеорологическая магия) тағы басқа екінші
қатарлы магия түрлері ... ... виды ... – деп ... ... ... ... ғұрыптардың әлееуметтік сипатына
қарай жасалғаны байқалады. Ғылыми әдебиетте сонымен бірге «ауызекі магия»
(вербальная магия) ... ... де ... Бұл ... ... ... магия» синонимдес терминдер болып табылады. Алайда арбауды ... ... ... ... ... жеке ... көне қоймас. Өйткені
арбауды сиқырлы сөз ... деп ... де ол ... ... ғұрыптарсыз орындалмайды. Сондықтан арбау жанры жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... қайтару үшін қазақтар тірі жыланды ұстап алып ... ... күші шын ... ... өлу ... ... бұл ... алғашқы
мағынасы- заговор. Қазақтар парсның сиқыр сөзін де ... ... ... ... ... арбауды орысшаға аударған кезде «заговор», «заклинание»
деп, екі түрлі ... ... Ол ... ... Шоқанна гөрі өзгешелеу
тұрғыда қарайды. Арбаушы Ш.Уалиханов бойынша, әртүрлі сиқырлы күштерден,
сырқаттан т.б. құтқара ... кісі ... ... ол улы ... ... ... бәдік, бақсы сарыны ұғымдарынцң қатар жүруі тегін ... ... бір ... ... ... А.Байтұрсынов лоарды «Құрт шақыру», «Дерт
көшіру», «Жын ... деп ... ... сөздеріне енетін «Қалып сөзіне»
топтастырғанын, ... ... ... оқу ... ... (песни бакси), көшіруді, (изгнание беса) «Емшілік өлеңдер» сабына
тізгенін жоғарыда айтқанбыз.
С.Сейфуллиннің де ... ... ... ... ... және
«Бәдікті» ескілікті дін салтынан туған өлеңдерге қосатынын ескерткенбіз.
Оның пікірінше: «Шақыру, арбау тақпақтары деп, ... бұлт ... ... ... ... ... сөздерді айтамыз. Бұ да бақсының «жындарын»
шақырған сарынды (.....) Шақыру, ... ... ... ... сөздің
сырына қатты сенгендікті көрсетеді».
[30.17.].
Сәкендегі ерекшелік арбау, шақыру терминдерін қосқабат пайдалануы, әрі күн
жайлату, бұлт шақыру, жауын ... ... ... ... ... Ә.Диваев
та кезінде бүйі арбауға жалғастыра жел ... ... ... ... и ... ветра» деп аударғанын ескерсек, арбау аясы ... уын ... ғана ... ... ... ... оқу, байлау сөздер мен тақпақ өлеңдер адамды, малды жылан,
қарақұрт, шаян т.б. сияқты уыл ... ... ... (.....) ... ... ... өлеңдері күн жайлату, бұлт, жаңбыр шақыру,
дауылды, құйынды үйден аулақ ... ... ... ... ... ... мен М.С. Сальгинко пайдаланды
[56.105.]. «Аобау » өлеңдер,- ... ... ... қарақұрт, жылан,
бүйі шаққан адамды немесе малды емдеп ... улы ... уын ... ... ... ... ... дәрігерлік өнерден хабары бар
жұрттың бәрі де біледі. Алайда ертедегі адамдардың ... ... ... еді. ... ұқрт ... деген тұғым дүниежүзі халықтарының
көбінде-ақ кездеседі [15.254]. Құртты орналасқан жеріне шақырып алса,
қуып түссе, не өлтірсе, тіс жазылып ... ... ... ... ... үстемелей түскен.
Мәселен, «көкше» деп аталатын аурудан құтылу үшін мынандай
арбау айтатын:
Көкше десем көкшесің,
Ақша десем ақшасың.
Қонар жерге қонбапсың,
Қонбас ... ... ... сен де ... ... ... ... ауру әдетте жара түрінде аяқтың не қолдың саусақтарына
шығатын, саусақ сүйектері талаурап ... ... ... ... ... ... ... алақандарын бір- біріне шапалақт ап
соғып отыратын.
Сол сияқты «Баланың ит ... ... ... ... арбауды
бірнеше рет қайталайтын:
Иттің атаы елеуіт,
Елеукіттен телеуіт,
Бері бақпа, ары ... толы ... ... ... ... ... язва), құлғаан (сифилис) сырқаттарына қарсы да арбау
оқылатын.
«Әртүрлі ... ... жан ... ... ... ... (тырнақшаға алынған тіркесетрШоқандікі.- Б.А.) де солай құтылуға
болады деп ойлаған:
..... Сары ... ... ... де келім, сен де қаш! [18.17.] Әрине, арбау мен ... ... ... ... ... ... Мұндағы типологиялық ұқсастықтар негізінен
олардың функциясына байланысты. Дұға терминін жинаушы сөзбен оқуға ... ... ... ... ... өз ... ... кәдімгі арбау екеніне көз жеткізу тіптен оңай. Әдетте дұғада құдайдың
құдіретті күшіне тағзым етіліп, медет ... ... сөз бен ... ... ... ... Аталған текстерде Аллаға ... ... Десе де ... ... сыйыну да байқалады (қазақ тексінде): ақ
Сүлеймен пайғамбар, Тақ Сүлеймен пайғамбар, Демде Дәуіт ... ... ... кейде құран сөзінің де кездесіп қалатыны бар («бісімілла»
іспетті. Сөйте тұра қазақ ... ... ... ... ... ... дау туғызбаса екрек (өйткені магияға сену мен
құдайға сену бір-бірін жоққа ... ... ... ... жиі аталуы неліктен?
1. Ары жат, бері жат,
Шырмал бәнт, бәнт,
Мұхаммет гунт гәрден.
2. Шықсын деп Мұса келді,
Мұса тілін алмасаң,
Дайыр ... ... өзі ... Хақ ... ... Дәуіт пайғамбар.
Арбауда ғана емес, бақсының жын шақыруында да пайғамбарлар есімі мол
ұшырасады:
Ісламға пана Мұқамбет,
Сиындым ... бір ... ... ... ... де ... тілеймін.
Құдай досты Мұқамбет,
Шариардың досыт еекн т.б. Іслам қамқорлығына ие болып күні бүгінге дейін
сақталып қалуының жалғыз ғана ... ... ... ... ... Нұққа, Ыбырайымға, Салыққа, Иса Нәбиге, Дәуітке, Сүлейменге
жүгінетіндігінен болса керек [12.3].
Қазақ ... ... ... да ... ... мен ... бар. Су ... Сүлейменнен он сегіз мың ғаламның ... ... ... ... ... ... ... болса да
сескенуі, қорқуы кәдік.
Арбаушылар улы жәндіктерді әртүрлі шөптің аттарымен (адыраспан,
алабота, ... ... т.б. ) де, м ал ... (қой, ... түйе, сиыр
т.б.) де үрейлендіреді:
Бау, бау бәлеңгір,
Баулы ... ... ... қозы ... тонды үркек бас өзі келді.
Әуеден боз ала торғай еклді,
Жерден сары ала байтал келді,
Шық, тәңірден пәрмен келді!
Дөң ... ар ... ... ... тәжірибеден жинақталған негіз де
жатады (мәселен қойдың қара құртты жеп қоятындығы).
Жалпы арбау құрамыда «түсініксіз ... ... роль ... ... ... ... ... көбірек қолданса, жылан,
шаянның есін соғұрлым тез өлтіруге болады» деген халық сенімін айта келіп,
қазақтың теміреткіге ... ... ... тәукли, тәрһакуһа.
Қатира, Куф.... Шық!- делінеді.
Қара құрт шаққандағы арбауда:
Әзкер, мүзкер,
Жия, жия, пара, паар,
Сиырғында, серқында
Ғыпабуз күле настан,- ... ... ... ... сөздердің,- дейді С.Сейфуллин,- бірі
ізделінген ең ... сөз ... Ол сөз ... яки шаянның аты болып
шығуы мүмкін. Толып ... ... ... ... бірі әлгі ... ... ... жылан жеңіліп, уыты өзіне жайылып өледі. Шағылған адам яки ... деп ... не ... ... ... «жат ... уыл ... ғана емес, жалпы арбау атаулыға оның ... өзге ... да тән әрі ... әрі ... ... ... арбаулар ылғи
жат сөзден құралмайды. Мәселен, Сәкеннің өзі жариялаған ... ... бір де бір ... сөз жоқ. Тағы ... мәселе туындайды:
Арбау айтыла ма әлде оқыла ма? Арбаудың көлемі қысқа-қысқа тақпақ ... бола ма? ... айту әлде оқу ... ... іс-әрекеттер қатар
жүреді? Арбаукдың ауызша туып, ауызша өмір сүргені, ауызша тарағаны анық.
Дегенмен оның ... ... ... де жоққа шығара алмаймыз. ... ... ... «Қара құртты сөзбен оқу», Қалиев жинаған ... қара құрт ... оқу» деп ... Оқу ... тым шартты
түрде қарағанның өзінде де оның ... мәні ... ... ... ... Соңғы «оқу» 229 тармақтан тұрады. Шарт бойынша оны 41
дүркін қайталау керек [38717].
Арбауға сөз бен іс- ... ... ... И. ... өтуге болмас. Әйгілі зерттеушінің пікірінше, арбаудың ... ... ... ... ... өте келе сөз өзінің ғұрыптық негізінен
ажырап, магиялық күшке ие болады [17.55]. «Н. Познанскийдің ... ... 20 ... ... ... В.П. ... сөз бен іс-
әрекеттің белгілі бір ... ... ... ... ретіндегі
функциялары бірдей әрі тепе-тең» [15.17.]. В. Петорв ... жаны ... ... ... ... уақыт салып жазылған арнайы мақалада да осыған
ұқсас қорытынды жасалған: «таза, біріңғай «сөзден» ғана ... ... ... ... белгілі бір магиялық іс-әрекетпен қабыса жүреді»
[17.37].
Расында да сөз бен ... ... ... синкретті құбылыс
екенін, екеуінің магиялық күші егіз қолданылатынын қазақ арбауларынан ... ... ... ... шаққан адамды былай ... ... уыты ... ... ... қызыл, жасыл түсті жіптермен байлаған, ... су ... оған ... ... қосып араластыратын да рабауды
айтап жүріп әлгі суды киіз үйді айнала ... ... ... қазақтары құрт шақырғанда:
Тұйғын, тұйғын түе кел,
Ағайынды жия кел,
Ақ желегін сала кел.
Сарыбас тұйғын,
Қарабас тұйғын.
Жайлаған жерді жау алды,
Қыстаған жерді өрт ... ... ... ... суды асып екл.
Жетер, жетер, күйт-күйт,
Басар, басар, күйт-күйт!- ... де, сулы ... ... ... шыр ... ешкі ... ... балауыз шамдарды
жағып қоятын [28.6].
Тісі ауырған сырқаттың үстен ақ шүберек жауып, аузын аштырады да әлгі
қуыршақтың үстіне ... ... ... мына ... ... рет
қайталайды.
Арқадағы алты құрт,
Арқаласып келер құрт,
Желкедегі келр құрт,
Желкелесіп келер құрт.
Азудағы алты құр.
Басар, басар, ... ... ... ка, ... ... ... келер ка,ка, ка!
Сәекн жинаған арбаулар ішінде күн жайлату кезіндегі іс-әрекетек қатысты
дерек қана сақталған: «Күн ... ... ... ақ боз жылқының, яки
маралдың ішінен шығатын қызыл тасты бір ... ... ... су ... ... ... дем алып ... күн жайламайды-мыс, қызыл
тастың зорлығы асықтай болады мыс» ... сөз ... ... бітім туралы. Ол жөнінде жалғыз Б.Уақатов
қана ... ... ... ... ... - бұл ... өлеңдердің
құрлысы төрт бөлімнен тұрады деп шамалау қажет. Бірінші-кіріспе, ... ... ... ... ... улы ... ... «шық, тәңірден парман келді» деп, бұйырумен аяқтау». ... ... ... бұйыру, өтіну, жылану, жалбарыну дегендеріміздің
барлығы да сарынға (мотивке) жатады. Арбау ішінде ... ... ... ... емес, бірі болса, екіншісінің қалыспауы әбден ықтимал.
Айталық:
Қара бас, қара бас ... бас, ақ бас, ... ... жыбыр құрт.
Жыбырласа түсер құрт, күйт-күйт!
Барар жерің қалмады,
Басар тауың қалдмады,
Түсепеген енді нңе қалды,
Байлау-арбау ... ... ... ... айтқанда, оның композициясына
кіретін құрамдас бөлігі. Оңтүстік Қазақстан облысының тұрғыны ... ... ... ... ... Мұратов Әбдірайым жазып ... ... толы ... ... ... ... ашатын кілт бар. Арбаудың үш
бөлімен тұратыны бірден көзге шалынады: негізгі ... ... және ... ... ... ... не? ... кәдімгі байлау, жіпті байлау:
«Жетінден он төрт ала жіп». Шешуі не? Шешуі кәдімгі шешу, ... ... ... ... ... арбау, байлау терминдерін тең, ұқсас ұғымдар тұрғысында
қатар қолданудың реті жоқ. «Шақыру» ... де ... ... ... ... бұлт ... жаңбыр шақыру, жел шақыру дегендеріміздің барлығы да
арбауға ... ... ... ... кең тараған магиялық ғұрыптың бірі. Ол
терімшілік, аңшылық, ... ... ... ... ... ... ... халықтардың арғы-бергі тарихында көп
кездеседі. Бұлт пен ... ... ... таулы өңірлерге үйір
келетінін адамдар ерте ... ... ... ... ... ... ... қасиет т ұтқан, қайсібір жұрттар киелі
санап, табынған. Күн жайлатушылар, нажағай ойнатушылар, жайшылар, яки, ... ... ... ... да ... биік ... мекендеуге
тырысатын, сол арадан ауа райына тікелей әсер ету ... депи ... ... ... да әдетте жоталы, сулы жерлерде өтетін.
Авар халқында нөсер жаңбырды тоқтату үшін құмырсқаның иелуін ... ... ... керісінше, мұндай әдет жауын шақыруға ... деп ... Ал ... ... бала ... мақсатында құмырсқаның
илеуіне отыратыны белгілі. Мәдени ... ... ... ... ... сенім- құмырсқа илеуін өсімталдық нышаны деп
тану. Бұл ... ... ... ... ... илеуі-ана, ана-
су(жаңбыр) магиялық байланысы жақсы байқалады. Екіқабат әйелдердің үстіне
су шашу жорасы да ... ... ... ... ... ... тілегімен
әйелдердің жалаңаштануы, суға шомылуы сияқты әдеттер де ... ... ... ... әлем халықтарына кең тараған
түсінік. Судың тәңірі- иесін әйел ... тану да сол ... ... Оның түп- ... имитациялық магияға тән наным-сенімдер жатыр.
Әйел-адам өмірінің бастау болса, ... ... ... ... ... ана» ұғымы қалыптасады, «сумен жер көгереді» деген ... ... Көне ... ... ... ... құрғақшылық жылдары
тайы (құдайы, тасаттық) беруі сондай түсніктерден туса ... Сол ... ... ... ... «су- ... деп те, «сүт қатын» деп те айтады.
[41.22]. «Сүт» сөзінің өзге ... ... бір ... ... ... даргиндерде де кездесуі [18.31]. Сүт пен ... ... ... ... ... да ... сиыр ... да булыр яуганда.
Янгыркаем, яу, яу, му, му.
Сүт те су сияқты ... ... ... білдіретіндіктен «су анасы»
және «сүт қатын» бейнелерінің ... ... ... негізделген
бе дейміз (бәлкім Қазастандағы «Қатын су» ... өзен аты да ... ... ... тууы ... ... мол ... тілеп, танаптан қайтқан егіншілердің
үстіне су құятын әдет болған. Ондай рәсімдәі негізінен рота жастағы әйелдер
мен жас ... ... [62.61]. ... ... ... ... су менен жаңбыр арасында магиялық байланыс бар деп
есептеледі. Ал, ... ... ... ... ... салтына келетін
болсақ, әу баста бұл рөлді тірі адам адам болғанда әйел адам ... ... ... жабу немесе күрекке әйел ... салу ... ... атқарғанына күман жоқ.
Жауын шақыру ғұрпының соңында қуыршақты суға ... ... ... Г.Ф. Чурсин бұл салттың негізінде адамды құрбандыққа шалып, ... әдет ... ... [62.51]. Оның ... ... ... ... мысалдардан да байқауға болады. ... ... ... ... жауын шақыру ғұрпын орныдау үшін бір үйдің жалғызы
болып туған әйелді таңдап алған. Оны әдетте суға ... ... ... ... ... тұншықтырған. Құлықтарда суға лақтырылған әйел ... ... ... ... ... яки суға ... ағып кету
имитациясын жасаған [17.183]. Қысқасы, ерте замандарда жауын шақыру ғұрпын
орындау кезінде әйел жынысты адамдар құрбандыққа шалынған деп ... ... бар. Бұл ... әйел мен ... ... ... ... бастауы, су- жалпы тіршілік бастауы, әйел-жаңбыр) ең соңғы нүктесі
немесе ең жоғарғы ... ... ... ... ... біз жауын шақыру
ғұрып кешеніндегі ... шалу ... ... мән-мағынасы қандай деген
мәселеге келіп тірелдік.
Қазақта құрбандыққа адам шалу ... ізі ... да ... ... шалу ... ... ... дейін сақталып отыр.
Құрбандық әдетте өзен-сулы жерде шалынады. Оның себебі аталған
рәсімнің су ... (су ... ... ... ... ... қаны ... суға ағызылуы (адамды суға ағызу ... – су ... ... аса ірі ... ... ... маңында да беріледі. Ол аруақтар культымен байланысты. Басқа кейбір
халықтарда мола басындағы кресті суға ... суға ... ... адамның
мүрдесін қазып алып, сыртқа шығарып тастау, нажағай ... ... ... ... қойып, өлең айтып, би билеу сияқты жоралар да кездеседі.
Мұнда белгілі бір магиялық себептер бар. Өзге жұрттар ... ... ... ... ... етін өте ... деп ... одан кім де
болса дәм татуға тырысады. Тасаттыққа малдардың ... ... ... күн жайлатуларда су патшасы Сүлейменнің есімі жиі аталының белгісі.
Бұрындары тасаттық негізінен жұма ... ... ... уақытта
сенбі, жексенбі күндері де өткізілетін болды.
Құрбандық шалу салтының шыға тегі ... ... ... бар.
Олардың негізгілері мыналар: «сый тарту» теориясы. Бұл ... ... ... ... ... ... де өздері сияқты антропоморфты
деп білген, және мейірімін, рақымын ... үшін ... ... ... беру керек деп ойлаған. В.Шмидт т.б. «вена мектебі» ... ... ... ... құдай алдындағы тәуелділігінің,
көмпістігінің, разылық сезімінің белгісі. Г. Сепнсердің ... шығу тегі ... ... «тамақтандыру» дәстүріне қытысты.
Р.Смиттің пікірінше, құрбандық- құдіреті күштіге таратылған сый да ... ... ... де ... ру ... мен тәңірінің бірге отырып
дәм татуының, араласуының түрі (форма общения). К. ... ... ... ... символы болып табылады, құрбандық шалу тәңірінің
бойындағы сол сиқырлы күшті босату үшін керек екен [45.11]. ... ... ... ... жада тасы ... Абылғазы деректерін
келтіре отырып, бұл тасты қазатар жайтасы деп атайтынын, жайтасы арқылы
жауын-шашын шақыра ... ... бар ... ел ... көп ... Қырғыздар оны жайташы дейді, ал жайташы арқылы ауа ... ... ... ... жайшы дейді. Сахаларда ондай сиқырлы тас сата ... ... ... үшін ... күн ... ... ... шбыққа байлап,
бастан айналдырса жеткілікті деп саналған. Туба ... оны ... ... тасы ... ... YII ғасырдан бері хатқа түсе бастаған. Ол
туралы араб, парсы, ... ... ... ... ... ... ... жазуынша, наймандар Шыңғыс ханға қарап бір ... ... ... ... сиқырлы әдіс қолданған көрінеді[63.152]. Сондағы
сиқырының күші не десеңіз, біздің ғасырымызда Іле бойының ... ... ... ... ... ... ... күн жайлату шартынан еш
айырмасы жоқ: ыдыстағы тасты суға салып қойып, ... ... ... ... жай ... ... ... боран шақырған ғұрпы тарихи
жазбалар ... ... ... ... айтатын арбау сөздерінің
дәл қандай болғаны ... ... ... ... ... ... өзің ... зорлайын,- деген жолдардан алыс кетпесе керек.
Қазақ түсінігінде жай тасы ақ боз ... ... ... ... шығуы керек. Қырғыздар оын қойдың ішінен шығады дейді. Тубалықтар
яда ташы құрдың жемсауында, аңның алқымында болады деп ... су шашу ... оны суға ... ... да гомеопатиялық магия
принциптері жатқаны аңғарылады. Ал қазақтың жауын шақырылуындағы «тасты
қанға ... сыры ... ... да ... ... ... шарасы бар («қансы
судай ақты » деген тұрақты тіркес те сондай ұқсатудан шыққан). ... ... ... ... ... ... шақыру салты
болған (Диери Орталық Австралияны мекендейді) . Құрғақшылық кездері тайпа
мүшелері ... ... ... қан ... соны ... жағады.
Ал арбаушылар үсті-бастары қызыл жоса қан бола жүріп, жан-жағына құстың
мамығын шашады. Оның ... ... ... ... ... ... Ява аралының тұрғындары бірін-бірі
арқаларынан аққан қан жерге тамғанша сабайтын болған. ... пен ... ... мал ... өзенге ағызуында да әлгідей магиялық ебептер
бар. Қазақтың жауын шақыруында:
Темір, темір, теміржан,
Темірдің ұлы-қауғажан!- деген жоолдар бар. Оны ... ... ... алып қарасақ: «темірі» не, «қауғасы» не олардың ... ... ... бар, деп таң ... да ... менен жаңбырды байланыстырудың бірнеше себебі болса
керек.Біріншіде, ... ... ... ... ... ... қар жаудыр,
Буырқансаң мұз жаудыр,
Мұздай темір құрсандыр,- делінетіні де ... ... ... ... ... үйір келетінін жайшылар ... ... ... ұлы қауғажан» дегеннің де мәнісі бар: онда қауғадағы
су – жаңбыр ... ... ... ... Төртіншіден, қарақошқыл
темір мен бұлт түсі ұқсатылады:
Қара бұлттар
Мың- мыңымен келіпті.
Түрлен қара бұлтым,
Мен де сенің ұлтың.
Темірдің, жаңбырдың және ... ... ... «қара» сөзі арбауда
үсті-үстіне жөпелдемелете қолданылады:
Тұңғиық қара көлдерден
Шөп алайық ақ бұлт
Қара атыма
Айыл- тұрман ... ... атқа ... ... ... ... қара жауын бер,
Қара сабам қаусады.
Соның нәтижесінде жауын шақыруға лайықты психологиялық жағдай жасалады.
Қара түсті ... ... ... ... ... да мол
кездеседі. Мысалы, вамбугве ... ... ... қара қойдың не
бұзаудың терісін лашықтың төбесіне жайған. Алайда жауын мен бұлт ... ... өзге ... эпитеттік қолданысы аз Болмайды. Мысалы:
Ат басындай ақ бұлт,
Алла сенен тілеймін,
Қой басындай көк бұлт
Қожам сенен тілеймін.
Жандай досым ақ бұлт,
Омыраудан соқ ... ... сұр ... жеке ... эпитеттік тіркестер синтаксистік параллелизм құрамына кіріп
тұрғаны ... ... 8 жол ... «ақ» ... 2 рет, ... ... ... бір- бір рет қайталанса, «бұлт» сөзі 5 ... тұр. ... ... ой ... ... ... ... «көк»,
«сұр» сөздері демеушілік қана қызмет атқарады. Жауын шақырған арбауда тірек
сөздің ... ... ... ... ... бір ... көптеп қайталау арқылы
табиғат күштеріне әсер етуге болады деген магиялық түсінік ... да ... ... сөз ... ... ... ... келеді, 7-8 буынды
жыр өлшеміне құрылады, кейде буын санының асып ... кем қалу реті ... Осы ... ... және ... ... ... жауын шақыру сөздерінің көнелік белгілерін танытады. Құрт
шақыру, жылан, бүйі ... ... да ... ... елеулі роль атқарады.
Бұл, жаңбыр шақыруларда өтіну, сұрау, жалбарыну сарындары да ... ... ... оларды кейбір зерттеушілер «жалбарыну өлеңдері» деп
атаған. Алайды өтіну, жалбарыну сарындары құрт шақыру, жел шақыру, ... ... ... да, ... жын шақыруы мен бәдікте де ... ... ... ... деп ... ... оған ... мағын сыйғызудың қисыны жоқ. Жауын шақыруды да ... бір ... білу ... ... ... ... ғұрпы екі түрлі орндалады:
а) Тасаттық беру арқылы (коолективті түрде)
б) жай ... ... ... (дара түрде)
Этнографиялық терминология бойынша табиғаттан тысқары күштердің рақымын
түсіру ретінде ... ... ... П Р О П И ЦА Ц ИЯ ... ... деп атайды. Тасаттық беру салыт да осы ... Оның ... ... ... да, ... да ... ... түсініктерге алып барады. Ал жай тасы арқылы жауын
шақыру ... ... ... ... да ... ... бізге өзінің
әу бастағы қалпын сақтап жетуі екіталай. Сондықтан да ... ... ... ... ... көп ... ... анимистік, шамандық
және исламдық салттар бас қосып, қабысып кеткен.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонау жоғарғы неолит, неолит дәуірлерінде туып, ұзақ ... ... ... діні ... ... өзінің көп қасиеттерін, белгілерін
жоғалтып жеткен. Сонда да болса бақсы, бақсы сарыны, алдау-байлау өлеңдері,
бәдік жайлы ... ... ... арқасында танып білдік.
Фольклорлық мұраларды тудырушы және сақтап таратушылардың байырғы
типтерінің бірі – ... Бұл ... Ш. ... ... ... қоса ... ... басқалардан мәртебесі жоғары: ол
ақын да, күйші де, сәуегей де, емші, сегіз қырлы, бір ... адам ... ... ... ... - деп жазады. Бұған қарағанда бақсы жай адам
емес, әрі өнерлі, әрі емші, яғни адам ... қас, ... ... ... Оның ... бірі ауру ... емдеу. Сәуегейлік жасап,
болашақты болжау да басқалардың ырымдық функцияларының бірі. ... ... ... күші ерекше роль атқарады. Алайда бақсы сарыны ... ... ... ... ауру ... ... үшін ... әулие-әмбиелерге сиынған. Қобызға қосылып, сарын айтып, жындарын
шақырады. Мәселен:
Ақ пері мен көк ... ... көп ... ... дәу ... ... мау пері.
Шақырғанда кел бері,
Ақ сарбасын сойғызған.
Ақ текемет жайғызған....
Кеші бері дәу пері,
Кетсін пәле байғұстан, -
деп өзінің жындарына тіл ... Адам ... ... ... ... ... Шамандық түсінік бойынша жындар әлемі екі ... ... ... ... ... ... және зиянкес жындар (злые
духи). Бақсыға бағынатындары ... ... ... ... ... да ... болуымен бірге әр бақсының өзіне тән жындары болған. Бақсы
ойнағанда бағынышты жындардың атын ... ... ... ... Бірде ай мүйізді көк қошқар кейпіндегі жынға:
Маңдайының ағы ... қағы ... ... қарашы,
Мынаның қандай соры бар, - десе,
енді бірде ... ... ... көзге:
Қанды балақ қайқы көз,
Қайда жүрсің сенделіп.
Шақырғанда шаңқылдап,
Шарыққа қон келіп.
Пәлекеттер қайда жүр,
Көзбен қара төңкеріп, -
деп бұйырады. Ал Досмырза бақсы ... ... онан ... ... Берлібайға сиынып, солардан медет тілеген соң «үш жүз алпыс жасаған,
жақ сүйегі босаған» сары қыз атты ... ... ... кейін болжаушы қара
жынына тапсырма беріп:
Айтылатын мал бар ... ... жан ... тер бар ... тұрған ер бар ма?
Қанжығада қан бар ма,
Қаптай шапқан тау бар ма?
Болжаушы қара, болмай кел
Төңіректі шалғай кел: -
дейді. Бұл ... ... адам ... ауру – ... ... ... бірінде пәле-құла жоқ па, төңіректі ... ... деп ... ... ... айтулы кеселді қуып, ауруды емдеу ... ... ... қарау.
Бұрынғы бақсы – қазіргі болмас. Себебі ислам діні енген ... ... ... Бақсы сарынына - әулие-әмбиелердің, пайғамбарлардың
есімдері ... ... ... ... ... бірде-бір
дәлелі. Мұхтар Әуезов айтпақшы: «Мұны бақсылықтың жоғалар алдындағы
азғандығы» – деп ... ... ... ... ... ... ... кездестіреміз. Бірақ
қазіргі тауіптер бақсылар сияқты бақырып өлең ... ... сөзі ... - ... Яғни ... заманда халық емшілері көп. Халық ... ... - адам ... ... ... ... ... бірі қайталап отыратын сағаттың екі тілшігіндей» - деп теңеу
тағуымызға болады.
Бәдік – адам не ... ... ... бір кеселді (ауруды) қуалап
көшіру салты кезінде орындалған. Көне магиялық ғұрып бойынша қаскөй ... ... сөз ... әсер етіп, оны көшіруге болады деп ұққан.
Сондықтан бәдікте «көш» сөзі көп ... ... ... ... ... тауларға көш,
Қызарған тау ішінде бауларға көш.
Таппасаң көшер жайлау мен айтайын,
Ат мініп арқыраған жауларға ... ... жұрт ... ... емдейтін болған. Дәстүрлі
ғұрыпты орындау үшін кейде қыз, ... ... ... айта ... қайтып барады сусамырға,
Жолда жатыр қайқайып қу қабырға.
Құдай оңдап бәдікті қолға ... ... ... бір ... кетіп барады шатқа таман,
Тағы жүрді мінгелі атқа таман.
Құдай оңдап ... ... ... ... отқа ... әуел баста бәдікті көпшілік болып орындаған. С. ... ... адам яки мал ... әйел-еркек жиналып, ауырған малды
қоршап алып ... ... ... өлең ... ... ... ... шулап айтқандығы байқалады. Өйткені ауру-сырқау тартатын ... ... ... ... ... ... ... шығару арқылы қорқытып –
шошытып көшіруге болады деп ұққан. ... ... дерт ... ... ... ... ... болмысы «көшіру» қаскөй күштерден құтылудың
жалпы амалы болса, бәдік ... ... ... әдістемесінің бірі.
Фольклортану тұрғысынан келгенде бәдікті вербальды магия үлгісіне жатқызуға
келеді.
Ғұрыптық ... бірі ... ... ... жеке ... ... ... ғұрпымен байланысты туған.
Тіпті көне магиялық ғұрып «көшіру» дүние жүзіндегі көптеген халықтарда
болған.
Бәдік малдың ауруын жазатын өлең, қазір бұл сипатынан ... ... ... ... ... те болады. Бәдік әзіл-қалжыңға айналып,
жастардың көңіл кешінде, айтыс түрінде ... ... ... ... ... ... малды медицина жүзінде емдеп жазатын болдық. Қыз бен
жігіттердің әзіл-қалжыңы да ... ... ... құрғақ сөзбен
айтылатын жағдайға да жетті.
Емшілікке қатысып туған ғұрыптық фольклордың бір түрі ... ... ... ... ... магияға жатады. Магия дегеніміз материалды
дүниеге табиғаттан тысқары ... әсер ету үшін ... ... ой өрісі төмен адамдар жанды-жансыз жаратылыстарының «иелеріне»
сөз арқылы әсер, ықпал етуге ... деп ... ... күш, ... ... бір жолы ... сөздің қуатты күші деп ұққан.
Арбау жөнінде Ш. Уәлиханов: «Арбау арқылы ... ... ... ... ... мұны да арбын дейді... Қазақтарда арбау-
дұғалау, дуалау, сиқырлау, ал арбаушыға дұға оқу арқылы жадыланған, ауырған
адамдарды айықтырушы емші».
Адамды жылан ... уын ... үшін ... сол ... ... алып арбайды. Егер арбау - әсерлі болса, жылан сол жерде ... ... ... ... ... де, ертедегі мағынасы да дұғалау – ... ... сихс ... ... ... де ... ... орындаушы –
сиқыршы деп аталады – деп жазады.
Халық адам денесінде болатын кейбір дерт ... ... ... т.б.) пен улы жәндіктер (жылан, бүйі, шаян, қара құрт, ... ... ... ... ... бар деп білген. Сол арқылы
кеселден айығуға әрекет еткен. Мәселен, жылан шаққанда уын қайтару арбауы:
Кер, кер, кер ... ... мер ... ... бар сұм ... ... бар сұр ... жылан бар жеті жылғы ту жылан
Құралай таудың басынан,
Қуып келген қу жылан
Пайғамбардың демінен –
Дегелек келді, шың жылдам
Теміреткіні арбауынан:
Темір , ... ... егін ... ... ... де құры
Теміреткі темірден,
Тәзрунә, тәкули, тәр хәкуха
Қатира Кәф – шық
Алдыңғы арбау жылан шаққанда уын қайтару үшін, ал екіншісі теміреткіні
емдеу ... ... ... ... өткінші – жаңбырдың сипатында айтылатын
өлеңдерде арбауға жатады.
Сонымен, қазақша шақыру ғұрпы екі түрлы, орындалады.
а) Тасаттық беру ... ... ... Жай ... ... ... ... түрде).
Арбауда жиі ұшырасатын «түсініксіз» сөздермен қайталаулардың магиялық
сипаты болса, екінші жағынан көркемдік тәсіл. Яғни ... ... ... ... ... Сөйтіп, арбау белгілі бір ... ... ... ... ... наным-сенімге байланысты туған.
Арбау да – сөздің магиялық сенімі, қазіргі заманда да ... ... ... ... ... өз функциялық қызметін өзгертті. Бұрын арбау
небір ауруларды емдеп, жылан шаққанды да жазса, қазір магиялық түрде сирек
кездесіп, онда да ауру жазу үшін ... ... ... кетіру үшін
қолданылуда. Дегенмен тасаттық шақыру үшін арбау осы 21 ғасырға дейін
орындалып ... ... ... ... ... ... ... Магия
қазіргі өмірден көрініс тапқанмен, оны қолданатын адамдар кемде-кем.
Қорыта келе айтарым, бұл бітіру ... көне ... ... жанрларының барлығы емес, сиқырлы сөздің қуатты күшіне
негізделген ... ... оның ... ... ... ... поэзия
үлгілеріне баса назар аударылады. Ғұрып ... ... ... жанрларын одан әрі жүйелей түсіп, тереңдей зерттеу - алдағы
күндердің еншісі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... И.Г. Описание .... ч.ІІ сПб., 1799
1. Валиханов Ч. Собр. Сочинений, т.1. Алма-Ата, 1961.
2. ... А. ... ... М., ... ... С. ... зікірлер емдеу. // Денсаулық.-2005. №10.
4. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. // Шығармалары. Алматы, 1989.
5. ... М. ... ... // Шығармалары. Алматы, 1985
6. Сильченко М.С. Тұрмыс-салт жырлары // ... ... ... ... ... Б. ... ... өлеңдері. Алматы, 1974.
8. ҚасқабасовС.А. Қазақ фольклорының тарихы (жоба-проспект) // Қазақ
ССР ғылым Академиясының хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 1988, ... ... Х. ... ... ... // ... Алматы, 1991.
10. Мұқанаов С. Халық мұрасы. Алматы, 1974.
11. Будагов А. Сравнительный словары турецко-таратских наречий СП.б.,
1869. ... ... ... ... ... ... 1988. 1-т.
13. Диваев А. Из области киргизских верований. Баксы как лекарь ... ... ... // ... ... археологии,
истории и этнографии. Казань,1899. ХҮ. Вып.3.
14. Ветухов А. Заговоры ... ... и др. виды ... ... на веру в силу ... ... 1907. ... Майков Л. Великорусские заклинания // ... ... ... ... СПб., ... Афанасьев А. Поэтические воззрения славян на природу. ... ... ... преданий и верований в связи с
мифологическими сказаниями других родственных народов.
М.,1. 1865 т.1.
18. Миллер О. Опыт ... ... ... ... ... ... ... старина. 1912. Вып 1.
19. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қоры, 137 – ... ... ... – Каменецкий И.Г.К. Космической семантике «Камня» и «металла»
// Академия наук СССР. XIV. Академику Н.Я. ... Л., ... ... С. ... // Парасат. №3 1995
22. Батырлар жыры. 5 т, А., Жазушы., 1998
23. ... Б. ... ... – сенімдерінің фольклордағы көрінісі.
Алматы, 2004
24. Абылқасымов Б. Телқоныр. Ата – мұра – ... ... ... Ж. ... Е. ... ... ... ана тілі баспасы.
Алматы, 1993.
26. Қазақтың музыкалық фольклорлары Алматы, 1982.
27. Радлов В.В. ... ... ... ... ... Спб., ... ІІІ ... Миропиев М. Демоналогические ... ... // ... ... ... ... по ... СПб., 1888 т. х. Вып.3.
30. Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті // Шығармалары Алматы, 1964
31. Жұбанов Қ. Шығармалар мен ... ... ... Богораз – Тан В.Т. Религия как тормоз соцстроительства среди малых
народностей Севера // ... ... 1932. ... ... И. А. Из ... ... ... // Вестник
Оренбургского учебного округа. 1912 №3.
35. Альфонс Я. Киргиз – кайсацкие степи и их жители….
36. Тұрсынов Е. ... ауыз ... ... байырғы өкілдері.
Алматы, 1976.
37. Тургайская газета. 1896 №84
38. Қазақстан Ғылым академиясы М. ... ... ... және ... ... қоры. 739 – бума. 1 – дәптер.
39. Чеканинский И.А. ... ... ... ... ... ... ... Отдела общества изучения Казахстана.
Семипалатинск, 1929, т.1. Вып. ... ... А.Е. ... Из мира ... ... // ... ... истории и этнографии при императорском Казанском
университете. Казань, 1900, m. XVI Вып.1.
41. ... В.Н., ... К. ... ... у ... ... // Домусульманские верования и обряды в средней Азии.
М., 1975
42. Ксенофонтов Г.В. Легенды и ... о ... ... 1928
43. Анохин А.В. Материалы по шаманству у ... Л., ... ... Н. А. Из ... ... обозрение. 1911. №1
45. Токарев С.А. Ранние формы религии их развитие. М., 1964
46. Арнаудов М. Психология литературного творчества. М., 1970
47. Алексеев Н.А. ... ... ... ... ... ... Ә. ... фольклорының тарихы.
49. Дүйсенбин. Ислам дінінде «әулиетке» және «әулие жерлерге» табыну
салты туралы А., «Казмембас», 1981
50. Кенин – ... М.Б. ... ... и ... ... ... ... Толеубаев А.Т. Реликты до исламских верований в ... ... Алма Ата, ... ... К. Балбике бақсы // Білім және еңбек. 1982. №10
53. Иванов Н. Киргизские чародеи // ... ... ... ... ... А. ... киргиз – кайсацких орд и степей. СПб., ч.3.
55. Ястребов М. ... ... ... ... ... Ә. Қозы Көрпеш – Баянсұлу кешені А., 1994, «Өнер».
57. Қошым – Ноғай К. Бақсылық емнің бір қыры // Парасат – 2006 - ... ... М№ ... ... ... ... ... // Туркестанский курьер. 1909 №9
59. Нурпейісұлы Ә. Баяғының бақсыларындай бақсы қайда ...// Заң газеті
– 2006 - №15
60. ... ... ... сөздігі. Алматы, 1959
61. Фрэзер.Дж. Золотая ветвь М., 1986
62. Кармышева Дж. Х. Земледельческая ... у ... ... ... и ... народов средней Азии. М., 1986. С.61.
63. Малов С.Е. ... ... ... у тюрков Западного Китая //
Советская этнография. 1947 №1.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика туралы189 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Діннің жастар психологиясына әсері7 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Ақын, жыраулар мұрасындағы арнау өлеңдер табиғаты65 бет
Дулат Бабатайұлының өмірі5 бет
Махамбет өлеңдерінің жанрлық ерекшеліктері10 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Махамбет Өтемісұлы өмірбаяны3 бет
Қазақ өлеңінің құрылысы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь