Көшпелі қазақ өркениетіндегі отбасылық қатынастарды реттеу және әйел құқығының мәртебесі

1. Кіріспе.

2. Негізгі бөлім:
2.1. Ерлі . зайыптылардың отбасындағы арақатынастары, құқықтары мен міндеттері.
2.2. Ата . ана және балалар арасын құқықтық реттеудегі әйелдің орны және ролі.
2.3. Бала асырап алу және қамқорлық жасау мәселелері және әйелдің құқықтық мәртебесі.

3. Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ.
Философия және саясаттану факультеті.
Социология кафедрасы.
Курстық жұмыс.
Тақырыбы: Көшпелі қазақ өркениетіндегі ... ... ... әйел құқығының мәртебесі.
Орындаған: Кенжебаев А.А.
Тексерген: Жаназарова З. Ж.
Алматы 2007 ж.
Мазмұны:
1. Кіріспе.
2. Негізгі бөлім:
2.1. Ерлі – ... ... ... ... ... Ата – ана және балалар арасын құқықтық реттеудегі әйелдің орны ... Бала ... алу және ... ... ... және әйелдің құқықтық
мәртебесі.
3. Қорытынды.
4. Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Көшпелі қазақ қоғамындағы әдет – ғұрып дәстүрін арнайы ... ... ... ...... ұзаққа созылған тарихы бар. Оның бастауы
көшпелілер тарихының ежелгі ... ... ... Сол ... ... ... әдет заңдары хатқа түсіріліп, оларды іздеп, жинау,
жарияланған – ... ісі ...... ... ... ... қолда бар
деректер көшпелі қазақ әдет – ғұрып ... ... ... Ресейдің
қол астына ену кезеңінен бастауға ғана мүмкіндік береді.
Сахара жұртының әдет ... ... осы ... ... ... түрде бірнеше кезеңге бөлуге болады. Олар Ресей өкіметі кезеңінде
әдет заңдарын жинап, ... ... ... ... ...... ... ғылыми сарапқа алу.
Ресей империясы тұсында әдет – ... ... ... ... болды. Бұл уақытта әдет заңдары көшпелі қазақ қоғамындағы
басты құқықтық жүйе болғандықтан ол ... ... ... ... ... салу патша органдарының ресми қызметі болды. Сондықтан бұл кезеңде
әдет ... ... ... ... ... ... ... түсінуге
көп мән берілді. Екінші жағынан, ол нормаларды патшалы Ресей заңдарымен
салыстыра ... ... ... саясатына және жарлықтарына қарсы
келмейтіндерін қолдап, пайдалануға, ал ... ... ... ... не ... ... ... шараларын іске асыруға көңіл
бөлінді. Демек, жергілікті халықтың құқықтық нормаларын ... ... ... ... ... ... бақылауымен және солар
тарапынан іске асты. Әрине бұл жайт осы ... ... әдет – ... ... және ... барысына әрі деңгейіне әсер етпей
қалған жоқ. Тіпті, жеке – дара зерттеушілердің өздерінің еңбектері де ... ... ... ... ... – бағдарын, сарынын және бағасын
ескеріп отыруға мәжбүр болды.
Халқымыздың құқықтық болмысы 19-ғасырдың ... ... жан ... ... ... Зерттеу еңбектерінің ең алғашқыларының бірі- А.
Левшиннің 1832 жылы жарық ... ... ... Оның ... ... ... ... өмірінің шынайы шындығын жан – жақты сипаттаудың
ең ... ... ... Оның ... аса ... әйел ... байланысты:
құдалық, қалың мал, үйлену әдет – ғұрыптары, өлікті ... ас ... мен ... ... ... “ Жеті ...... сипаттамалары
болып есептеледі.
19 ғасырдың 60-70 жылдарында жазылған Ф. Лазаревский, Ы.Алтынсарин, В.
плотниковтың, И. ... ... де әйел ... ... ... ... келтірілген. Торғай облысының әскери губернаторы
генерал – лейтенант Л. баллюзек ... ... ... ... ... ... ... мен билері, қазақтың оқыған
азаматтары жинаған. Бұл кітапта қазақтың өте көне ... мен ... ... ... ... баяндалуы да құптарлық.
Осы ғасырдың 80 жылдарында қазақтың әдеттік құқығы туралы үлкен-кішілі
үш еңбек жарық көрді.
Оның бірі – 1882 жылы ... И ... ... Тиісті деректер
негізінде жазылған П. Маковецкийдің, 1889 жылы жарық көрген Н.Гродековтің
еңбектерінен де тек ... ... ғана ... ... бірге отбасы және
неке тарихына байланысты әдет – ғұрыптар, әйел құқы ... көп ... ... – ақ Н. ... ... А. ... Кеңес өкіметі кезінде бұл мәселені көтерген Т.Күлтелеев, С.Юшков, С.Фукс
еңбектері қазақ әйелінің құқықтары туралы мәлімет берді. Ал ... ... ... ... әдет – ... ... ... зерттеумен
Қазақстан Ғылым академиясы жанындағы ... және ... ... ... ... ... және ... қысымшылықтарға
байланысты тоқталып қалған қазақ әдет – ғұрып заң нормаларын зерттеулер ... ... С. ... ... өз ... ... ... өз еңбектері және оның шәкірттерінің ізденістері қазақ әдет
– ғұрып құқығының әйелдің ... ... ... ... ... ... қазақ халқының және құқық тарихын оқып – үйренуде
шариғаттың қазақ әдет – ғұрпы қалыптасуының қайнар көзі бола ... роль ... ... ... ... қағида – ережелердің ең
басты қайнар көзі - әдетке терең үңіліп, оның ... ... ... мен мазмұнына мән бермейді. Содан келіп, әдет ежелден бері ауыздан
– ауызға, атадан – ... ... келе ... ... – ережелер деген жалаң
пікірден әрі бара алмайды.
Қазақ халқы қалыптасып, аренаға шыққан кезде өзіндік сипаты бар ... да ... ... және кіші ... ... ... ... қоғам өмірінің әр алуан тармақтары үшін лайықты түзеп,
әрі олар ... ... ... – қатынастарды реттеп бір арнаға келтіруге
арналған ізденіс жұмыстары одан әрі жалғасуда. Бұл еңбектерде әйел ... ... ... ... ... ... Ерлі – зайыптылардың отбасындағы арақатынастары, құқықтары
менміндеттері.
Қазақ ұғымында ... ... ... үй ... от ... ... ... маңайына тартқан жан балқытар жылуы. Отау қазақ дәстүрі
бойынша тұңғыш ер баланың үйленгеннен кейін өз алдына ... ... ... ... түтеуі, жеке қазан асуы. Қазақ өмірінде баласына отау тігіп,
бөлек шығару ата-ананың ... ... және ... ... ... ... ... жеке отаудың шаңырақ ... ошақ ... ... ... жаңа бір үй еңсе ... де, қоғамнан өзінің орнын
иемденеді. Мұны жұрт өздерінің орталарында бір үйдің қосылғаны деп, мейірлі
қуанышпен мақтаныш етеді.
Екі үш ... бар ... ... бас құрғаннан кейін жағдайына қарай
енші беріп,отаулап шығарады. Балаларына енші ... ... ... ... ... үйленуіне байланысты болды. Жаңа түскен келін әдетте бір-
екі жыл ата ... ... ... әр ... үйреніп, өз бетінше өз алдына
отау болып бөлінетін де еншісін ... ... ... ... ... үйленген балаларды енші беріп жеке шығарудың зор саяси-шаруашылық
маңызы болды. Бұл ... ... ... ... ... ... Оның үстіне қазақ жанұясында әкенің бірнеше үйленген балалары,
оладан туған немерелерімен бірге үлкен ... ... тұра беру ... ... ... ... өз отауымен, төсек-орнымен, киім-кешек,
ыдыс-аяқ, ... ат, ... ... және көлігімен түскен келіндер арасындағы
келіспеушіліктерге байланысты және ауылындағы түтүн санын көбейтіп, ... ие болу үшін ... ... ... әке үйленген балаларын
бірінен соң ... ... ... ... ... санайтын. Ол болса,үйленген,
өз шаруашылығын өзі басқаруға жараған балаларды отау иесі ретінде жараған
балаларды отау иесі ... ... ... сай қалыптасқан
қажеттілік және әр баласын жеке ауыл ... етуі ірі ... жұрт ... ... әйел ... ... байлары олардың әрқайсысын ... ... ... енші ... ... ... мақсат әке өлген соң, әр
әйелдің балалары бір-бірімен тату, тыныштық сақтап тұрсын деген тілек ... ... ... ... ... ... жасауға тырысатын. Мұндай
жағдайды болдырмау үшін, үй қожасы әр бір ... өзі ... ... ... де, оған ... ... кенже балалары мұрагерлік ететін әр әйелдің
үлкен балалары өз шешесінің ... үлес алып ... ... Кенже
балаларға тиісті үлес, басқа балаларға қарағанда екі есе ... ... бірі өз ... ... ... шақырақ үлесі, яғни үлкен үйдің
сыбағасы болып есептеледі. Қазақ дәстүрінде бәйбіше балалары мен ... әке ... ... ... ... ... ... нағыз қара шаңырағыра бәйбішеден туған кенже бала ие болу ... ... ... ... оның ... болу дәстүрі тіпті осы кезге
дейін сақталып келеді.
Көп балалалы ата-аналар ... ... ... үйлендіріп,
енші беріп, бөлек шығарып отырады. Әдетте ... бала ... ... одан ... де ... қартайғанша әкенің өзі басшылық етеді. Кей
жағдайда, әсіресе, әке-шеше мүгедек болып, кенже ұлы ержетіп үйленгенше,
шаруаға үйленген ... ұлы ... ол ... ... көп уақыт
бірге тұрады. Халық дәстүрі бойынша ... ... ... ... ... алғанша қартайған әке-шешесінің шаруасына үлкен бала мен келін
көмектесу керек.
Мұндай жағдайда ... ... бір ... ... үш ұрпақ(әке
шеше, үйленген бала әйелімен және немерелер ) ... ... Бұл ... үйленбеген інілері мен кіші балалары да бірге тұруы ықтимал. ... ... ... ... ... әйелінен туған балаларын
үйлендіріп, енші беріп, бөлек шығаруда,онымен бірге үйленген ірілерін бірге
шығарып оларға да енші ... ... ... бойынша мұндайларды еншілес
аға, іні дейтін. Әдетте ағасымен еншілес ... ... ... ... мал ... әке мойнында болады. Кейде қалың малды еншісіне қосып ... не ... ... да ... ... бәрі тікелей әке еркімен
семьядағы әр әр ... ... ... ... ... ... ... бөлек үлкен баласының қолына жіберудің өзі, жоғарыда айтылғандай,
екі не көп қатын алған байлардың ... ... ... екінші әйел алған
кездегі жағдай. ... ... ... ... ... ... ... бөлек
шыққанда онымен бірге туған жас інісі кей уақытта соның қолына шығады да,
оған енші ... ... ... біріншіден, ағасының шаруашылығына себін
тигізсе, екіншіден, тоқалдан туған басқа да ... бар ... ... ... өзі көбінесе өгей шеше және оның оның ... ... ... иесі ... ... ... іс-қимылы, жүріс-тұрысы, пайым-
парасаты үміт күткен әкенің сынағынан күнбе-күн өтіп жатады. Көңілі ... ... ... ... ... ... ... шаруаға
қырсыздығын байқаса, бөлек шығарып, жеке қазақ астыру ниетін орындауды
кешеуілдетеді. Оған күнбе-күн жол ... ... ... ... ... ... берік, тұрмысы толыққанды болуының қамы.
Қазақ қай баласына болсын енші беріп, бөлек шығарарда ағайын ... ... ... ... той ... Әке шама ... қарай отандың
еншісін атайды.Ол ешқандай дау тудырмауы ... ... ... жас отауға
береке бірлік тілеп, мал мен бастық көп болуы туралы батасын ... ... ... өз ... мал мен ... қосады, оны халық тілінде
“тамыздық”, “жылу”, “немеурін” деп атайды. Бір ... ... үш ... ... ... аз ... ... қалыптасқан. Оның ең көбі
“жылу”. ... ... ... ... ... жаңа ен ... ... көтергенде ең алдымен ұлдың әкесі бір түйе береді. Мұнысы ел
көшкенде ... ... ... ... ... Шешесі бұзаулы сиыр
береді. Бұл бала ... ... ... ақтан қақтықпасын дегені. Осы
екеуін білсе отаудағылар көліктен де, ... ... ... ... ... ... ... түрі мал, шабындық, қора
болатын. Еншіге салт мінетін ат, жүк артатын көлік, ... ... ... ... қой ... ... Әкенің бергені балаға құт саналады. Бұл
шара енші алған баланың ... ... ... ... иек ... ... әдет-ғұрыптық келісім. Отау иесі бұдан әрі өзіне берілген ... ... ... Ыстығына күйіп , суығына тонады, қиындығын иығымен көтереді
Сөйтіп, үй шаруасын өз бетімен жалғастырады.
Тағы бір ерекшелігі ... ... яғни әке ... ... кейінгі
беделді үй болып саналады. Сондықтан тұнғыш отаудың иесі өзінен ... үлгі ... ... ... ... бойынша бұл да
бірінші отаудың өтеуге тиісті ... ... бала ... ... ісінің мақсаты ұрпағының
қызығын көрумен бағаланады. Отауға енші ... ... сол ... әке ... шексіз болған. Халық әдебиетінде отбасында әке сөзі
“заң” еді. Ол соғанлайық болуға ... ... ... ... ... ол ... қиын ... кезенде де дінін ... ... ... шариғат заңдарың насихаттап отбасындағы тазалық,
ыңтымақарқылы ... ... ... өсіруге талпынды. Балалары әке
тілегін, беделін жоғары ұстайтын. Ал әке өлген соң оның ... ... боп ... ... ағаның үкімі барлық басқа семья мүшелері үшін
заңды болған. Жеке семья болып ... ... ... не ... ... ... ықпалы жүретін. Шаруашылығы, яғни мал ... ... ... ... ... ... оның айтқанын, көпшілік
жағдайда, екі қылмайтың. Кейде, тіпті, әр түрлі ... ... ... ... ... ... екінші рет бөліну сияқты жағдайлар
да кездесіп ... ... ... ... ... ... байланысты әйелдердің орны еркектерге қарағанда әлде қайда кем
саналатындығы кімге болса да аян. Ел арасындағы әр ... ... ... ... ... ... ерлер арасында, онда да ақсақалдар шешетін.
Ел арасындағы қоғамдық маңызы бар ... ... ... ... өзі тел ... жоқ, әр ... ... белді ақсақалдарыөзара
ақылдасып, ұйғарым жасайтын болды.
Қазақтар басқа шығыс халықтарына қарағанда әйелге өте бір ... ... ... ... ... да ... қазақ өркениетінде
Томирис, Зарина Домалақ ана, Нарғыз, Бопай ханым, Топшай, Зере, Айғаным,
Ақын Сара тағы ... ... ... ... ... асқақтатқан
ақылына көркі сай жандар шыққан. Әйелге деген құрметтін ... ... ... ... ... мекен еткен ухуаңдар мен сәнби
жұртында әйел қатты құрметтелген: оған қол ... ... ... ... ... және қалың малына өзі қожайын болған, әскери ... ... ... ... әйел ... ... Бұл ... басқа да сол
кездерде қазақ жерін мекендеген тайпалардың, елдердің тарихынан аңғаруға
болады. Ғұн елінде әйел ... ... кең ... ... ... келісімінде ел мен елді бітістіруші, ... ... ... Жалпы, қазақ әйелдері, теңсіздікте
жүрген десек те, ... ... ... ... ... ... ... болып, ер жүгін көтере білгендеріне тарихтың өзі куә.
Қазақ әдет-ғұрып заң нормалары бойынша әйелдерді ... ... ... ... ... саналады. Өйткені, әйел ана, ұрпақ жалғастырушы,
бала тәрбиелешісі. ... да ... заң ... ... құқықтары
жан жақты қорғалады. Мысалы, ... ... ... сындырушы, емшегіне
зиянкестік жасаушылар қатаң жазаланады. Өйткені, әйелдің тісі-тігін ісінде
құралы, емшегі-нәрестенің тамағының қайнар көзі. ... ... ... ... теріс аударып, олардың халі құлдардан да жаман ... ... ... қалған сарқытпен ғана күнелткен,-деп
заңсыз күйе жағуға тырысады. Әрине бұл ... ... ... Орта ... ... отырықшы халықтармен салыстырғанда,
қоғамдық өмірде қазақ әйелдерін салыстырмалы дербестілігі және ... ... Ері ... кез-келген қазақ әйелдеріқонақ күтіп оның ... ... ... ... Екі әйел бір ... барлық құқықтарына
ие болған. Кезінде мұндай қылықтарға әйелдер үшін еркектермен ... ... Л. Ф. ... ... жөні бар. Ал, Н. ... ... ... болғандықтан, өз намысын арашалай алмайды,”-дейді.
Сол себепті билер еркектерге қарағанда ... ... ... ... ... ... жазады. Қалай десек те, қазақ халқы басқа туыстас
түркі халықтарына қарағанда ... ... ... ... ... ұстамды, тұрақты, ақылды болуын талап етіп, барынша нркіндік беріп
ерлермен тең құқықта ұстағанын біз ... заң ... ... көре ... ... ... қиссаларда әйел образын,
әсіресе қазақ әйелдерін жағымсыз кейіпкер ретінде көрсетпейді. Алпамыс,
Қобыланды, Ер ... ... т.б. ... ... ... ... ... кейде олардан асып түседі. Қазақ ... ... ... ... ... ... жүректілігімен ие болғаны
даусыз. Отбасында ана орны ... ... ... “Жаман еркекті жақсы
әйел есіктегі басын ... ... ... өлсе ... жетім, анасы өлсе
толық жетім” тағы басқа мақал-мәтелдер куә болады.
Революцияға дейінгі ... ... ... ... ... правосыздығын орыды баяндаумен бірге, ... ... Орта Азия ... ... ... ... ... дұрыс көрсетеді. Мысалы, Х. Сүлейменовтың “Уголовное
закодательство в Казахстане в период интервенции и гражданской войны “ атты
идссертациясынан біз ... ... ... ... суды жестоко карали
узбечек, которые осмеливались открыть свое лицо или же одевать европейское
платье. Следует ... на ... ... за ... на ... ... лицом к к тюремному заключению, иногда на несколько месяцев. ... ... ... за ... сортянками русского платья. “
Байқап қарасақ, Ш. Уәлиханов, Ы. ... Ш. ... ... Б.Сырттанов, Ғ.Қарашев сияқты ... ... ел ... негізгі нышандары қатарына әйел ... ... бірі ... ... әйел ... нағыз жыршысы ретінде
танылады. Әйел құқы мен ... ... ... ... ... негізгі қазақ қоғамына ауадай қажет екені ... ... ... ... ... ... елінің уставы.” Осы “Уставтың” 12-бабында:
“Қазақ ... ер адам мен әйел тең. ... ... ... әйел ... іске асады”-деп көрсетіледі. Барлыбек
Сырттанов ғасырлар бойы қазақ қоғамында ... ... көп ... ... әдеттік-құқық нормаларын бірден бірден жоққа шығармайды.
Жаңа заманда ата салты әлеуметтік практикада ... ... ... ... бәрі тек қана ... келісімімен іс жүзіне асырылуы
тиіс. Тек солай болған жағдайда ғана әйелдің бостандық құқы шектелінбейді.
Б. Сырттановтың мұндай реформаторлық ... ... соңы ... ... ... Билер съезінде қабылданған Ереже нормаларынан да
анық байқалған еді. Яғни, эволюциялық даму ... ... ... ... әділеттік-құқық нормалардың біршамасы жеке адамның өз ... ... ... іске ... ... ... оның құқықтық
санасына сіңе бастағаны қазақ қайраткерлерінің бостандықты ... ... ... ... деп тануға болады.
Революцияға дейінгі қазақтың көшпелі және жартылай ... сай ... ... – ақ әйел ... ... ... ... әр қазақ әйелі белсене қатысып ... ... ... әйел ... мен ... ... жүрді. Сондықтан
олар үй-іші мәселесінде өзін еркін ұстайтын да, өз ... ... ... ... ... ... ... отбасында әйелдің үй
ішіндегі еркіндігі ол отбасының атына нұқсан ... ... ... ... ел ... ілініп, өзгеге үлгі ретінде айтылып, үлкен мадақ
пен сыйға бөленетін.
Тамақ дайындау, киім тігу, жүн сабап, киіз ... жіп ... ... ... әр ... үй ... тігу, мал сауу, кір жуып, үй жинау, көші-
қонның кезінде тең буып, оны шешу, үй жығып, оны тігу, жас ... ... ... ... ... ... ... ахуал қалыптастыру, тағы басқа үй-ішінің уақ-түйек шаруасы ... ... ... Үй ... ... ... ірі ... мұндай шаруалар істемейтін. Олар, тек басшылық етіп, жеңіл-желпі
киім тігіп, бала бағудан ... ... Ал, орта ... ... ... ... ... көп болатын. Олар өз шаруасына қоса
бай туысының үй шаруасына да көмектесетін. ... күні үйде ... ... да ... ... мен ... міндетіне жататын.
Революцияға дейін қазақ отбасындағы әйелдердің ... ... ... Олар ... ... ... ... Оны мынадан
көруге болады. Төңкеріске дейін Қазақстанда отбасында, тұрмыста, ... ... ету ... тап ... ... мүддесін көксейтін
шариғат заңдарының нормалары бойынша жүрді. Қазақ әйелдерінің құқықсыздық
жағдайын патша үкіметі де заңды етті. Сол кезде ... ... ... орны ... ... анық көруге болады: “ Әйелдің күніне
үш рет соқ, егер күшің жетпесе, әйелің ... ... ... үш рет ... ... ... ... басты ереке артық.”
Бұл мақал-мәтелдер әйелдің орнын отбасында қалай көрсетсе, қоғамда
солай бейнелейді.
Енді әйелдің мүліктік ... құқы ... сот ... әйел ... ... ... көрейік.
Қазақ әйелі бүкіл қоғамдық-саяси өмірдің салаларында құқысыз болған.
Заң бойынша шығыс әйелі ерінің қамқорлығында болды. Әйел ешқашан өз ... ... ... ... семья басының мүддесін көздеп, әйелді
мүліктік қатынас құқынан айыырып, оны құқысыз және ... ... ... ... ... ... ... Сонымен шариғат
бойынша, “ әйел өз күйеуінің тапсырмаларымен еркін орындап, бүкіл ... ... ... ... ... келісімінсіз әйел
ешқандай мәміле жасай алмайды.”
Әйелі мен бөлек шықпаған балаларында ... ... Егер ... ... ... мүлікті бірігіп пайдалана алады, алайда өз бетімен
мүлікке өктемдік жүргізе алмайды. Күйеуі үйде ... ... ... ...... ... ... егер ол сенімді болса, дүние-мүлкін
ұстай тұруға немесе сыйға береді. Оралған ... ... ... Ол ... әйелі сатқан зат қайтарылады, егер күйеуі ... ... ... ... иесі ... ... білдірсе, онда жасалған
келісім заңды болады деп санайды.
Қазақ қоғамында, көп ... бар ... ... орны ... ... ... ... үйі ерінің үйімен бір. Оны ері де,
басқалары да ... ... ... ... тоқал, нақсүйер деген аттарға
ие болды. Солай бола тұрса да, олар да ... ... жары ... ... ... тек ... ... және бәйбішенің рұқсатымен
отыратын. Тоқал үйдің төріне рұқсат еткенше, шықпайтын, тек ... бара ... ... бөлек тоқал, үлкен үй төріне өле-өлгенше шықпай
кетуі мүмкін, бұл олардың үлкен үйге ... ... Көп әйел ... үй ... ... мойнында еді, ал бәйбіше тек ... ... үйі ... үйінен 2-3 үй кейін тігіледі. Егер ... ... ... ... ... үйі 15-шақырымдай ілгері тігіледі. Ерін
тоқалына жібермейтін болса ел-жұртқа естіртіп айқай шығаратын айлалы ... де ... ... ... ... ... ертеден-ақ көп құқыққа ... ... ... ... тең ... ... ... Ал, тоқал сол
үйдің күңі дәрежесіне дейін жеткені жасырын емес. Оған мысал ... ... ... ... ... қазақ бөкейліктің бірнеше әйелі болса,
онда біріншісі үлкені ... ... ... деп ... оған тек ... әмір ете ... ... жұмысты басқа әйелдеріне бөліп береді, олар
кіші деп есептеліп, “тоқал” деп аталады деп тұжырымдайды.
Рулық ... күш ... ... жас ... алу шаруашылықты
жүргізер денсаулығы мықты қарулы күңнің керектігінен ... ... көп әйел ... әр ... ... өз ... ... өзге әйелдердің бәріне бәйбіше үстемдік жүргізетін. Бәйбішені
күйеу тіпті сүймеген күннің өзінде өзге әйелдеріне қарағанда ерекше праволы
болған. Егер іс ... ... ... ... ... ... кетіп қалуға дейін ерікті ... ... ... ... Бәйбіше мен тоқалдың отбасындағы теңсіздігі туралы бұрын-соңды
жарық көрген әдеби мұралар осы айтылғандарды ... Бір ... ... әйел
екі-үш әйелдің біреуі бәйбіше аталады да, оның ... ... ... басқа тоқал саналатын әйелдерден жоғары ... осы ... ... ... ұзақ өмір ... ... отбасындағы ішкі-сыртқы істерге араласып, бала-
шаға, келін-кепшік тәрбиесі сияқты ... ... ... ... ... ... жас тоқал әперген. Ал мұндай
құрметке отбасына, бала-шағасына беделі бар еркек қана ие болған. Бұл ... ... ... ... күйеуге деген бәйбішенің сый-сияпаты
іспеттес. Бәйбіше болса тоқалдыққа жүрісі жеңіл, есік көрген ... ... ... беті ... ... ... Тіпті тәуір жердің қызына құда
түскенде атам қазақ тігерге тұяқ қалмаса да қызды малға жығып алған. ... ... ... ... бұзылмауына назар салғаны. Содай бола
тұра да қай заманда да тоқал мен бәйбіше ... ... ... ... ... ... түлкінің құйрығы” деп сол уақыттың өзіде
тегін айтылмаса керек.
Төңкеріске дейінгі көптеген әдебиеттерде қазақ әйелді ... ... ... ... ... жаңсақ, бір-жақты айтылған пікірлер бар.
Әрине, ... ... ... ... тән ... қисынға келмейді. Оған
дәлел ретінде С.Г. Рыбаков: “Әйелдеріне ерлері тарапынан қаталдықты ... ... ... ... тым ... кездесетін” десе
жиырмасыншы ғасырдың басында патриархалды-феодалдық қалдықтың Қазақстанның
өзге өңіріне қарағанда әлде-қайда молырақ ... ... ... ... арсындағы қатынастар солайымен қожа мен ... ... ... ... ... ... ... сыйлауға негізделгенін, қазақ әйелдері өздерін ... ... ... дәстүрін молынан зерттеген неміс ғалымы Р.Каруц те атап
өткен.
Революцияға дейінгі қазақ әйелдерінің негізгі ... ... ... тыс малға сатылатындығында. әйелі өлген немесе тоқал алғысы келген
байлар малға ... ... жас ... ... өзі ... кездесетіндігі
қазақ әйелдерінің жағдайын толық дәлелдейді. Осы дәстүрге ... ... ... ... 50-60 ... шалдарға екіншіне үшінші тоқалдыққа
барса, 30-40 жасқа келген жесір әйелді бөтен елге ... үшін 12-13 ... ... ... оған сол үйдің бүкіл шаруасын істетумен бірге, бала
күйеуін тәрбиелейтін.Бала ... ... ... ... кезде женге алған
әйелі қартайып кемпір болатын да, ол жас ... ... ... ... ... ... әсерімен мұндай қорлыққа көнгісі
келмейтін қыздар мен жесірлер саны артты.
1917. жылғы 21-26шілдеде ... ... тық ... ... ... ... съезінде көтерілген бір мәселеге
тоқталып ... жөн, ... оның ... ... ... бар және ... қазақ қоғамы үшін тарихи жағынан ғана
емес, әлеуметтік жағынан да маңызды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... саяси құқықтары еркектермен тең болуға тиіс.
2. Күйеуге шығу құқығы әйелдердің өздеріне ... ... мал ... 16 ... толмаған қыздарға құда түсуге тыйым салынсын.
5. Жесір әсте де туыстық байланыс, өз ... ... ... ... Екі әйел ... ... әйелдің келісімімен рұқсат етіледі. Бұны
біз Шілдедегі ... ... ... ... ... әйелдер мәселесі жөнінде, қазақтардың
неке отбасы құқықтары жөнінде революцияға ... ... ... ... ... айту үшін келтіріп отырмыз.
Алашорданың құқықтық идеяларының прогресшіл ... ... ... ... заңдарында іске асырып қана қойған жоқ,
олар қазіргі уақытта да маңызды болып отыр.
Осының бір ... ... ... АКСР ... ... ... ... 10 қазанда неке және отбасы құқығы саласында мынандай шараларды дереу
жүзеге асыруға кірісу қажет деп тапты: қазақ ... ... ... көп әйел ... ... күресу мақсатында некеге тұру кезінде оларға
толық еркіндік берілсін, неке олардың ... екі ... ... ... Неке ... ... қандай да болсын қысым жасауынан
немесе зорлығынан қорғалу, олардың туыстары тарапынан жасалатын материалдық
сипаттағы пікірлердің ... ... ... болуға тиіс; некеге тұру
үшін:еркектерге-18жас, әйелдерге 16 ... толу ... ... ... ... ... ... тұратын және қалыңдық ата-анасының баюына әкеп
соғатын нәрсе ретінде, көп әйел алушылық факторларының бірі ... ... ... сот ... ... құқығынан айырылады. “Жесір” өзі жөнінде өз
қалауы бойынша билік етуге құқылы. Ол жаңа күйеуі қайтыс ... ... ... да, ... рет ... тие ... қазақтың ғұлама ойшылы Шоқан Уәлихановтың құқықтық идеяларында әйел
құқы қоғамда ерекше орын ... ... ... ... ... ... ... қазақтың некелік-әдептік құқына сол болмыс дәрежесімен
қарайды. Оның ... ... ... мал ... көп әйел ... ... ... танылады, цивилизациялық ... ... ... ол ... ... ... неке ... және қалың мал
беруді өте зиянды әлеуметтік көрініс ретінде бағалайды. Кәмелеттік ... ... ... оның ойынша құдай заң алдында да ... ... ... тамырына балта шабумен пара-пар бағалануы тиіс деп
ұғады. Бұл мағынадағы ойларын ол ... ... ... ... ... ... ... тым жас кезінде, көбінесе олардың
келісімінсіз беретіндігінен болмаса керек. Қазақтар ... ... ... ... ... ... ... етпеуіне... қатаң
бақылау қоюын тапсыру қажет.
Неке қиюдың құқықтық ... тек қана ... ... ... арқылы болуы шарт және ... ... ... ... сау ... ... Ш.Уәлиханов айрықша атап кетеді.
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әйелдердің ролі ... ... ... ... ... ... етек жайған. Ең жиі кездесетін жағдай Қазақстан
жерін мекен еткен ... ... ... ... ... мәдениетсіз
болды деген қауесет. Мысалы, антикалық тарихшы Аммиан ... ... ... ... ... ... қашқындардай өмірін
өткізетін киіз үймен көшіп-қонып жүреді; сонда ... ... ... ... ... ... бала ... нәрестелерін ер
жеткенше емізеді. Олардың бірі де өздерінің ... ... ... ... бере ... бүгін мына жерде отырса, ол ... ... ал ... ... ... ер ... ... ерте заманның өзінде
жерімізді жүріп өткен атақты саяхатшы Плано Карпинидің өзі тым ... ... ... ... ... сколько может содержать, иной сто,
иной пятдесять, иной десять, иной ... иной ... и они ... ... со ... вообще родственниками, за исключением матери,
дочери и сестры от той же матери. На ... ... по ... а так же ... ... смерти его они могут жениться. А на жене брата другой брат,
меньший после смерти ... или иной ... из ... ... даже
жениться. Всех остальных женщин они берут без ... ... и ... у ... ... дорого. По смерти мужей жены нелегко вступают во
второй брак, разве ... кто ... ... в жены ... дақпырт пікірлердің тізбегін ұзақ келтіруге болады. Ал қазақтың
және оның арғы ... ... ... ... ... орта ғасырлық қолжазба мұраларымен бейнелеу ... ... ... ... мен олардың ұрпақтарында әйелге ... ... бұл ... ... басты ерекшеліктерінің бірі болғандығын
көрсетеді. Тіпті “әйел” деген сөздің өзі ... ... ... ... ... мен ... ... ұғымдарында үлкен бір сыр жатыр. Осетин ғалымы
А.Медоевтың атап өткеніндей: “Ежелгі ... ... ... ... орын ... оның ... ... биік
болғандығын дәлелдейді ”.
Белгілі Ислам тарихын зерттеуші Массэның өзі Құранда әйел қауымына
деген құрмет жоқ дейді.Әрине, ... ... ... ... қоғамы үшін өз қарсыластарын ... ... ... суреттеу тарихи қажеттіліктен туды. Алайда бұл пікір біздің
республикамызда бой көтеріп ... ... бұл ... ... ... христиандық пікірлерді қабылдаудан туған.Христиан
дінінің өзі әйелді кемсітуге ... ... ... дәлелдемелерді
келтіруге болады.Батыс адамы шын мәнінде әйел туралы Исламдық қағидаларды
түсінбейді,өйткені бүкіл Батыс мәдениеті әйелді ... ... ... деп
түсініп келген.
Христиандық мәдениет құл ... Рим ... ... және ... ... ... қатынастарға да
ауыстырған.
Христиан апосталдарының сүйікті әңгімелерінің бірі-алғашқы туа ... ... бұл ... басты салмақ әйелге ... ... ... ... ... ... Павел некесіздік пен тақуалықты некеден жоғары қойған.
“Үйленбеген адам құдай туралы ойлайды, ал ... ... ... ... ол. Әрине, жаңа заманнан бастап батыстық мәдениет әйел
туралы осындай пікірлерден арылуға ұмтылады. Ислам діні мен әйел ... ... ... ... ... ... туралы Хадистері
әйелді тек ананы көріп, оның жеке ... ... ... туды ... айтылады.
Осы мәселенің басын ашып алу үшін Мұсылман теологтарына да тоқталып
өтейік. Мәселе ... ... оның ... ... ... ... орны.
2.Отбасылық қатынастардың сипаты.
3.Әйел құқықтары және күйеуінің міндеттері.
4.Полигамия, айырылысу.
Алдымен, Исламда әйел қаымының алатын орнына тоқталып өтейік. ... ... ... ... ... ... құқықтың төрт түрі
бар:
1.Алла хақы
2.Тұлға құқықтары
3.Басқа адамдардың құқықтары
4.Құдай пенделерінің құқықтары
Әйел құқықтары екінші және үшінші ... ... ... ... ... орны туралы Канададағы Ислам
орталығының директоры ... ... ... ... келтіреді:
1.Адамзат үшін еркек пен әйел тең құқықты жаратылған.
2.Батыстағы мұсылмандар әйелді ... ... ... ... жан деп
есептемейді деген пікір жаңсақтық, ... ... ... пен ... ... бірдей.
3.Білім алуға әйел мен еркектің тең құқығы бар. 14 ... ... ... ... ... де парызы деп жариялады.
4.Еркек сияқты әйелдің де сөз бостандығына құқығы бар. Оны әйел деп ... ... ... ... отбасылық қатынастардың деңгейі ондағы әйелдің алатын орны мен
анықталады деген қағиданы басшылыққа алған кейбір атеистер мен ... ... әйел тек күң ... ... ... Бұл ... және кейбір мұсылман елдерінде ... ... мен ... ... ... мен ... ... назар аударсақ әйелдер ... ... ... жеке ... ... бар: ... ... сияқты, әйелдердің де ерлерде белгілі хактары бар... әке-шеше ... ... ... ... де үлес ... ... ... отбасылық-құқықтық қатынасытарды
анықтаудағы тағы бір ислам дінімен қатысты мәселе-көп әйел алу және ... Ашық ... ... ... бұл ... ... ... формалары деп жарияланады.
Тікелей алғанда мәселенің мәдени және әдептік жақтарына көбірек ... ... ... ... адамдар мұсылман еркегін нәпсіқұмар,
көптеген әйелдері мен ашыналары бар адам леп ... ... ... ... ... ... өте ... төрт әйел алуға рұқсат беру дәстүрлі исламдық әдебиетте былай
түсіндіріледі:
1.Көп әйел алу салты мұсылман діні қалыптасқанға ... араб ... еді, ... ... ... ... оның ... жпқтарын шектегісі
келді.
2.Көп әйел алған еркек барлық әйелдерді тең ... және ... ... ... ... ... Бұл ... Ислам, көп некелікке
қиын шарттар, яғни әйелдердің тең ... ... ... ... ... ... ... делінген: “ Қаншалық тырыссаңдар да әйелдердің ... ... ... ... ... мүлдеауып кетіп, өзгесін ... етіп ... Ал ... ... төрт әйел ... ... ... емес- рұқсат. Оның үстіне, осылайша әйел заты ... ... ... пен ... ... ... Бұл ... келе беретін іс емес. Құраннан бір үзінді келтірейік: “ ... ... ... жайында әділетсіздік істеуден қорықсаңдар,
өздеріңе жаққан басқа әйелдерден екі, үш және төртке ... ... егер тең ... алмаудан қорықсаңыздар, онда біреу алыңдар немесе
қолдарыңдағы күң де ... ... ... ... ... ... ... отбасылық
қатынастарды қоғамның табиғи және басты тірегі деп қарастырылғанын
аңғарамыз. Бұл ... ... ... отбасылық дәстүріне өзінің оң
ықпалын тигізгені даусыз. Бірақ, біз бұл ... ... ... ... мұрат ретінде ұсынғалы отырғанымыз жоқ. Оның теріс жақтары
жөнінде жеткілікті айтылып ... Ең ... ... ... ... батыстық гендерлік “еркек-әйел” оппазициясынан ... ... оны ... ... де ... ... ... емес. Бұл жағдай қазақтың эпосында да дәлме-дәл бейнеленген. Мысалы,
“Қобыланды ... ... ... Бұл ... мұра ... ... ... исламға ауыса бастаған кезінде дүниеге келген. Яғни. Осы жырды
қарастыру арқылы біз қазақтың отбасылық ... ... ... ... ... ара ... аңғара аламыз.
Жалпы алғанда,қазақтың дәстүрлі отбасылық қатынастарында исламдық
элементтер айқын болғанымен, бірақ ... әрі ... ... жеті аталық
үрдіс жатады. Бұл жағынан қазақтың дәстүрлі отбасылық қатынастарының тек
жалпы мұсылмандық ... ғана ... ... ... өзіне ақын өзбек,
түркмен, түрік, парсы сияқты халықтардан да айырмашылығы көп болды. Себебі,
қазақ отбасылық қатынастарында ... ... ... ... ... ... келін бүкіл рудың протекциясында болды.
Бұл әсіресе қазақтың неке және отбасылық құрылымында көп әйел алу ... ... ... көрініс тапты. әрине, көшпелі қазақ
қоғамындағы некенің негізгі ... ... ... ... ол көп ... ... және әмеңгерлікпен жалғастырылды.
Отбасы және неке қатынасы құрылымында көп әйел алу қалың мал секілді
бірте-бірте дамыды. ... ... ол ... ... ... өмір сүрді. Бірте-бірте оның негізінде табиғи заңдылықтар ғана
емес, неке қатынасын ... ... және ... ... етуіне сай ол өзінің ішкі мән-мазмұнын ... ... ... ... ... ... ... қатынастарында қалың мал
төлеу ерекше орын алған.
Бұл отбасы және неке ... ... ... ... ... өн ... соның ішінде жұптасу кезінде бір-біріне
берілетін сый-сыяпаттарда, төленетін қалың малдарда көрініс тауып ... ... мал екі ... ... ие бола ... Біріншіден, ол баяғысынша
халықтық мерекенің элементі сипатын сақтап, құдаласудың, қыз ... ... ... ... ... ... боп қалды. Екінші жағынан, ол той
салтанатының өзге ... ... ... ... дербес
мәнге ие болып, некелік қатынасқа түсудің қажетті де ... ... ... айналды. Сөйтіп, қалың мал төлеу рәсімі жағымды да,
жағымсыз жақтарға ... ие ... ... ... ... ... ... Еңлік пен Кебек, Естай мен ... т.б. ... ... 19 ... соңы мен 20 ғасыр басында жарық көрген
М.Дулатовтың “Бақытсыз Жамал”, ... ... ... С.Торайғыровтың
“Қамар сұлу” романдарында әлеуметтік келеңсіздіктермен ... ... ... мәселе ретінде көтеріледі. Теңіне қосыла алмай,
мал берген малға, рухани ... ... ... ... ... зары замана қатігездігі мен олардың тағдыры жайлы сыр шертеді.
20 ғасырдың 1-ширегінде ... ... ... ... нәтижесінде
неке мәселелерінде де оң өзгерістер нышаны байқала ... ... ... ... ... мал ... қыз ... бас
тарту жөніндегі шешімі туралы жазған деректер айғақ.
Табиғи-тарихи және әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... үздіксіз даму үстінде болған қазақ әдет-ғұрып құқығының
келесі белді институты- әмеңгерлік еді.
Түркілер ... ... ... келе ... неке мәселесінде
әмеңгерліктің маңызы ерекше ... ... ... ... еңбегінде неке
қатынасындағы әмеңгерліктің алатын орны туралы “ағалары, не әкесінің
інілері дүние ... ... ... қалған туыстары марқұмның
әйелдеріне үйленетін болған. әдет-ғұрып жесір әйел құқын ... ... жаңа ... оған ... жасап, оны өз әйелі ретінде қорғауға
тиіс. Кейде ... ... ... ... да мүмкін, дегенмен де жесір әйел
әйтеуір тағдырдың тәлкегіне ұшырап қалмаған.
Қазақ даласының қарапайым құқықтық ережелерін жақсы білген ... ... ... ... ... әдет заңдарына сүйенетін ... 1885 жылы ... ... съезінде Абай дайындап, талқылау
нәтижесінде қабылданған, ... ... ... құжаты дүниеге
келді. Ұлы ақын өмірге енгізу ... ... ... ... бір ... жағдайы төмен әйел мәселесін көтеріп, оларды ... ... ... ... ... ... ... алғанда шешуші
күрделі бұл сұрақтың өзектілігі ... ... ол бұл ... ... бойы ... ... пікірді түпкілікті
өзгертпесе де қалың мал, әмеңгерлік мәселелеріне гуманистік ... ол ... ... ... ... мән ... әйелдің алатын
орнының ауқымдылығын “Бір сұлу қыз тұрыпты хан қолында” деген өлеңінде
заман ... ... ... ... жас ... де болса тұрғысын көксемепті.
Мезгілі өткен дәуренді қуалаған,
Неғыласың бір қартайған қу сүйекті.
Кәрі, жас ... ... тату ... көнер ет жүрек сату емес.
Кімде-кім үлкен болса екі мүшел,
Мал беріп алғанменен, қатын ... жас ... ... екен,
Жас қайғысын білдірмей жұтады екен.
Ортасында бұлардың махаббат жоқ,
Тұсап ... ... бұқа ма ... ... ... жаңашыл Ғұмар Қарашевтің саяси-құқықтық
көзқарастарында әйел құқы, әйел бостандығы күн ... ... ... ... көрініс береді.Оның пікірінше, әйел құқы ... ... ... ... ... бостандықтың болуы мүмкін емес. Сондықтан
бұл ... ... ... цивилизациялық дәрежедегі қоғам деп
санауы ешбір өлшемге сыймайды. Ойшылдың мұндай пікірлері ... ... ... орны мен ролі ... ... ... ой-толғамдарымен
үндес. Салыстырмалы категория негізінде талдау жасап қарасақ ... әйел құқы ... ... үлкен әсер еткені анық байқалады. Ғ.
Қарашев өзінің діни білім алғанына қарамастан қазақ ... ... ... және ... ... ... әйел ... аяққа таптайтын әдеттік-
құқықтық көп әйел алушылық институтына қарсылық өкзқарасын ... ... көп әйел ... ... оның ... ... халқы Европа
мәдениеті деңгейіне көтеріле алмайды, ... ... ... де ... Қарашев көп әйел алушылық институтының жетім балалардың көбеюіне
әкеп соқтыратындығына аянышты көзбен ... ... бұл ... мәні бар ... ... ... “Әйелдер хақында” деген
еңбегінде осы мәселелерге нақтылы ... ... ... ... ... ... ... көп әйел алады. Бірақ егдейген
шағында халі келмей, бәрін басқара алмайды. Сөйтіп бала-шаға иесіз ... ... һәм ... ... мүмкіндігі болғанда ғана көп ... ... ... ... ... мен ... ... қалады...
Осындай аянышты оқиғалар әр кісіге белгілі. Бұл жөнінде көп жазылады”.
Ғ.Қарашев көп әйел алушылықтың қоғамға жағымсыз әсер беретінін, ... ... зор ... ... дәлелдейді. Ол адал махаббат
қосылып, моногамиялық некенің адалдық негізде қалыптасуын көксейді.
Тағы бір айта ... ... жас ... ... ... ... ... Ғ. Қарашев бұл мәселені де әйел құқын қорлау деп санап, ... ... Шын ... 13-15 ... ... қалың малға 70-80
жастағы шалдарға беру, қазақ ... ... ... ... еді. ... қайсыбір қоғамды алып қарасақ та, цивилизацияның
деңгейі ... ... ... ... ... ... әйел құқын қорғау туралы ... ... ... да ... ... ... Цивилизациялық мемлекеттерде еркек пен
әйелдің тең дәрежеде білім алуы нағыз демократиялық сипаттың ... ... әйел ... ... ... ... ... тәрбиелеу ісіне
өлшеусіз нұқсан келтіретінін дәлелдейді.
Қорыта айтқанда, Ғ. Қарашев Қазақстан тарихында әйел ... ... оның ... ... ... ... ... әйелінің аянышты халінің
нағыз жанашыры ретінде көрінеді. Оның әйел құқын қорғаудың нағыз ... неке ... заң ... ... ... ... ... ҚР-да
іс жүзінде асуда.
20 ғасыр көлемінде қазақтың дәстүрлі ... ... ... ... болып шықты. Бұл әсіресе социалистік қоғамының
қазақтың дәстүрлі отбасының ... ... ... ... Шын ... дәстүрлі отбасы қатынастар социалистік семья
дегенмен ... ... ... 20 қазанда “Ресей мен Шығыстың
барлық жұмысшы мұсылмандарын” ... ...... ... сіздердің
имандылықтарыңыз бен әрекеттеріңіз, ... ... және ... азат және ... қол ... ... ... дәстүрлі отбасы нормаларын ... ... бірі ... ... және діни дүниетанымның ролі мен ықпалы мұнша асыра
бағалау, кейінірек әдет-ғұрып нормалары халықтың әдет, ... ... ... ... және оны ... ... өзі, ұлт ... ретінде сақтаумен ұштасып жатқандығын мойындамай, естен ... ... ... ... отбасылық қатынастар да мүлдем өзгеріп
кетті. Отбасылық қатынастардың шайқалуын қазақ халқына жасаған геноцид ... да ... ... ... ... бойынша бұл жылдары қазақ
халқының 41 пайызы аштық пен іш, сүзек ... ... 15 ... ... ... ... халқының адам шығынының Ұлы ... ... 5 есе және оның ... ... 10 есе көп ... осы кезде әйелдер мен балалардың өлімі өте жоғары болды. Орта есеппен
Қазақстандағы жергілікті халықтың үштен бірі ғана тірі ... Бұл ......... ......... шамамен
1,5 есе абсолютті түрде – 2 есе асып түсті. Қазақстанда 1929 жылы 47 ... 3 ... ... тек 3млн. мал қалған еді. Мұндай жағдайда аштықтың
бетін қайтару мүмкін емес еді. ... ... ... ... ... ... бұрын болмаған “ серілік ” пиғыл пайда болды. “ ... ...... жар,” “ көңілдестер ” көбейіп кетті.
2. Ата – ана және балалар арасын құқықтық ... ... орны ... пен әйелдің бас қосып, түтін түтеуі отбасының салттық негізін
қалаған. Оның ... да ... Осы ... ... қасиетін, құрылымын, үйдегі адамдардың өзіндік орнын және
атқаратын қызметін айқындап берген. ... ... ... неке ... ... кеуде деп түсінетін болсақ, онда жалпы үй-ішілік
тұтастық көрініс ... Бір ... ... ... ... Отбасының ішкі құрылымындағы тағы бір маңызды шара – бір отбасы
шаңырағының астындағы адамдардың ... ... ... Бұл сол отбасының тұрмыстағы рухани артықшылығы болып
табылады.отбасы өнім ... де ... ... ол ... ... да ... ... Бір шаңырақтың астындағы еңбек етуге шамасы
жететін адамдар ... ... етіп ... ... ... ... ... ақыл-парасатымен сол отбасының өркен жаюына мейлінше мол
үлес қосуға тиіс. Бұл әр адамның міндеті. Осы әрекеттері ... әр ... ... үлес ...... ... құрайтын бөлшектердің ұйыған ... ... ... ... әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлердің жиынтығы
бүкіл қоғамға беайімделген әдет-ғұрыптардың бастапқы ұйыған түйірлері болып
саналады. ... ... ұлт және ... ... ... ... ... отырып отбасындағы ағайын-туыстардың ұқсайтын
орны мен құқықтары да біріне-бірі ... ... ... ... ... ... ... үй-ішінің барлық жұмысын басқару
міндетін атқарады. Оның құқы зор, ... ... ... ... ... ... ... әр адамның орнын
белгілі бір жүйемен тұтастырып отырады. Парықтары да ... тән ... ... ... ізін ... ... зіне тән ... ережелері мен жосындары да
болады. Бұл үй ішіндегі барлық ... ... ... отыруына
жол ашады. Осы ереже-жосын тәртібі бұзылатын болса, ... және ... ... ... де ... душар етеді. Сондықтан үй-ішіндегілердің
өз міндеттеріне жататын аса қырағылықпен әрі байсалды түрде орындайтын бір
ісі – ... Әр ... ... ... тәрбие жұмысының тізгінін өзі
ұстап, өзіне бағынуға тиісті әр адамға өнегелі ... ... ... ... ... Бұл шара ... дәстүрлі тәлім салты
саналады. әлеуметтік әрекеттерге әр адамның саналы ... ... ... Осы ... ... кейбір ережелер қазірге дейін өз сипатын
бұзбай, сақтап ... Үй ... сол ... бұзбауы шарт. Үй-ішілік
дәстүрге бала-шағаны қалай ... ... ... ... ... ... қою керектігі, айналасындағы адамдармен қалай қарым-қатынас жасау
мәселелері жатады. Осы ... сол ... ... ... ... да ... ... Сөйтіп, өмірге саналы түрде көңіл бөліп, ден
қоятын құбылыстар қанат ... ... бәрі ... ... ... ... ... Үй-
ішілік тәрбие- адамдық қаситтерді ұрпақ бойына сіңіру жолы. Үлкен ... ... ... адам боп ... ерекше ден қояды. Сондықтан ... ... ... ... ... үлгі істердің артықшылығын
таныту – ... бір ... ... тәрбие- қоғамдық тәрбиенің бастауы.
Мұнда мінез-құлық тәрбиесі мен баланың ... ... ... тәсілін ерекше атаған жөн. Сөйтіп, баланың бойына ... ... ... болу – ата- ... ... ... ... құлық
тәрбиесінің мазмұны терең, аумағы кең де жан- жақты. Үй- ішіндегі балалар
мен жастарды еңбек етуге ... ... ... ... да
батыл, адал да ақ көңіл, шыншыл да мейрімді болуды талап етеді және осы
мақсаттарды ... ... ... ... Бала ... ... ... көрсеттетін үлгісі ұшан- теңіз. Сондықтан қазақ: “Баланы
жастан тәрбиеле” деген ұранды ту қып ... ... мен ... бала ... ... ... сол
жосынды біліп, оны мүлтіксіз орындауға дағдыланады. Бұл дағды тәрбие ісімен
қатысып, салтқа айналады. Ал ... ... осы ... тәрбиенің өрісін
кеңейтеді әрі жалғастырудың жолын ашады. Сөйтіп, тәрбие жұмысын ... және ... ... ... жүйелік қалыппен жүзеге асырады.
Сондықтан жүріс- тұрыстың жөн- жосығын білмейтін ... ... ... ... ... ... ... деп оның ата- анасын кінәләйді.
Ондай баланы “көргенсіз” дейді. Бұл – ... ... ... ... ... ... деген ұғымды білдіреді. Баласының көргенсіз
атануы- есті ата- ана үшін ... күйе ... ... ... дерт.
Қазақтың әр үйі өз балаларын барынша әдепті, сыпайы, ... етіп ... күш- ... ақыл- парасатын жұмсайды.
Демек, бүкіл іс- қимыл, тәлім- тәрбие жосындарымен қабысып жатады. Жату-
тұру, киіну, тамақ жеу, адамдармен сөйлесу, әр қилы ... ... бару ... ... ... үй- ... тәрбиенің жосындары. Ата-
баба әруағына сыйыну да, үй- ішінің абыройын қорғауда ... ... ... Бұл үй- ... ... ... ... тоқып алуға
тиіс ережелер. Сондықтан осы ереже шарттардың бәрі ұзақ ... ... асып келе ... ... салт ретінде отбасы мүшелерінің үй-
іші ережелеріне кереғар әрекетерін тежеп, шек қойып келе ... ... Сол ... осы ... ... ... нық ... ұзақ тарихи
дәуірлерді басып өткен салттық әдет- ғұрыпқа айналған.
Көшпелі қазақ қоғамында бала он ... ... ... ... ... ... бала үшін ең ақылды, білгіш адам - әке ғана екеніне,
оған үйдегілер тұтасымен бағынуға тиісті екеніне ... үшін ең ... бірі - ... ... ... бала ... ... отырып,
қазақтың ертедегі күйеуін – “Балалардың әкесі” деп, кейде “Осы ... ... ... кесе өту былай тұрсын, атын атамауға дейін баруында да бала
жөнінде тәрбие болған. Әкенің өз ... ... ... де, құқы ... ... ... туыстық ынтымастақтықты қалыптастырушы,
олардың әр ... ... ... Әке басқарған мұндай тату- тәтті
отбасы оңайлықпен күйремеген, қайта ауызбірлігі ... ... ... Әкелік отбасының аталық отбасынан айырмашылығы көп.
Әкелік ... ... өз ... мен ... ... тек ... бір
демократиялық үстемдігі ғана бар, оны “әкелік уәлаят” деп атайды.
Әкелік отбасында отбасы төрағасының әр балаларына, әрі әйеліне ... ... бар ... Бала мен ... және ... ... кісілер
отбасы төрағасының дүние- мүлкіне іспетті болатын. Қаласа, оларды ... ... ... біреуге сыйлайтын.
Сол секілді “Әкенің үстіне ұлы арыз айта ... ... ... ... ... ... деген заңдарда әкенің қоғамдық
тұрмыста ... ... ... ... ... Қазақ онға толған баланы
ешнәрседен кәперсіз демей, оны әр ... ... ... ... ... Ұлға әке, ... шеше өз ... келетінді
баласынбай үйрете бастаған. Баласы отау иесі болардан бұрын әке өзінің
жақындары, жаңашыры, жекжаттары, ... ... ... ... ... ... жөнінде мағлұматтар айтады. Мұнысы – ержеттіге санаған
баласының енді кімдермен, қандай байланыста болатынын ... ... ... бір ...... ... қатынас. Қазақтың әсіресе
туысқан арасындағы қарым- қатынасының берік болуы ... екі ... ... ... жақын адамдардың бір- біріне әр түрлі ... қыз ... ... ... және ... ... ... ұшырағанда көмек көрсету. Өз туыстарына мейірбан ... ... ... адам ... мейірбан бола алмайды, өзгенің мүддесін
елемейді. Екіншісі, туысқанның арын өз арындай ардақтау, ... ... ... ... ... ... ... бауырына басу, әулеттің ортақ
қызығын ... ... ... ... қол ұшан ... осындай арыдан
келе жатқан дәстүрлі ауызбірлік, ынтымақты жас жеткіншектердің бойына
дарыту – ... ... ... ... имандылық талаптары болып
табылады.
Отбасындағы басқа әулеттер де жоқ оларға ұқсамайтын ... ... ... ... сол ... ... ... әдеттерінің
жиынтық формасы болып табылады. Отбасының ғұрыптануынан – ауылдың ғұрпы,
ауылдың ...... ... ал ... ... – бүкіл халықтың
ғұрпы қалыптасады. Сөйтіп, ұлттық әдет- ғұрып ... ... ... ... ғұрып дегеніміз – отбасында, әулетте, ... ... ... ... ... мен ... әдеттер
мен әдептілік нормаларынан тұратын таным,наным, ... және ... ... және ... ... ... ... екен.
Қазақта балалықтың ақырғы кезі: ұлда да, қызда да он бес. Ұл ... оқ ... қыз ... ... тон пішуге” бет алатыны да осы кез.
Бұған дейін олардың ... емін – ... ... ... ... ... ... талап, қатал қарау бұрынырақ басталған. Өйткені, ол кезде қыз
баланың көбі “үкіленеді”. ... ... ... аман – есен ... шешеде маза болмайды. Ал, ұлды әке, алдыда аяқтандыратыны үшін,
оған қалың малдыңкерек болатыны үшін ... ... ... ... ... Ата ... мен ата салтын орындауға міндеттейді. өмір
салтына өзін-өзі даыйндау ... ... ... ... ... ... ... ел аралап, сөз тыңдап, қыз таңдайды. Іскерлік пен
ісмерлікке, кәсіпкерлік пен ... ... ... ... ... Ел ... ... шыңдалды. Жігіт салтының қағидаларын
бұлжытпай орындағанда ғана отағасылық ... ие бола ... Бала ... ... соң шаңырақтың қажетті делінген жұмысының бәріне араласады. Ұлдың
бүйтуі, қыздың үй-ішіндегі бар жұмысқа араласуы әке мен шеше ... ... әке мен шеше ... ... ... ... ... тәрбиесіне тән. Өйткені, әке мен шеше балаларын машықтандырмаса,
олар алдындағы ... ... ... ... ... да ... ... кете алмайды. Егер дұрыс алып кете алса, “әке көрген оқ жонып, шеше
көрген тон піше алса” ... ... мен ... екуі де ... Загряжский өз еңбегінде қазақ әйелінің шаруашылыққа араласуы ... 5 ... ... ... Бұл ... ... қыз бала отынға
шөпшек жинап, тері ... су ... 8-9 ... ... кесте тоқып, киім
тігеді, үзатыларда берілетін жасауын дайындай бастайды, қоржын бау ... ... ... Қыз ... ізеттілік, әдептілік,
ибалық, инабаттылық – қыз-келіннің салтының бұлжымас қағидалары болып
саналды. ... ... ... назы, айтар сыры ... ... ... түсіністегі тәрбие мәселелері қашан да қыз-
келін салтының ерекшелігі болып саналады. Қазақ отбасында баланы ... ... ... 6-7 жасқа келген соң-ақ өзіне лайықты еңбек ... ... ... ... ... өте ... ерекше көзқарас қалыптасқан.
Ал бойжеткен қызға ... ... тең ... ... қарайды және оған
соған қызмет жасайды,”- дейді И. ... Ұл- ... ... ... саналды. Қызға келіп кететін қонақ ретінде қарады. Сол себепті қыздың
әкесінің үйіндегі ұзатылғанға дейінгі орны төр ... жылы ... ... ... ... Шар өзені бойында ... сол ... ... ... ... мен Керекуден Зайсан-
Өскеменге дейінгі жалпақ өңірді жайлаған бес дуан ... ... ... мен ... ... өкілдері бас қосып айтулы өткізілген
съезде құқықтық құжат қабылдаған. Ереже-заңды қабылдап, ... ... ... А. ... да қолы бар. ... қазақ ойшылының
әдеттегі құқықтық жүйені реформалау және ислам діні ... ... ... ... сай ... мұраттары айқын көрінеді. Мысалы, 10
баптан тұратын бұл Ережеде негізінен, отбасы-неке қатынастары ... ... ... ... әйел ... жақынына тисе, жас балалары
шешесімен бірге болады, қыз бала бірге кеткен ... ... ... ... малынан бұрынғы ерінің туысқанына береді. Егер
қатын бөтен біреуге тисе, онда ... ... ... әкесінің
туысқандарында қалады. Шеше өлсе бала әкеде,егер әке өлсе шешеде қалады.
Егер де қатын бөтенге тисе, қыз ... ... ... бала ... ... ... туысқандарының қолында қалады” делінген.
Отбасының берік-бірлігін сақтап, адамгершілік парызды ... ... ... ... ... таппай жүзеге асып келе
жатқан жазылмаған ереже, орындалуға тиісті қағидалары бар. ... ... тән ... ... ... ... ... адамгершілік өлшемі, тәрбие талаптарының орындалуы болып табылады.
Дүниенің сырын білгісі келген ұрпақ бір ... ... ... Ал ... ... ... ұрпаққа өзінің естіген-білгенін,
табиғат құбылысынан, қоғам өмірінен ... ... ... ... ... келіп тасқа таңба түскен, таңбалы жазу шыққан.
Ұрпақ тәрбиесі- келешек қоғам ... ... ісі. ... ... зор, аса ... іс. Дені сау, ... сергек, ақыл-ойы
жетілген “сегіз қырлы, бір сырлы” абзал ... ... ісі ... бойы ... болып келді. Осы арман дене, ақыл-ой, адамгершілік,
кәсіптік және эстетикалық тәрбиенің түрлері ... ... бойы ... ... мен әдет-ғұрыптарда марапат,
сіңіріліп, іске асырылып отырды.
3. Бала ... алу және ... ... ... ... мәртебесі.
Қазақтың эпикалық поэмаларына тән және ерлік жырларында шаңырақ иелері
ретінде, әлеуметтік жалғастырушы ... ... ... ел қорғанышы
ретінде мұрагер ұлдың орны ерекше болды. Ұлы жоқ әке ... ... ... ... ұшыраған деп саналып, елдің әжуасына айналған. Көпшілік
жиындарда оларға “ ...... атақ ... ... әке ... ... ... орын ала алмайды. Ол қоғам назарынан ... оның орны қара ......... ... былай деп жазылған: “ кімнің ұлы да қызы да жоқ болса, оларды
қара үйде күтуді, қаратомша ... қара ... ... ... ... ... келмесе кете беруге болады. Ал кімнің ұл ... ... ... ақ ... ал қыз ... ... үй тігіп күтуді бұйырады. Кейде кімнің ұлы
да, қызы да жоқ болса, оларды құдай қарғаған, сондықтан бізде ......... да осы жан ... ... Мұнда да балалы әке көпшілік құрметіне ие, оны ... ... оған ... сыйлы орынға отырғызып, сый табақ
тартады, оның сөзі ... ... оған ... ... ... сыйлайды.
Қыздары бар әкелер де белгілі бір сый-құрметке ие ... ... ... ... ... сый да ... ... қызыл үйде күтіп,
қызыл шапан жабады. Ал, ... ... ... оның күні ... ... ... жолында өмір сүріп отырған дала қауымдастығы туған
жерінің қоршаушыларына ... ... ... ... да туған тайпасына
жауынгер бере алмаған ата-ана елдің табасына ... оны қара ... ... ең ауыр түрі ... оның белбеуіне қу бас немесе қу
жілік іледі. Баласыз адамдарды кеміту әскери ... ... ... бірі болды.адамның тіршілікте жиған-тергені артында тікелей
мұрагері болмаса, өзі өлгеннен кейін әркімнің ... ... оның ... ... сөніп, шаңырағы жойылады, тұқымы үзіліп бітеді. Мінеки, осы
себептерден де әрбір ... ... ... баласыз өтуден ауыр ештеңе жоқ
еді. Сондықтан да бала үшін ... ... ... әйел алатын. Балалары
қатаймай өле берсе немесе бала үшін тоқал ... ... ... ... ... ... шара ... қоғамда бала асырап алудың түрлі ебептері болды. Ислам жолында
бала асырап алудың рұқсат ... ... жас ... ... ... ... ... оны көзі тірі әке-шешесі ... ... ... үйіне
өткізсе, онда оны қамқорлыққа алып, өзінен туғандай етіп асырауға ... ... ... ... ... ... – сауап іске жатады.
Бірақ мұндай баланың мұрагерлік құқы болмайды.
Қазақ байларының қалың мал ... көп әйел ... бір ... де ... екен деген тілектен туған. әдетте өз кіндігінен баласы барлар да ... ... ... ... шаруашылықты жүргізуде өз балаларына
серік етуге, екіншілері, балалы ... ... көру ... ... ... ... жас балаларына шын мәнісінде ... ... ... байланысты асырап алады. Бала асырап алудың
екінші бір себебі: өзінен ... бала ... ... ... ... не қарындасы болсын деп ағайын-туғанының ұл мен қыз баласын да асырап
алады. Баласыз адам ең ... ... ... туған туысының баласын, қала
берді көңіл ... ... ... ... ... Әрине, мұндай
туыстарыбірнеше балалары болған жағдайда ғана бір ... ... ... бас ... ... ... елдердегі тамыр-таныстарынан немесе
атасы басқа жетім балаларды бауырына салып, асырап, бала ету боп ... ... ... ... ... келе ... бала ... алу салты
осылай пайда болды.
Бөтен елден асырап алған бала мүмкіндігінше жастау, көбінесе бала ... ... ... ... Мұндай жағдай олардың жаңа әке – ... ... ... ... әке – шешесінің туған – тумағанын білмесін
деген ойдан шықса керек. Жаңа ... тез ... ... кету ... ... ... мейлінше төменгі жастағы болғаны дұрыс. Егер
олардың жасы 14-17-ге жетсе, екі жақ ата-аналарға да, ... ... ... тудыруы сөзсіз.
Асырап алған бала ер жеткен соң өз еліне не өз әке – ... ... ... ... ... ... әбден ерікті. Асырап алған баланың
тегі бөтен рудан болса, әкесі өлген соң тиісті мұра ... ... өз ... ... ... Ал, өз туыстарынан алынған бала болса, ол заңды түрде
мұрагерлік етеді. Туыстық қатынас ... ... ... қалған мұраға
иелік етуге жол берген.
Кейде бөтен елдердегі тамыр – таныстары өлген ... оның ... үшін де ... ... алу ... ... ... өлген жас әйел өз құрсағынан бала көтермеген болса, күйеуінің
жақын туыстарының бірінің баласын асырап алып, ... рет ... ... ... ... деп ... әдет – ... дінде некеден туылған балаларға қамқорлық
жасалады. Заңды неке ғана емес, кездейсоқ жағдайда да туылып, ол ... онан ... ... ... деп ... ... бәрі ... құқыққа ие.
Рұқсат етілмеген, жезөкшелік жолмен туылған бала азаматтық құқықтардан,
әкесіне мұрагерлік құқықтан айырылады. Бірақ шешесіне ... бола ... тек ... неке болғандықтан, заңсыз жолмен бала туылып,
мұрагерлікке таласу мүлдем ұшыраспаған. ... ... ... шауып
алған елден түскен олжа ретінде жесір ... ... ... ... ... мұрагер ету дәстүрі де болған.
Жалпы қазақ халқының бауырмалдығы, балаға деген қамқорлығы ерекше. Оған
кешегі 2-дүние жүзілік соғыс ... ... ... ... ... ... ... балаларын қазақ отбасыларының алуы куә.
Н. К. Крупскаяның “ ... ... ... ... ... үйренуіне болады ” дегеніне сөзі де текке айтылмаған.
Бүгінгі қайта құру, жаңару қазақ халқының егемендік алып, ... ... ел ... ... ... ... қоғамында кеткен ағаттықтар мен
ауытқушылықты жою үшін әдет – ... ... ... оны ... ... ... қажеттігін туғызып отыр. ... ... ... әдет – ғұрып заңдарының тарихтың ... ... ... ... ... ... ... салтындағы ерекшеліктерде, семья құру
дәстүрінде жол – ... алыс – ... ... ... көп ... қарым –
қатынастағы ескіліктің қалдығы, феодалдық – патриархалдық деп қарап әдет –
ғұрып ... ... қол ... коммунистік жолмен белгілер берген
тәрбие нұсқаулары жаттандылыққа бой ұрғызып, саны көп, ... жоқ ... ... ... ... өзін - өзі ... ақтай алмады да
кейіннен тәрбиесі тығырыққа тірелді.
Халықтың ежелден келе жатқан салт – ... әдет – ... ... ... ... пайдалану – инабаттылықты, мейірімділікті
дарытуға игі ықпал ететін және оның ... тез ... ... ... бала тәрбиесін жақсартып, адамдар арасындағы қарым – қатынас
жарасымын ... ... ... ықпал етеді. Мұның
нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... және әдептіліктің бойға даруына ынталандыратын тиімді
әдіс. Әдет – ғұрып дәстүрлерін ... ... ... ... ... бүгінге қолы жеткен теориялық табыстарын оған үйлестіре пайдалану
бүгінгі қоғамда сол халықтың рухани ісін өркендетудің ... жолы ... ... ... ... дәлелдей алады.
Көшпелі халықтың құқық дәстүрінің тарихи тамырларын білу – ...... ... ... тарихи өткен жолдарын танып, әлеуметтік
өзгерістерін түсініп, намысқа ... ... ... ... күресіп, оны болғызбауға жол ашады. Сондай- ақ салт ... нәр ... ... жан – ... сездіріп, адалдық пен ақиқат
үшін әр адамды ар- ... ... ... ... өнегесін
жетілдіреді. Құрғақ елеуді місе тұтыну өзінің тарихи тамырынан қол ...... ... ... оның өзі ... ... ... тәлкестігіне әкеледі де самарқаулық пен мейірімсіздікті
өршітеді. Осыдан барып сіркесі су көтермей ... ... ... ... ... даму барысында өркен жайған салт – дәстүрі салт –
санамен іштей қабысқан синхронды тұтастық ақыл – ойға да, ... де ... ... барлық болмыс, бітімімен баурап алады. Оның ... ... ... көзқарстың тиянақты болуын қамтамасыз етеді.
Ұлттық мәдениет пен салт – дәстүр бесіктен ойға сіңіп, ... ... ... өзін ... ... ... асатындығы қаншалықты ақиқат
болса, ұлттық психологияға сіңісті болған ерекшеліктерден ... ... кері ... ... дау туғызбауға тиіс. Өйткені, туған
халқының әдет – дағдылары мен халықтың тағылымының тарихи өрнектері ... ... ... ... – жандыққа ұрынып адамгершілік инабаты, кісілік
келбеті құлдырайды. Сол себепті халық – алтынды күте ... жез ... күте ... күң ... - деп ... жасауы тегін емес, тәрбиені
талап ... ... бойы ... ... құндылықтарын тарихи
жолдары мен әдіс, тәлімдерін сол күйінде пайдаланып, дәл сондай амалдарды
жүзеге асырамын деп ... ол ... сол ... ... Осы ... ... ... қажеттігіне үйлестіре ғана орындалуы
ықтимал. ... ... ...... ... түрлері өзгергенімен,
былайша айтқанда, экономикалық, әлеуметтік, саяси таным мүлде жаңа арнаға
түскендіктен ізгілік ... ... ... ... ... ... ... бойға жарасымды, ойға сіңімді болатынын қазіргі кейбір
тәжиребелер дәлелдеп отыр.
Бұрын қазақ елінің тарихы, ... ... ... өткен жолдары құр
деректер тізбегінде самарқау баяндалып келсе, ... ... мен ... ... ... ... ... өткені мен бүгінгісінің
сабақтасып, астасып халық жадында жаңарып жатуын талап ... Осы ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан халықтың рухани байлығын
арттыруға жәрдемдесетін халықтық мәдениеттің озық идеялары мен ... ... ... ... ... ... ... және
мәдениет, әдет – ғұрыптар мен мінез – құшық ... ... ... шығу бүгінгі бізге де, болашақ ұрпаққп пайдалы болмақ.
Сондықтан да көшпелі қауым қағида ... ... ... ...... қатынастардағы ұлттық ерекшелікке де жете
мән берудің маңызы зор. Некелік – ... ... ... ... аса
маңызды қоғамдық – саяси мәселенің бірі. Отбасы – ... өсіп ... өсіп келе ... ... ... асыл қасиеттерді адал
жалғастыратын, ата – бабаларымыздың мұра еткен саяси - әлеуметтік тәрбие
мен ... ... ... өте ... роль атқаратын қоғамның
құрамдас бөлігі.
Басқа туысқан ... ... ... ... ... ... ... өте көп. Ол тұрмыс салтында, ... ... ... ... ... қыздарға тәлім – тәрбие беруде
өзгеше байқалады. Көшпелі жомарт халықтың мырза мінезіндегі қайырмдылық ... ана ... ... ... ... тез қабылдағыштық,
бәтуашылдық, сөзге тоқтау, аңқаулық пен ... ... ... ... ізеттілік ғасырлар бойы дамыған ұлттық болмыс негізгі белгі,
атрибуттар болып табылады.
Бұл біздің ата – бабаларымыз біздің еңбегімізде өзімізге ... ... ... ... ... ... әрі ... заң болып табылатын
мұраларын түп – түгел айтып бердік дей аламыз. Ол мұралар – ... ... ... шыңырау, мұхит. Оны зерттеу болашақтың ісі.
Пайдаланған әдебиеттер ... ... С. ... ...... 1998. – 192 б.
2. Назарбаев Н. Тарих толқынында. – Алматы, 1999. – 296 б.
3. Өсеров Н. Қазақтың әдет – ... ... ... ...... 1997. – 237 ... Бейсенов Қ. Қазақ топырағында қалыптасқан ... ой ...... 1994. – 168 ... ... Х. А. ... халқындағы отбасы мен неке. – ... 1973. – 327 ... ... Л. Н. Көне ... М., Изд. ... 1967. – 504 б.
7. Қазақ халқының салт – дәстүрлері. – Алматы, Рауан, 1994. – ... ... ...... ... 1994. – 64 ... ... Нұрғали. Отбасы және туыстық дәстүр// Ақиқат. – 2001. – 59-68 б.
10. Арғынбаев Х. А. Қазақ отбасы. – ... ... 1996. – 286 ... ... және ... ... ғажайып құндылықтары. – Алматы: ... – 297 ... ... Ш. ... ... Жазушы, 1985. – 560 б.
13. Құран Кәрім. – Алматы: Жазушы, 1991. – 297 ... ... М. Қазқ ...... Ата – Мұра – ... 1993. – 159 б.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ерте темір дәуіріндегі жылқы ауыздығының зерттелу тарихы (б.з.д. VIII-V ғасыр)5 бет
Қазіргі кезеңдегі құқықтық жүйелердің жалпы сипаттамасы6 бет
Электрқозғалтқыштарға техникалық қызмет көрсету7 бет
Апаттық-құтқару қызметтерінің міндеттері мен әрекеттері. Құтқарушының құқықтары мен міндеттері5 бет
Каспий теңізі, құқықтық мәртебесі бойынша келіссөздердің жаңа кезеңі69 бет
Каспий теңізін игерудің аймақтық мәселелері29 бет
Конституциялық құқық ұғымы6 бет
ҚР-ның сот жүйесі43 бет
Әкімшілік құқық туралы ақпарат9 бет
Әлеуметтік статус және әлеуметтік рөлдер24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь