Бердібек Соқпақбаев шығармаларының аударылуы

КІРІСПЕ

І.БӨЛІМ Б.Соқпақбаев шығармаларының идеялық.көркемдік ерекшеліктері

2.БӨЛІМ Жазушы шығармаларының орысша тәржімасы..

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
        
        Б.Соқпақбаев шығармаларының аударылуы
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І-БӨЛІМ
Б.Соқпақбаев шығармаларының идеялық-көркемдік
ерекшеліктері...........................................................
..
П-БӨЛІМ
Жазушы шығармаларының орысша тәржімасы..
ҚОРЫТЫНДЫ .........
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.... ..... .
РЕФЕРАТ
І. Жұмыстың ... ... ... ... Жұмыстың көлемі : 46 бет
3. ... ... ... ... ... ... ... алатын орнына, қаламгердің идеялық-эстетикалық ізденістеріне,
прозалық шығармаларының ... ... ... Б.Соқпақбаев
шығармаларын орыс тіліндегі жарық көрген аудармасымен салыстыра ... осы ... ... ... қолданған
әдіс-тәсілдерін көрсету. Баламалар мен сәйкессіздіктерді анықтай отырып,
аудармашы шеберлігін айқындау.
4. ... ... ... ... ... ... тарихи-хронологиялық, ғылыми
салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... екі тараудан және қорытындыдан тұрады.
Соңында пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... аударма, ырғақ, шынайылық, аудармашы
шығармашылығы, түпнұсқа, тұрақты тіркестер, ... ... елі ... ... ... ... кешкен тұста шетел
халықтары әдебиетінің үлгілерін қазақшаға тәржімалау және қазақшадан өзге
тілдерге аудару ісін орыс ... ... ... жүзеге асыру өмірге еніп
отыр. Бұған қарап ғылым мен әдебиеттегі, жалпы мәдениеттегі орыс елі ... елі, орыс тілі мен ... ... осы екі ... әдебиеттері арасындағы
байланыс деңгейі төмендеген екен деп ... ... ... ... ... ... ... заман талап етуде. Сан алуан мәдениет
кеңістігі қалыптасқан, көп ұлтты Қазақстан жағдайында бұл ... күн ... арта ... Осы ... ... ... мәселесі
көкейтесті мәселелердің бірі ретінде көрінуде.
Біздің Қазақстанда аударманың тәжірибесі мен ... ... ... орыс ... ... ... аударылу жөнінде болатын. Ал ... орыс ... ... ... ... ... ескерілмей келді.
Бұл саладағы тәжірибе теориядан әлдеқайда озып кеткен. Орыс тіліне аударылу
қазіргі қазақ әдебиеті үшін ең мәнді, өміршең ... бар ... Ал ... ... ... ... аренаға шығу жолындағы бірден-
бір қақпа болып отыр.
Негізінен отызыншы жылдарда С.Мұқановтың "Мөлдір махаббат", ... ... ... ... ... мен повестерден
басталған аудару ісі, 1940-1950 жылдарда ерекше қарқынмен дамыды. ... осы ... ... ... ... ... " Ботагөзі",
"Сырдариясы" мен "Өмір мектебінің" екі кітабы, Ғ.Мүсіреповтің ... мен ... ... ... "Қарағандысы" мен "Шығанағы"
сияқты қазақ әдебиетінің ең таңдаулы ... ... ... ... ... ... ... танымал болды. әсіресе қазақ әдебиеті
мен ... 1958 ... ... өткен онкүндігі қарсаңында көп іс
тындырылды. Бұл кезде қазақ ... ... ... ... ... аударылды. Бұлардың ішінде қазақ оқырмандарымен қайта ... ... ... прозалық шығармалары да бар еді.
Бұдан кейін біраз бәсеңдеген ... ісі ... ... ... жанданды.
Осы жылдары З.Шашкиннің, Х.Есенжановтың, Ә.Нұрпейісовтің, С.Шаймерденовтың,
Ш.Мұртазаның т.б көрнекті жазушылардың шығармалары ... ... ... орыс ... ... – өте ... әрі ... міндеттердің бірі. Қазақ тілінен орыс тіліне аудару кезінде
аудармашылар екі ... ... ... ... ... ... ... болуы
керек. Автордың өздері де әдеби аударманың жасалу процесіне араласып отыру
керек. Әр автор өзінің аударылып ... ... ... ... ... ... ... болған жөн.
Бар тетік осы әдеби аудармашы еңбегінің сапасына байланысты екені көпке
мәлім. Мұндай аса ... таза ... ... тек ... шеберлерінің
ғана қолынан келетіні белгілі. Неге ... ... ... ... ... мен ... ой ... көркемдік
ерекшеліктеріне тек суреткер –аудармашы ғана тереңірек бойлай алмақ. Міне,
бұл ретте біз қазақ әдебиеті ... ... ... ... орыс
жазушылары Л.Соболев, В.Шкловский, Ю.Казаков, Ю.Домбровский, А.Пантилеев
т.б. ... ... атай ... ... үздік шығармаларымыз осы
аудармашылардың арқасында бүкіл жұртшылыққа кеңінен танымал болды. Сонымен
қатар өздерінің қазақ қаламдастарының шығармаларын ... ... көп ... ... ... орыс ... Н.Анов, И.Шухов,
А.Ананьев, В.Новиков, И.Щеголихин, В.Саввин, ... ... ... кете ... шығарманы қайта жаңартып жазып шығу деген өте ерекше жұмыс. Онда
бір ғана қазақшадағы ұлттық колорит сақталып ... ... ... сол
қазақ прозасының шеберіне тән стильдік ерекшелігі де толық сақталуы тиіс.
Мұндай ... ... ... деп, мәселен ... ... ... ... ... М.Әуезов
шығармаларындағы кездесетін картинаның ауқымды тереңдігі мен образдылығы,
С.Мұқановтың ... кең ... ... ... ... ... туындылары және З.Шашкин, Т.Әлімқұлов, Ә.Нұршайықов,
С.Шаймерденов, Қ.Ысқақов, С.Мұратбеков тобындағы прозаиктерде кездесетін
лиризм мен ... ... ... ... ерекшелікті атар едік.
М.Әуезов бір кезде: "Аудармашы шығарманы аудармас бұрын оның фабулалық
дамуын ғана терең түсініп, сезініп қоймай, ол ... ... ... ... ажқсы тани білуі тиіс...". Сондықтан ... бір ... ... ... өз ... ұнаған
туындыларды ғана аударса ұтымды болар еді. ... ... бұл ... рухын, стилін, жазу мәнерін, жете ұғу жолындағы ең тиімді, ... әдіс ... ... ... ... ... – көп ... етуді, көптеген қиыншылықтарды
бастан кешіруді талап етеді.
Көркем аударма дегеніміз – өзінше өнер, шығармашылық. ... ... ... ... ... кеңейтумен қатар, бұрын аударылған
классикалық туындылардың сапасына сын ... ... әлі де ... ... ... ... атқарылуға тиіс деп ойлаймыз.
Осы орайда көрнекті жазушы Б.Соқпақбаев шығармаларының аударылу сапасы
да сын ... ... ... деп есептейміз. Жазушы шығармаларының әдеби
процестегі орны, көркемдік ... ... ... ... ... ... аударылу мәселелері зерттеле қойған жоқ. Сондықтан
да біз ... ... ... ... ... деп ... ... ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ИДЕЯЛЫҚ-КӨРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
Б.Соқпақбаев – ұлттық әдебиетімізге ... ... ... ... ... ... мен дара ... бар талантты жазушыларымызды
бірі. Бұл уақыт қазақ прозасының ерекше жемісті, өнімді тұстарының бірі
болғандығы көп ... жүр. Нақ осы ... ... ... биігіне
көтерілген Ә.Нұрпейісов, Т.Ахтанов, С.Шаймерденов, ... ... т.б. бір топ ... ... ... ... ... мен идеялар, мінездер ғана алып келген жоқ, сонымен қатар
оның поэтикалық өрісін кеңейтті.
Б.Соқпақбаев әдебиетке әуел баста ақын ... ... ... ... ... 1950 жылы “Бұлақ” деген атпен жарық көрді. Жинақтағы тілге
жеңіл, жүрекке жылы тиетін ... ... ... қозғалған
тақырып, ой, өнегелік сөз бала ұғымына қона кетеді. Тілінің жеңілдігі мен
әуенділігі, оқиғаларының өмірден алынып, аса ... ... ... балаларды
қызықтырады. Кезінде балғын оқырмандардың ықыласына ... ... ... жете ... бұл ... ... ... әдебиетінде
өз орны бар екені даусыз.
Шығармашылық жолын өлең жазудан ... ... ... ... танылды. Б.Соқпақбаев шеберлік мектебі саналатын әңгіме
жанрында ... ... ... ... ... ... де,
көркемдік құнарлығымен де назар аударады. Қаламгердің көптеген әңгімелері
қарапайым оқиғалардан да көңіл аударарлық келелі ой айта ... ... ... ... адам ... ... ... жеңіл, түсінікті етіп
жеткізетіндігімен ерекшеленеді. Б.Соқпақбаевтың аталмыш жанрда да өзіндік
бір тың авторлық тұрғы ұстанғаны, ... ... ... ... тағы да ... келмегендігі туралы А.Нұрқатов, С.Қирабаев және тағы ... ... ... ... ... айтады.
Көрнекті орыс жазушысы Чехов қысқа жазудың, көлемі шағын әңгімелер
жазудың қиындығын сөз ете келіп, көлемі шағын ... ... ... ... ... үшін ... ... шеберліктің қажеттігін айтқан.
Б.Соқпақбаевтың аталған жанр үлгісіндегі шығармаларына зер салғанда жазушы
шеберлігі ... ... ... Бұл ... арнайы зерттеуді
қажет етеді.
Тұтастай айтсақ, Б.Соқпақбаев қаламынан қазақ ... аз ... жоқ. ... ... ... ... ... талабы мен талғамын танытқан озық туындылары – "Жекпе-жек",
"Мені” атым Қожа", “Балалық ... ... ... ... ... ... ... келмейді" романы. Аталмыш ... ... ... ... ... ... қалыптаса қойған жоқ. Сондықтан
да Б.Соқпақбаевтың бұл туындылары қазіргі тұста әдебиеттану ғылымының
зерттеу нысанасына, ... ... ... өте ... ... ... ондағы көркем образдар галереясының
сапасымен айқындалатыны аз айтылып жүрген жоқ. ... ... ... ... ... ... келген сотқарлау, қушыкештеу, бірақ
жаны таза Қожа, сүйкімді Жанар, табанды Мұрат, өтірікші, жылпос ... ... ... секілді қарасирақ балалар, ... ... ... ... ... ... қызықты геройлардың ұлттық әдеби
бейне мен мінезді дамытуға сіңірген ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының тақырыптық көкжиегі, суреттеу аймағы зор,
көлемі кең. Жазушы прозасының тұтас тұлғасын ... ... ... ... бар. ... 1/ ... ... 2/ Ұлы Отан соғысы тұсындағы
тылдағы елдің тыныс-тіршілігі; 3/ ... 4/ ... пен ... т.б. Жазушы
бұл тақырыптардың қайсысын алса да ... ... ... ... ... ... мен жасөспірімдер өмірі жазушы шығармаларының
негізгі ... десе де ... ... да ... қай ... та ... ... кейіпкерлері жеткіншектер болып келеді. Сонымен
қатар жазушы ... ... де ... ... Ал ... ... сол балалармен қатар үлкендер оқитын дәрежеге жеткенде
ғана қызықты, құнды әдебиет ... ... ... Гайдардың, Самуил
Маршактың шығармалары осыны аңғартады", – ... ... ... ... осы Б.Соқпақбаев шығармалары болса керек (1,126).
Балаларға тәрбие берудің негізгі бір саласы – дене тәрбиесі, ... мен ... Ол жас ... ... ... табандылық,
төзімділік тәрізді ізгі қасиеттерге баулып, дене құрылысымен бірге рухани
байлығын өсіреді. Жас ... ... ... ... ... орны
ерекше. Әдебиеттің осындай тәрбиелік маңызын ... ... ... ... ... "16 ... ... повесі 1951 жылы жарық
көрді. Ерінбей еңбектенген адамның әрқашанда көздеген мақсатына жететінін,
арманына жету үшін ... ... ... ... ... бейнесі арқылы
көрсетеді.
Повестің ең бірінші атап айтуға тұрарлық ерекшелігі – оның тақырыбының
қазақ әдебиетінде ... тың, жаңа ... ... жылдарға дейін
әдебиетімізде спорт тақырыбы жеткілікті түрде сөз ... ... ... өнері тақырыбына алғашқылардың бірі болып қалам ... ... ... ... атап ... ... етеді. Б.Соқпақбаевтың
аталмыш туындысына дейін сол тұстағы спорт тақырыбына жазылған көлемді
шығармаға ... ... ... ғана ... ... ... ... 1957 жылы "Чемпион" болып, 1962 жылы тағы да өңделіп
"Жекпе-жек" деген атпен жарық ... ... 1951 ... ... ... ... аударсақ, туынды "Аурушаң бала", "Түсінбеймін",
"Тұңғыш табыс", "Керісу, келісу" т.б сияқты тақырыпшалары бар 14 ... ... ... ... алынып, повесть қысқа-қысқа 55
бөлімге бөлінген.
Сөйтіп, балалар әдебиетінде елуінші жылдарға дейін көріне қоймаған жаңа
сипаттағы ... ... ... бала ... Б.Соқпақбаевтың күрделі тартысқа
құрылған “Жекпе-жек” туындысында бейнеленді. Жас адамның мінез ... ... ... ... ... арналған бұл повесте ауыл
баласы Мұрат Батырбаевтың жалықпай, қажымай, ... ... ... бокстан әлем чемпионы атағын алуы айтылады. Повесть
кейіпкері түрлі жағдайлар, ... ... ... толысып
сомдалады.
Сондай-ақ, шығармадағы физкультура пәнінің мұғалімі, спортшы, ... үшін жан сала ... ... ... ... әр нәрсеге
еліктіргіш Николай Трофимовичтің және педагогика мен спорт ... ... ... ... ... мектебінің директоры Тоқмолданың,
ефрейтор Байғұлақтың бейнелері қаламгердің суреткерлік дарынын, ... дәл, ... ... ... ... өз шығармасында не жайлы, қандай өмір ... ... ... да, ... ... адам ... арқылы ғана ашып береді” (2,156)
дейтін болсақ, шығармадағы Тоқмолда образы дәуір шындығынан хабар береді.
Соғыстан ... ... ... мұғалім кадрлары шынында да
ойдағыдай емес еді. Педагогикалық білімі мен ... мол ... ... ... ... ... ... дүмшелер басқаны ақиқат.
Тоқмолдадай өте қызықты, тың бейнені сомдай алғаны ... ... ... атауымызға болады. Суреткер бұл кейіпкердің мінез
диалектикасын жіті талдайды. Педагогикалық істегі жауапсыздық, ... ... ... жеке ... надандығы, білімсіздігі Тоқмолда,
Байғұлақ бейнелері арқылы әшкереленеді.
Қаламгердің бұл ... ... сын ... ... ... шығарма жарық көрген жылдардан-ақ республикалық баспасөз бетінде
жариялана бастады.
Бұл шығарманың кезінде көптеген жасөспірімдердің ... ... ... ... ... анық. Сонымен "Жекпе-жек" – үлкенге
де, кішіге де тартымды, қызғылықты шығарма. Қырқыншы-елуінші жылдардағы
өмірдің ... ... ... ... адам ... көрсетілуі
повестің құндылығын арттырады.
Жазушының екінші көлемді шығармасы – 1953 жылы ... ... ... баспасынан жарық көрген "Алыстағы ... деп ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... колхозға тигізген жәрдемін арқау етеді. Балалардың жазғы
демалыс кезінде шөп ... ... зор ... ... ... ... икемсіз, қыңыр балалардың шаруаға бастығып жұмысқа араласуы,
жасөспірімдердің ... ... ... достық, Отанға деген
сүйіспеншілік ... ... ... келіп, көз алдымызға алыстағы ауылдың
соғыстың қатал жылдарындағы шынайы суретін елестетеді.
Жазушының бұл шығармасы да кезінде ... ... ... ... ... тәуір баға алған. Олқылықтары да ... ... ... "... ... ... ... мен ... атты повесі қазіргі күйінің ... ... ... шығармасынан жоғары тұр", – деп бағалады (1,113).
Белгілі ғалым Х.Сүйіншәлиев 1954 жылы "Коммунизм таңы" ... ... ... ... ... деген мақаласында Б.Соқпақбаев
шығармасының жетістік, кемшілігіне тоқтала отырып: "Біздіңше Соқпақбаев көп
ойланып, ізденіп ... ... ... отырса, болашақта үміт күттіретін
жастардың бірі болады ғой дейміз. Және оның балалар өмірінен жазуы, балалар
әдебиетіне үлес ... ... да ... ... Жұртшылық автордан
осы бастамаларынан үлкен нәтиже шығаруын күтеді", - деп жазды (3).
Балалардың жанына жағар, ойын өрістетер, ... ... жазу – ... ... Ө.Тұрманжанов, С.Омаровтардың шығармаларын бірнеше буын
бойына сіңіріп, тағылым алды. Бұл жазушылардың кітаптары халқымыздың өткені
мен бүгінінен хабардар ... ... ... ... көркемдік шеберлікпен бере білді. Әсіресе, ... ... ... ... ... тегіннен-тегін емес. Есімдері
әлемге аян Том Сойер, ... ... ... қызық мінезді, қайратты
балалардың қатарына С.Бегалин өз кейіпкерлері Сәтжан, ... ... ... ... ... ...... толқынға өнеге. Дүниетаным,
білім, білік сипаттары әртүрлі болғанмен де бұл жазушылырдың ... ... ең ... деген туындылары арқылы жалғастыра ... ... ... ... ... ... ... жалғасы
іспетті.
Дей тұрғанмен, шығарма алғаш 1957 жылы "Өзім ... ... ... ... ... әдебиетшілер арасында талас та тудырған еді. ... ... ... ... ... ... кетеді деп қорқушылар
да болған. Өйткені, елуінші ... ... ... санаулы
повестерді шолып шықсақ, балғын кейіпкерлер негізінен тәртіптілігімен,
ересектер ... ... ... ... ... ... қоғамдық еңбекке шама-шарқына ... ... ... осы ... ... табиғи болмыс-бітімімен,
өзіндік қарама-қайшылықтарымен әдеби аренаға шыға келген Қожа ... ... ... ... ... қалуы түсінікті еді. Бірақ повесть
орыс тіліне аударылуы мұң екен, қазақтың сүйкімді де ... ... ... ... кете ... ... ... өзбек, молдаван, литван, латыш
тілдерінде бірінен соң бірі басылып шықты. Француз тілінде де жарық ... ... ... ... ... ... ... 1967 жылы Францияның Канн қаласында өткізілген балалар мен
жасөспірімдер көркем фильмдерінің дүниежүзілік фестиваліне қатысып, ... ие ... ... ... ... тек талантты, санаулы
суреткерлердің еншісіне ғана бұйыратыны мәлім.
“Образ жасаудағы ең жауапты буын – ... ... ... ... ... ... ... керек" (4,307). Осы таптаурын жолға
түспей, көркем бейненің кілең ұнамды сипаттардан тұрмайтынын, ... ... оның да ... ... екенін көрсететін, әрқилы сәттерде сынап-
талдап, оның да өзіндік бітім-болмысы бар ... ... ... ... ... ... Қожа өмірден үйренеді, қате басады,
сабақ алады. Образ диалектикасы дегеніміз осы. Қожа мінезінің ... ... ... түрлі ұтымды, психологиялық ситуацияларды
молынан пайдалануы дер ... ... ... оқиғалар мен соны
туғызған жағдайлар повестің орталық тұлғасы – Қожа характерінің алуан сырлы
психологиялық ... ... ... ... деп ... ... ... дейінгі жарияланған шығармалардағы кейіпкерлер бойынан
табылатын ұстамдылық, үгітшілдік оған жат. Бұл ... ... ... ... ... ... ... басты белгісіне, жетекші
бағытына айнала бастады. Бұл – Б.Соқпақбаевтың үйреншікті дағдыдан бойын
аулақ салып, суреткер ... ... ... белгісі.
Повесть шынайылығымен, балалар психологиясындағы ерекшеліктерді юморлық
тілмен тартымды суреттеуімен, олардың ой-қиялын шыншылдықпен, реалистік
дәлдікпен ... соны ... ... шеберлігімен балғын
оқырмандар үшін айрықша қымбат. Мұндағы әр ... ... ... әрі ... ... сәтсіз аяқтала беретін Қожа, сері жігіт
болуға еліктеген Сұлтан, жалаң белсенді Жантас, үнемі ... ... ... ... аға Ахметов... т.б. – Б.Соқпақбаевтың сөз болып
отырған повесіндегі жазушылық үлкен ... ... ... ... атым ... повесінің ерекшелігі, табыс көзі жазушының бала
психологиясын, жан сарайын шынайы бейнелеуінде деп ... ... ... ... ... ... “...Орыс жазушыларынан анық сүйетінім: Толстой,
Достоевский. Адам жанын соларша ... ... ... соң,
жазушылықтың мәні де жоқ. Прозаға психология ... ... ... су, ... ... ... (5,129) деген пікірі бар. Б.Соқпақбаев
та өз шығармасында адам ... ... ... үңіле
біліп, прозада психологизмді алдыңғы орынға шығарады. Ол үшін қаламгер
психологиялық талдау тәсілдерін молынан пайдаланады. Ал ... ... да ... ... ... ... ашу, сол ... идеялық-көркемдік салмағын арттыру мақсатында қолданылатыны
белгілі. Повестегі кейіпкерлердің психологиясын талдау ... ... ... да, ... ... да, ... ... арқылы да жүзеге
асып жатады. Осы тәсілдердің қайсысын қолданса да Б.Соқпақбаев артық-кемі
жоқ табиғи ... ... ... ... ... туындысында
аталмыш көркемдік құралдардың ішінде монологтың қызметі ... ... ... ... ... ... ... күрделі
психологиялық мезеттерде ішкі монологты ... ... Бас ... жан-дүниесі, ой-толғаныстары, көңіл-күйі, характер сыры осы тәсіл
арқылы кеңінен ... ... ... ... ... ... повестің өзіндік көтерген
проблемасы да бар. Қожаның тентектігі белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз мінез,
ұнамсыз қылық қайдан келді?! Тәртіпсіздігінің себебі неде? Оның ... ... ... оспадар Сұлтан ғана ма? Әлде ... ... қарт ... ме? Әлі де ... ... ... ... бермейтін
тәжірибесіз педагог Майқанованың пионер лагеріне Қожадан ... ... ... ... ... ме? Ұстаздың шәкіртті дұрыс бағаламауының
да бала тәрбиесіне тигізетін әсері мол екен. Дер ... ... ... ... ... ... да теріс жолға түспес пе еді!? Осындай сан ... ... ашу үшін ... ... жағдайға ерекше мән бергенін
көреміз.
"Менің атым Қожаның" көркемдік ерекшелігіне тоқталғанда, алдымен назар
аударатынымыз ... ... ... ... ... ... болғанда, әңгіме сюжет пен композиция туралы болатыны белгілі.
"Дүниеге келген ... ... ... мен ... осы ... ... анықталады" (6,114).
Сонымен қатар, бұл шығарманың жазылу әдісі, батыс ... ... ... ... ... көне қағидалардан үзінді беріп, оқушы
үмітіне үкі тағып ... ... ... еске түсіреді. Мәселен,
В.Скоттың ... ... ... ... ... ... ... тараудың басындағы мазмұнның қысқаша баяндалып кету
нұсқасы өз дәрежесінде ... өте ... және ... етіп ... Бұл да ... атым ... жазылу нұсқасына өз әсерін ... Осы ... ... "Сіз ... ... ... оқырмандар
сауалына жауап ретінде жазылған "Мыңнан біреу" мақаласынан ... ... ... анау ... асқаралы шыңдарына көз тастай
отырып, өзім туралы, өзімнің творчестволық лабораториям дейтіндерім туралы
сөз қозғаудан кәдімгідей жүрексінем. ... ... ... ... ... Гогольдар тұрғанда... Нағыз әдебиет дейтіннің не ... де әлгі ... ... оқып білгенмін. Шамамның келгенінше солардан
үйренуге тырысқанмын. Менің кейбір жұртшылыққа азды-көпті танымал болған
шығармаларымда өзім ... өзім аса ... ... ... ... ... оқушыға сезіліп, байқалып та тұрады ғой деп ойлаймын" (7).
Жазушының өзі көрсеткеніндей "Менің атым Қожа" мен ... ... ... қарай бастасақ, тараулардың қысқалығы, оқырманды баурап
алатын тартымдылығы, автордың айтайын деген ойын тым ... ... ... алып ... ... ... ... болады. Оған қоса
жағдайлардың мінезді айқындау үшін құрылғанының ... ... Том ... мен ... Фин атты ... ... мен ... тән мінездерді кездестіруге болады. Мәселен, ... ... ... мен Қожа ... ... ... қымызын ішіп кетсе,
Том Сойер үй алдындағы қақпаны басқа біреуге бояттырып, сол үшін ақша ... ... Қожа мен ... ... ... қол ... ... ілмелестіріп,
қызыл ошақ сызып, қарақшылардай өмір сүруге ... ... де ... ... ... ... Осы ... кейіпкерлерінің де бойларындағы бар ұлттық мінез, ұлттық
болмысымен-ақ М.Твен шығармасындағы ... ... ... ... мінез-құлқы, ойлау өресі, іс-әрекеті жағынан шын ... ... ... ... ... байқататын фактор деп
ойлаймыз.
Қысқасы, жазушының шынайы өмірден алынған қызықты ... ... ... ... әбзелденген. Алайда бұл – еліктеу
дәрежесінде ... ... ... ... ... барып туындаған
талантты шығарма. "Осындай шығарма ... ... да ... ... ... туындаған дүние болса керек. Қаламгер стилін М.Твен,
Ж.Верн. Ч.Диккенс т.б ... әлем ... ... өкілдерінің
стильдік шеберліктерімен салыстыра қарауға болады.
Қорыта айтқанда, жеке автордың ғана таңдаулы шығармасы емес, ... ... ... болған “Менің атым Қожа” повесін ... осы ... ... ... ... шығармалар санатында
бағалауға лайық, әлемдік рухани ... үлес ... ... ... ретінде
қарауға болады. Б.Соқпақбаев балалар бейнесін жасауға арналған осы повесть
арқылы шығармашылықтың биік шыңына ... Ол ... атым ... ... Сұлтан тәрізді кейіпкерлер бейнесін сомдай отырып, қазақ
балалар ... ... ... ... ... ... стиль
қалыптастырып, жаңа ... ... ... ... өзінің балалық шағынан
нәр алады. Өмір бойы сол қыр ... ... ... ... ... ... ... бояу тауып, соны қайыра көз алдына ... ... ... ... ... та өзінің балалық, жастық шағынан мол
қазына жинаған. Сол қазынаның келісті көрінісін "Балалық шаққа ... ... ... ... ... болады. Жазушы бұл
шығармаларына өзі өмір сүрген кезеңнің ... ... ... ... тыныс-тіршілігін арқау еткен. Енді осы шығармалардағы өмір
шындығы қай деңгейде ... ... ... ... ... де суреткер
қолтаңбасының даралығын айқындайды.
Соқпақбаев повестерінің ішіндегі көлемдісі де, мазмұн жағынан ... да – ... ... ... Бұл шығармасында автордың ... ... ... ... ... ... туындыларына тән
терең шыншылдық, өмірдің өз өрнегін бұзбай әсерлі, ... әрі ... ... ... ... ... алыстан материал жинап әуре болмайды, өз басынан кешкендерін,
көңілге тоқып, түйгендерін жазады. Қабырғасы қатпаған ... ... сан қилы ... төзе біледі. "Сегіз жасымда, бірінші класта
оқып ... ... өліп ... ... ... алғашқы жылдары, ең бір
қиын кез. Содан соңғы басымнан кешкендерді ... ... осы ... ... қарс ... жаздайды. Япырау, қалай тірі қалдым, осы өмірге
қалай жеттім? Нағыз ит жандының өзі екенмін-ау деп таңданам. Балалық шаққа
саяхат ... ... осы ... ... ... ... бәрі де шын,
бәрі де болған",- деп тебіренеді қаламгер (7).
Осы ретте ұлы ... ...... мой ... не ... ни ... ни ... Берите то, что дает сама
жизнь. Жизнь куда ... всех ... ... Никакие воображение
придуманное вами не ... ... что дает ... ... ... жизнь, уважайте жизнь!"- деген көреген пікірі еске ... ... ... өмірдің өзінен алу дегеніңіздің өзі де оңай
шаруа емес. Көрген-білген өмір құбылысына құл ... ... ... ... ... құбылысқа айналдыру кез келген суреткерден
айрықша шеберлікті ... ... ... ... ... адам мен ... адам мен оның ... араларында жүріп жататын жай көзге көрінбейтін байланыстарының
диалектикасын дәл көркем әдебиетке тән ... дәл ... ... ... суреттеуді өз мойнына ала алмайтыны рас. Демек, белгілі бір
қоғамдағы тарихи-әлеуметтік шындықтарды ... ... сөз ... ештеңенің
тең келе бермейтіні ақиқат. “Балалық шаққа ... ... де ... ... ... ... ... әдебиетіміздегі кесек
туындылардың бірегейі болды.
Ерекше атап көрсетерлік жайт – жазушының қазақ халқының трагедиясына
айналған ... ... бас ... ... ... ... ... суреттей білгендігі. Адамға деген сенімсіздікке,
жалған ғайбатшылар мен ... ... толы ... бір қиын ... ... қазақ әдебиетінде азды-көпті әңгімеленгені мәлім. Мысалы,
Ғ.Мүсіреповтың "Сөз жоқ ... ... ... ... ... ... үй" романында, тағы басқа шығармаларда
кінәсіз адамдардың нақақ жапа ... сөз ... ... ... атты ... жас бала ... сезінуімен қазақ жеріндегі отызыншы жылдардың басындағы ... ... ... сондай күйге душар еткен белсенді ... ... ... “Жапандағы жалғыз үй” романында да аталған
жылдар шындығы нанымды елес береді. ... ... ... тың өлкесінің
қадірлі еңбек адамы, колхоз құрыла бастағаннан ... ... ... ... ... қарт ... ... елдегі әлеуметтік өзгерістер
бір отбасының тағдырына байланысты көрсетіледі. Осы орайда бұл ... ... ... да ... ... ... шаққа
саяхат” повесінде де автор бір отбасының тыныс-тіршілігі арқылы үлкен бір
дәуірдің тұтас бейнесін көз алдымызға ... Ал, ... ... соның іздерінде" жеке адамға табынушылықтың асқынған кезінде туған
сорақылықтардың ізі ... ... адал ... ... ... өмір ... әңгіменің бас кейіпкерінің бірі - Жангөбек сол
әділетсіздіктерді ... ... ... ... ... ... жер бетін кіршіксіз тазалыққа бөлеген ... ... ... оның бетінде содырлы ізін қалдырып бара жатқан Айдарбектің ізін
суреттеу арқылы дәуір ... ... ізін ... ... өміріндегі бұл трагедиялық кезеңнің көп қалтарыстары,
халықтың ақиқат ахуалы осы кезге дейін әдебиетімізде жүйелі сөз бола ... еді. ... бұл ... ... ... осы ... ... Ол шығарманың орталық кейіпкерінің көзімен аталған дәуірдің
мол белгілерін ... ... ... ... тартқан ашаршылық пен ауыл белсенділерінің асыра ... ... ... ... сөз еткен мақалалар, сыни
пікірлер сексенінші жылдардың соңына қарай ғана ... ... ... Соқпақбаев "Балалық шаққа саяхатында" әлдеқашан айтып ... ... ... ... бала ... ... ... өмірінің ащысы мен
тұщысы, қуанышы мен сұмдығы ... ... ... ... ... таң қалдырады. Шығармада белгілі бір
тұтастық, өрбіп отыратын желі жоқ ... ... ... күрес,
бірде конфискация, бірде жеке тіршілік суреттері көрсетіледі. Бірақ повесті
оқып шыққаннан кейін оның толық тұтастығын сезесің. Бастан-аяқ ... ... ... ... ... әрі ... бір ... атынан
баяндалғанына қарамастан бұл туынды новеллалар немесе шағын-шағын әңгімелер
жиынтығына келіңкірейді. ... ... ... ... әр ... әр ... молырақ қамтуға мүмкіндік алған. Ат қойылған әрбір тараудың да ... ... ... ... даму, шарықтау шегі, шешілу
тұстары бар. Қарап отырсаңыз, бұл жеке ... ... ... ... өріс туғызарлық. Бірақ жазушы негізгі нысанасынан, ... ... ... ... ... ... атты ... "Қазақ
халқының ұлттық мінезі өзінің өмір кешкен кең ... ... ... ... Сондықтан қазақ халқына тән ... ... ... салғырттық, қонақжайлық, көпшілдік, жайбасарлық,
кешірімділік, еріншектік, бауырмалдық, ... ... т.б", ... ... ... (9,96). ... кейіпкерлердің бойынан аталмыш
қасиеттердің ... ... ... бір ... – осы қиын кез, ... ... тек трагедиялық емес, юморлық бояудың молдығымен ерекшелеуінде
дер едік. Жеңіл юмор, ащы мысқыл арқылы жазушы трагедиялық ... ... ... ... ... ... ... мектепке аяғына
автомашинаның доңғалағынан жонып жасаған резеңке табан ... ... ... кезеңді суреттесе, ал жазушы оны ... ... ... ... ... түрде баяндап береді. "...смех не ... ... ... человека, но и формирует, воспитывает его" (10,119) – деп
белгілі әдебиет ... ... ... ... күлкімен
әшкерелеудің тиімділігін ескерген деп айта ... Оның ... ... ... жүйе ... ... мен ... аса маңызды орын
беріледі. Қазақ әдебиетінде ... ... одан әрі ... ... еткен Б.Соқпақбаев творчествосының басты қасиеті осы юморлық ... дер ... ... ... кейіпкерлер бейнесі, сюжет және эпизод,
кейіпкерлер шиеленісі бір-біріне әдеби заңдылықпен ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге
балалар әдебиетінің ең үздік үлгісі ... ... ... осы
еңбегі әр кезеңдегі әр жылдардағы жас ұрпаққа рухани ... ... ... ... дау ... ... шығармаларында үлкен бір дәуірдің бедерін жасағанын
жоғарыда айтып кеттік. Жазушы осы ... одан әрі ... ... ... ... бет бұрды. Сөйтіп, соғыс жылдарындағы ауыл адамдарының тыныс-
тіршілігін, соғыс зардаптарынан жүректері жараланған жас пен кәрі өмірін
бүкпесіз ... ... ... ... (1967) ... жарыққа шықты.
Ұлы Отан соғысы кезіндегі күйзеліс, күйініші мол ел тіршілігі, ... ... ... ... ... шулаған жетім-жесір зары, олардың
сағыныш-мұңы, арман-аңсары, ... мен соры қоса ... ... ... ... ... ауырлық қиындықтар, бірақ бұған
еңсесін түсірмей төзімділік танытып, адамгершіліктің ақ босағасына ... ауыл ... ... ... бірі ... түрлі
қайшылықтар әлемі 60-80 жылдарғы прозаның терең сезіммен, үлкен тебіреніс-
толғаныспен суреттеген өрісті ... ... ... ... ... ... осы бір қиын ... адамдар бойындағы сапа дәрежесіне көңіл
бөлді.
Біз бұл тарауымызда Б.Соқпақбаевтың балаларға ... ... ... ... ... ... әрбір кезекті шығармасында соны
композициялық форма ... жаңа ... ... ... ... ... Жазушының аталмыш туындыларындағы балалардың типтік образдары
арқылы Соқпақбаев творчествосының жаңашылдығы, көркемдік шеберлігі, идеялық-
эстетикалық мәні, ... ... ... ашылып, әсерлі көрінеді. Аталған
шығармалардың барлығы да қазақ прозасының тыңына түрен салды. Басты өзегі –
балалар өмірі бола ... бұл ... ... ... ... үнемі шығармашылық ізденіс үстінде, өсу үстінде
болғандығын айқындайды. Тарауды ... ... ... ... ... ... қазақ балалар әдебиетін жаңа ... ... үлгі ... Тек қазақ әдебиеті ғана ... ... ... ... ... ... бойында ұлттық болмыс сипаты бар
Б.Соқпақбаев шығармалары да келер ұрпақтың рухани әлемін ... ... ... ... ... ... ТӘРЖІМАСЫ.
Жазушының әлем оқырмандарына танылуы – М.Балыкин, К.Семенов,
С.Соқпақбаева, ... ... т.б. ... арқылы жүзеге
асты. Ендігі сөз – К.Семеновтың аударуындағы "Менің атым ... ... ... ... шаққа саяхат" повесі төңірегінде.
Аудармашының ешқашан адастырмайтын темірқазық жұлдыздай ...... ... Осы ... дұрыс ұстаса, ол әрқашан көркемдік
дүниесіне жол ... ... ... ... мазмұн мен түрдің белгілі
бір жарасымды тұтастығы, ой мен оның ... ... ... ... ... ол ой мен сезімді бейнелеудің белгілі бір ... ... ал ... шығарманың стилі, суреткердің жүрегіндегі
үздіксіз үн беріп тұратын сезімге байланысты. Шығарманың мазмұнынан ... түрі ... ... мен ... арасында әрқашан ... ... ... ... ... ... дұрыс және дәл беремін дейтін
болсақ, оның түріне ... ... ... ... көркем прозаның
аудармасында мазмұн дәлдігіне оның түрін сақтау арқылы барады.
Түрді сақтау дегеннің өзін де дұрыс түсіну ... ... сөз ... ... ... ... бұлжытпай қоя салудан дәлдік шықпайды, одан
сөзбе-сөз сіреспе аудармалар шығады.
Түпнұсқаның шеңберінен шықпай отырып-ақ сөз тіркестерінің ішкі сырларын
аша білу, ... ... және ... мәндерін аударылып отырған тілдің
жүйесімен дұрыс қиыстырып шығару аудармашы ... ... ... ... ... ... ... сөз етуден бұрын,
әрине, оның өз стилінің ерекшеліктерін қарастыруымыз керек. Б.Соқпақбаев
көркем сөздің асқан шебері. Оның ... ... ... ... ... жан-жақты кеңінен суреттеп көрсете білгендігі болса, екінші
жағынан сөз өнерін ... ... ... суреткерлігінде. Оның
шығармаларының мазмұны, оның бейнелеп отырған көріністері мен кейіпкерлері
өмірдің нақ өзіндегідей нақтылы да ... ... ... құралдары,
сөйлемдерінің құрылымы ... ... Ол өмір ... жан ... ... ... бір ... сөйлемдерінің бояуын құлпыртып жібереді. Мәселен,
шығармаларында автор қолданған ... ... ... ... ... Тажал тапжылар емес. Ежелгі дағдысы бойынша біздің босағаны иіскеп,
мелшиіпті де ... ... ... жаны бар ... деп ... Бұл ... жек ... Аудармашы Семенов бұл үзіндіні былай тәржімалаған.
" Опять принесло сюда эту нечистую силу! ... как ... на ... нюхает наши косяки" (12, 11).
Орысшаға аударғанда айрықша қиындық туғызатын да Соқпақбаев стилінің
осы жағы. Мұнда неше ... ... ... ой ... ... ... ... шығу деген, әрине, тек шебердің қолынан ғана
келеді. Соқпақбаев шығармаларын аударудағы ... көбі нақ ... ... ... ... ... мен ... аталған повестерді аударуда
экспрессивтік құралдардың қолданылуы мен автордың стильдік ерекшелігін ... ... ... ... колоритін, көркемдік ерекшелігін бере
алуы, аудармашылардың Соқпақбаевтың сөз ... ... ... ... ... ... ... тілі көркем, жатық.
Сапалы аударма нәтижесінде оқырман повестердің бас кейіпкерлері – Қожа мен
бала Бектастың ішкі жан ... ... ... ... ... ... аудармашысына жүктелетін жауапкершілік аса
айрықша. Біріншіден, ол жеткіншектердің нәзік әлемін ... ... ... Екіншіден, жас ұрпақты басқа халықтың ұлттық мәдениетімен
таныстыра отырып, олардың ... ... әсер етуі ... мен түпнұсқаны салыстырмалы талдау ... ... ... әдебиетінің аудармасына қойылатын талаптарға ... ... ... Олар ... ... ... ... тырысқан. Түпнұсқа тілінің бояуын соғындатпаған, ұзақ-
сонар баяндаулар кездеспейді, тілі анық, түсінікті.
Көркем шығарма дегеніміз мазмұны мен ... ... ... ... Оның ... ... мен ой тереңдігін немесе идея мен формасын
бір-бірінен бөліп ... ... ... әр ... әр ... әдіспен
бөлек–бөлек аударуға да болмайды. Көркем шығарма дегеніміздің өзі болмыстың
образды түрде бейнеленген нақты көрінісі. Әрбір ... ... ... ... ... шынайы түрде дәл бейнелеу талап етіледі. Көркем
аударманы да біз ең алдымен көркем шығарма деп білеміз. ... ... ... суреттелген обьективтік болмысты түпнұсқаның тілі арқылы
реалистік тұрғыда ұға ... ... ... ... ... арқылы шынайы
бейнеленген нұсқасы "(13,56). Олай болса, обьективтік болмысты суреттеуде
түпнұсқаға қандай талап ... оның ... да дәл ... ... ... өмірдің белгілі бір құбылысына реалистік ... ... ... ... үшін ... ... ... нендей тәсіл қолданған болса,
соның бәрі аудармашы үшін де заң.
Біз бұл пікірге ... ... ... ... көркемдік
компоненттерді қалай тәржімалағанына назар аударайық.
"Балалық шаққа саяхат" повесінен үзінді:
"Таулы аймақта ауа-райы құбылмалы. Текес бойының қысы ... ... ... Қар ... ... түседі, кейде жұқа түседі. Үскірік суық ... онша ... ... ... күн ... ... да ашуы ... маужыраған қалыбына келеді" (14,240).
Енді осы үзіндінің орыс тіліндегі нұсқасын оқып көрейік.
" В горной местности погода переменчива, и зимы в ... реки ... то ... суровые, то, наоборот, мягкие.
В иную зиму снег выпадает по колено, а ... что еле ... ... сюда и ... морозы, но не надолго. Дней пять
постучат они под окнами, а потом смягчаются" ... ... ... ... ... көп жерде нақ осы сияқты болып,
Б.Соқпақбаев бейнелеген көрініс жанды қалпында көз алдыңа келеді де, ... ... ... ... өз үні, өз ... ... еркін жетіп жатады. "Тілге жеңіл, жүрекке жылы ... ... ... алып ... ... ... атым ... үзінді:
"Құла дөненді желе аяңдатып отырып, түс ауа тау ішіне келіп кірдік. Бұл
араның ... мен жер ... ... жазыққа еш ұқсамайды. Ызың еткен
шыбын жоқ, сап-салқын. Бет ... тау ... ... ... ... есіп қоя ... ... жайқалған жасыл шалғын, гүл-бәйшешек" (11,35).
Аудармасы: "Мы ехали то шагом, то ... и к ... ... до ... ... был гораздо чище и прохладней, чем на равнине, а местность во
много раз красивее. Исчезла и противная ... От ... ... ласковым,
свежим ветерком. Вокруг колыхался плотный, сочный ковер из трав" (12,33).
Мінез жасау, кейіпкер тұлғасын сомдау ерекшелігі туралы ... ... ... ... ... қызық даралайды. Шығарма
композициясында кездесетін пейзаж, монолог, диалогтар суреткердің стильдік
ерекшелігін ... және ... ... танытады. Әсіресе,
диалогқа көбірек жүгіну – ... ... тән ... ... ... осы ... ... аударылғанын қарастырайық.
Түпнұсқа:
"– Бұзақы боп ол не істепті. Ел тонап, кісі өлтіріп пе? – деді әжем.
... – Бақа әкел деген өздері ... ғой. Бір Қожа ... ... ... да ... әкел ... ... деп, көлшіктен бақа ұстап алып жүрген
Енді соның бәріне баяғы атышулы Қожа кінәлі.
– Сонда әкелген бақаны оған мұғалімнің сумкасына ... қой деп ... ... ... деймісің, тарбаңдаған неме өзі кіріп кетті де" (11,82).
Аудармасы:
" – Ну, уж и ... ... ...... ... ... шума... Можно подумать, что он поджигает дома или грабит людей...
...– Они же сами велели принести лягушку, – не соглашалась ... ... не один ... все ... ... на пруд за ... Теперь всю вину на
него взвалили.
– Да, но никому в голову не пришло положить ... в ... А он ее туда ... ... быть эта ... ... сама туда
прыгнула?" (12,81).
Аударма түпнұсқаға жақын. Диалогта балаларының ыстық-суығына ... ... ... ... көрінген. Аудармашы қазақ әжесінің сөйлеу
мәнерін тәржімалауға айрықша назар аударған.
Қазіргі таңда көркем аудармаға ... ... ... ... аудармадан
автордың өзін, оның шығармасын ... ... ... ... ... қасиеттерінің бәрін іздейтін болды. Аудармашы түпнұсқаның ...... ... ... жүйесін, ұлттық ерекшеліктері
мен тарихи сипатын, синонимдердің, идиомалардың, мақал-мәтелдердің,
афоризмдердің түрліше ... ... бере білу ... Жеке ... ... образдық орны ғана емес, болмашы екпіні мен емеурінін
де жеткізу керек. Бұл ... ... ... ... ... осы талаптың тұрғысынан сол "Менің атым Қожа" повесінен тағы ... алып ... ... ... ... ... шоқша сақалы ашудан дір-дір етіп,
тістеніп, әлгі мені ... ... ... ... ... ... ... бе! Баламды алдап қымызымызды рәсуа етіп
ішкендеріңмен қоймай, қаракөлімді неге ұрлайсыңдар?
Арқамнан тасбақа сырғанап түскендей, дір ете ... ... ... тұрған ақ қалпақтыны енді таныдым. Бұл анада бізден шылым тұтатып
тартатын, жол үстінде кездескен қойшы еді.
– Ақсақал, ... мен ... ... – дедім жалынышты
үнмен (11,46 ).
Аудармасы:
" ... этот был, ... не на ... ... Он стиснул зубы.
Пучок его черненькой бородки подпрыгивал от ярости.
– Он еще спрашивает ? – протянул ...... тебе ... она ... что ... не помнит!.. Это ты выпил кумыс в моей юрте
и украл каракулевую шкурку!
Да, теперь я признал ... ... Тот ... ... что ... у ... Султаном спички.
– Не брал я вашего каракуля, – буркнул я краснея
– Наверно, шайтан незримо посетил мое скромное жилище и унес ... ... ... она ... на ... ... вы – не ... и шкурки "
(12,44 ).
Аудармадағы қойшының соңғы ... ... жоқ ... ... ... айтқан ойын қамтуға тырысқан. Бірақ манағы талап
етілген интонация, ырғақ, яғни түпнұсқаға тән стиль ... Олар ... ... ... баяндау екпіні босап, бір түрлі кібіртік пайда
болған.
Сайып келгенде бұл ... па? ... ... ... ұтылыс еркін
аударманың бәріне де тән. Онда не сөз қалып қояды, не ... ... ... ... басы артық сөздер қосылады. Мұның екеуі де
шығарманың көркемдік бояуын, суреттің тұтастығын ... Сол ... ... ... ... бұзбай, түпнұсқаға неғұрлым жақын етіп, әрі
орысша ... етіп ... бола ма? ... Олай ... ... ... көркем аударма тәжірибесі дәлелдеп отыр.
Әдебиеттің бірінші элементі сөз болғандықтан, көркем аудармада әрбір
сөзге мән бермесе ... ... ... ... де тек сөз арқылы
ашылады. Көркем шығармадағы әрбір сөз бүтін денедегі табиғи мүше ... ... ... ... ... ... бар. Түпнұсқада белгілі
бір мағыналық міндет атқармастан бос тұратын бірде-бір сөздің табылуы да
мүмкін ... ... ... әсіресе, Б.Соқпақбаевта табылмайды. Ол әрбір
сөзді жеріне жеткізіп пайдалана білген жазушы. Осы орайда ... ... ... бір ... ... кету ... ... дейміз. " В
разговорной речи, – дейді ол, – мало ... ... ... ... мы
выскажем свою мысль, но в художественном произведении мы должны ... ... ... Мысль высказана в художественном произведении только
тогда, когда ни одного слова к ... ... ни ... ни убавить,
ни изменить без того, чтобы не испорить произведения. К ... ... ... ... да біз ... ... етуіміз керек. Онда да әрбір
сөзді ... ... ... ... ... ... ... қалдырмау –
аудармашы суреткер үшін асыл мұрат.
Сол себепті аудармада әрбір сөздің мағынасын қуып оны ... ... ... деп ... ... емес деп ойлаймыз.
Әріпқойлық дегеннің мәнісі аударғанда әрбір сөздің ... ... ... ... ... ... ой ... сызу үстінде сол сөздің
лайықты да ... ... ... қоя ... ... ... оның ішінде күрделі сөйлемді де бөліп-
жармастан дәл аударуды қолдаймыз. Бұлай етпейінше ... ... ... ... ... де ... ... автордың стилі мен шығармашылық түпкі ойына немқұрайлы
қарым-қатынасы ... ... оның ... деңгейіне үлкен зиянын
тигізетіні белгілі. Бұл ... ... ... өзгерістер
енгізуінен немесе амплификациялардан көрініс табады. Иә, "... ... ... ... де ... бар. ... сол ... ... бейнеленген мазмұн мен түрді, яғни нақтылы өмір ... ... ... туып ... ... ... ол еркіндік дегеніміздің
өзі дәлдікке жетудің жолы ғана болып қалады. Жай сөзбен айтқанда аудармашы
түпнұсқаны ... ... ауа ... ... кете алмайды (15,51). Ал
"Менің атым Қожа" мен "Балалық шаққа саяхат" ... ... ... ... жиі кездестіреміз.
Тағы да аудармадан мысалдар келтірейік.
" – У Каратая умерла жена и он хочет жениться на моей ... ... ... он ... ... и просил меня поговорить с ней,
намекнуть словом, разведать, как она к нему ... В тот ... ... он ушел таким расстроенным, я сообщила Каратаю, что ... ... ... из армии ее Ботпол. Я думала что ты уже ... ... на ... ... ... у них была ... вот куда вез ... Асланбек. Значит я сам того не ... ... ... ... зефир! Недаром говориться, что всякое
доброе дело, в ... ... ... Я сделал "стойку" и прошелся
по траве ... (88 ... ... ... ... ... ... К.Семенов түпнұсқаға
өз бетімен өзгерістер енгізуге тырысқан. Бұндай мысалды повестің соңында
да кездестіруге болады. ... ... ... ... диалогтар
қосып, Сұлтанды келтіріп, кейіпкердің толғаныстарын суреттеуін қалай
түсінуге ... ... мен ... салыстырып қарай бастасақ,
аудармашының өз қалауынша жекелеген ... ... ... ... көреміз. Мәселен, аталған повестің оныншы тарауында ... ... ... той ... Ал ... бұл ... деген
қойшының тойы еді дейді. Аталған тараудың аударма нұсқасында Бекболат деген
жаңа кейіпкер бар. Сондай-ақ аударманың он бірінші тарауында ... ... ... ... бар. ... ... аударма тәжірибесінде жол
берілмейді. Аудармашының шығармаға екінші өмір сыйлайтынын, автор мен
оқырман ... ... ... ... ол жазушы шығармаларының
өзіндік ерекшеліктеріне селқос қарамауы ... еді. ... ... ... ... ... де кездестіруімізге болады.
Түпнұсқа мен аударманың эстетикалық жағынан сәйкестігі ... ... ... ... қала ... Бұл ... шешу ... барысында сөзбе-сөзділіктен, мәтін қысқартушылықтан ... ... ... болуды аудармашының үнемі есте ұстағаны жөн деп
ойлаймыз.
Тіпті аудармашы К.Семенов повестің ... ... ... ... Өмірде осы сияқты әділетсіздіктер толып жатыр. Жуырда мен газеттен
оқыдым: қытайлардың ат қоюы қызық ... ... Бала ... ... оның тәуелді аты болмайды. "ортаншым", "кенжем", ... ... ... ... ... Ал есі ... ... жасқа
толғаннан кейін, бала өзіне қандай есім ... соны ... ... Міне,
әділеттік деген. Осы дұрыс емес пе?!". Аталған үзінді ... ... Бұл ... ... ... ... оның ... алынған
сөздерді аудара алмағандығы деп түсінеміз.
Шығарманың сырын тек ... ... ғана ... Оның ... ... ең алдымен, мағыналық және ... ... ... ғана тән ырғақ-үнінде. Мұның бәрін, жоғарыда айтылғандай автордың
стилін бұзбай аударғанда ғана жеткізуге болады.
"Менің атым Қожадағы" мына үзіндіге ... ... Бұл ... Мен ғой ата.
– Менің кім?
– Мен, Қожамын.
– Мұнда неғып отырсың?
– Педсоветке келдім.
– Онда сенің не шаруаң бар?
– Мен ... ... ... ... ... ... ... Сені мұғалім етеміз дей ме?
– Директор етеміз дейді.
– Онда тіптен жақсы. Жалақың көп болады" (88 б).
Аудармасы:
"– Кто это?
– Я, ... Ты ...... ... – Это я дедушка, а ты, кажется,
Кожа?
– Да.
– В гости ко мне пришел?
– Нет. На ... На ... Что же это у тебя за дела на ... Обсуждают меня.
– Обсуждают? Наверно, хотят поставить тебя ... ... ... ... ... ... түгел
сақталғанын көреміз. Мұнда автордың ойы ғана емес, сол ойды жеткізу ... ... ... ... ... ... адамға Соқпақбаевтың өзіне тән
ырғақ, үн сезіледі. Ал аударма жағдайында проза ырғағының сақталуы ... ... ... ... нәзіктік пен күрделілік, маңыздылық пен
сан қырлылық тұтаса келіп ой өзегі – ... ... ... ... ... ... ... үндестігі, оның тыныс-тіршілігі,
өмір бейнесінің көркем шындыққа айналуындағы ерекшеліктердің түп ... ... ... ... өзегі. Проза ырғағының жасалуында:
сөздер, сөз тіркестері, синтагмалар, пауза-кідірістер, инверсия, интонация,
ой екпіні, ассонанс, аллитерациялар үлкен роль ... ... ... ... мен ... ... қолданылысына айрықша назар
аударылу қажет.
Көркем шығарма ырғағының аударма нұсқада сақталуына орай оның ... ... ... ... сөз ... ... абзацтың,
бөлімнің де өзіндік ырғақтары барлығы, автор тілі мен кейіпкерлер тілі
ырғақтарының ... ... ... мен ... ... қатысты
ырғақтардың болуына ерекше назар аударған тәржімашылар Семенов пен ... ... ... ... ішкі ұйқас, ой екпіні, сөздер қайталамалығы
мен қосарламалығы, одағайлар, қыстырмалар, қаратпа сөздер қолданысының да,
тіпті тіл дыбыстарының да ... ... ... өз тәжірибелері арқылы анық
көрсетеді. Әрине, олқылықтары да бар.
Мысалы:
"Бір күн өтті, тыныш. Екінші күн өтті, ... (182 б). ... ... ... "Прошел день, другой, тихо" ( 158 б). ... ... ... ... Бұл ... " ... день, тихо. Другой,
тихо" деп аударса да болар еді дегіміз келеді.
Синтаксистің ... ... тағы бір ... ... ... түсті" (95 б).
Аудармада бұл сөйлем ... ... " И ... ... этого я
успокоился". М.Балыкин сөйлемдегі одағайды алып тастау арқылы баланың
толқуларын дұрыс ... ... атым ... ... ... ... ... көркемдік
ерекшелігіне тоқталғанда, алдымен назар аударатынымыз олардың құрылымының
өзгешелігі. Мысалы, "Менің атым ... ... ... ... ... тараудан тұрады. Б.Соқпақбаевтың аталған шығармасына осылай тақырып
қойып жазуының өзіндік себептері де бар ... ... ... оның ... ... ... оқиғаның оқырманға түсінікті, әрі жеңіл болуын
көздегендіктен, екіншіден тақырыптардың барлығы дерлік оқушыны күн ... ... ... ... мақсатынан туындаған. Повестің жазылу
әдісі, батыс әдебиетіндегі ... ... ... айдар ретінде көне
қағидалардан үзінді келтіріп, оқушы үмітіне үкі ... ... ... еске ... Ал ... ... ... 22 тарауға бөледі.
Тарауларға өзінше атау ... ... екі ... ... бір тарауға
айналдырады. Ал М.Балыкин ... ... ... ... ... Аударма тарауларға бөлінбеген және тарауларға
атаулар қойылмаған. Бұны автор стилінің бұзылуы деп білеміз.
Ендігі сөз ... мен ... сөз ... ... ... ... ... орыс әдебиетінде де, біздің қазақ
әдебиетінде де ... ... ... ... ... ... ... сөз еткендердің қай-қайсысы да бұл мәселе жайында азды-
көпті ... ... ... емес. Осылардың бәрінің пікірлерін қорытып
айтқанда, идиомалардың – ... ... ... тағы ... ... сөз ... бір ... екінші
тілге аударуға келмейтіндері жоқ. Оларды аударылу тәртібіне қарай, ... ... ... – екі ... де бар ... ... аударудың керегі
жоқ, тек ана тілінің қазынасынан ... ... ... қоя білу керек. Олар
кейде мазмұны ... да, ... ... да дәл келіп отырады. Мәселен,
"волки сыты и овцы ...... да тоқ, қой да ... "что посеешь, то
и пожнешь" – " не ексең, соны орарсың" деген сияқты. ... ... ... ... де, ... ... сол мақалдың толық баламасы бола алатындары
бар. "Тише воды, ниже травы" – "бетегеден биік, жусаннан ... "из ... ...... ... етеді", "на нет и суда нет" – ... ... ... ... ... бәрі ... ... да, шығарманың екінші тілдегі нұсқасына ... ... тұра ...... ... ... ... үлгілері жоқ идиомалар. Оларды,
мазмұны мен формасын дәл ... ... ... ... тура ... ... мақал мен мәтелдің барлық ерекшеліктері сақталуға тиіс. ... ... ... ... ... беріліп, оқушыға бірден ой
салатындай ... ... "Кто не ... тот не ест" – ... ... ... " лучше меньше, да лучше" – "аз болса да саз ... ... чем ...... кеш ... ; ... за гуж – ... что
дюж" – "ауыр жүкке жегілме, жегіле қалсаң, егілме" деген ... ... ... ... да, ішкі ... мен үндестілігі де, бүкіл
мазмұны да дәл келген. Сондықтан да олардың көбі қазақтың өз мақалы ... ... еніп ... Аударманың көздейтін мақсаты да сол.
Үшіншісі – халықаралық аңыз болып, дүние жүзіне тарап ... ... ... ... ... ... мен
мәтелдер өте аз ұшырайды. Барларының ... ... ... ... ... ... өзгеріспен алған. Сондықтан аудармашылар
олардың кейбіреулерін дұрыс ұғып, ... мен ... тән ... ... ... ... қасиетін жойып жіберген де, көп ... ... етіп ... ... ... ... мақал-мәтелдерге "Балалық шаққа
саяхат" повесінен мысал келтірейік.
1. Ағасы бардың жағасы бар.
У кого есть ... у того есть и ... ... ... дін ... ... извратить веру.
Орыс тілді оқырман бұл мақалдардың аудармасын ... ... да ... ... орыс тіліндегі баламасын іздестіруі керек
еді. Аталған ... ... ... ... ... жіті ... аударып оқымағандығынан туған
қателіктер деп ойлаймыз.
Ал кей тұстарда ... ... ... аударылғанда
мағынасын сақтайды. Сондықтан олардың орыс тіліндегі баламасын қажеті ... ... ... ... ... ат ... – это самое позорное у нас прозвище.
2. Мысыққа ойын, тышқанға өлім.
Кошке – игрушки, мышке – ... ... ... ... ... шалғай кетпей,
мәтелдерді сөзбе-сөз аударған. Кейбір фразеологиялық тіркестер де сөзбе-сөз
аударғанда ... ... ... ... ... ... ... қатар көптеген фразеологизмдердің орыс тіліндегі
баламасын таба білген. Аталған шығармадан мысал:
" Әйел мен ... ... ... ... ең асыл ... айтса, ажырасқан кезде небір адам ... ... лас ... боратады екен" (162 б).
Аудармасы:
" Когда люди сходятся, они находят друг для друга самые драгоценные
слова, но когда ... – из их уст ... ... ... поток грязных
слов, что уши вянут (143 б).
Немесе: "Жұрт лезде біліп алады да ... де ағаш ... ... ... ... соң өмір сүргеннен де сүрмеген артық" (113 б).
Аудармасы: " У ... это ... же ... как у ... ... ... ... После этого уж лучше не жить" (94 б).
Орыс тілді оқырманға мәтіннің мағынасы түсінікті болу үшін ... ... ... ... қою" ... орыстың мағыналық жағынан ұқсас
" ... ... ... ... фразеологиялық бірлігімен алмастырған.
Ұлттық ерекшелікті есіне ұстаған М.Балыкин бар ... ... ... бейнелі сөз қолдану тәсілдерін сақтай алған.
Аудармашылар осылайша бейнелі сөздердің кейбірін дәлме-дәл, ... келе ... ... ... сильное, локоническое место
становится непонятным на русском, потому что он не в духе русского языка ... ... ... ... ... всю ... его, ... вскрыть
его" – деп Гоголь айтпақшы толық мағынасын беруге ... ... ... ... ... аударудың
өзіндік қиындықтары бар екені белгілі. Бұл аудармашыдан түпнұсқа тілінің
ұлттық рухына терең бойлауды, ... ... жете ... нәзік
көркемдік талғамды керек етеді. Сонымен қатар орыс тіліндегі балама
түпнұсқадағы ... ... келу ... Әр ... ... ... ... бұл өте қиынға соғады.
Енді теңеулердің қалай ... ... ... ... ... ... тапқырлығына риза болып, шеберлігіне бас
иесіз. Мысалы:
" Сол кезде Жанар шытына қарап:– Қожа, ... ... ... бар емес
пе. Мәссаған керек болса. Мен оның аузынан ондай сөз естимін деп ойлап ... ... ... су ... ... ... ... Соңғы сөйлемнің
әсерілігі сұмдық. Жазушы Қожаның бір сәттік көңіл-күйін бір ғана ... ... де ... теңеулері бірінен –бірі өтеді және сонылығымен бағалы.
Мысалы, Қожаның жирен қасқа ... ... ... байланысты айтылған
мына теңеуді бұрын-соңды естімеген де ... " ... ат жалт ... ... ... тепті. Мына оң жақ саныма сақ ете түсті тұяғы. Шоқ
басқан күшіктей ... ... де ... Шоқ ... ... ат тепкен Қожа естеріңізге түсер. Ал енді осы теңеуді
аудармашы былай ... ... он ... ... ... ко мне ... и ... ... по моему правому боку. Я завизжал, как ... ... ... ... ... тәсілмен аударылған. Түпнұсқадағы ой, ... ... ... ... ... үшін ... шақырылатыны
оқырман есінде болар. Осы кезеңді автор былай суреттейді:
" –Берірек кел, – деді ол ... ... ... ортасын
нұсқап. Алдымда қақпан құрулы тұрғандай ... ... ... ... деп отырған оқушы кейпі мұнан артық қанық берілмес.
Аудармасы: " – Подойди поближе, – велел директор и ... ... ... комнаты.
Я сделал несколько шагов, таких мелких и осторожных, будто боялся
угодить в капкан".
Мұнда аудармашы түпнұсқаға ... ... ... оның ... ... жеткізеді. Сонымен қатар жеке сөздерді аударуда және сөйлемнің
мағыналық жіктерін ... ... ... ... ... ... ... даралығы – көркем аудармадағы шеберліктің
түп қазығы. Бұл аудармашының ... ...... ... және бір ... ... ... , көркем өмірді
екінші бір тілге жеткізудегі жеке тұлғасы, қоғамның эстетикалық ... ... ... ... ... үні.
Көрнекті жазушының барлық шығармаларын өз үнімен, өз бояуымен, өзіне
тән көрік-келбетімен жеткізе білу – көркем ... ... ... ... О Р Ы Т Ы Н Д ... сөз өнерінің бай тарихы, қалыптасу, даму жолдары бар. Өзінің даму
барысында талай-талай аумалы-төкпелі замандарды қызығы мен ... ... көп ... ... кешкен қазақ халқы, оның тілі мен ... даму мен ... ... ... ... да қазақ тілі дүние
жүзіндегі ең көркем тілдердің ... ... Олай ... ... ... қай ... болмасын қоғамдық-саяси, терең ... ... ... қиысқан көркем әдебиет мұраларын қазақ тіліне
емін-еркін аударып шығуға болады. Қазақстан республикасы дүние ... ... ... алға ашындай қадам басып келе жатқан шақта жалпы
аударма, оның ішінде көркем аударма жұмысының ... ... ... келеді.
Бір халықпен екінші халық жақындасып араласа бастағанда, өзінде жоқты
көрші елден алады. Осы ... ... ... ... ... бір ... екінші елге тасымалдап жеткізетін почта
аттарың,-деп А.С.Пушкиы тегін айтпаса ... ... ... ... ... ... ... сауда қарым-қатынастарының ең қажетті құралы, дәнекері
болған аударма жұмысы бұрын да зор роль атқарған және өмір ... ... ... ... ... теориялық негізі, ғылыми дәйекті
тірегі болуға ... екі ел ... мен ... ... ол ... ... ... арқылы өзге ұлт пен халықта, бөгде
ортада туған әдеби шығарманы туған топырағына әкеп, ана ... ... ... жаңалық ашады, оқырманының дүниетаным шеңберін, сана-сезімін
ұлғайтуға себепші болады.
Аударма және аудармашыға қойылатын талаптарды сараптай келіп, академик-
жазушы М.Әуезов: «әдебиет шығармаларын аударғанда, ... оны ... ... ... етемін деп қолдан оңайлатпауы керек. Аудармашы
түпнұсқаның ... дәл, әрі ... әрі ... сақтай отырып,
аударуға тиіс. Жазушының түпнұсқадағы мәнері, сөз қолданысы, абстракциялық
күрделі ойлары дұрыс ... ... ... ... ... ғылымында қазақ әдебиетін шетел тілдеріне аударуға
қатысты көптеген ... ... ... Аударылған шығармаларды сарапқа
салып көрсек, ... өз ... емес ... ... ... ... ... жазушы Б.Соқпақбаев шығармаларының орыс тіліне
аударылу деңгейі қандай, сапасы көңіл толарлық па деген сауалдар ... бұл ... осы ... ... жұмысының бірінші тарауында Б.Соқпақбаев шығармаларының идеялық-
көркемдік ерекшеліктеріне назар аудардық. Жазушының әрбір шығармасында ... ... ... жаңа ... тудырып, ерекше көркемдік
әлем ашады. Жазушы туындыларындағы балалардың ... ... ... творчествосының жаңашылдығы, көркемдігі, идеялық-эстетикалық
мәні көрінеді. Оның шығармаларын тек ... ... ғана ... ... ... ... туындылар деп қарауымызға болады.
Ал екінші тарауда біз осы ... атын ... ... " Менің атым Қожа", "Балалық ... ... ... ... ... ... ... салыстыра отырып, олардың аударманың
қай ... ... ... ... ... осы ... ... қолданған әдіс-тәсілдерін ... ... ... ... тән ... ... ерекшеліктер
қамтылмай қалғанын практика жүзінде көрсете отырып, ... ... де ... аудардық.
Қорыта айтқанда, біз Б.Соқпақбаевтың екі ... ғана ... ... ... Ал ... ... да ... аударылу
деңгейі туралы кеңінен сөз қозғау болашақтың ісі.
Пайдаланылған әдебиеттер ... 6. ... Ой ... ... ... 1978. -126 б.
2. Ж.Дәдебаев. Шымырлап бойға жайылған. –Алматы: ... 1988. -156 ... ... Алыстағы ауылда повестісі туралы. //Коммунизм
таңы, 1954, 9 апрель.
4. ... және ... ... ... ... ... баспасы,
1980. -179 б.
5. М.Әуезов. Анкетаға жауап //Жұлдыз, 1991, № 10, -129 б.
6. М.Атымов. Қазақ романдарының ... ... ... 1975. ... Б.Соқпақбаев. Жазып та көрдім... Қазақ совет ... ... ... 1982. -49 ... А.Г.Цейтлин. Труд писателя. –Москва: Сов.Писатель, 1968. - 367 ... ... ... ... ... //Абай журналы. 1996, №2, -96 б.
10. Ю.Борев. О комическом. –Москва: Искусство, 1957. -с 119.
11. Б.Соқпақбаев. Менің атым Қожа. –Астана: Елорда, 1999.- 379 ... ... . Меня ... ...... Жалын, 1980. – с 495
13. ... ... ...... ... ... 1990.
– с 220.
14. Б.Соқпақбаев. Балалық шаққа саяхат. – Алматы: Жазушы, 1996. – 365
б.
15. Қ.Алпысбаев, Қазыбек Г. Қазақ ... ... мен ... ... ... университеті, 2001.
16. Левый И. Искусство перевода. –М. Прогресс, 1974. – 397 с.
17. ... Ә. ... ...... ... 1987. – 232 ... Пушкин А.С. Собрание сочинений. –М. Правда, 1987, т.5. – 446 с.
19. Әуезов М. ... ... ... ... ... ...... 1962.
20. Федоров А. Искусство перевода и жизнь литературы. –Л. Советский
писатель, 1983. – 352 с.
21. Г.Гачечиладзе. ... ... и ... ... Советский писатель, 1972.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
Маркстік философия4 бет
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ13 бет
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Қ.Жұмаділовтің "Дарабоз" романына, Шерхан Мұртазаның "Ай мен Айша" роман-диологиясына, А.Кемелбайдың "Қоңыр қаз" шығармасына әдеби талдау (образдар жүйесі, портреттер, мінездеу, жазушының көркемдік стилі, тіл айшығы14 бет
Өркениет мәдениеті5 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет
Абай шығармаларының тәрбиелік мәні30 бет
Айбек шығармашылығы және оның қазақ тіліне аударылуы44 бет
Ахмет Байтұрсынұлы шығармаларының тарихи маңызы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь