Шоқан шыңы

Шоқан шыңы
Шоқан қазақ даласында қара аспанның жарық жұлдызындай шоқ боп ұшқан географ, жаратылыстанушы, ойшылдардың бірі.
Өзінің небәрі 30 жасында ол әр түрлі биітегі белестерге жетті.
Шыңғыстың жаңашылдыққа ұмтылысы, әсіресе отставкаға шыққаннан кейін айқын көріне түс.ті. Бұл «Сібір сепаратистері» саяси процесінен кейін болған оқиғаларда белгілі бір көрініс тапты. 1865 жылы Шыңғысқа «Сібір патриоттарына» деген үндеудің Омбының кадет корпусына таралуына тікелей қатысы бар деген сылтаумен және Уәлихановтардың достары . Г. Н. Потанин, Н. М. Ядринцев, Ф. Н. Усов және басқалар тұтқындалуына байланысты саяси айып тағылды. Омбы мұрағатында «Сұлтан полковник Шыңғыс Уәлихановтың үкіметке қарсы қылмыстық ойлары туралы» деген атпен іс сақталған
Шыңғыс Уәлихановтың Шоқаннан басқа орысша оқып, білім алған тағы да бірнеше дарынды баласы болды. Шоқанның бауырларының арасында ең қабілеттісі жастай дүниеден өткен Сақыпкерей (Қозыке) еді. Өнерді бағалай білген Шоқан Уәлиханов ауылға келген кездерінде дарынды ақын, әрі композитор інісі оны әндерімен риза қылып, қуантып жүрген. Қозыке халық композиторы Ақан серімен достық қарым.қатынаста болған, онымен бірге романтикалық сарында бірқатар ән.әуен шығарған*11. Ол шығарған әндердің ішінде кең таралғандары . «Ай көкек», «Топай көк», «Сырымбет» және «Көкенің аманаты». Соңғы ән сүйікті ағасы Шоқан Уәлихановқа арналған.
Шоқанның тағы бір бауыры Мақы (Мақажан) Уәлиханов (1844.1923 жж.) суретші болған. Ол Петербордағы мылқаулар мектебінде білім алып, кейін түрлі ғылыми мекемелер мен кітапханаларда суретші болып қызмет істейді. Шоқан бауырының дарынына назар аударып, Мақыға Көркемөнер академиясының шеберханасына орналасуға көмек көрсетеді. Ол сол жерде сурет салу өнерімен шұғылданады. Мақы Петерборда 11 жыл тұрған.Туған елге қайтып оралғаннан соң қоғамдық жұмыстармен айналысып, қылқаламын қолына сирек алады. Шоқан Уәлиханов арқылы Мақы Петербор мен Омбыдағы көптеген ғалымдармен, қоғам қайраткерлерімен танысады. Мақыны өте жақсы білген Г. Н. Потанин былай деп жазады: «Көкшетаудан шығып, Уәлихановтардың ауылын іздеп келе жатып мен қазіргі көзі тірі ағайынды төртеуінің бірімен өте ашық байланыста болуым керек болса, ол әрине Мақы болар еді деп ойладым». Г. Н. Потаниннің айтуы бойынша, Мақы Шоқан арқылы қабылдаған орыс халқы мен мәдениетіне деген керемет құштарлығын сақтап қалған.
        
        Шоқан шыңы
Шоқан қазақ даласында қара аспанның жарық ... шоқ боп ... ... ойшылдардың бірі.
Өзінің небәрі 30 жасында ол әр түрлі биітегі белестерге жетті.
Шыңғыстың жаңашылдыққа ұмтылысы, әсіресе отставкаға шыққаннан кейін ... ... Бұл ... ... ... процесінен кейін болған
оқиғаларда белгілі бір көрініс ... 1865 жылы ... ... ... үндеудің Омбының кадет корпусына таралуына тікелей
қатысы бар деген сылтаумен және Уәлихановтардың достары - Г. Н. ... ... ... Ф. Н. Усов және басқалар тұтқындалуына байланысты саяси айып
тағылды. Омбы мұрағатында «Сұлтан полковник Шыңғыс ... ... ... ... ... деген атпен іс сақталған
Шыңғыс Уәлихановтың Шоқаннан басқа орысша оқып, білім алған тағы да ... ... ... ... ... ... ең қабілеттісі жастай
дүниеден өткен Сақыпкерей (Қозыке) еді. Өнерді ... ... ... ... ... ... ... ақын, әрі композитор інісі оны
әндерімен риза қылып, қуантып ... ... ... ... Ақан ... қарым-қатынаста болған, онымен бірге романтикалық сарында бірқатар
ән-әуен шығарған*11. Ол шығарған әндердің ішінде кең ... - ... ... көк», «Сырымбет» және «Көкенің аманаты». Соңғы ән сүйікті
ағасы Шоқан Уәлихановқа арналған.
Шоқанның тағы бір ... Мақы ... ... ... жж.) ... Ол Петербордағы мылқаулар мектебінде білім алып, кейін түрлі ғылыми
мекемелер мен кітапханаларда суретші ... ... ... ... ... назар аударып, Мақыға Көркемөнер академиясының шеберханасына
орналасуға көмек көрсетеді. Ол сол ... ... салу ... ... ... 11 жыл ... елге қайтып оралғаннан соң қоғамдық
жұмыстармен айналысып, қылқаламын қолына сирек ... ... ... Мақы ... мен ... көптеген ғалымдармен, қоғам
қайраткерлерімен танысады. Мақыны өте жақсы білген Г. Н. Потанин былай ... ... ... ... ... ... келе жатып мен
қазіргі көзі тірі ағайынды төртеуінің бірімен өте ашық байланыста болуым
керек болса, ол ... Мақы ... еді деп ... Г. Н. ... ... Мақы Шоқан арқылы қабылдаған орыс халқы мен ... ... ... ... ... өзге ... ... Махмұт Уәлихановты (1848-1918 жылдары) атап
өткен жөн. Ол Шоқанның күшті ықпалында болып, бала кезінен орыс және ... ... ... ... та ... сияқты жас кезінен орыс ғалымдарымен, жазушыларымен ... ... ... ... ... өмірінің аяғына
дейін үзген емес. Оған Географиялық қоғамның ... ... ... жиі ... ... ... Петербордан да келетін. Ол 1908 жылы Н.
Павлова арқылы Петербордың қоғамдық кітапханасына (қазіргі М. Е. ... ... ... ... ... Ф. М. ... 1856 жылы ... жазған хатын беріп жіберді.
Болашақ ғалым және ағартушы Шоқан Уәлихановтың туып-өскен отбасы, ... ... ... ... есімі - Мұхаммед-Ханафия, ал Шоқан - ... ... аты) 1835 ... ... ... ... ... туған.
Бұл деректің растығын КСРО Сыртқы істер министрлігінің мұрағатындағы Шоқан
Уәлихановтың қызметі жөніндегі формулярлық тізім дәлелдейді
Шоқан балалық ... ... ... ... кейін ата-бабаларының мекені
болған Сырымбетте өткізді. Бұл тарихи ... бай ... ... ... ... балалық шағын және жасөспірім кезінде салған
суреттерінде бейнеленген. Әлі тіптен жас ... ... ... ... ... жазып алған.
Уәлихановтардың естеліктеріне қарағанда, Шоқан өте ширақ, әрі ақылды бала
болған. Оның балалық шағы далада, өзінің ерлікке толы ... ... ... ... ... ... өтті. Алғыр бала жастайынан тарихи
аңыздарға құлақ қойып, халық арасынан шыққан адамдармен араласуға, ... ... ... әңгімелерін тыңдауға құштар болды. Шоқанның
рухани байлығының басты белгілері бала кезінде-ақ біліне басталды. Ол ... ... ... ... Шоқанның рухани жағынан ... ... ... үлкен әсер етті.
Тумысынан сезімтал, дарынды балаға әжесі білім мен ... ... көзі ... Ол ... қазақтың ежелгі аңыздары мен хикаяларын
қызықты етіп әңгімелеп, күні кеше өзі қатысқан тарихи оқиғаларды еске ... ... озық ... мен ... ... ... ... бейнесін Шоқан өмірінің соңына дейін ұмытпай есте сақтады.
Шоқан әуелі Құсмұрындағы жеке қазақ мектебінде оқыды. Мұнда ол арабша ... ... ... ... ... Әдетте бұл мектепте қыпшақ және
шағатай тілдеріндегі ортағасырлық әдеби мұраларды оқумен, ... араб ... ... ... ... ... ... өлеңдерін жатқа оқумен
айналысатын.
Дәстүр бойынша сұлтанның балаларына бірнеше шығыс тілдерін ... ... ... ... ... міндет болатын. Бұл дәстүр ол кезде әлі сақталып
тұрды, ... ... ... ... ... ... айналысып, әуелі араб жазуын, кейіннен ұйғыр жазуын да ... бала ... ... ... бірі ... салу еді. Бұл ... ... бекінісіндегі Уәлихановтардың үйінде ұзақ уақыт тұрған орыстың
суретші-топогрофтары мен ... ... Оның ... ... жиі ... ... ... орыс ғалымдары, инженерлер
мен білімді офицерлер қабілетті баланы өнер мен әдебиетке құштарландыра
түсті.
Жас Шоқанға ... аң ... ... ләззат сыйлады. Шоқан далада ұзақ
жүретін. Оны шексіз де ... кең ... ... орман, өзен алқабының
тоғайлары мен биік жартастар өзіне тартты, ол туған елінің сұлу ... ... ... ... Шоқанды туған өлкесімен етене етті. Бала
кезінде-ақ ол Ақмола мен Баянауыл жерлерін ... ... ... ... жиі ... боп ... Бұл сапарларынан алған әсерлер
көпке дейін Ш. Уәлихановтың есінен кетпеді. Кадет корпусының тәрбиеленушісі
бола ... ол досы Г. Н. ... сол ... жайлы естеліктерді әңгімелеп
беретін
Шоқан Уәлиханов ерте жастан қазақтың халық поэзиясына қатты құмартып, оның
классикалық үлгілерін жазып ... ... оқып ... ... Бала ... ол «Қозы Көрпеш - Баян сұлу» және «Еркөкше» ... ... ... ... ... ... оларды ұстазы Н. Ф. Костылецкийге табыс
етті.
Оның отбасында жиі ... ... ... ... мен ... ... поэзиясына деген қызығушылығын оятуға көп әсер етті.
Шоқан шығыстың басқа да халықтарының поэзиясымен шұғылданды. Ауылда жүрген
кезінің ... ол ... ... ... өлеңдерін оқудан бас
көтерген емес. Шоқан өзі жазғандай, шығыс поэзиясына деген ... бойы ... ... ... ... және шығыстық кейіптегі адам еді,
- деп жазды Шоқанның ... ... ... ... публицист Н. М.
Ядринцев,- оған араб өлеңдері қатты ұнайтын және ол ұстазы Костылецкиймен
бірге сол өлеңдермен ... ... ... ... қалыптастыруда, жоғарыда айтқанымыздай,
әкесінің алдыңғы қатарлы орыс зиялы қауым өкілдерімен байланыста болуы көп
әсер етті. Шыңғыстың ... ... А. И. ... Сібір қазақтарының
облыстық басқармасында қызмет істеген ... С. М. ... В. ... Н. В. ... Қазан университетінің студенттері С. Сотников,
Н. Ф. ... Т. ... ... көптеген жоғары білімді адамдар
болды
ХIХ ғасырдың екінші жартысында Г. Н. ... ... ... ... ... әңгімеде былай делінеді: «Уәли ханның екі қыстауы болған,
бірі - ... ... ... хан ... ... - ... ... Сайманнан өрген ұрпақтар қазір де сонда (яғни, Бурабай
жағасында) тұрады. ... ... ... кіші ... ... ... Ш. ... ата-бабалары байырғы сұлтандар әулетіне жатады. Оның
бабасы, Орта жүздің ханы Абылай ... бірі ... ... ... кіріп, өмірінің соңына дейін Ресеймен сауда және саяси байланыс
жасап отырды. ... ... ... Орта ... ... ханы Уәли бұл
байланысты одан әрі дамыта түсті. ... ... ... ... ... есімін алады.
Уәли хан мен оның ұрпақтарына мұрасы ретінде ... Бас орда ... ... ... және ол түрліше (Орда, Хан көлі, Ханның Қызылағашы т.
с. с.) атпен белгілі болатын.
Хан билігі жойылып, ... ... ... ... ... ... ханның мұрагерлікке қалдырған жерлері балаларына бөлініп берілді. ... ... ... ... ... ... және оның ұрпақтарына
көшіп, ал Сырымбет Уәлидің кіші әйелі Айғанымның балаларының ... ... ... ... ханның немересі Шыңғыс Уәлиев 1811 жылы Қызылағашта
(басқа деректер ... ... ... Уәли ... ... ... ... еді. Шыңғыс жас кезінен бастап орыстармен тығыз қарым-қатынас жасады,
Омбы әскери училищесін тамамдады, патша ... ... ... бірі ... Әке ... ... ... баласы Ғұбайдолла ие
болу керек еді, алайда саяси себептерге байланысты ол өзінің бұл ... бола ... ... ... Уәли ... ... ... Уәлихановтың
әжесі Айғаным (1783-1853 жж.) бас болады.
Айғаным ақылды, көреген, ... ... сай ... ... ... ... бірнеше тілдерін білген, орыс мәдениетіне ден қойып, Сыртқы істер
министрлігінің Азия департаментімен және Петербордағы ... ... ... байланысып отырған. Айғаным жергілікті халықтың арасында өте ... ие ... ... ... ... ... өте ауқымды болғанын көрсетеді. «Сібір қырғыздары жөніндегі
Жарғы» қабылданғаннан кейін, Орталық және ... ... ... ... ... оның ... өткен емес.
Айғаным қазақтар мен орыстардың арасындағы достық қарым-қатынастың ... ... Ол ... ... ... зерттеу жұмыстарымен
айналысып жүрген орыс ғалымдары мен инженерлеріне ... ... ... ... ... - деп жазды П. П. ... ... ... өзге ... Уәли ханның алғашқы әйелінен туған ... ... ... ... тек ... әжесі, Уәли ханның жесірі
Айғаным ғана ... ... ... ... адал ... ... Александр I
Уәли ханның жесіріне үлкен ілтипат көрсетіп, Қырғыз даласында оған ... ... әмір ... ... ... сол үйде ... орысша білім алудың маңызын жақсы түсінді. 1827 жылы ол ... ... - ... ... Сібірдің шептік казактарының әскери
училищесіне оқуға берді. Училище жалпы білім беру ... еді және ... ... ... оның жанында білікті ... ... ... ... шығыс тілдерінің арнаулы сыныбы болды. Жеті ... ... ... ... ... ... дәрежеде сауатты, ғылым,
әдебиет пен өнер мәселелерінен хабардар адам болып, сондай-ақ ... ... өз ... статистикасынан терең мағлұмат алып шықты. ... ... ... ... ... ... бірі ... училищені бітіргеннен кейін Шыңғыс 23 ... сол ... ... ... округіне аға сұлтан болып тағайындалады да, оған
майор, ... ... шені ... Әскери училищені бітірген жылы
(1834 ж.) Шыңғыс Аманқарағайға келгеннен ... ... ... жастайынан
атастырып қойған қалыңдығы Зейнеп Шормановаға үйленеді.
Обаған, Құндызды, Терісбұтақ өзендері мен ... ... ... ... ... керей, қыпшақ және уақ ... ... ... ... аға ... ... ... Бұл рулардың
отырған жерлерін, қыстаулары мен жайлауларын жас Шоқан ... ... ... ... ... ... өзінің суреттері ... ... жылы ... округінің орталығы Құсмұрынға көшірілді де, осыған
байланысты ол ... ... деп ... Бұл ... ... тұрғын үйлер,
шаруашылық құрылыстар және гарнизонға арналған жатақ үймен бірге Құсмұ-рын
бекінісін салу да ... ... ... осы ... ... ... көлінен алыс емес жерде орманның саясында Уәлихановтар
«Күнтимес» деп ... ... ... орда ... ... ... ол
«біздің үй» деп жазылған. Онда Шыңғыс өзінің барлық орыс достарын ... ... ... журналистер және көптеген инженерлер әңгіме-дүкен
құрды.
Шыңғыс Құсмұрында жиырма жыл тұрды. Бұл жерде ол ... ... ... жеті ұлы мен бес қызы ... осылардың ішінде тек Сақыпкерей (Қозыке)
мен Әпия және ең кішілері Нұрмұхаммед ... қана ... ... үлкен
балалардың бәрі Аманқарағай мен Құсмұрында туды. Құсмұрын Шыңғыстың ... ... жылы ... ... ... ... ... патша үкіметі
Құс-мұрын округтік приказын тарату және «оның құрамындағы бес ... ... ... туралы өкім шығарды. Ол бұйрықта: «Таратылған
Құсмұрын ... ... ... станицасы орналасқан жерден Атбасар
округтік приказы деп ... жаңа ... ... ашылсын»*7 делінген.
Сөйтіп Құсмұрынның орнына Есіл өзенінің бойындағы - ... ... ... ... елді ... жаңа ... орталығына
айналды. Шыңғыс отбасымен бірге 1853 жылдың маусым айында көп жыл ... ... ... ... өзенінің жағасынан көшіп, Сырымбетке, анасының
меке-ніне қайтып оралды. Шоқан Уәлиханов ... ... ... сол ... ата-бабаларынан келе жатқан мекені мен ... ... ... Дала ... ... ретінде Қазақстанды зерттеу
жұмыстарына қатысқан Бас штабтың офицері А. К. Гейнстің жазбаларында толық
сипатталған: «Шыңғыстың ... бұл ... он ... ... Оның
мекенін қалың қарағайлы әсем екі тау қоршап тұрды; тастақты бір қырқадан
асып, ылдиға қарай ... ... ... ... ... бірнеше үй мен олардың ортасында тұрған мешітті көзіміз ... пен ... ... ... ... жиһазы помещиктер үйінің жиһазына
ұқсайды. Залда он екі ... ... ... ... ... ... ... салпыншақты қола үлкен шырағдан; сондай бра; жұқа, бірақ
кең аграмантпен тігілген шағын ... ... ... бөлмесінде гарднер
немесе корнилов вазаларының орнына қытай вазалары ... стол ... ... және т. б. ... ... және парсы кілемдері төселген,
жиһаздарға жолбарыс, барыс, аю ... ... ... ... ... қыста ғана тұрып, жазды жайлауда өткізген. ... ... ... ... ... мен Г. Н. ... де Шыңғыспен
бірге көшіп жүрген. XIX ғасырдың 50-60 жылдарында ... жаз ... ... Есіл өзенінің жоғарғы жағында, қазіргі Атбасар даласында
болған. Г. Н. Потаниннің суреттеуі бойынша Шыңғыстың белгілі ... ... ... ... және ... ... көшіп-қону аумағы
тарылып, Шыңғыс жаз мезгілін Сырымбетке жақын, Қазан ауданындағы Саумалкөл
(Айыртау), Күйгенкөл, Ақжар ... ... XIX ... ... ... отбасы жайлауға көшуді доғарып, Сырымбет төңірегінде
өмір ... ... ... ... және ... деректерде мәліметтер
сақталған, оларда ол сол ... ... ... ... ... ... мен ... өмірінің білгірі ретінде сипатталады.
Шыңғыс өз заманының мәдениетті және ... ... ... ... ... ... ... білген.
Шыңғыс Солтүстік Қазақстанға ғылыми-зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... Ғылыми мекемелер мен жекелеген ... ... ... жаңа ... алу үшін ... ... ... Ондай
кездерде Шыңғыс өзінің білгенін және қолындағы бай материалдарды әрдайым
зор ықыласпен ... ... ... ... жөнінде жазып жүрген С. Сотниковке, И. И. ... А. К. ... А. К. ... және ... да зерттеушілерге өзінің
заңға қатысты және статистикалық мәліметтерімен жиі ... ... ... мен ... ... ... ... қазақ фольклоры
мен этнографиясы жайлы материалдарды жинап, оларды М. В. Ладыженскийге, Н.
Ф. ... Г. Н. ... ... университетінің жанындағы
антропология және этнография қоғамына табыс ... ... ... Н. ... 1852 жылы ... И. Н. ... ... хаттарының
бірінде: «Сізді бұл тізім Орта ... ... ... Уәлидің баласы, Құсмұрын
приказының аға сұлтаны Шыңғыс қайтыс ... ... ... ... ... ... сұлу» халық поэмасының мазмұнымен ... ... ... және орыс ... мен ... ... ... жақтаушысы ретінде, Мәскеу мен Петерборда, әсіресе Географиялық
және Антропологиялық қоғамдарда жақсы білген. Бұл қоғамдарға ол қазақтардың
өмірінен алынған сирек кездесетін ... ... ... ... Ресейге қосылғаннан кейін, Мәскеуде ұйымдастырылған өнеркәсіп
көрмесіне ол көп ... ... Оның ... ... ... В. В. Григорьевтің өтініші бойынша жинаған жекелеген заттары
бүгінде Петербордың, Мәскеу мен ... ... ... тұр.
Шыңғыстың жаңашылдыққа ұмтылысы, әсіре-се отставкаға шыққаннан кейін айқын
көріне түс-ті. Бұл «Сібір ... ... ... ... ... ... бір көрініс тапты. 1865 жылы ... ... ... ... Омбының кадет корпусына таралуына тікелей
қатысы бар деген сылтаумен және Уәлихановтардың достары - Г. Н. Потанин, ... ... Ф. Н. Усов және ... ... ... ... айып
тағылды. Омбы мұрағатында «Сұлтан полковник Шыңғыс Уәлихановтың үкіметке
қарсы қылмыстық ойлары туралы» деген атпен іс ... ... ... ... ... ... білім алған тағы да бірнеше
дарынды баласы болды. Шоқанның бауырларының арасында ең қабілеттісі жастай
дүниеден өткен ... ... еді. ... ... ... ... ауылға келген кездерінде дарынды ақын, әрі композитор інісі оны
әндерімен риза қылып, қуантып ... ... ... ... Ақан серімен
достық қарым-қатынаста болған, онымен бірге ... ... ... ... Ол шығарған әндердің ішінде кең таралғандары - «Ай
көкек», «Топай көк», «Сырымбет» және «Көкенің ... ... ән ... ... ... арналған.
Шоқанның тағы бір бауыры Мақы (Мақажан) Уәлиханов (1844-1923 жж.) суретші
болған. Ол Петербордағы мылқаулар ... ... ... ... түрлі ғылыми
мекемелер мен кітапханаларда суретші болып қызмет істейді. Шоқан ... ... ... ... ... академиясының шеберханасына
орналасуға көмек көрсетеді. Ол сол ... ... салу ... шұғылданады.
Мақы Петерборда 11 жыл тұрған*12. Туған елге қайтып оралғаннан соң қоғамдық
жұмыстармен айналысып, қылқаламын қолына ... ... ... ... Мақы ... мен ... көптеген ғалымдармен, ... ... ... өте ... ... Г. Н. ... ... деп
жазады: «Көкшетаудан шығып, Уәлихановтардың ауылын іздеп келе жатып мен
қазіргі көзі тірі ағайынды төртеуінің бірімен өте ашық ... ... ... ол ... Мақы ... еді деп ... Г. Н. ... айтуы
бойынша, Мақы Шоқан арқылы қабылдаған орыс халқы мен мәдениетіне деген
керемет құштарлығын сақтап ... өзге ... ... ... ... ... ... атап
өткен жөн. Ол Шоқанның күшті ықпалында болып, бала кезінен орыс және ... ... ... ... та ... ... жас кезінен орыс ғалымдарымен, жазушыларымен және
инженерлерімен араласты. Олармен достық қарым-қатынасын өмірінің аяғына
дейін ... ... Оған ... қоғамның Батыс Сібір бөлімшесінен
ғалымдар жиі ... ... ... ... да ... Ол 1908 жылы Н.
Павлова арқылы Петербордың қоғамдық кітапханасына (қазіргі М. Е. Салтыков
Щедрин ... ... ... ... Ф. М. ... 1856 жылы ... ... хатын беріп жіберді.
Болашақ ғалым және ағартушы Шоқан Уәлихановтың туып-өскен отбасы, міне,
осындай еді.
 
***
 
Шоқан Уәлиханов (толық ... - ... ал ... - ... ... аты) 1835 ... ... айында Құсмұрын бекінісінде туған.
Бұл деректің растығын КСРО Сыртқы істер министрлігінің мұрағатындағы Шоқан
Уәлихановтың қызметі жөніндегі формулярлық тізім ... ... ... ... ... ... ... ата-бабаларының мекені
болған Сырымбетте өткізді. Бұл тарихи аңыздарға бай Солтүстік ... ... ... ... ... және ... ... салған
суреттерінде бейнеленген. Әлі тіптен жас Шоқан қазақ халық эпостарын алғаш
Құсмұрында жазып алған.
Уәлихановтардың естеліктеріне ... ... өте ... әрі ... ... Оның ... шағы далада, өзінің ерлікке толы өткені жайлы көптеген
аңыздарды сақтаған халықтың арасында өтті. Алғыр бала ... ... ... ... ... ... ... адамдармен араласуға, ән-жыр
және қарапайым адамдардың әңгімелерін тыңдауға құштар ... ... ... ... ... бала ... біліне басталды. Ол ерте
есейіп, үлкендерше ойлайтын болды.
Бала Шоқанның рухани жағынан ... ... ... ... әсер ... ... дарынды балаға әжесі білім мен халық даналығының
сарқылмас көзі болды. Ол ... ... ... аңыздары мен хикаяларын
қызықты етіп әңгімелеп, күні кеше өзі қатысқан тарихи оқиғаларды еске алып
отырды. Халықтың озық ... мен ... ... ... жарқын бейнесін Шоқан өмірінің соңына дейін ұмытпай есте сақтады.
Шоқан әуелі Құсмұрындағы жеке ... ... ... ... ол ... ... ... сурет салуды үйренді. Әдетте бұл мектепте қыпшақ және
шағатай тілдеріндегі ... ... ... ... ... араб ... сөздерін білумен жаттығып, шығыс ақындарының өлеңдерін жатқа оқумен
айналысатын.
Дәстүр ... ... ... ... ... ... үйрену, яғни
«жеті жұрттың тілін білу» міндет болатын. Бұл дәстүр ол кезде әлі ... ... ... ... ... ... ... айналысып, әуелі араб жазуын, кейіннен ұйғыр жазуын да ... бала ... ... ... бірі сурет салу еді. Бұл өнерді ол
Құсмұрын бекінісіндегі Уәлихановтардың үйінде ұзақ ... ... ... мен ... ... Оның үстіне
Уәлихановтардың ауылында жиі қонақ болып жүрген орыс ғалымдары, инженерлер
мен ... ... ... ... өнер мен әдебиетке құштарландыра
түсті.
*15.(Жас Шоқанға сұңқармен аң ... ... ... ... ... далада ұзақ
жүретін. Оны шексіз де ... кең ... ... ... өзен ... мен биік ... ... тартты, ол туған елінің сұлу табиғатынан
ләззат алатын. Осындай саяхаттар ... ... ... етене етті. Бала
кезінде-ақ ол Ақмола мен Баянауыл жерлерін ... ... ... ... жиі ... боп жүрді. Бұл сапарларынан алған әсерлер
көпке дейін Ш. Уәлихановтың есінен кетпеді. Кадет корпусының тәрбиеленушісі
бола жүріп ол досы Г. Н. ... сол ... ... естеліктерді әңгімелеп
беретін
Шоқан Уәлиханов ерте жастан қазақтың халық поэзиясына қатты құмартып, оның
классикалық үлгілерін жазып ... ... оқып ... жүрді. Бала кездің
өзінде-ақ ол «Қозы Көрпеш - Баян сұлу» және «Еркөкше» ... ... ... ... алып, кейін оларды ұстазы Н. Ф. Костылецкийге ... ... жиі ... ... ... әншілері мен жыршылары Шоқанның
халық поэзиясына деген ... ... көп әсер ... ... басқа да халықтарының поэзиясымен шұғылданды. Ауылда жүрген
кезінің өзінде ол шығыс әдебиеті ... ... ... ... ... ... өзі ... шығыс поэзиясына деген сүйіспеншілігін
өмір бойы сақтап қалды. «Шоқан ақынжанды және шығыстық кейіптегі адам еді,
- деп ... ... ... ... бірі, белгілі публицист Н. М.
Ядринцев*16, - оған араб ... ... ... және ол ... ... сол ... ... отыратын».
Шоқанның ғылымға қызығушылығын қалыптастыруда, жоғарыда айтқанымыздай,
әкесінің алдыңғы қатарлы орыс ... ... ... ... ... ... етті. Шыңғыстың ауылында академик А. И. Шренк, Сібір қазақтарының
облыстық басқармасында қызмет істеген декабристер С. М. ... В. ... Н. В. ... Қазан университетінің студенттері С. Сотников,
Н. Ф. Костылецкий, Т. Сейфуллин сияқты көптеген ... ... ... ... ... орыс ... үшін түрлі материалдар жинап,
оларды дайындауға Шыңғыс кейде баласын да қатыстырып отырды.
Шыңғысқа қазақтың халық поэзиясы мен ... ... ... ... ... В. И. ... сол уақытта Шекаралық
комиссияның бастығы полковник М. В. ... ... ... хаты
бүгінге дейін жеткен.
Шыңғыс М. В. Ладыженскийдің өтінішін орындай отырып, үйіне үздік ақындар
мен жыршыларды талай рет ... ... ... ... ... мен
аңыздарын жаздырып алып, оларды одан соң Омбыға жіберіп отырған*18.
***
 
Шоқанның білмекке құштарлығы барған сайын күшейе ... Ол ... ... ... ... ... ... білім алатын оқу орнына ... ... ... ... 12 ... Шоқанды Омбыға оқуға әкелді. Шыңғыстың
орыс достары оған баласын Сібірдің сол ... ең ... оқу орны ... ... кадет корпусына оқуға түсіруге көмектесті.
Үлкен қала, байтақ өлкенің орталығы ауылдан жаңа келген қабілетті балаға
күшті әсер ... ... ... ... ... ... сала бастады. «Орыстың ... ... ... ... қала ... бірін салды», - деп еске ... Г. ... ... ... оқу ... - бұл николаев реакциясының жылдары
және ... ... ... ... қарсы қоғамдық-саяси
күрестің күшейген жылдары. Ресей бұл ... зор ... ... тұрған болатын. Патшалық құрылысқа қарсы азаттық күрестің
жаңғырығы, петрашевскийшілдер жайлы хабарлар самодержавиеге ... ... В. Г. ... Н. В. ... жазған хаты елдің ... да ... ... мен Герценнің алдыңғы қатарлы революциялық-демократиялық идеялары
бү-кіл Ресейге белгілі болды, орыс қоғамының ... ... ... ... енгізді, азаттық қозғалысының дамуына барынша ... В. Г. ... мен А. И. ... ... Сібір мен қияндағы
Қазақстанға, сол кезде Шоқан Уәлиханов оқып жүрген Сібір кадет ... ... ... ... 1845 жылы ... ... ... әскери училищесі
негізінде құрылып, сол кездегі ең жақсы оқу ... бірі деп ... И. ... ... ... ... ол «оқу-ағарту мен
патриотизмнің ордасы болды». Н. Г. Чернышевскийдің ... ... ... В. П. ... Сібір кадет корпусын «әскери және жалпы білім
берудің алғашқы ордасы» деген еді. Бұл оқу ... ... ... ... өте ... Аса ... ... және әскери қайраткерлер, ғалымдар мен
публицистер осында тәрбиеленіп шықты. Олардың ... ... және ... ... ... ... ... жетік
білетін, кейіннен ағартушы ғалым, Сібірдегі тұңғыш жекеменшік баспа органы
«Амур» газетін шығарушы әрі ... ... В. И. ... осы ... ... өзінің корпустағы оқуы жайлы қызықты естеліктер қалдырды.
Омбы кадет ... ... аса ... саяхатшы және Сібір,
Қазақстан, Моңғолия мен Орталық Азияны зерттеуші Г. Н. ... ... ... ... XIX ... алдыңғы қатарлы орыс қоғамдық
ойшылдарының ... ... ... ... мен Сібір халықтарын
зерттеуші, публицист Н. М. ... ... де ... Сібір кадет
корпусының аса көрнекті түлектерінің қатарына Шоқан ... пен Г. ... ... ... атақты ғалым-статист және публицист болған Н. Ф.
Анненский де жатады. ... оқу оның ... ... ... ... Уәлихановқа үлкен игі ықпал етті.
Кадет корпусы жан-жақты және терең жалпы ... ... оқу орны ... оқу ... әскери пәндермен бірге жалпы география, Ресей
географиясы, ... ... пен ... ... орыс және ... ... әдебиеті,
философия негіздері, ботаника, зоология, ... ... ... ... негізіндегі құрылыс өнері және жаратылыс тарихының
жалпы түсініктері, сонымен ... сызу мен ... ... ... ... ... және неміс тілдері оқытылды. Оған қоса корпуста
шығыс тілдерінің арнайы сыныбы да бар еді*20. Бұл сыныпта ... ... ... тілдері оқытылды.
Кадет корпусы сегізжылдық оқу орны еді. Онда екі даярлау сыныбы, ... және ... - ... ... ... ... сыныпта әскери ғылымдар
(тактика, артиллерия, далалық фортификация) және ауылшаруашылық ғылымының
негіздері оқытылды*21. Даярлау ... ... орыс тілі ... және ... ... оқыды. Негізгі сыныптарда шет ... қоса ... ... ... ... ... тілдері де оқып-үйретілді.
Бұл тілдерді үйрету сабақтары мәтін оқу, сөз ... ... мен ... ... ... ... ... тұрды. Оқу бағдарламасын
аяқтағанда шәкірттер бұл тілдерді тәуір ... ... ... ... ... және ... ... көп нәрсені қамтыды. Бастауыш
сыныптардан-ақ кадеттер ежелгі заман тарихын, Еуропа географиясын өтті.
Төртінші және ... ... ... теориясы, орыс және батыс еуропа
әдебиеттерінің тарихы, Ресей империясының тарихы мен географиясы оқытылды.
Географияға пән ретінде ... мен ... ... ... ... ... туыстас тілдерді басты топтарға бөлу,
халықтарды діни түсініктеріне және өмір салтына ... бөлу ... ... ... ... ... Иран) зерттеуге үлкен маңыз
берілді. Мұнда Азия халықтары, ... шығу ... ... ... империясы, оның жері, құрылымы мен басқарылуы; Қытай билігіндегі және
оның қанаты астындағы жерлер, Тұранның ... және ... ... Бұқара, Қоқан, Хиуа мен Құндыз хандықтары; Шығыс Үндістан мен
Арабия мемлекеттері қаралды*22.
Ресей империясының географиясы ... оқу ... да кең ... Ол ... география, статистика бағдарында оқып үйретілді және
Ресейдің өнеркәсібі мен ауылшаруашылығы мәселелерін ... ... зор ... ... ... оның табиғи байлықтарын
зерттеп, игеру мақсатында емес, әскери-стратегиялық тұрғыда қаралды. Онда
«Қырғыз ... ... ... жер ... ... мен көлдер; судың
ерекшеліктері, қатынас ... ... ... тау ... ... ауа райы және ... ... мәселелері оқытылды. Қырғыздардың
саны, тегі, тілі мен діні, ... ... ... ... ... ... ... ордасының пайда болуы; сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... қырғыздарын басқару және
соңғыларының ішкі құрылымы; Ресейдің Ұлы жүзді қарауына ... ... ... ... және ... станицалар*23.
Қолданбалы ғылымдар саласынан сызба геометрия, топографиялық сызу және
сәулет өнері ... ... сөз ... Соңғысы Орынбордағы Неплюев кадет
корпусының азаматтық сәулет өнері бағдарламасы ... ... ... ... ... және оны құрайтын элементтер жайлы ... ... ... ... ... ... тәжірибеден өтуге,
салынып жат-қан ... ... ... ... ... тиіс ... ... корпусында оқылған осы көлемді курстардан көрініп тұрғандай, ол
әдеттегі орта білім оқу орындарынан көш ілгері тұрды. Ол шын ... ... ... Оның оқу ... тек ... жоғары оқу орындарында
ғана оқылатын пәндер (сәулет өнері, сызба геометрия, топографиялық ... ... ... ... ... шет ... зәру болып отырған
жоғары білікті және жан-жақты білімді адамдар ... ... ... оқу пәндеріне қосымша ретінде ән, гимнастика, ... ... және ... ... ... ... тыс уақытта кадеттер
әскери тактикамен айналысуға тиіс болды. Жазғы лагерь маусымында олар ... ... ... ... түсіруді, саперлік және әскери-
лабораториялық ... ... ... ... ... ... кадет корпусында тәрбиеленушілер екі бөлімге:
рота мен ... ... ... ірі шенеуніктер мен ... ... ... ... олар ... ... дортуарларға
орналастырылды. Эскадрон казактардың балаларынан құрылды да, ... ... ... ... ... ... жіберілді. Рота мен эскадрон
шәкірттері бөлек дортуарларда тұрғанымен, сынып сабақтары кезінде бір жерге
жиналатын.
Сол кездегі әскери оқу ... ... ... Я. И.
Ростов-цевтің (1803-1860 жж.)  бұйрық хаты бойынша 1851 жылдан ... ... ... ... ... (саяси және жаңа тарих) оқыту
шектелді, олар әскери ғылымдар ... ... ... ... ... жыл ерте ... Я. И. Ростовцев қазақ балаларын «астаналық
корпустардан жалпы төртінші ... ... ... ... ... ... таулықтардың жағдайымен теңестіруді ұсынды*25.
Осыдан соң корпустың оқу бағдарламасының жаңа жобасы ... ... ... ... ... жан-жақты білімді, ... ... ... ... ... ... болған И. В. Ждан-
Пушкин ... ... аса ... ... ... ерекшеленді.
Оқытушылар мен профессорлар арасында университеттік білім ... ... көп ... кадет корпусына келгенде орыс тілін жақсы білмейтін*26, бірақ сирек
кездесетін ... ... осы ... тез ... ... ... дамыды, - деп еске алады оның мектептес досы Г. Н. Потанин, - орыс
жолдастарын ... ... оған көп адам ... ... оның қабілеттілігі
сондай, тіпті оқуға түспестен бұрын сурет сала бастаған еді»*27.
Арада екі-үш жыл өткеннен кейін-ақ Шоқан «тек өз ... алды ... ... зеректігімен екі жыл жоғары ... ... да ... ... ... ... мен оның ... арасында етене жақындық
және достық қатынас орнады.
Шоқанның дамуына ... ... ... ... ... ... орыс әдебиетінен сабақ беретін әдебиетші және шығыстанушы Н. Ф.
Костылецский (1818-1867 жж.); өркениеттер тарихынан ... ... ... ... П. В. ... жас кезінде Н. Г. Чернышевскиймен дос
болған және оның идеяларын жақтаушы әдебиетші П. В. ... көп ... В. Г. ... мен А. И. Герценнің революция-демократиялық
идеяларымен тәрбиеленген демократ орыс ... ... Н. Ф. ... мен Шоқан Уәлихановтың сол кездегі атақты
шығыстанушылардың бірі И. Н. ... ... ... және ... ертеден басталғанын көрсететін эпистолярлық және қолжазба
материалдар сақталған. Омбыда Н. Ф. ... ... ... ... ... ... қолжазбалары, соның ішінде Обаған өлкесінде ... ... ... түсіртіп, кейін Шоқан өзі табыс еткен белгілі ... ... ... ... ... бұл әдеби байланысты жандандыра
түсті*30. Қазақ халық әдебиетінің қазынасын ғылыми ортада жылдамырақ жария
ету үшін Н. Ф. ... бұл көп ... ... ... И. ... жіберді, содан бері олар ғалымның мұрағатында сақтаулы*31.
Н. Ф. ... жас ... ең ... ұстазы болды. Олар біраз жыл ... ... ... ... ... ... ... олардың
осы саладағы бірлескен жұмысы жемісті болды. Олар «Қозы Көрпеш-Баян сұлу»
поэмасының ежелгі анағұрлым толық нұсқасын орыс тіліне ... ... жылы Н. Ф. ... ... ... мен И. Н. ... арасында
достық байланыс орнады. И. Н. Березинге хан жарлықтарында кездесетін кейбір
терминдерді талдап түсіндіру үшін ... ... ... ... Н. ... И. Н. Березинге: «Тоқтамыстың жарлығындағы» талдауға мүлдем
келмейтін кейбір сөздер жөнінде бар ... ... ... ... ... ... ... болып отырмын»*32 деп жауап
қайтарып, оған бұл мәселе туралы Шоқан Уәлихановпен байланысуды ұсынды.
И. Н. Березин мен ... ... ... хат ... ... осылай
басталған еді. Ш. Уәлихановтың И. Н. Березинге жазған ... хаты ... ... ... Бұл ... Шоқан И. Н. Березиннің барлық сұрақтарына
толық жауап береді*33. ... ... ... ... ... қолданылмайтын кейбір сөздердің мағынасын қырғыз тілінен іздестіру
жөніндегі сіздің ұсынысыңызды өзімнің бұрынғы ұстазым Н. Ф. Костылецкийден
естігеннен ... мен ... ... ... жүріп, біздің тілімізден
бірсыпыра сөздер таптым, оларды сізге жіберуге асық боп отырмын», - деп
жазды*34.
Г. Н. ... ... ... тез дамуына оның жеке басының ересен
дарындылығы мен сол кездегі ... ... ... ... ... өкілі
ретінде оған ерекше назар аударылуы себеп болды. Шоқанға тек корпустың
оқытушылары емес, ... ... Омбы ... ... көрнекті өкілдері
де зейін қойды. Әдетте мерекелерде оны ... ... ... ... бірі ... ... шақырушы еді. Алғашқы оқу
жылдарында Шоқан шығыстанушы ... ... ... ... ... ... ... үйіне барып тұрды. Корпустағы соңғы
жылдарда ол білімді офицер К. К. Гутковскийдің отбасында жиі ... ... ... ... Шоқанның кемелденуі таныстық шеңбері әдетте
кадет корпусынан әрі аспайтын құрбы-құрдастарына қарағанда тез болды. «Оның
кемелденуіне, - деп ... Г. Н. ... - және оның ... ... және оның ... ... ... маңызы зор
болды...»*35.
Н. Ф. Костылецкийден кейін Уәлихановтың ой-өрісінің кеңеюіне ықпал ... ... ... ... ... ... дайындалып жүрген аса
білімді адам - Гонсевский еді. Ол ... ... ... ... ... оқыды және «оның дәрістері, - дейді Г. Н. Потанин, - біздер
үшін өте ... ... ... ... ... өз ... ... қатарлы
адамдары жас Шоқанды ... ... ... оның ... ... ... зорлық-зомбылық пен бүлінушілікке
қарсы өшпенділікті тәрбиеледі.
Жас Шоқан буржуазиялық ... ... ... ... ... ... романдарды тереңдей зерттеді. В. Г. Белинский мен А. ... ... ... Н. В. ... ащы ... ... әсер
ететін және ол қоғамдық кеселдермен, өмірдегі әдепсіздікпен бетпе-бет
келгенде әрдайым ... ... ... ... ... танымын көбінесе В. Г. Белинский, А. И. Герцен, кейінірек Н.
Г. Чернышевский мен Н. А. ... ... ұлы орыс ... ... ... ... Т. ... әлеуметтік-философиялық трактаттарымен зейін қоя
танысты. Кейде Шоқан өз мақалалары мен жазбаларында соларға ... ... А. С. ... мен М. Ю. Лермонтовтың поэзиясы зор әсер етті. Олардың
көптеген өлеңдерін ол жатқа ... ... ... ... ... ... Ч. ... У. Теккерейдің еңбектерін үлкен зейінмен оқыды.
Алайда, Шоқанға өзін қызықтырған кітаптарды ... ... сәті түсе ... ... ... ... бағыттағы әдебиетті, әсіресе В.
Г. Белинский, А. И. ... және ... ... ... философиялық
еңбектерін оқуға тыйым салды. Сөйткенмен де ... ... оқып ... ... салынған әдебиеттің көбін оқи алды.
Жазғы демалыс кездерінде Шоқан Уәлиханов ауылы - ... ... ... оған ... ... алумен қатар туған халқының өмірімен етене
танысып, ... ... ... ... ... алып, тұрмыс-
тіршілік көріністерін суретке салып бейнелеуге ... ... ... сурет салу өнері сол ... ... ... ... ... бір ... ... Ол ауылда, туыстары мен достарының
арасында жүріп, Сырымбеттің, жаз жайлау мен ... ... ... ... ... ... ... Шоқан «корпустан
елге, отпускіге барғанда язмыш ... яғни ... ... ... ... салған суреттер» деп атады.
Бұрынғысынша, демалыс кезінде Шоқанның қызықтайтыны құс салу ... ... ... саят ... енді ... ... қарады. Аңшылық ол үшін тек
көңіл аулайтын спорт түрі емес, сонымен қатар зерттеу нысаны да болды.
Туған елі мен Шығыс ... ... ... ... ... ... ... оқып жүрген кезде-ақ пайда болды. Ол осы ... ... ... ... ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуді арман етті.
«Корпус оқытушылары Шоқан - ... ... ... деп қарап жүрген
кезде, ол ... 14-15 ... ... - дейді Г. Н. Потанин*37. Шоқан
Омбыда табыла қоюы қиын сирек ... ... ... ... ... «Мен үшін ... ... бас кітапханадан
кітап алуға рұқсат еткені, үлкен қуаныш болды. Шоқан кітап ... ... мен ... ... ... ... бұл
біздің дамуымыздың бір кезеңі болды. Қалың кітаптар, олардың ... ... көне ... мен ... ... исі - ... ... әдеттен тыс, көне
заман поэзиясына толы еді. Біз ... ... ... оның біз үшін
қымбат жерлерді суреттеген беттерін қызыға оқыдық»*38 - деп жазады ... Ф. ... П. П. ... ... Г. Н. ... Н. М. ... ... білім-дарлығын, әсіресе, шығыс әдебиеті ... ... ... ... ... ... мен демократиялық көзқарастары
кадет корпусында оқып жүрген кезінде-ақ қалыптаса бастады. Шоқан ... ... ... ... ... өресі анағұрлым биік адам болып
шықты. «Шоқан ... ... ... ... ... ортада өмір сүру
Шоқанның демократиялық идеяларының қалыптасуына, сірә, әсер ... ... ... ... - деп жазады Г.Н. Потанин*39.
1853 жылы 18 жасында Шоқан кадет корпусын бітіріп, «армиялық атты ... ... ... ... ... және ... қызметі оқуды бітіріп шығысымен-ақ
бірден басталды. Қағаз жүзінде Шоқан Сібірдің казак ... ... ... ... ... шын ... Батыс Сібір
генерал-губернаторының жанында қалдырылады да, арада бір жыл өткеннен кейін
Батыс Сібір мен ... ... ... ... ... Г. Х. Гас-форттың адъютанты болып тағайындалады. Сонымен қатар
өлкенің Бас басқармасы ... ... ... ... ... ... қызметі жүктеледі*42.
Қызметке орналасқаннан кейін жас Шоқан Уәлиханов бірден офицерлер ... ... ... өзіне мәлім білімді және алдыңғы ... ... ... ... тап ... ... көпшілігі патшаның
отаршыл аппаратын құраған реакцияшыл офицерлер мен шенеуніктер еді. Олардың
басында генерал Г. Х. ... ... ... ... басқарып
отырған көмекшісі фон Фридрихс тұрды.
Д. Фридрихстің тікелей басшылығында жұмыс істеуге тиіс ... ... өте ауыр ... ... ... достарына жазған хаттарынан
көрініп тұрғандай, Дюгамель Фридрихс және оның жәрдемшілері Кройерус ... ... ... ... ... ... заңсыздыққа, талаушылыққа,
парақорлыққа қарсы және патшаның отаршылдық аппараты ... ... ... бәріне қарсы аянбай күрескені үшін ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
бастамаларына кедергі жасап, Қашғар экспедициясының нәтижелерін төмендетіп
көрсетуге тырысты, оның Атбасар округтік ... аға ... ... бөгет болуға айла-әрекет жасады. Осындай жағдайда қызмет ... ... ... А. К. ... 1865 жылы ... «қорлап,
тобықтан қағу биыл Шоқанның түбіне жетті», - деп ашық ... ... ... ... ... бұл ... өзін ... сезініп,
өзін қоршаған орта мен патша шенеуніктерінің надандығынан құтылуға тырысып,
қоғамдық пайдалы еңбекпен шұғылдануға ұмтылды. Ф. М. ... ... (1856) ол ... ... ... ортада өмір сүріп, қызмет істеуіне
тура келетініне налып, мұңын шағады: «Омбының ... мен ... ... ... ... осы ... кеткім келеді. Сіз бұған
қалай қарар едіңіз? Ақылыңызды айтыңызшы, Федор ... Не ... ... ... ... ... ... және шығармашылық қызметке
ұмтылды.
Оған мұндай мүмкіндік көп ұзамай тап келді. Бұған сол ... ... ... ... ... Ұлы жүз ... мен Ыстықкөл
қырғыздарының Ресейге қосылуы сеп болды. ХІХ ғасырдың 40 жылдарының басында
Ұлы жүз қазақтары Ресейге ... ... ... ант берді, осыған
байланысты 1845 жылы Қапал бекінісі салынды. Верный ... ол ... ... Іле ... ... ... ... бірге Шу алқабында үлкен де
күрделі жұмыс атқарылуы тиіс еді. Бұл арада ... ... ... ... еді, мұны ... ... Тойшыбектің бой көтеруінен ... ... ... ... үшін Жетісуда бұл аумақтардың бейбіт
жолмен қосылуына бағытталған сақ және көреген саясат жүргізу ... ... ... ... ... ... бір тобы айналысуға тиісті ... К. К. ... М. М. ... М. Д. ... және ... ... рөл ... әкімшілігі жергілікті халықтан шыққан, Орта Азия ... ... ... мен ... ... ... білімді
адамдарға өте зәру болды. Бұл жағынан Шоқан Уәлиханов ... ... ... ... (18 жас) ол ... ... ... әдет-
ғұрыптарын, рухани және материалдық мәдениетінің ерекшеліктерін басқа
офицерлерге қарағанда жақсы ... ... ... ... ... ... байланысты Шоқан осы маңызды міндетті орындауға қатыстырылды.
Уәлихановтың достары - К. К. ... М. М. ... М. ... білімді офицерлер, озық көзқарасты адамдар ... ... М. Ю. ... ... М. Д. Перемышельский Петербордан
шығатын «Современник» журналын жаздырып алып, өзінің ... ... осы ... ... ... оқитын. Осы кезде (1854 ж.)
Жетісу ... ... ... Г. Н. Потанин «Перемышельскийдің отрядында
мен орыс журналистикасымен бірінші рет таныстым», - деп ... ... ... Ұлы жүз ... және ... буғу,
сарыбағыш және солту руларының Ресейге бейбіт жолмен ... ... ... зор ... ... Ол қызметтік міндетін ғылыми іспен
табысты үйлестіре білді: ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптарын, халық поэзиясын қағазға түсірді.
1855 жылы Шоқан генерал Г. Х. ... ... ... Орталық
Қазақстан, Жетісу және Тарбағатайға үлкен саяхат жасайды. Оның бағыты
Омбыдан Семейге, одан ... ... және бұл ... ... ... салу ісі
жүргізіліп жатқан Іле Алатауы арқылы өтті *47. Бұл сапар Ш. Уәлихановтың
қазақ халқының ... мен ... ... ... бастама болды. Шоқан
статистика, қазақтардың заң-дәстүрлері мен ертедегі діні жөнінде ... ... ... Г. Х. ... ... Емел жотасына дейін ғана шығарып
салып, осы жерден ... ... ... ... ... маңында және
Тарбағатайға сапар шекті, содан кейін Орталық ... ... ... ... Баянауыл арқылы жүріп, күзде Омбыға оралды. Бұл сапар жас
Уәлихановқа ұмтылмас әсер ... ... Г. Х. ... өзі жас ... ... мен ... ... шарасы жоқ еді. Сапарынан қайтып ... ... ... аса мақтаулы мінездеме беріп, марапатқа ұсынды: «Марапатқа ұсынылып
отырғандардың ішінде, - деп жазды генерал, - менің қол ... ... ... ... ... та бар, оның қызмет істегеніне небәрі 2
жылдай болса да, ... тілі мен ... ... әдет-ғұрыптарын
мейлінше жетік білуінің арқасында ... ... ере ... үлкен пайда
келтірді... Ол Сібір кадет корпусынан терең білім алып ... ... ... ... ... игі бастаманы қуаттау ретінде, ... ... ... ... ... ынтасын күшейте түсу
мақсатымен және сол арқылы олардың бізге неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... қажет деп табамын, оның
үстіне Уәлихановты жергілікті қырғыздар ерекше құрметтейді»*48.
1856 жылдың ... Ш. ... ... ... шені берілді*49.
Омбыға қайтып келгеннен кейін ... ... ... ... ... сол ... ... қазақтардың жерді
пайдалану, рулық және ... ... мен ... діни
ұстанымы жайлы ресми есеп жазды.
Ш. Уәлихановтың ғылыми еңбегінің ... ... кең өріс 1856 ... Ол ... М. М. ... ... ... ірі
әскери-ғылыми экспедицияға қатысты. Экспедицияның мақсаты - қырғыз ... және ... ... топографиялық картаға түсіру еді. ... ... ... ... ... - деп ... ... - және
қара қырғыздардың арасында екі ай жүріп, көбінесе олардың аңыздары мен
тілін зерттеп, ... ... ... жинап алдық»*50.
Ыстықкөл экспедициясы туралы М. М. Хоментовскийдің ресми есептері мен
хабарларынан құралған іс сақталған. ... ... мен ... қарағанда,
олардың көп бөлігін, сірә, Шоқан ... ... болу ... ... ... ... жағынан оның ... ... ... ... келеді.
1856 жылдың мамыр айының екінші жартысында М. М. ... ... ... Ш. ... ... саяхатын бастады. Оның
сапары Алакөлден Орталық Тянь-Шаньға және Ыстықкөлге ... ... Іле ... ... ... Күнгей Алатауға, одан кейін Теріскей
Алатауға өтіп, Ыстықкөлдің солтүстік және шығыс жағалауларында болды, содан
соң ... ... ... ... ... ... Тянь-Шань шыңына
шығып, Хан тәңірін шолуға мүмкіндік алды. «Менің саяхатымды, - деп ... - ... ... сипатына қарай екі кезеңге бөлуге болады.
Бірінші ... ... ... ... мен Іле ... және ... сапарымды қамтиды... Мен Жоңғарияда бірінші рет 1856 жылы болдым,
онда полковник Хоментовскийдің Ыстықкөлге жасаған ... ... ... соң ... үш ай тұрдым. Жоңғарияда бас-аяғы бес ай болып,
бұл ... ... ... дейінгі аймағын түгел көріп шықтым, ал
Тянь-Шаньға сол жылы ... ... ... Бұл ... ... (зоологияның құстарды зерттейтін бөлімі) және энтомологиялық
(зоологияның ... ... ... ... жасап*52,
гербарий жинап, Жетісу мен Ыстықкөлдің ... мен ... ... ... ... ... ... қатысты. Нәтижесінде жаңа картаға
көл жағажайының өзгертілген формасы түсті.
Ш. Уәлихановқа Жетісу мен Тянь-Шаньда ... ерте ... ... сирек ескерткіштері үлкен әсер етті. Оны әсіресе Ыстықкөлдегі ... ... ... ... қалдықтары, сәулет өнерінің
ескерткіштері, ... ... ... ... ... ... және балбал
тастар қатты қызықтырды. Бұл ескерткіштерді зерттеу Уәлихановқа ... ... ... мен ... ... ... ... халықтар
өмірінің көрінісін мейлінше қалпына келтіруге мүмкіндік берді. ... деп ... ол, - ... тұрмыс анағұрлым басым
болғанымен, аз да ... ... ... бұл туралы алғашқы тарихи
мәліметті, атап ... Чигу ... ... ... қытай тарихынан
табамыз, бұл қала Ыстықкөлдің шығыс жағалауында орналасқан ... ... оны ... ... ... ... ... салды деп шамалауға болады.
Ортағасырларда мұнда, әсіресе, Іле алқабында ... кең өріс ... ... ... ... Қанақай мен Қайнақ (қазір де бар) ... ... ... ... ... ... аты ... генуя
көпестерінің Қытайға және ... ... ұлы ... ... ... бойындағы станциялар қызметін атқарған. Тағы бір айта кететін жай,
Азияның бұл бөлігінде несториандық және ... діни ... көп ... ал ... ... ... ... қарағанда,
сириялық якобиттердің ғибадатханасы болыпты. Христиан дінінің мұнда ... ... ол ... рет ... ... XVI ... бірнеше мұсылман мекендері болған. Бұл мәліметтер мені ... Бұл ... ... орыс ... ... ... ... іздерін тауып, ол жерлерде тараған аңыздарды жинады. Ол былай
деп жазды: ... ... ... ... ... ... мен ... қолыма түсіре алдым. Мұны арнайы мақалада айтуды
көздеп отырмын»*54.
Ыстықкөл мен Орталық Тянь-Шаньда саяхаттай ... ... ... ... ... ... ... руларының өмірімен және тұрмысымен танысады.
Шоқан ... ... ұзақ ... ... ... ... білетін
адамдармен әңгімелесіп, қырғыз жыршыларының жырлары мен әңгімелерін тыңдап,
тынбастан аңыз, тарихи және ... ... ... мен эпостық
дастандарды жазып алып отырды.
Шоқан Тянь-Шань мен Ыстықкөл бассейні қырғыздары ... ... ... ... Петерборда Шәуешек қаласындағы орыс
факториясын өртеп жібергеннен ... ... ... ... ... ... Қытай үкіметімен келіссөз жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... Осы ... екі жаққа
да тиімді етіп шешу үшін ... ... ... ... талап ететін
нәрселерді Құлжада талқылайтын екі жақтан да сенім көрсетілген ... ... Бұл ... Қытай үкіметі қабылдады. Бастапқыда
Ресей өкілі ретінде Ұлы жүз қазақтарының ... ... М. ... ... еді, ... ... бұл міндет ... ... ... ... ... Г. Х. Гасфорт М. М.
Хоментовскийге Ыстықкөл экспедициясының жұмысын дереу ... ... ... ... берді. Бұған жауап ретінде Хоментовский былай ... «Ұлы ... ... ... кері ... ... ... 27 маусымда алып, мен сол күні ... ... ... ... ... ... 13 ... Шоқан күнделігіне:
«Мен Ыстықкөлден кетуді ұйғардым. Менің көріп-білуіме ... ... - деп ... ... ... Верный бекінісіне оралып, одан өзін ... ... ... ... басқа адамдар күтіп отырған Қапалға
беттеді. Шоқанмен бірге Қапалға досы М. М. ... де ... жылы ... ... бас ... Шоқан Уәлиханов Құлжа қаласына аттанды.
Жолшыбай Батыс ... ... ... ... соқты. Шоқанға Сыртқы
істер министрлігі нұсқау берген еді. Онда: «Барлық әрекеттер ... ... ... ... ... Қытаймен достық жолмен
келісімге келіп, үзілген сауда байланыстарын тездетіп қалпына ... ... ... ... Қытаймен шекара жөнінде келіссөзге келу
керек»*57. ... Ш. ... ... сауда-саттықты қалпына
келтіріп, талас тудырған мәселелерді ... ... ... ... жүктелді. Бұл маңызды тапсырма ойдағыдай орындалды.
Қытай шенеуніктерімен Құлжада өткізген бірнеше ... ... ... ... ... екі ... ... достық байланыстар
қалпына келді. А. К. Гейнстің куәлік етуі бойынша, Уәлихановтың Құлжаға
жасаған ... ... ... және ... мен ... ... ... салды*58.
Шоқан Уәлиханов Құлжа өлкесінде үш айдай болып, содан кейін күздің соңғы
айларында Омбы қаласына қайтып ... жылы ол ... ... тағы да ... шекті. Уәлихановтың бұл
сапары жөнінде Батыс  Сібір генерал-губернаторы Г. Х. ... ... ... былай деп хабарлады: «Менің қол ... ... ... - ... ... ... ... мекен-жайларына Батыс
Қытайдың біздің Оңтүстік шекарамызбен іргелес бөлімдеріндегі ... - ... ... ... көтерілісті басу үшін Қытай
үкіметінің қандай шаралар қолданып отырғанын және ... мен ... ... ... атап ... ... әулетіне наразы
екені мәлім қытайдың қырғыздар мен сарттардан ... ... ... үшін аттандырылды»*59.
Тянь-Шань тауларында болған уақытта Шоқан қырғыз халқының өмірі мен ... ... ... ... оның ... мен ... халық
поэзиясын терең зерттеді. Қажымас еңбектің нәтижесінде ол қырғыз халқы
туралы өте бай ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғалар, үйсіндер мен ... ... ... мұралары жайлы жазбаларым бірнеше дәптер
болды», - деп жазды Шоқан Уәлиханов*60.
Жас зерттеушінің қырғыз халқының атақты ... жыры ... ... рет
көңіл бөліп, оның бірінші ғылыми жазбасын жасап, ішінара орыс тіліне
аударуының ... ... ... Ол ... ... рет ... және әдеби
тұрғыдан сараптама жасап, аты аңызға айналған бас кейіпкері - ... және ... ... ... ... талдау жасайды.
«Қырғыздардың, - деп жазды Ш. ... - ... ... ... ... жалғыз жыры бар. «Манас» - қара қырғыздардың барлық мифтер, ... бір ... және бір ... - ... батырдың төңірегіне
топтастырылған энциклопедиялық жинағы. Бұл дала Илиадасы тәрізді ... ... ... салт-дәстүрі, географиясы, діни ұғымдары
мен медициналық ... және ... ... ... осы орасан
зор жырда айқын суреттеледі. «Манас» - жекелеген көп оқиғалардан құралған
тұтас еңбек. «Семетей» атты ... бір жыр ... ... іспетті және
ол қырғыздардың «Одиссеясы»*61.
Шоқан «Манастың» «Көкетай ханның өлімі мен оның асы» ... ... орыс ... ... Бұл үзінді Шоқанға өзінің шынайылығымен,
қырғыздар жайлы тарихи-этнографиялық, шаруашылық, тұрмыс-салт және ... ... ... ... ... Қазақстан жерін мекендеген
ертедегі тайпалардың қарым-қатынастары жөніндегі мағлұматтарымен ұнайды.
Бұған қоса, үзіндіде ертедегі ... ... ... ... ... суреттелген.
Жас Ш. Уәлихановтың 1856-1857 жылдардағы алғашқы саяхаттарының ғылыми
нәтижелелері «Ыстықкөл ... ... ... ... ... және ... қаласы», «Қырғыздар жайлы жазбалар» атты тамаша
сапар -очерктерінде ... Бұл ... Ш. ... жиырма жасында
жазылды. Солардың өзінде Шоқан Уәлиханов өзін ... ... ... ... ежелгі заманда осы жерді мекендеген халықтардың тарихы
жайлы терең ... бар ... ... ... ... Оның ... мен
Жетісу табиғатын, жергілікті жердің орографиясы, өсімдік ... ... ... ... қызығушылық тудырады.
Әсіресе, оның 1856 жылы Құлжа туралы жазған ... өте ... ... ... ... саяхат толықтай тартымды әрі көркем тілмен
жазылған, шекаралық Жоңғарияны мекендеуші ... ... ... мен ... және т. б.) өмірі мен тұрмыс салты суреттелген.
Шоқан Уәлиханов қырғыз халқының көне заманғы тарихына қызығушылық танытады.
Әсіресе, оны ... бір ... ... мен Тянь-Шань, Памир мен Алтай
тауларын мекендеген дерегі ойландырды. Бұл маңызды мәселені шешу, қырғыз
халқының Саян ... мен ... ... ... ... анықтау жас
ғалым үшін маңызы зор ғылыми мәселе болады. Бұл мәселені тек ... ... ... ... мен ... ... ... Шоқан өте жақсы түсінген Ш. Уәлиханов XVII- XVIII ... ... ... ... ... үміттеніп, мұрағат
материалдарын қарастырды.
Жинақталған деректер негізінде Тянь-Шань қырғыздары сол өңірдің автохтонды
тұрғындары және ол ... ... ... Ш. ... тұңғыш рет
дәлелдеді. Бірақ олар ерте заманда, Енисей аймағы Алтай мен Жоңғар даласы
және Тянь-Шаньмен олардың бір ... ... ... ... ... ... ... байланысып отырған, қырғыз ... ... ... ... жүретін жолдары осы жерлерді ... ... ... ... ... алғашқы отаны санайды, - деп жазды Ш.
Уәлиханов, - Оңтүстік Сібірден Алатауға көшу ... ... ... бірақ олар оңтүстіктен солтүстікке көшкенде Қара ... мен ... ... ал ... қарай Үрімшіге дейін тараған ... ... ... ... К. Риттер мен А. Гумбольдтың және шығыстанушы В.
Шотт пен Г. Ю. ... ... ... ... тарихы жөнінде
жіберілген қателіктерді сынға алды.
Қазақтың жас ғалымының географиялық және тарихи зерттеулері П. П. Семенов
Тянь-Шаньский арқылы ... ... ... ... ... 1857 ... ... 27 күні Шоқан Уәлихановты Орыс географиялық қоғамының толық
мүшелігіне қабылдады. Жас ғалымға П. П. ... ... мен В. ... ... ... ... Олар Ш. Уәлихановты, әсіресе осы ... тың ... Орта Азия мен ... ... көп ... ... ... ретінде ұсынды. П. П. Семенов Тянь-Шаньскийдің пікірі де
хаттаманың сараң тілімен сақталып ... ... ... ... ... саяхат жасап, қазақ даласы жөнінде географиялық,
этнографиялық және ... ... ... ... ... және оларды
жариялауға әзір» деп жазылған*63. Шоқан ... Орыс ... ... ... ... оның орыс ғылымына қосқан ерен
еңбектерін мойындауды ... ... ... және ағартушылық қызметі, әсіресе, XIX ғ. 50-ші
жылдардың аяғы мен 60-шы ... бас ... ... ... жылдары ол өзін батыл саяхатшы ретінде даңққа бөлеген ... ... ... ... беймәлім дерлік бұл елдің
географиясымен, тарихымен және саяси ... ... ... Ш. ... ... ... зерттеуге үлкен үлес қосты. Ертеден
қалыптасқан Қашғариядағы тәртіп ... бұл ел ... үшін ... ... бір жыл бұрын Қашғарияға барған ... ... ... ... қожа Уәлихан төре алады. Тағдыры бүкіл ғылыми қауымды
толқытқан ғалымның қайғылы қазасы жайлы анық хабарды ... ... ... ... ... ... Алтышардың жағдайы туралы құнды материалдар
жинап үлгерді, - деп ... П. П. ... ... ... - және ... Ад. ... қазасының себептері мен қандай жағдайда ... рет ... ... бару өте қауіпті еді. Ол кезде бүкіл Шығыс Түркістанды наразы
болған жергілікті ... ... ... ... және т. б.) ... тұрған болатын.
Шоқанның Қашғар сапарына негізінен ұйтқы болғандар орыстың тамаша ғалымдары
Е. П. Ковалевский мен П. П. ... Тянь ... еді. ... Шоқан
Уәлихановтың Шығыс Түркістанды зерттеуге деген ыстық ықыласы қосылды.
Тянь-Шань экспедициясынан қайтып келе жатып, П. П. ... ... ... жіберу қажет екендігі жөнінде Г. Х. Гасфортқа ой салып,
ол ... ... Ш. ... тапсыруға кеңес береді. «Менің бұл
дарынды жасқа генерал Гасфорттың ерекше көңіл аударуын өзіме ... ... ... ... - деп ... ... еске ... -
сондықтан Тянь-Шань саяхатынан қайтып келгеннен кейін, Уәлихановты қырғызша
киіндіріп, сауда керуенімен Қашғарға жіберу жайлы ой салдым және ... ... зор ... ... ... Ол Г. Х. Гасфортқа: «генерал-
губернатордың қарамағындағы қызметкерлердің арасында Қашғарға ... ... ... ... ... ... білімі мен дарындылығының
арқасында тек Қашғар емес, бүкіл Алтышардың бүгінгі жағдайы ... ... аса ... ... ... және сол ... ... Түркістанында болып
жатқан бүліктердің себептерін анықтай алатын бірден-бір офицер - Уәлиханов»
деп атап көрсетеді*66. П. П. ... ... және К. К. ... Түркістанды зерттеу жөнінде материалдар жинаудың ... ... ... деген атаққа ұмтылған Г. Х. Гасфорт бұл ... П. П. ... ... ... ... ... жүзеге аспайтындықтан, үкімет алдында қолдауға ... П. ... ... ... ... ... бұл мәселені
көтерді. Оның ұсынысын шығыстанушы-ғалымдар және осыдан біраз бұрын Сыртқы
істер министрлігінің Азия ... ... ... ... Е. П. ... қолдады.
Қашғарға сапар шегу туралы География қоғамынан қолдау алғаннан кейін, Е. ... 1857 ... ... экспедицияның ғылыми және ... ... ... ... ... ... ... А. М. Горчаковтың
атына баяндама хат*67 жазды.
Мұрағат қорларында Ш. ... ... ... ... ғана ... оның ... ... беттерін де қамтитын
үлкен іс сақтаулы. Ол «Поручик сұлтан Шоқан ... ... ... ... ... ... алыс және белгісіз елдерге саяхат жасауды көптен арман етіп жүрген
Шоқан Уәлиханов Қашғар экспедициясын ... ... зор ... Ол кезде Шығыс Түркістан мен оған шектес Тянь-Шань мен ... ... ел ... ... мен мен ... ... қызу дайындық басталған кезде
(1857 жылдың аяғы мен 1858 жылдың басы), Ш. Уәлиханов ... ... ... ... жүрген болатын. Экспедиция керуенін күтіп
1858 жылдың жазына дейін Жетісудан шықпады.
Экспедицияның ... орны ... 30 ... ... ... ... ... ауылы болып белгіленді. Шоқан 1858 жылдың 28 маусымында
Қарамолаға жетіп, Семейден келген 43 ... 101 ... жүк ... және
мініске арналған 65 жылқы, 6 қосы бар сауда керуеніне қосылды. Шоқан шашын
алдырып, қазақ киімін киді де, ... ... ... ... ... болып жүрді. Керуенге үкіметтің ресми рұқсаты беріліп, ... ... ... де ... ... ... ... Алтын Емел жотасы арқылы Іле өзенінің алқабына ... ... Ол ... ... өту өте қиын ... ... көпір жоқ, сондықтан
керуен албан руының қайықшы қазақтарының ескі ... ... ... ... бойында бірнеше күн демалған керуен ары қарай қозғалды, 25
шілдеде табиғаты көркем таулы ... ... ... Шоқан Уәлиханов бұл
жайлауда бұдан бұрын бірнеше рет болған. Семейден Қарқараға дейін ұзақ жол
жүрген жануарлардың ... ... ... ... екі аптадай
кідіруді ұйғарды.
Тамыз айының бас ... ... ... Ресейдің қол астына кірген
қырғыздардың буғу руына қарай бет ... ... ... буғу ... жері ... пен Қарқара, Көкжар алқаптарында ... ... ... ... ... Боранбайдың жылына қатысып, бақылау жасайды. ... ... ... ... ... жасады. Шоқан Уәлиханов пен оның
серіктері қашғарлық көпестермен байланыс ... ... ... ... болып келісті.
Текес пен Қарқараға олар екі рет ... ... ... мен ... ... ... ... бойымен жолға түсті. Одан ары Ыстықкөлдің тегіс,
құнарлы алабында жол жатты. Ш. ... ... ... кең жазықты
түгелдей егін егуге өңдегендеріне көңіл аударды.
Тоғызыншы қыркүйекте керуен ... ... ... ... ... ... өтетін ең тиімді жолды белгілеуі қажет еді. Ыстықкөлден
Қашғарияға үш негізгі жол ... еді: а) ... жол, ол Үш ... арқылы
өтеді; ә) Үлкен Ақсай жолы; б) ... ... ... ... мен оның серіктері Қашғарға Орталық Тянь-Шаньның Сыртымен өтетін
Ақсай ... ... Бұл ... ... ... ... жатқан маңызды
үлкен керуен жолы болатын. Зәукі алқабында шатқалмен жоғары өрлеу өте қиын
болды. Асудан асатын күні сулы қар ... ... Жүк ... ... ... ... ... құлай берді. Керуен бес түйесі мен екі ... ... ... ... көрмеген, білмеген елге кіргелі отырмыз,
- деп ... ... - Бұл ... ... ... ... анық және
дұрыс жазуымды талап етеді. ... қос пен ... жаңа ғана ... ... ақ басты таулар, төменде шатқал қарауытады, оның ... көл ... Қар ... тұр, күн - ... Мен бұл ... ... ... жарығында жазып отырмын»*70.
Шоқан тұңғыш рет жалпы ... ... ... беріп, оның
табиғаты мен ауа-райы ерекшеліктерін, орографиясын, хайуанаттар мен өсімдік
әлемін суреттейді. Оның ойынша, ... ... 4000 метр ... да ... ауа-райы суық. Ш. Уәлихановтың анықтауынша, жалпы Сырт -
елсіз биік ... қуаң ... Ол ... ... ... жері әрдайым тоң, ауа ... ... Бұл ... ... ... деп атайды. Түтек ... ... ... ... ... Содан адамдар мен керуен
көлігі көп зардап шегіп, жиі өлімге де ұшырап отырды.
Анығында, ... ... ... ... ... меридиан бойымен
солтүстіктен оңтүстікке қарай жүріп өтті. Бұл саяхат 12 ... ... ... оңтүстік баурайында, Теректі-Дауан асуында аяқталды, бұл жерге
экспедиция 26 қыркүйекте ... ... ... күні керуен Қытай империясының шекарасынан өтіп,
саз балшықтан соғылған мұнаралы дуалмен ... ... ... ... ... қарап, тексеріп болғаннан кейін керуеннің
қалаға ... ... ... ... мен ... ... ... қарсы алып, өзінің керуен сарайына орналастырды, оларды өз
қамқорлығына алды.
Шоқан Қашғарда ... ... (1858 ... 1 ... 1859 ... наурыз
айының ортасына дейін) болды. Осы уақыттың ... ол ... ... ... ... елін де ... зерттеді. Ол кезде Алтышар деп, солтүстігінде
Тянь-Шань тауларымен, оңтүстігінде ... ... ... ... Үш ... ... Яркенд және Хотан қалаларын атаған.
Шоқан алғашқы күндерден-ақ мұнда қоқандықтар ерекше артықшылықтарға ... ... ... ... ... қоқандықтар басқа елдерден келген
тауарларға өз пайдасы үшін ... алып ... ерік ... ... ... ... консулы, әрі саяси өкілі ретінде «ақсақал» деп ... ... ... Қашғарда тұрған кезде бастапқыда «ақсақал» Насреддин, кейіннен
Нұрмағамбет дат болды. Екеуі де Шоқанды және оның ... ... ... ... ... Бұл өте ... болды, егер ақсақалдар
қорғауына алмағанда, Ш. ... да ... ... ... ... еді.
Ақсақал мен оның баласының арқасында Уәлиханов түрлі елдердің көпестерімен,
саяси қайраткерлерімен, ғалымдарымен, ... ... ... өткені мен бүгіні жайлы сенімді ақпараттарды естіді. «Түрлі
тайпалар мен түрлі елдердің көпестерімен таныс болуым, - деп ... ... ... жол ... ... көрші елдер жөнінде ... және ... ... ... мүмкіндік берді»*71.
Сондай-ақ тарихи мәліметтерді де ол ... ... ... ресми
құжаттар мен кітаптардан алып, шенеуніктер мен ... ... ... түсті *72.
Ш. Уәлиханов Қашғарда болған кезінде ұйғыр тілін меңгеруді жалғастырады.
Оның жеке мұрағатында Қашғарда ұйғыр ... ... ... ... Уәлиханов ғалым достарының жәрдемімен сирек кездесетін бірқатар шығыс
қолжазбаларына ие ... ... ... ... және ... тауы
мен Қара-Қаш*73 өзенінің алабында өндірілген нефрит кесектері де бар ... ... ... ... ... ол ескіден қалған мұраларды:
ерте заманғы грамоталарды, қолданбалы және ... ... ... ... және т. с. с. ... ... ақпан айының аяқ шенінде Қашғарда нағыз көктем еді, кейін қарай
қайту туралы ойлайтын ... ... Оның ... Уәлихан төренің қашып
кетуіне байланысты, қашқарлықтар қайтадан тынышсызданып ... ... ... ... ... атты күзет жүріп, қала қақпаларында қарауыл
күшейтілді, қала маңында қарулы отрядтар күзетке қойылды. Шоқанның бұдан
әрі ... ... ... еді. ... ... ... тура ... «Қаңтардың
аяғында, - деп жазды Ш. Уәлиханов - Қашғарияға бізден ... ... ... және ... ... көпестер келді. Олар арқылы керуенде орыс
агенті бар деген лақап тарады. ... ... ... да осындай
қауесет шығып, оған орыс агенті қалада емес, түйелерімізді ұстап ... ... сөз ... ... ... Қашғарға жіберген өз шенеунігіне
ауыл мен біздің жұмысшыларды ... ... ... ... ... де айтқан. Сондықтан Шоқан көп кешікпей жаңа достарымен қоштасып, 11
наурызда қайтар ... ... Оны ... өзі бастаған қашғарлықтар тобы
шығарып салды.
Шоқан қайтар жолында Теректінің оңтүстігіндегі Тұрғарт асуы арқылы жүрді.
Наурыз айының ортасында ... ... өту ... ... онда қалың қар
жатты. Шоқан мен оның ... ... ... ... ... ... ... жолай Ферғана жотасымен шектес жаңа жерлерді көре кетпек болды.
Тұрғарттан олар көптеген тарихи аңыздарда ... биік тау ... сұлу ... ... ... Шоқанға дейін бұл жерде бірде-бір
ғалым ... ... Сол ... Шоқан мен оның серіктері Атбас пен Үзген
өзендері ... ... ... Нарын өзенінің оң жағасындағы Қоқанның Құртқа
бекінісіне иек артты.
Шоқан ... ... ... ... ... үшін ... көп
мүмкіндіктері бар оазис болып келетін Атбас пен Арпа және Нарынның кең
алаптары ... ... ... бұл ... ... ... өмірінде шешуші маңызы барын және осы таулы елдің орталығы ... ... ... бұл ... ... ... монументальды
ескерткіштері мен бай қалалық мәдениеті түрінде сақталған ... ... ... іздерін тапты. «Таулы Сыртта, - деп жазды Ш. Уәлиханов, ... ... Арпа және ... ... мен ауа райы ... ... мен арпа ... Ерте кезде бұл жерлерді отырықшы және ... ... ... деп есептеу керек, өйткені, қырғыздардың айтуы
бойынша, Атбастың төменгі жағында үлкен ... ... бар ... ... ерте заманғы егіншіліктің ізін өз көзімізбен көрдік»*75.
Бұдан әрі керуен ... ... ... өзенімен жоғары қарай
жүріп, алтыншы сәуір күні ... ... ... асуы ... Ыстықкөл
алқабына апаратын үлкен керуен жолын кесіп өтті.
Өзінің саяхатын он ай он төрт ... ... ... ... ... «Қашғар туралы қызықты да бай мағлұматтары» бар ... ... ... жетті*76. Бұл жерде бір жарым ай шамасында демалып,
Семейге соғып, Ф. М. Достоевскиймен кездесіп, ... ... да, ... ... ... ... Уәлихановтың оралуын әрі оның экспедициясының нәтижелері
туралы есебін де асыға күтті. Экспедиция есебін әзірлеуді және Уәлихановты
Петерборға ... ... ... ... ... мен Омбының арасында
хат-хабар қызу жүріп жатты. ... И. Ф. ... ... деп ... ... министрлігінде Уәлихановтың осы кезге дейін беймәлім болып келген
Қашғарға сапарының бүге ... ... ... және қатты ынтамен
күтті... Бәрінен бұрын осы істің бастамашысы және бір ... ... Е. П. ... мүдделі болды». Біздің агенттің... Қашғарда
болғандығы және оның ... ... ... Кіші ... туралы жинаған
қызықты мәліметтері туралы хабар Е. П. ... граф ... ... ... ... ... қауымына да жетті. Бұл
сыбыстың, әсіресе, Үндістаннан Қашғарға жіберілген ... ... ... ... ... ұшырауы Сыртқы істер министрлігінде белгілі
болғандықтан да әсері ... ... ... қара ... дейін Шоқан Омбыда болып, сапары ... ... Ол ... тез аяқтап, шана жолы ашылысымен Петербоға барып, өте бай
және аса құнды ғылыми материалдарын қорытып, өңдеу ... тез ... ... ... аяғында оған Тверь қаласына қайтып бара жатқан Ф. М.
Достоевский жолықты. Шоқан өзін ... ... ... етіп отырғандарын,
енді бір айдан соң жолға шығатынын айтты*78.
Ш. Уәлихановтың Қашғар экспедициясының нәтижелелері өте маңызды болды. ... ... зор ... туғызды.
Шоқан Қашғардан «Тазкирян Сұлтан Сутуқ Боғра хан» (Сұтұқ ... ... ... ... хан» ... Темір хан тарихы), «Тазкирян Ходжаган»
(Қожалар тарихы), «Абумүслим Маурузи» және басқа да сирек ... ... ... ... тау ... ... нефрит
үлгілерін, гербарий, нумизматика ескерткіштерін және т. б. алып келді.
Ш. Уәлиханов жинақтаған бай ... ... оның ... ... мен ... ... бейнелейтін қарындашпен салған суреттері үлкен
орын алады.
Уәлиханов сапарының ең басты нәтижесі «Алтышардың ... ... ... ... ... ... алты қаласының жайы туралы» атты
үлкен еңбегі болды. Бұл Шығыс ... ... ... ... ... ... ... Ш. Уәлиханов заманындағы
ғылым жетістіктеріне ... ... ... ... ... еді. Жаңа
материалдарды қамту және оларды терең талдау жағынан оның еңбегі ... ... ... үлес ... Ол күні ... ... ... маңызын
жойған жоқ.
Бұл тамаша еңбекте жас ғалымның жан-жақты терең білімі, асқан дарындылығы,
көреген ақылдылығы ... ... бұл ... таза ... ... жақсы
әсер қалдырады - көркем тілі, нәзік юмор, қызықтылығы.
Ш. Уәлихановтың бұл еңбегінің іс ... ... да ... маңызы
болды.
Уәлихановтың замандастары - ғалымдар, жазушылар мен әскери ... ... ... ... ... ... оны «шын мәнісіндегі
географиялық жаңалық, үкімет әрі ... үшін аса ... «осы ... ... алып ... еуропалық географ-ғалымдар мен шығыстанушылардың
кемшіліктерін» толықтыратын еңбек деп санады*79.
Уәлихановтың есебі кейіннен Қашғарда сауда факторияларын орнатуда, ... ... ... ... ... және ... байланысын орнықтыруда
пайдаланылды*80.
Саяхатшы-ғалымға еңбегі үшін ... ... ... ... ... ... берілді. Ш. Уәлихановтың ... ... ... қатысқан адал серіктері, барлығы 23 адам ... ... мен ... көпесі Бұқаш, полковник К. К. Гутковский және
басқалары да марапатқа ие ... ... ... 1859 ... ... ... Орыс ... оны батыл
саяхатшы, тамаша зерттеуші, Орта Азия мен Қазақстан халықтарының ... ... адам ... ... ... Азия  мәселелері бойынша беделдігімен танылған Ш. ... ... ... ... да, Бас штаб ... да айрықшы ықыласқа ие
болды. Екі мекеме де П. П. Семенов Тянь-Шаньскийдің Ш. ... ... ... үшін ... қалдыру туралы айтқан пікірін қолдап,
мәселені үкіметтің алдына қойды. Е. П. Ковалевский 1860 жылы 3 ... ... ... ... ... ... Уәлихановты Сыртқы
істер министрлігінен алатын ақысына қоса, әскери ... ... ... ... ... ... ... Азия департаментіне
қызметке тіркеуді» сұрайды*83. Е. П. Ковальский қажет болған ... ... ... ... ... ... ... байланысты тапсырма беруге» болады, Сыртқы істер министрлігі
оны іссапарға жіберуге ешқандай қарсы емес»*84, - деп ... ... ... А. М. ... Ш. ... әскери министрліктен
Азия департаментіне ауыстыру жөнінде Александр II ге ... ... ... ... ... ... жылы ... сапар шегіп, Орта Азияның
Шығыс бөлімін зерттеп қайтқан және ... ... ... ... ... штабс-ротмистр Уәлиханов өзінің ... ... ... пайда келтіруі мүмкін. Сондықтан, Әскери министрмен ... ... ... ... ... департаменттің қарамағына алуды
ұсынар едім*85.
Ш. Уәлихановты Азия департаментіне ауыстыру туралы бұйрықты ... ... жылы 15 ... ... Онда ... делінген: «Атты әскер штабс
ротмистрі сұлтан Шоқан Уәлиханов атты әскер құрамында да ... ... ... ауыстырып қызметке алынсын»*87.
Ш. Уәлихановтың Азия департаментінде болған ... ... ең ... бірі ... Ол туралы ерекше іс*88 сақталған және ол құжаттар
Оңтүстік Қазақстан мен Орта ... ... ... кезеңінде Ш.
Уәлихановтың маңызды рөл ... ... ... ... ... ... мен Шығыс Түркістанға жасаған
саяхаты барысында жинақтаған қызықты ... бай зор ... ... Бұл ... Ш. ... ... көрнекті орыс
ғалымдарымен, жазушыларымен болған ғылыми әңгімелердің тақырыбы болды.
Петербор туралы Шоқан Омбыда жүргенде жер ... С. Ф. ... ... еді. С. Ф. Дуров революционер демократ, патша үкіметіне қарсы
күрескер еді. Ол 1849 жылы 23 ... күні ... 35 адам - ... ... тұтқындалды. Петропавл бекінісінде сегіз ай қамауда отырғаннан
кейін, Әскери сот С. Ф. Дуровты ату жазасына ... ... ол үкім ... ... 23 ... ... ... түрмесіне қамалды*90. Онда жағдай жан
төзгісіз болды. С. Ф. ... ... ... ... ... ... ... аяқталғаннан кейін, 1854 жылы 11 қаңтар күні ... ... ... ... ... әскери түзету қызметіне
қатардағы жауынгер есебінде жіберілді. Бірақ ... ... С. ... әскери қызмет атқаруға жарамады. Оған азаматтық қызметке тұруға
рұқсат беріліп, ... ... ... ... ... кеңсе қызметкері» етіп тағайындалды*91. Сонымен қатар, Николай I-
нің нұсқауы бойынша, С. Ф. ... ... ... ... бақылау
қойылып, оның үстінен сол маңдағы басшылық қадағалап отыратын» болды*92.
Басшылықтың ... - ... ... ... губернаторы фон Фридрихс
те бар. Облыстық басқармада қызмет ... ... С. Ф. ... ... ... ... ... еңбексүйгіштігімен және
іскерлігімен өзіне назар аудартты, К. К. ... мен Ш. ... ... ... ... разрядты кеңсе қызметкеріне
ауыстырылды*93.(Қол аяғы кісендеулі С. Ф. ... Ф. М. ... ... ... ... ... ... 1850
Облыстық басқармада қызмет істеу С. Ф. Дуровқа қырға шығып, қазақ халқының
өмірімен танысуына мүмкіндік берді. 1855 және 1856 ... ... ... үшін» Көкшетау округінде тұруға рұқсат етілді*94. Бірақ
мұнда да ол ... ... ... ... ... ... бойынша, Көкшетау округтік приказы ай сайын С. Ф. Дуровтың жүріс-
тұрысын хабарлап отыруға тиіс ... жылы 26 ... күні С. Ф. ... «Сібірден қайтып, Петербор мен
Мәскеуден ... ... ... жеріне тұруына рұқсат етілді»*96.
Алайда оны Батыс Сібірде тағы бір жыл ұстады. Тек 1857 ... ... ... ол ... ... Одессаға қоныс тепті*97.
Ш. Уәлиханов пен С. Ф. ... ... ... ... ... Омбы
бекінісінің абақтысынан босап шығысымен басталды*98. Бұрын Ш. Уәлиханов ол
туралы К. К. Гутковский арқылы естіп, оның ... жаны ... ... білдіріп, онымен кездесудің сәтін іздеп жүрді*99.
1854 жылдың көктемінен достардың ... ... жері ... ... Ш. Уәлихановтың пәтері болды. Кездесулер кезінде жан толқытар әңгімелер
ортаға салынып, ... сол ... ... ... ... адамдарды
толғандыратын әлеуметтік саяси өмірінің ең ... ... С. Ф. ... пен Ш. ... ... көп ... болып шықты.
Шоқан С. Ф. Дуровпен бірге Омбы бекінісінде каторга ... өтеп ... ... Ф. М. Достоевскиймен жақын таныс болды. ... Ф. ... ... Капустиндер мен Гутковскийлер үйінде көп естіген. А. Е.
Врангельдің айтуынша, Шоқан Ф. М. ... ... 1854 жылы ... жиі ... ... үйінде*101 танысады. Бұл
кездесу екеуінің қөзқарастарының жақындығын, мүдделерінің бір ... ... олар ... дос болып кетті. Өзі «өлі үй» деп атаған Омбының
каторгалық түрмесінде отырып және одан ... ... де Ф. М. ... тобында қалыптасқан алдыңғы қатарлы көзқарастарынан бас
тартпады. Шоқанмен ... оған ... ... да ол өзін үлкен
прогресшіл, ойшыл, Ресейдегі тозығы ... ... ... ... етіп көрсетті. Шоқан  жазушының жақын достарының
бірі болған кезде 19 жаста ... ... ... ... ... Ф. М. Достоевскиймен
достық қатынасы Семей пен Петербордағы кездесулермен жалғасып, алты ... жж.) хат ... ... ... ... ... үкіметі Ф. М. Достоевскийді облыс орталығынан
алыстатып, ... ... ... деп ... Ол ... Сібірдің шептік
казак әскерлерінің 7-ші батальонына ... ... ... ... жылдары елге шыққан сапарларында Ш. Уәлиханов Ф. М. Достоевскийге
міндетті түрде соғып, ... және ... ... ... Ф. М. ... Семейде кездесуі оның өміріндегі аса ... ... ... Бұл ... осы ... ... ... фотосуретте
бейнеленген. «Соңғы кезде бізге келіп-кетіп жүрген аз ғана ... - деп ... А. Е. ... - Ф. М. ... ... ... ... жас қырғыз офицері, Омбы кадет корпусында ... ... ... ... ... ... есімде... Ол Ф. М.
Достоевскиймен Омбыда, ... ... ... оны өте жақсы көрді».
Ф. М. Достоевский қазақ ауылының өмірін жақсы ... ... А. Е. ... М. М. ... секілді сол кезде жауапты қызметте жүрген адамдарға
жақындығын пайдаланып, Ф. М. ... Ш. ... және А. ... ... ... ауылдарын аралап, археологиялық зерттеу ... ... ... және ... ... бара ... ... халқының
өмірі Ш. Уәлиханов пен Ф. М. Достоевский ... жаңа ... ... кездесуден кейін олар көпке дейін ажырап қалды. Үлкен қоғамдық
тарихи мүддені аңғартатын екі бауырлас халықтың ... ... ... қарым-қатынасының үлгісі саналатын хаттар ғана оларды өзара
байланыстырды және Ш. Уәлихановтың ... оның ... ... халқына, орыс мәдениетіне деген оның сүйіспеншілігі көрініс тапты.
Атақты орыс жазушысы уақытша Барнаулға кеткеннен соң, ... ... ... Ф. М. ... ... деп ... ... кеткеннен кейін мен
Сіздің қалаңызда тек бір қонып, келесі күні ... ... ... Бұл ... үшін өте ... ... ... жақын адамдардан ажырау және өзіме жақсы
ниет білдірген адамдармен айырылысу маған өте ауыр ... ... ... өткізген аз ғана күн маған сондай ыстық, ендігі менің бар ойым ... тағы да ... Мен ... ... мен ... ... жазуға
шебер емеспін, бірақ оның қажеті де жоқ қой ... ... ... ... және ... ... жақсы көретінімді, әрине, білесіз».
Ф. М. Достоевский жауап ретінде Ш. Уәлихановқа шын жүрегінен ... ... ... деп ... ... ... ... менің, Сіздің хатыңызды
маған Александр Николаевич*103 табыс етті. Сіз мені ... ... ... Ал мен Сізге қысылмай-ақ тура айтайын - мен Сізге ғашық ... Мен еш ... да және ... де, ... ... ... да, тап
Сізге көңілім түскендей жақындықты сезген емеспін... Бұл жерде көп ... ... еді, ... ... несіне мақтай берем! Сіз менің ақ ниетіме
дәлелсіз-ақ сенетін ... ... Уәли хан, бұл ... 10 кітап жазсаң
да, ештеңе жаза алмайсың. Сезім мен ... ... ... ... ... ... қош айтысқанда, бәріміз күні бойы көңілсіз
болдық. Сізді бүкіл жол бойы еске алдық»*104.
Ф. М. Достоевский хатында ... ... ... ... оны ... ... етуге шақырады, өзінің күшін публицистика саласында ... ... Ол: ... ... ісіңізді тастай көрмеңіз, - деп жазады. - ... өте көп. Дала ... ... ... Сіз өз ... өте ... болатындай бағыштауыңызға болар еді. Мысалы, даланың
не екенін, оның маңызын және өз ... ... ... қатысы бар
екенін Ресей халқына түсіндіру ұлы ... ... іс емес пе?.. ... білім алған тұңғыш қырғыз екеніңізді ... ... Оның ... ... ... адам етіп ... ... қалуға болмайды, болмайды», -
деп жазды. Ф. М. Достоевский бұл жалынды сөздерімен ... ... ... ... ... Әрі ... Ф. М. Достоевский: «Мен сізді
жақсы көретінім сондай, Сіз және ... ... ... ... Әрине,
қиялдарымда Сіздің тағдырыңызды ойластырып, әлпештеймін. ... ... ... бір ... бар, ол - ... өз еліңізден еуропалық
білімге тұңғыш қол жеткен адам екеніңіз. Осының бір өзі ғажайып ... ... ... өзі Сізге міндет жүктейді... Қош болыңыз, қымбаттым, өзіңізді
құшақтауыма, 10 қайтара сүюіме рұқсат етіңіз», - деп ... ... ... ... де Ш. Уәлихановтың ғылыми табыстарын
қадағалап, оның одан арғы тағдырына шын мәнінде ... ... ... ... Достоевский А. Е. Врангельге Тверьден жазған хатында: ... ... өте ... адам. Шамасы, қазір ол Петерборда ... ... ... ол ... ... ғой ... Ол - ... қоғамның мүшесі.
Уақытыңыз болса, Уәлиханов жайлы сұрастырып, біліңіз. Мен оны өте ... және оның ... ... өте ... Уәлиханов пен Ф. М. Достоевскийдің достық қарым-қатынастары көп ... ... ... ... да ... (1860 ж.). 1861 ... кейін мистицизмге салынып, самодержавиеге қарсы күрестен бойын
аулақ сала бастаған жазушының қызметі мен көзқарастарына ... сын ... ... А. Н. Майковке жазған хатында Шоқан былай ... ... ... ... жайлы, менің петерборлық достарым жайында айтайық!
Достоевскийлер не ... жүр? Олар ... ... ... ... оған өзім ... ... сирек жауап қайтарамын. Журналдарының жағдайы қалай?
«Жалғасы бар» ... ... ... болу ... Өз ... айтқанда,
мен солардың негізін, халықшылдығын жөнді ұқпаймын, біресе славяншылдықтың
иісі аңқиды, біресе шектен ... ... иісі ... ... ... бітісу қолдарынан келмей жүр. Менің ойымша, екінің бірі,
не батыс үлгісімен түбірінен қайта құру керек, не ескіден ... ... ... өзін де ... ... Қытайлар секілді «ортаны ұстану»
енді жарамайды»*106.
Ф. М. ... ... ... өмір бойы еске алып ... ... ... заттарының бәрі кейіннен ол үшін ең қымбат естелік болып қалды. 1866
жылы Шоқан қайтыс ... ... Ф. М. ... ... әйелі А. Г.
Достоевскаяға: «Мына үлкен палисандр жәшікті ... бе? Бұл - ... ... ... Уәлихановтың сыйлығы, сондықтан ол маған өте қымбат.
Мен ... ... мен ... ... осында
сақтаймын»*107, - деген.
Ш. Уәлихановтың Петерборда ... ... - ... ... беттерінің
бірі. Өзінің әрбір табысты қадамын қадағалап жүрген орыстың алдыңғы қатарлы
зиялыларымен араласа жүріп, Ш. Уәлиханов осы ... ... тыс ... мен ... ... ... Сол ... баспасөз беттерінде оның
астанаға келуі туралы мақалалар жарияланып тұратын. XIX ... ... ірі ... бірі П. И. ... ... ... «Петерборда
қырғыздар аз, бес-алты адам бола қояр ма ... Олар ... ... киіп жүреді, тек бір адамнан басқасы ғана бұл адам ... бар ... ... ... ... Ол біреу - өте жас, ... ... ... ... ... - деп ... «Мен ... Петерборда
жақын таныстым және бірнеше өте тартымды кешті бірге өткіздім, - дейді Л.
Н. Плотников, - оның қабілеттілігі мен ... олар ... Қали ... ... ... біз ... мырза екеуміз де тең келмеспіз».
Ш. Уәлихановтың қызметі Петерборда қайнап жатқан және жан-жақты болды. Ол
бірнеше ... ... ... Бас ... ... ... Азия
департаменті мен Географиялық ... және ... ... ... ... Әскери ғылыми комитеттің тапсыруымен ол Орта Азия мен Шығыс
Түркістан картасын жасады*108. Оның ... ... көлі мен ... аралығының ... «Іле ... ... ... (1856 ж.), ... қаласының сызбасы», «Ыстықкөл
экспедициясының нәтижелері туралы есепке қосымша карта» (1856 ж.), ... ... ... ... және т. б. ... Ол ... ескі ... зейін сала зерттеді*109.
«Шоқан Уәлихановты мен Петерборда офицер кезінде ұшырастырдым, - деп ... Н. М. ... - бұл оның ... ... ... кез еді. Мен ... көне заманғы жазбаларымен және карталарымен жұмыс істеп отырған
үстіне тап болушы едім»*110.
Географиялық қоғамда ол К. ... ... ... ... ... Қазақстан мен Орта Азияның географиясы мен этнографиясы жөніндегі
материалдарды құрастырып, ... ... және ... және ... ... ... ... оқыды. Оның дәрістері қызықты, әрі тартымды
болды, кейбір дәрістері қысқартылып газеттерге де басылып тұрды*111.
Петерборда ... ылғи да ... ... орыс ... және
әдебиетшілермен араласа жүріп, олармен достық ... ... ... қоғамның вице-президенті П. П. Семенов Тянь-Шаньскиймен
әрдайым достық қатынаста ... ... ... ... ... Көп ... ... әңгімелері Шоқанның ғылыми көкжиегін кеңейтуге ықпал етті
және оның жұмысын айтарлықтай ... мен Орта ... ... саласына
бағыттады.
Ш. Уәлиханов кадет корпусында оқып жүргеннің өзінде, ... ... ... «Шоқан Потанинмен әңгімелесе жүріп, - деп ... В. А. ... - ... ... болу ... олар ... ... түсу керектігі жөнінде жиі ... Ш. ... ... ... бұл ... ... ... еді. Ол университетке
жиі келіп, әрдайым П. П. Семенов ... ... ... ... ... ... бастаған ең жас, талантты әрі ... ... ... білім аңсаған Г. Н. Потанин мен Ш. ... ... ... ... ... ... алуға ұмтылды»*113,
- деп жазды П. П. Семенов Тянь-Шаньский.
Петерборға келместен бұрын Ш. Уәлиханов ... ... ... ... ... Бірақ ол жерде Ш. Уәлихановты бәрінен бұрын көп
қызықтырған тарих, философия және қоғамдық даму ... ... ... ол университеттің тарих және филология факультетінің дәрістеріне
қатысып*114, шет тілдерді оқып-үйренуін жал-ғастыра берді.
Сонымен қатар, Ш. ... ... ... ... қоғамның
басылымдарында жариялау үшін дайындайды. Оған ... да П. П. ... ... үлкен жәрдем көрсетті. «Мен Гасфортқа оның ... ... ... ... қала ... ... ... жөніндегі жинақтап қойған
тамаша этнографиялық және тарихи материалдарын өңдеу үшін ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, Ш. Уәлихановқа
Географиялық қоғам үлкен қамқорлық істеп, жәрдем көрсетеді деп уәде ... деп ... Ш. ... туралы орыс ғалымы мемуарларында*115.
Шоқан орыстың шығыстанушы-ғалымдары-мен, бәрінен ... ... ... ... ... профессор А. Н. Бекетовпен тығыз қарым-
қатынас орнатты. Азия департаментінде ол Е. П. ... Ф. Р. ... ... ... профессоры, Құлжадағы бұрынғы елші И. ... ... Ол И. И. ... ... Азия ... ... жұмыстарға арналған жоғары мектепте жұмыс істеп, сол ... ... ... ... ... тілдерінен сабақ берді. Ш. Уәлихановтың
пәтерінде шығыстанушы В. В. Григорьев, В. П. Васильев, В. В. ... және т. б. жиі ... ... Ш. ... Петербордағы өмірінің
жарқын шақтарының бірін оның орыс ... ... ... ... ол Ф. М. ... үйінде жиі болып, оның үй-ішімен,
бауыры М. М. ... ... ... ақын А. Н. ... пен Я. П.
Полонскиймен, сыншы Страховпен және т. б ... Оның Н. ... ... ағайынды Курочкиндермен достығының маңызы зор
болды. В. Г. Баскаковтың зерттеулеріне қарағанда «Н. С. Курочкин 1861 ... ... ... ... жасап, сол уақыттан бастап, пәтерінде
жиі болған. Екеуі де Добролюбовты жерлеуге қатысты, ... ... ... С. ... ... ... болып, онымен шахмат клубында
бірнеше рет кездесіп «Земля и воля» ... ... ... ... Ол
тыйым салынған мақалаларының бірқатарында Н. Г. Чернышевский бастаған ұлы
іс жолында аянбай күресуге шақырды»*117.
Василий ... ... ... ... - Знаменский, Темный) 60-шы
жылдардағы белгілі ақындардың бірі болды. Шоқан Уәлихановтың достарының
бірі - В. С. ... ... ... ... ... дүниеден өткенше
байланысын үзбеді. Ол ақын және ... ... ... ... ... ... жазды). 1861 жылдан бастап ағайынды
Курочкиндер «Земля и воля» қоғамының ... ... ... ... ... ... үшін айыпталған адамдар жөніндегі»,
яғни, А. И. Герцен мен Н. П. Огаревпен байланысы үшін ... ... ... ... бақылауында болды. Александр II-ге жасалған
қастандық әрекеттен кейін ағайынды Курочкиндер тұтқынға алынып, біраз уақыт
Петропавл ... ... ... ... Н. С. ... ... ... редакторы болып,
Ш. Уәлиханов әкеліп берген, қазақ тұрмысын бейнелейтін бірнеше ... ... орыс ... және ғалымдарымен күнделікті араласа жүріп,
Шоқан олардың Орта Азия мен ... ... ... шет аймақ
халықтарына деген олардың ... ... ... ... Ол кейбір ақындарға шығыс өмірінен ... ... ... ... ... ... ақын А. Н. Майков «В степях»,
«Альпийские ледники», «Емшан» атты ... ... ... мен кеңестерін көп авторлар пайдаланды, мысалы, Ыстықкөл,
Орта Азия мен ... ... ... Бас штабтың офицерлері А. Ф. Голубев
пен Д. И. Романовский, Ш. Уәлиханов материалдарын П. П. ... ... М. И. ... Ф. Р. ... Е. П. Ковалевский мен А. А.
Татаринов, П. И. Лерх және басқа да ... ... ... ... қоршаған ортасындағы кемшіліктерді әжуалағанды ... Ш. ... ... ... оны ... ... достары -
ғалымдар мен әдебиетшілерді сүйсіндіретін.
 
* * *
1861 жылдың көктемінде ауыр науқас ... ... ... ... ... Дәрігерлердің кеңесі бойынша ол нашарлаған денсаулығын түзету
үмітімен туған ... ... ... бір ... жыл ... ... ... арасында
өткізген өмір санасына терең ұялап, із қалдырды. Ол ... ... ... қайтты.
Ш. Уәлихановтың елге қайтып оралуы туыстары үшін ... ... ... ... ... - Мәскеу университетінің студенті (аты-жөні белгісіз),
татардың ғалым-ағартушысы Хұсайын Файзхан, Шоқанның жақын досы И. ... және ... ере ... келу ... ... ... жайлауға көшіп, жаңа Бүрлік
жайылымына қоныстанған еді. Бұл жерде Шоқанның зиян келген ... ... ... ... бар ... Ш. ... өкпе
ауруынан жазылуына бірден-бір ем деп есептеген таза ауа, қымыз, қой еті бар
болатын ... ... ... ... ... ... ... үйінің
маңайы ылғи абыр-сабыр, адамдарға толы болған. Көрші ауылдың ... ... ... ... ... беруге ағылып келіп жатты. Көбі әртүрлі
мәселелер бойынша ақыл-кеңес алуға келетін.
Ауылда ... ... ... ... ... ... ... сыбызғышы домбырашы), әншілердің, өткір тілді
әзілкештер мен қуақы адамдардың арасында ... Олар ... ... ... ... оның ... ... қана қоймай,
сонымен қатар, оған бай ғылыми материал берді. Мұндай ойын-сауықтар кейде
түннің бір ... ... ... И. И. ... «кешкі уақыттарда
Шоқан қырғыздардың әндері мен әңгімелерін тыңдап ұзақ отыратын», - деп ... ... ... ... ... әнші Көке ... ... Кәркені, акробат Әбе Тоғжановтарды ... ... ... ... атасы, халық күйлері мен лирикалық әуен-дерді сыбызғы мен
домбырада шебер орындайтын Қанғожаның өнері оны жан ... ... ... - ... өнер - ... - ... нақыл сөзі әлі
күнге дейін сақталған. Шоқан Қанғожаға ... ... ... ... ... ... ... таяу Тұранғұл көлінің маңында тұрған ... ... ... ... де ... ... ... Ол халық әуендерін
қобыз бен сыбызғыда келістіре орындайтын ... жас ... Олар ... ... Тұранғұлда күй тартқанда, қобыз бен сыбызғының дауысы
Сырымбет тауына жетіп жатады деген аңыз ... мен ... Шөже мен ... ... мен Арыстанбай, ақын Ажар
қыз, әйгілі Шал ақынның ұрпағы Соқыр жырау Шоқанға жиі ... ... ... болғанда, Шыңғыс әрқашан ең үздік әншілерді олардың әндерін баласы
жазып алу үшін шақыратын болған.
Ауылда өмір сүре ... ... ... ... ... ... екі жақтан езгіде қалған халықтың қасіретімен тағы да бетпе-бет
келді. Ол отарлаушы шенеуніктердің ... ... мен ... ... ... Ол мұндай зорлыққа төзе алмады.
Халықтың құқығын қорғап, зорлық-зомбылыққа қарсы тұрады. Бірақ ол ... ... ... ... ... ... ... орнатуға
болады деген қате пікірде болды. Оны Атбасар ... (1862 ... өз ... ... аға ... ... сайлауда
ұсынуынан көруге болады. «Мен сұлтан болып өз отандастарыма пайда келтіріп,
оларды шенеуніктер мен ... ... ... ... деп ... деді Шоқан өзінің Ф. М. Достоевскийге жазған ... ... бар ... - ... үлгім арқы-лы жерлестеріме білімді сұлтан
- басқарушының олар үшін пайдалы екенін ... ... ... сұлтан болып халықтың жағдайын жеңілдетіп, оларды жүгенсіздік
пен заңсыздықтан қорғаймын деп текке үміттенді.
Дегенмен де Ш. Уәлиханов ... ... ... сол кездегі құқықсыз
қазақ халқының мүддесі мен мұқтажын ... Ш. ... ... ... күресіп, феодалдық-патриархтық құрылыс тудырып,
қолдап отырған ескі ... мен  ... ... ... Н. ... жазған хатында Шоқан: «Менің туыстарым... көптеген ұлттық
та, таптық та ескілік ... ... ... ... ... ... ... олардың өздері туралы өздерінің ақылдылығы
туралы және басқалар басқалар туралы жоғары пікірде болатыны түсінікті. ... ... ... дау-дамай олардың менмендігін тек тітіркендіреді
және қасарушылықтарын ... ... ... шама ... ... жетті, шындық қанша ... ... ... ... ... алмайды екен, уақыттың өзі соған
себепкер болса амал бар ма?»*121 - деп жазды.
Ағайын-туыстарымен келісе алмаған соң ... ... ... ... ... ол
облыстық басқарманың заң комиссиясының жұмысына араласып, қазақтың сот
реформасы мәселелерімен айналысты.
1864 жылдың ... Ш. ... ... Қазақстанды Ресейге қосу
міндеті қойылған генерал М. Г. Черняевтың әскери экспедициясына шақырылды.
Ол Әулиеата ... алу ... ... ... ... Ш. ... ... мен Орта Азияның Ресейге қосылуы қан төгіссіз, бейбіт
жолмен болу ... деп ... ... ... деп ... ... ... шығарда «бейбіт ұсыныстардан бас тартпай, жергілікті
халықпен алдын ала келіссөз жүргізу» ұсынылды. Осындай ... ... ... пен ... ... өте жақсы білетін білімді азиялық, штабс-
ротмистр ... ... ... ... патшалық отаршыл саясаттың
жақтаушысы болған генерал М. Г. ... ... ғана ... ... ... ... ... қатарлы адамдарының наразылығын тудырған қатыгез де
айуандық әрекеттерге ... ... ... ... қатыгез адамның қол астында қызметін
жалғастыра ... 1864 ... ... ... ол М. Г. ... наразы бір топ офицерлермен бірге Верный қаласына қайтты.
Мұрағат құжаттары бұл кезде ... ... ... ... ... патша өкіметінің әрекеттеріне қарсылық күшейе түскенін
көрсетеді. ... ... ... ... ... сенімділігін тексеру
үшін Петербордан Омбыға ерекше комиссия ... Оның ... ... шараларын қолданудан басқа, офицерлерден ант алу кірді.
Қалыптасқан ауыр жағдайға байланысты ... ... ... ... ... шешеді. Ол Верныйдан кетіп, албан руының аға сұлтаны Тезек ... ... ... тұрып, оның қарындасына үйленді.
Ауылда тұрып Шоқан Ұлы жүз қазақтарының ... ... ... ... дұңған көтерілісі жайлы сұрастырып, Петербор және Батыс ... ... ... ... соңына дейін Бас штаб пен Азия департаментінің қызметкері
ретінде ... ... ... Уәлиханов өзінің меңдей түскен науқасынан айыға алмады. 1865 жылдың
сәуір ... ... ... ... ... Емел ... ... Көшен-тоған
деген жерде қайтыс болады*124.
Дүниеден қайтардан біраз бұрын Ш. Уәлиханов әкесіне ... ... ... хатында ол өзінің туысқандарын, таныстарын сағынғанын жазып, орындалмай
қалған армандарын айтып, өкінеді. «Қажыдым, күшім бітті, - дейді ... ... ... құр ... ғана ... кешікпей жарық дүниеден кетермін.
Менің аяулы туыстарым мен достарыммен көрісуді тағдыр жазбай тұр. Бұл менің
ең соңғы ... Қош ... ... ... ... Арада біраз
уақыт өткеннен кейін Сырымбетке Шоқанның дүниеден өткені жайлы Тезектен хат
келді.
Шоқан әкесіне жолдаған ең соңғы ... ... ... ... ... елге алып қайтыңыз, оны қараусыз қалдырмаңыз», - деп жазған еді.
Шоқанның осы ... ... ... үшін 1865 ... жазында Көкшетаудан
Алтын Емелге керуен жіберілді.
Керуенмен келгендер Ш. ... ... ... ... кірпіштен
күмбез орнатты. Бұл зираттың ... Г. Н. ... ... суреті сақталған*126. Керуен Шоқанның әйелін алып кейін
қайтты.
Шоқан Уәлихановтың бейнесін оның достары мен жолдастары Г. Н. ... ... ... Г. А. ... И. И. Ибрагимов, Н. Ф. Усов және басқалар
мәңгі естерінде сақтады. ... ... ... ... ... ... ... үшін генерал К. П. Кауфманның тапсырмасы бойынша және сәулетші
П. ... ... XIX ... ... жылдары Ш. Уәлихановтың
кесенесіне қазақ және орыс тілдерінде жазылған мәрмәр тақта орнатылды. Бұл
жазбаның сөздерін К. П. ... ... ... ... И. ... (1891 ж. ... ... консул қызметінде қайтыс болды)
аударды. К. П. ... ... «... ... ... ... ... орналастырып, іскер шеберді іздестіру керек» делінген*128. Мәрмәр
тақтаны Екатеринбургтен алдыртып, Алтын Емелге Омбы мен ... ... ... ... зиратына орнатты. Тақтадағы жазуда: «Бұл жерде
1865 жылы дүниеден өткен штабс-ротмистр Шоқан Шыңғысұлы ... ... Бұл ... ... ... ... ескеріліп, Түркістан
генерал-губернаторы Кауфман I-ң ... ... ... 1881 жылы ... ... ... нұсқасында бұдан әрі «Бұл құлпытас бәрімізге сүйікті және
құрметті марқұм Шоқан Уәлихановқа қойылды», - ... жазу ... ... сөздер алынып тасталған.
Содан бері жүз жылдан астам уақыт өтті, Ш. Уәлихановқа орнатылған ескерткіш
әлдеқашан қирап, ... ... ... ... ... асыл ... ұрпақ ұмытқан жоқ. 1958 жылы Шоқан Уәлихановтың зиратына зәулім
ескерткіш орнатылды. Оның 150 ... ... ... ... ... ... мемориалды кешен салынды (музей, ... * ... аса ... ... әрі ағартушысы Ш. Уәлиханов өзінен кейін мол
әдеби мұра қалдырды. Өзінің қысқа өмірінде ол Орта Азия мен ... ... ... мен ... ... ... ... едәуір көлемде қоғамдық-саяси тақырыптарға арналған
еңбектер жазып үлгерді. Ол терең энциклопедиялық білімі бар, өз ... ... ... ... ... ... кемелді ірі ғалым еді.
Деректі материалдардың кең қамтылуы, ... ... ... ... ... ... зерттеушілерді дереккөздердің
біркелкілігі ретінде оның еңбектеріне көңіл бөлуде ерекше жігерлендірді. Ш.
Уәлихановтың шығармаларынан нақты қорытынды және өзі ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерді таба аламыз.
Халықтық дәстүрлер мен ... ... ... ... оған Қазақстан тарихының ең қасіретті кезеңде кең көлемде және терең
зерттеуге мүмкіндік берді*131.
Өзінің ғылыми қызметін Ш. ... ... ... оқып ... ... ... ... И. Н. Березиннің еңбектеріне қызығушылық
білдіріп, Ш. Уәлиханов онымен хат жазысып және оның тапсыруымен қазақ ... ... ... ізденіс жасады. Ш. Уәлиханов сонымен бірге, И. Н.
Березиннің «Хан ... ... ... жазды, ол оның тұңғыш ғылыми
еңбегі болды. Қадырғали Жалайырдың ... көп ... ... рет оның ... ... орыс ... ... түсініктер
беріп, аудармаға қосымша шығыс терминдерінің сөздігін жасады. Ол «Шейбани-
наме» мен «Шежіре-и-түрктің» (И. Н. ... ... ... ... ... ... негізінде теориялық жағынан маңызды «Қырғыздың
шежіресі» атты еңбегін жазды.
«Джами'ат-тауарихты» ... ... ... тарихи шығарма, XV, XVI
ғасырлардағы қазақтың тарихи аңыздар ... ... ... ... тегі ... ... - деп ... ол, - Ұлы жүздің жалайыр руынан
шыққан қырғыз жазған ... ... пен ... ... дәлелденеді».
Осыдан бұрын айтылып өткендей, Ш. Уәлиханов бірнеше ... және ... ... ... ... ... ол көне дереккөздерді түпнұсқада
оқуға мүмкіндік алды. Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... орыс ... басқа, барлық еуропалық
және шығыстық дереккөздермен де қиналмай ... ... Ол ұзақ та ... ... ... ... ... дереккөздер оған жақсы ... ... Ш. ... өз ... ... ... ... и Рашиди», «Тазкира и ... ... ... ... жылы К. К. Гутковскийдің экспедициясына қатысқан Ш. ... ... ... осы ... Ұлы жүз ... ... жазып
алды. Одан бұрын ол Орталық Қазақстандағы Ботағай (Нұра өзенінде), Жұбан
ана, Айтболат (Сарысу ... ... ... зерттеген болатын.
Ғылыми салада Ш. Уәлиханов үшін 1856-1858 жылдар аса жемісті болды. Жетісу
өлкесінде ол көне Алматы, ... ... ... зерттеп, көне тиын
ақшалар коллекциясын жинады, Таңбалы тас (Іле ... ... ... қақпасы маңындағы тасқа қашалған суреттерді, Ыстықкөлдің ... мен ... ... ... ... ... ... түсіреді.
Оның Ыстықкөл, Құлжа, Қашғар сапарларында жазған ... ... ... ... ... ... ... тарихы туралы
ескертпелер» (№1 жазба) осы кезеңге жатады.
Шоқан Уәлихановтың ғылыми еңбектерінің ... ... ... Тянь-Шань,
Шығыс Түркістанға арналған тарихи-географиялық шолу түріндегі - «Жоңғар
очерктері», «Қырғыздар туралы жазбалар», «Алтышар  ... ... ... ... ... (Кіші Бұхара ) еңбектері үлкен қызығушылық
туғызды.
Ш. Уәлихановтың қазақ халқының тарихы мен этнографиясы туралы зерттеулері,
сондай-ақ ... ... ... қарым-қатынастарға байланысты
мақалаларының ғылыми маңызы зор. Бұлар - «Абылай», «Қырғыздардың шежіресі»,
«Көне дәуірдегі ... ... мен ... ... ... «Сот ... туралы жазба», «Қырдағы мұсылмандық туралы»,
«Қырғыздардағы шамандық қалдықтары», «Қырғыздардың көші-қоны туралы» ... ... ... ... тарихшы, этнограф қана емес, әдебиетші, публицист,
тамаша сөз зергері екенін де танытады. Қазақ халық поэзиясының ... ... ... ... ... ... ... де ерекше назар
аудартады.
Қазақ әдебиетінің тарихы үшін Ш. Уәлихановтың эпистолярлық мұрасы, орыстың
көрнекті жазушылары мен ғалымдарымен хат ... - ... ... ... ... ... публистикалық дарыны айқын
аңғарылады. ... ... ... ... халқының арасында оқи алатын
ортасы болғанда, - деп жазды Г. Н. Потанин, - ол өз ... ... ... ... әдебиет жағынан жандануларына ... ... ... ... ... ... ... мәнерінде жазылған, кейде лирикалық
шегіністер жасап отырады («Құлжа сапарының күнделігі», «Қашғар сапарының
күнделігі»). Бұл күнделіктерде табиғатты ... ... ... білу ... тартымды етіп бейнелеу бар. Құлжа күнделігінде Шыңжан ... ... ... ... мен мәдениеті, олардың көне дәуірден XIX
ғасырға дейінгі мәдени байланыстары айтылған. Онда Тянь-Шань мен ... ... ... ... ... мен ... ... бар.
Ш. Уәлиханов сонымен қатар, Қазақстан мен Орта ... ... ауыз ... ... ... мен нумизматикалық
ескерткіштерін, сфрагистика, қолөнер үлгілерін қажымай-талмай жинаушы
ретінде де танымал. П. П. ... ... мен Ф. Р. ... былай
деп жазды: «Бұл материалдарды жинау үшін Уәлиханов аянбай еңбектеніп,
қаржысын да ... өз ... ... ... ... жазып алып
жүрді. Орта Азия халықтарының диалектілерін зерттей жүріп, көне мұраларды
қымбатқа ... ... ... бас ... будда монастырларынан ... ... ... Уәлихановтың Орта Азия мен Шығыс Түркістанды зерттеуші ретінде ғылымға
сіңірген еңбегін ... ... ... ... Оның ... орыс,
ағылшын, неміс және француз тілдерінде жарияланды. Ғалымдар оларды лайықты
бағалады, бәрінен бұрын П. П. Семенов Тянь-Шаньский, И. В. ... М. ... Н. А. ... ... бұл еңбектеріне жоғары баға берді. И. ... атап ... ... ... мен ... ... еңбектері «ғылыми маңызы зор, автордың білімпаздығы ... ... М. И. ... ... ... елін ғылыми тұрғыда
зерттеу, шынында да, Уәлиханов пен ... ... деп ... ... ... шығыстану ғылымында аққан жұлдыздай жарқ етті де жоқ
болды, - деп жазды ... ... В. И. ... - Орыс ... ... бір кездесетін ғажайып дарын иесі деп таныды және одан ... ... ... аса ... ... ... деп күткен
еді»*133. Ресейдің ірі шығыстанушы-ғалымдарының бірі - ... ... ... Ш. ... қызметін көпшілік мойындаған баға болып
танылды.
 
* * *
Ш. Уәлихановтың саяси-әлеуметтік, философиялық көзқарастары күрделі ... ... XIX ғ. 40-60 ... жүз ... ... уақытқа созылған
Қазақстанның Ресейге қосылуы процесі аяқталды. Бірақ бұл ... ... ... Ш. ... ... Шығысқа еліктейтін
мұсылмандық ескілік пен орыс мәдениетіне еліктейтін ... ... ... ... ... өте күшті күрес жүріп жатыр*134», - деп
көрсетті.
Сонымен қатар, Ресейдің өзінде де шеткі ұлт ... ... ... дамуына елеулі әсер еткен маңызды оқиғалар өтіп жатты. XIX ... ... ... ... ... ... және ... шиеленісе түсті. Халық күресінің күшейе түсуіне байланысты ... ... ... дамудың демократиялық жолына түсу ... ... ... ... ... ... ... шиеленісуі мен
күрделене түсуі жалпы алғанда Ш. Уәлихановтың ... әсер ... Оның ... ... халқының жанды мәселелері көтеріліп, ол
халықтың қиын тауқыметін жеңілдетудің ... ... Оны ... ... ... ... тағдыры толғандырды.
Жарияланған шығармалар мен мұрағат ... ... ... Ш. ... ... көзқарасы Ресейдегі патшалық-
басыбайлық құрылымға, патшалық үкіметтің отаршыл саясатына қарсы алдыңғы
қатарлы демократиялық ... ... ... екенін көрсетеді. Ш.
Уәлиханов дамуды қолдаушы, демократиялық жаңарудың жақтаушысы болып, өз
қоғамының кеселдерін жоюға ... Ш. ... ... ... ие, ... ... ... оның еңбектерінде сол кездегі қоғамдық
құрылысқа сыни көзбен ... ... де бар. ... бәрі Ш. ... өз ... ... патриоты, толық мәніндегі гуманист деп
атауға құқық береді.
Ш. Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... жер ... орыс қоғамының бір бөлігі - ... ... ... ... сондай-ақ орыстың революционер-
демократтары Н. Г. Чернышевский мен Н. А. Добролюбовтардың да ... ... Ш. ... ... ... тағы бір
көзі - қазақ халқының көп ғасырлық ... оның ... ... ... ... ... халық күресі болды.
Ш. Уәлихановтың көптеген шығармаларына қазақ қоғамының бұдан арғы тарихи
даму ... ... ой  ... арқау болды. Ш. Уәлиханов жас ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы мәдениетімен байланыста болу
арқылы ғана қазақ халқы экономикалық, саяси және мәдени ... ... ... ... ... келген еді.
Ол өзінің көптеген шығармаларында өз халқының артта қалғандығы туралы жаны
ауырып, ... әлі ... ... ... ... емес ... ... сүріп жатқанын айтады*135. Ш. Уәлиханов Ресеймен байланысты одан әрі
нығайту қазақтарға жан-жақты ... және ... ... ... деп ... Халық мүддесін көздеп, ол ұлттық тұйықталу мен
шектеушілікке ... ... ... ... достығы, алдыңғы қатарлы
ең дамыған ... ... ... ... ... болу ... артта қалушылығын жоюда Ресейдің шешуші рөлін мойындай отырып,
алайда Ш. ... осы ... өз ... ... дербестігінің
мүмкіндігін жоғалтуға жол берді деп жаңсақ ой ... ... Н. ... ... өз халқын сүюден айныған жоқ. Оның ... - ... және ... ... ... - деп жазды*136.
Сонымен қатар, Ш. Уәлиханов қазақ даласында бүліншілік пен ... ... ... ... ... сынады. Көптеген шығармаларында,
әсіресе, орыс достарына жазған хаттарында ол ... ... ... ... ... жатқан патша шенеуніктері туралы өте ашына
жазды. «Ашықтан-ашық аямай сорады...» *137, - деп дала ... ... ... Ш. ... ... ... қайта құру үшін ... ... ... ... ол ... тұтас отарлық жүйеде емес,
патшалық әкімшіліктің кейбір өкілдерінде деп қате ... ... ... ... рет ... ... либералды көзқарастағы адамдармен
алмастыру әрекеттерін жасайды.
Ш. Уәлиханов қоғамдық үрдістерді ... ... ... идеалистік
бағыт ұстанды, оның шығармаларында терең және таза ойлар сақталған... ... ... оның «Сот ... жайында» деген еңбегі көп қызығушылық
тудырады. Бұл еңбегінде ол қалың бұқараның мүддесін көздеп, үстем ... ... ... ... ... ... көтерген.
Шоқан Уәлихановтың педагогикалық көзқарастары
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов      отандық   ғылым
мен ... ... ... орын алады. Оның қысқа да  жарқын  ... ... ... ... ... ... дамуының, рухани
ізденіністерінің тамаша қорытындысы, биік жалғасы ... ... ... ... ... өркендеуіне ықпал етті.
Шоқан     (шын   аты — Мұхаммедханафия) Шыңғысұлы Уәлиханов 1835 ... ... ... ... ... аға сұлтан   Шыңғыс  
Уәлихановтың   әулетті  жанұясында  дүниеге  келген.  Арғы  атасы  Абылай
жоңғарларға қарсы соғыста ... ... ... ел бірлігін сақтауға
едәуір еңбек еткен ақылды    қолбасшы,    іскер    дипломат,  амал-айласы  
мол,   Орта   жүз   ханы   болған. Оның    үлкен ұлы ... ... ... ... ... ... хан ... хандық билік Уәлидің кіші
әйелі Айғанымда қалған. «...Айғаным мен оның балалары Ресейге адал ниетін
сақтап ... Уәли ... осы ... ... I аса бір ... ... ... даласында оған сәулетті үй салып беруге әмір етті. Сол ... ... туып еді» — деп ... П. П. ... ... ... әжесі Айғанымның ықпалында болған. 1847 жылы 12 ... ... ... ... сол кезде Сібірдегі ең таңдаулы оқу орны болып есептелген
Сібір кадет корпусына оқуға орналастырады. Жабық әскери оқу орны ... ... ... ... орыстың озық ойлы интеллигенттерінің
өкілдері сабақ беруі, ... көзі ашық ... ... ... көп оқып ... ... түсуі Шоқанның рухани өсуіне, келешек
тағдырына едәуір ықпалы болған.   ... ... ... ... ... ... орыс ... басып озып отырды. Екі-үш жылдан кейін-ақ Шоқан
өз класындағылардан ғана емес, өзінен екі жас ... ... идея ... ... озды» — деп жазды онымен бірге оқыған досы Г. Н.
Потанин. 
Қазақ даласындағы ... ... сот ... ... өз пікірін айта
келіп, Ш. Уәлиханов реформаларды жүргізгенде қоғамдық-тарихи ... ... ... ... ... ... ... керек деп
жазды. Қоғамдық реформа жүргізудің маңызын ескере келіп, Ш. ... ... ... ... ... ... сын көзбен
қарау қажет екендігін атап көрсетті. Ол былай деп ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Барлық заң
шығарушылар мен реформаторлардың қоғамға пайданы көздеп ... ... ... бірақ қоғам дамуына пайдалы, зиян деген түсінік әр
ғасырда ... ... ... ... ... ... ... бері
көпшілік санасына сіңіп, бұлжымас аксиомаға ... ... ... ... сай ... ... ... жабайы гипотезалар бар, ғылым
олардың қателігі мен заманға сай келмейтінін дәлелдеп отыр»*138.
Реформаның ... ... айта ... Ш. ... бұл мәселенің
«экономикалық және әлеуметтік» жағына баса назар ... ол ... ... ... ... ... айта келіп, ал «саяси ... ... ... жүргізу құралы ғана, себебі әрбір жеке
тұлға және ... ... ... ең ... мақсатқа - өзінің материалдық әл-
ауқатын жақсартуға ұмтылады, даму дегеніміз осы. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ғана ... ал сол ... ... болатын реформалар зиянды»*139 - деп түйіндеді.
Ш. Уәлихановтың ... ... ... ... ... және әлеуметтік факторларға бірінші кезекте мән ... алға ... ... - ... ... қажеттіліктерін
қамтамасыз ету екенін түсінгенін байқатады. Алайда, оның бұл ... ... ... жоба ... ... ... ұғымының мазмұнын адамдардың материалдық әл-ауқатын жақсарту
ретінде айқындай келіп, Ш. Уәлиханов ағартушылықты тек ... ... ... ... арқылы осы құралдардың көмегі ғана прогресске
жетуге ... деп ... ... ... ... өсуі ... - деп ... - ең алдымен бостандық пен білім керек. Бұдан келіп шығатыны, бәрінен
бұрын оқу ... ... ... ... ... ... ... Сол
тарихи кезеңде мұндай көзқараста болуы оның көрегендігін байқатады, ... ... ... ... ... білімнің таралуына
ықпал етіп, ... ... ... алдыңғы қатарлы орыс
мәдениетінің таралуына қол жеткізді.
Сот реформасының халыққа қарсы табиғатын анықтай келіп, Ш. ... ... ... ... екі ... ... айтады. Таптық күрестің қоғамды
қозғаушы күш ... ... де, Ш. ... қазақ патриархалдық-
феодалдық қоғамының таптарға ... ... ... ... ие табы ... ... байлар, қожалар бір жақта және Ш. Уәлиханов айтқандай,
«қыр ... ... ... ... ... анық байқай алды. Бұл
таптардың мүдделері мүлдем керғар «...ақсүйектер мен байлардың мүддесі,
тіпті ... ... ... болсын, көбінесе қалың бұқара мүддесіне
дұшпандық сипатта болады»*141. Ш. Уәлихановтың көздегені - ... ... ... ... ... ... емес, «...сұлтандар мен билердің
көзқарастары назар аударуға тұрарлық емес, - деп көрсетті ол, - ... ... ... қай ... алып қараса да, жекелеген ... ... ... ... Уәлиханов қоғамдық құбылыстарды түсіндіруде идеалистік ұстанымдарда
болса да, ол, ... ... ... ... ... сол ... ... түсінуде материалистік ұстанымдарға көтеріле алды.
Ш. Уәлихановтың философиялық көзқарасы көңіл ... ... ... ... діни ... ... пікірлері қызықты...
Ш. Уәлихановтың діни танымдар мәнін түсіндіруі, әсіресе, қазақтардың
шамандығы ... айта ... ... ... ... - ... ... байланысын материалистік тұрғыда түсіндіргенін көрсетеді. Ағартушы
табиғат пен қоршаған ақиқат-шындық ... ... тыс ... ... ... ... келді. Ол әлемнің басын да, аяғын ... ... ... және ... деп санайды. Сонымен қатар, Ш.
Уәлиханов адамдардың діни түсінігінің ... ... ... ... ақиқат шындықтың әлемді түсінуге, оның құбылыстарын түсіндіруге
тырысқан ... ... және ... ... ... алдында
дәрменсіздігінің нәтижесі деп есептейді. ... ... ... ол: ... пен ... өмір мен өлім ... таңданыс туғызатын
және құпиясы ашылмаған ерекше құбылыс болып келді. Табиғат пен адам! Адам
мен табиғаттан асатын ... әрі ... ... ... ма ... ... оның барлық кереметімен тануға, адамның өмірі мен өлімі туралы
құпияны ашуға ... ... ... - ... ... және табиғатты сүю,
өлген жандардың аруағын қастерлеуді туғызды. Осылайша санасы әлі ... ... ... ... ... тағы да сондай мәңгілік әрі әртүрлі біз
табиғат немесе әлем деп атайтын құбылыстарға бас иді»*143...
Ш. Уәлихановтың озық ағартушылық ойлары оның Орта ... ... ... ... ... ... Орта Азия халықтарының феодалдық хандар
мен бектерінің езуінен жапа шегіп жатқан ... ... ... ... еңбектерінде феодалдық құрылыс пен деспотизмді сынап, сол аймақтың
артта қалғандығын өкінішпен: «Ежелгі Шығыстың ең бай және ... елі ... ... ... пен ... жайлап кеткен» дейді. ... ... ... ... ... ... ... Хиуа,
Бұха-ра және басқа жерлерде... Самарқандтағы обсерватория татарлардың
аяусыз ... ... ... мен ... ... ... болып қирады*145. Ш. Уәлиханов Орта Азия мен ... ... өмір сүру ... ... ... ... осы артта қалушылық пен дағдарысты ... ... ... ... ... ... ағартушы, Ш. Уәлихановтың туған халқының білім ... ... ... мен ... ... ... да
азат өмір сүруі жайлы ой-армандары ол дүниеден өткеннен соң көп ... ғана ... ... ... Уәлихановтың құрметіне Көкшетау облысында
аудан, Талдықорған және Көкшетау облыстарында ... ... ... ... институт пен Алматыдағы Тарих, археология және
этнография институты, №68 орта мектеп пен көше аты ... ... ... мен ... қалаларында Ш. Уәлихановқа орнатылған
ескерткіш бар. Шоқан бейітінің басында (Талдықорған облысы, ... ... және ... ... ... Уәлихановтың құрметіне қоғамдық,
география ғылымдары салаларында жеткен табыстар үшін ... ҒА ... ... өнер мен ... ... ... ... үшін Мемлекеттік
сыйлық тағайындалды. Іле ... ... ... орта ... ... ... шың бар. Омбы қаласындағы Шоқан ... ... ... ғимаратына ескерткіш тақта қойылған. Соңғы ширек
ғасырда ұлы ағартушының мерейтойы жалпыхалықтық деңгейде екі рет ... ... ... оның ... ... басылды (1961-1972, 1984-1985
жылдар). Жазушылар Г. Марков, С. ... ... ... ... ... ... «Жизнь замечательных людей» атты серия ... «Ч. ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары Қасымұлы7 бет
Совет хан ғаббасов15 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XIX ғасыр әдебиеті4 бет
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
Абай және казіргі заман. Шокан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ф. Ницше және аса кушті адам22 бет
Абай және қазіргі заман17 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Абай және қазіргі заман. Шоқан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ницше және аса кушті адам18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь