В. Скотт шығармаларының аудармасындағы тарихилық пен көркемдік

Кіріспе

1.тарау В. Скотт . тарихи роман жанрының негізін қалаушы.
1.1 В. Скоттың шығармашылығы.
1.2. Көркем аударма және тарихи романдағы диалог қызметі.

2 тарау. В. Скотт шығармаларының аудармасындағы тарихилық пен көркемдік.
2.1 В. Скоттың «Квентин Дорвард» романындағы диалогтардың тәржімалануы.

Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер
        
        Кіріспе
Әр халықтың өмір сүру кезеңіндегі тарих өзінің баға жеткізгісіз рөлін
атқарады. Адамзатқа қажетті рухани негіз тіл, дін, ... ... сол ... ... ... өмір ... өткеннің көркем түрде сипаттау адамды эстетикалық және
идеялық тәрбиелеуге ықпал етеді. Сол ... өмір ... ... ... ... ... бар ... тарихи аяда бейнелеуге
әркімнің батылы бара бермейді. Және бұған үлкен жауапкершілік, терең ... ... ... ... ... ... ... заман әдебиетінде тарихи роман мен тарихи роман-эпопеяның
үлесі барған сайын ... ... Бұл ... ... мен мәнін ашуға
арнаулы зерттеулер де жазылып жүр. Тарихи роман ... ... ... оның осы ... ... алып ... орны мен маңызын сипаттаса
керек.
Тарих ... ... ... ... ... Сол ... тарихи оқиғалар Геродот, Руфь, Флавий, Аррион, Диодор ... ... ... ... ... ... шынайы болмысын
жеткізгендігі.
Өзінің басты объектісі адамды бейнелеу арқылы әр ... сан ... ... ... ... даму ... көз ... нақтылы тарихи адамдар мен тарихи оқиғаларды бейнелеу ерекшелігі, яғни
әдебиеттегі тарихилық мәселелері ... ... ... хақ. Ал, әр ... өз ... тарихи кескінін бейнелеуге әрекет еткен шығармасы
тек белгілі бір ұлт ... ... ... ғана ... сол ... ... мәселе тұрғысынан алғандағы жүріп өткен жолын ... ... ... Сөз жоқ, ол ... азаматтық тарихпен тікелей жарысып
отыратын жол деп тануға болар еді. ... онан ... бір ... есею ... ... ... ... небір тарихи тайталастарының
мәліметтерін табасыз.
Көркем әдебиеттегі ... ... ... алғанда ғылымдағы
тарихилықтан ерекшелеу болып келеді. Өйткені, ... ... бір ... даму ... ... өрнектесе, ал әдебиет сол тарихи
құбылыстарға деген адам қатынасын оның кісілік құлқы, әрекет харакеті таным
дүниесіндегі ... ... ... ... ... ... ... дәуірдің нақты тарихи мән-мазмұны, оның қайталанбас келбеті мен ерекше
бейнесін көркемдік ... ... ... ... мәселесі осы
қасиеті арқылы өзіне ерекше назар аударуды талап ететіні хақ /7,3,5/.
Тарихи шығарманың халық тарихындағы елеулі құбылыстар туралы ... ... ... ... Бұл ... ... шығарманың халықтың тарихы,
тарихи өткені туралы жазылуы қажетті дау тудырмайды. Ал тарихи ... ... ... аса ... оқиғалар мен құбылыстар ғана жатуы
керек дегенде, халықтың ... ... оның ... ... ... ... /8,9/.
Расында да, тарихтағы кейбір ірі оқиғалар белгілі бір дәуірдің
бетін басты мазмұнын анықтайтындай сипатымен ... ... ... ... кезең шындықтары туралы шығарма жазғанда, сол дәуірдің басты
типтік ерекшелігін белгілейтін ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес.
Халықтың парасат, кәмелеті артқан сайын қазіргі халін де, өткендегі
тарихын да тереңірек, толығырақ білуге ден қоятыны ... ... ... ғылым саласында қол жеткен жаңалықтар осы заңдылықтың айғағы
секілді. Солардың кейбіреуін тізіп, санап ... те, бұл ... ... бар ... ... ... археологтары бұдан жүздеген жыл
бұрын ... ... ... ... айналған шаһарлар орнын тауып,
ежелгі мәдениеттің қымбат жәдігерлерін жарыққа шығарды.
Орта Азияның көне цивилизациясы ошақтарының бірі—Отырардың ... ... ... көп соны ... ... ... бергелі отыр.
Тіл мамандары кемінде бір жарым мың ... ... бар ... ... құпиясын тауып келеді. Кезінде дүние ... ... ... Әбунасыр Фарабидың еңбектері араға мың жыл салып барып ... ... ... шыға ... да ... мәлени өрлеуі
белгілі белеңге көтерілгенін әйгілейтін нышанның бірі. Мұндай мысалдар көп.
Мұның бәрі, Сөз жоқ, тарихтың ... ... көп ... ... ... ... фактор.
Совет әдебиетінің тарихи дәуірлер мен оқиғаларды ... ... ... ... аз емес. Бұл ретте А. Толстойдың, М.
Әуезовтың, М. ... В. ... В, ... С. ... Д.
Демирчянның, К. Гамсахурдиянның, Н. ... т. б. ... ... те жеткілікті. Осы топтағы туындылардың молдығы және бір-бірінен
өзгешелігі соншалық—олардың өзі тарихи жанрдың түрлі ... ... ... ... жанрының ішінен тарихи роман, ... ... ... ... ... ... ... роман, роман-
хроника деген сияқты салалар жіктеледі. Бұлардың бәріне ортақ ... да, ... мен ... ... ... байланысты елеулі
ерекшкеліктері де болады. Шығарма талдағанда тарихи жанрдың өз ішіндегі
айырмашылықтарды елемей, бір ғана ... ... ... ... ... ол былай тұрсын, жанрдың жігін есептемей сөйлеу, үкім ... ... ... өмір ... ... тап ... төрі ... бұқараның
қарапайым өкілінің тұлғасын шығару анағұрлым қиын, өйткені ондай ... ... ... сырт көзге жалтылдап көрінетін оқиғалардың көп
ұшырамауы мүмкін. ... ... ... өміршіл немесе өкінішті
жайлардың көркемдік шындығын табу үшін суреткер мол ... ... ... және бір мәселе—совет жазушылары өткеннен тек әлеуметтік
факторларды іздеп ... ... ... ... ... ... мен тартыстарға да тереңдеп барады.
Бұл арада тоқталарлық мәнді мәселенің бірі – тарихи шындық ... ... ... ... Көп ... ... ішінде Толстой,
тарихи тақырыпты шығармалардың өзінде қиялдау элементі басым болуға тиіс
деп есептеген. Оған ... мына ... ... «В каждом художественном
произведений, в том числе в историческом романе, в ... ... ... ... ... ... автора, восстанавливающего по ... ... до нас, ... ... ... и ... эту
эпоху». Өмірде болған қаһарман да, қиялдан жасалған ... де ... өмір ... ... ... ... ... қандай қажет
болса, қиялдың табиғи тұтастыққа ие болуы шарт. Тарихи оқиғаларды тізе беру
де, тарихты ұмытып, қиял ... ғана ... те ... ... алып ... /2,54/
Тарихи романның негізін Батыс ... ... ... ... А.С. ... ... және ... шығармаларында тарихи деректер
көркемдік элемент, эстетикалық мәнділік дәрежесіне көтерілді.
Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... жазу ... ... ... Олар ... тарихи материалдар негізінде тарихи
кейіпкерлер ... ... аңыз ... ... ... Абай,
Шәкәрім шығармашылығын тапқан тарихи тақырып дәстүрі Мағжан, Сәкен, Ілияс,
Иса т.б. ақындар арқылы ... ... жаңа ... ... дамыды.
Өткен жылдарда тарихи тақырыпты меңгеру талабы ... ... атап өту ... Бұл ... І. ... ... ... Ә.Әкімжановтың «Жаушы», «Отырардың күйреуі», М. Мағауиннің
«Аласапыран», С.Сматаевтың «Елім-ай», Ә. ... ... ... ... ... ... ... жазу кеңестік кезеңде қазақ ... ... ... ... ... жоқ. ... тарихи туындының атақ-
абыройынан гөрі, ... ... ... Мұны ... әдебиетіндегі
алғашқы ірі көлемді, тарихи эпопея М.Әуезовтың «Абай жолы» бастан кешірді
«Көркемдік ... ... ... дәрежесімен ерекшеленетін» «Абай
жолы» романының тағдыры «тар жол ... ... ... /1,7/
Әйтсе де қазақ әдебиетінде тарихты талғаған, көркем суреттелген
шығармаларымыз ... ... ... ... ... романымен бірге
көрнекті суреткер ... ... ... ... тарихи
романдар шоғырында шырқау биікте тұр. Ч. Гусейінов ... ... ... ... ... ... народа
самого себя!» деп бағалады. Шын мәнінде «Көшпенділерде»-қазақ халқының
күллі тарихы, тұрмыс-салты, мәдениеті, діні ... ... бір ... ... ... әр ... азаматының намысын оятып қана
қоймай, тарихи ... ... олар өмір ... ... ... ... болды. Бұл шығармалар ... ... ... ... деп ойлаймын. Өйткені, қазақ елінің сан-қилы ... ... біту ... ... Болашақта Қазақстанда тарихи тақырыпқа
сыр шертетін қаламгерлеріміз әлі де ... ... деп ... ... әр ... тіпті әр азаматтың өзінің тарихы, өзіндік ой
мақсаты , ... ... осы ... ... ... жүзі әде-биетіне
ең бірінші болып әкелуші ағылшынның ұлы жазушысы Вальтер Скотт ... ... ... ... ... ... паш ... Вальтер
Скотт - ұлы жазушы, тарихшы, ойшыл және аудармашы. ... ... әр ... ... мен ұлы ... ойшылдар мен жазушыларға
дейін В. Скотты оқыды. Олардың әр қайсысы Скотт шығармаларын таңдай ... ... ... ... ... бірі ... ұлы жазушысы В.Г.
Белинский Скотты: «Тарихи романның Шекспирі мен Гомері, әрі ... ... ... ... ... жазушысы Гете оны «Өзіне ешкімді
теңестірмейтін ұлы талант» деп баға берді.
Расында да ,жазушының бояуы қанық кестелі тілі, оқыс ... ... ... ... ... оқушыны еліктіріп еріксіз ерітіп әкетеді.
В. Скотт 1771 жылы 15 ... ... заң ... ... ... Әкесі заңгер, ал анасы медицина профессорының қызы болған.
Бала ... ... ... ... өмір бақи бір аяғынан ақсақ
болып қалды. ... ... ... сусындап өскен жас
Уотти (бала кезінде осылай атаған) тарихи әңгімелер жаза ... жылы ... ... ... ... ... ... оқып жүргенде ол ұлы ... ... ... пен ... ... ... ... Вальтер Батыс ағылшын
тарихына ... ... ... ... ... Сол ... жылдары
Маккензи, Хоума сияқты жазушылардың үйірмелеріне қатысты. 15 жасында ... ұлы ... ... ... танысудың сәті ... ... ... ... ... ... ... жылы сөйлегенін әлі күнге дейін
ұмытпаймын» деп ақынның құрметпен қарағанына қуанышын білдірді.
Вальтер Скоттың ... ... аз ... ... ... ... еді. ... қабырғасында оқып жүрген қысқа ғана уақыт ішінде ол
өз бетімен итальян, неміс, француз, тілдерін ... ... ... ... мен ... еңбектерінің түпнұсқасын оқып, өзі де тарихи
шығармалар жаза ... Ал 1796 жылы ол ... ... ... ... бақташы» атты балладаларын ағылшын тіліне аударды.
1797 жылы В. Скотт ... ... қызы ... ... ... мен ... отыз ... бірге өмір сүрді. Оның ... ... ... ... жары Шарлоттаның аялы қамқорлығы зор.
1826 жылы сүйген жары Шарлотта қайтыс ... ... ол ... ... ... ... ... еңбектер мен сыни
мақалаларды, бірінен соң бірін үздіксіз жаза берді.
Скоттың сүйген жары Шарлотта ... ғана ... қызы ... қайтыс болғанда Скотт қатты қиналды, ... және ... емі тек ... ... ... жаза беру деп ... ... оның ... ... ... ... күлімсіреп жанына келіп асқа
шақыруын немесе түрлі сұрақтар қоюмен жұмысына ... ... ... алып және сол ... ... Көп ... алты жылдан кейін, яғни
1832 жылы 15 қыркүйекте ұлы ... В. ... ... ауыр науқастан көз
жұмды.
1825 жылы 18 желтоқсанда жазылған Скоттың мына бір ... ... ... суреттелгендей: “Менің сүйікті,әрі қамқоршы ... ... үміт ... балаларым, көптеген достарым бар, ал
дұшпандарым мүлдем жоқ. Шығармашылық еңбегімде ... ... ... В. ... - ... ... ... негізін қалаушы.
1.1 В. Скоттың шығармашылығы.
Вальтер Скоттың шығармалары туралы сөз ... оның ... бір ... ... ... ... Расында да, Скотт өзінің
өмірінде 29 роман және ... ... мен ... ... ... ... ... өлеңдер жазып қалдырды. Оның романдарының көбісі
Шотландия ... ... ... ... ... ... ... «Пуритане», «Роб Рой» және т.б. Англия тарихына
«Айвенго», ... ... ... ... ал «Квентин
Дорвард» романы Франция елінің тарихына арналған.
Француздың ... ... Ж. де ... Скотты меңзей отырып:
«Кімнің шығармаларының шығуын тоғатсыздана күтеміз, кімнің шығармаларын
Европаның барлық білімділері ... ... ... ... ... Францияда жаппай басылып жатыр»-деген екен. Демек, В. ... ... ... ұлы ... А.С. ... Шекспир, Гете, В.Г.
Белинский, Андри Потен, Ж. де Петиньи және т.б. қызыға оқып, жақсы ... ... ... Скотт тарихи романды әлем әдебиетіне ең бірінші
болып әкелуші. Көптеген жазушылар мен оқырмандар және ... ... ... ... жаңа заманның ұлы жазушысы деп санайды және өздеріне
ұстаз тұтады.
В. Скотт 1814 жылы ... дүр ... ... ең ... ... атты ... ... жариялады. Ол романды бүркеніш есіммен жазды.
Бұл оқырмандарды ... ... және ... ... ... ... түрлі әңгімелер жазды. Сөйтіп оқырмандар оған «Ұлы бейтаныс адам»
деп ат ... ... өте ... ... ... ... ... деген
сұраныстардың көбеюінен мыңдаған тираждармен жаппай, үздіксіз басыла
бастады. /30,5/.
«Уэверли» ... оқи ... Гете ... осы ... ... ең ... баға ... Шотландия өміріндегі ең маңызды оқиға, яғни 1745 жылғы
көтеріліс суреттелген. Жас ... ... ... ... ... ... кейіннен қанды шайқасты көріп, барлығына төтеп беріп,
шынайы өмір сүреді. ... 1745 жылы ... ... ... ... ... ... кешкен хикаялары шебер суреттелген /32, 160, 175/.
В. Скоттың романдары мен повестері:
|№ |Шығармалардың аттары |Жазылған |Мемлекет ... |Жыл |
| | ... | | | |
| | | | | | |
|1 ... ... ... |XVIII |1745 |
| | | | | | |
|2 |Гай ... |1815 ... |XVIII | |
| | | | | | |
|3 ... ... |1816 ... |XVIII | |
| | | | | | |
|4 ... |1816 ... |XVII | |
| | | | | | |
|5 ... |1816 ... |XVIII |1679 |
| | | | | | |
|6 ... |1818 ... |XVIII | |
| | | | | | |
|7 ... ... | ... |XVIII |1715 |
| | | | | | |
|8 ... ... |1819 ... |XVII |1736 |
| | | | | | |
| ... туралы аңыз | | | | |
|9 | |1819 ... |XVII ... ... | | | | |
| | | | | | ... ... ... ... |XII | |
| | | | | | ... ... |1820 ... |XVI | |
| | | | | | ... ... |1820 ... |XVI ... | | | | | ... |Қарақшы |1821 ... |XVI |1575 |
| | | | | | ... | |1822 ... |XVIIс- | |
| ... ... | | ... | |
| | | | | | ... |Певерил Пик |1822 ... |XVII ғ.б. | |
| | | | | | ... ... ... |1822 ... |XVII | |
| | | | | | ... |Сен ... ... |1823 ... |XV |1468 |
| ... | | | | ... | |1824 ... |ХІХ ғ.б. | |
| ... | | | | |
| | | | | | ... |Некелескендер |1824 ... |XVIIІ |1745 |
| | | | | | ... ... |1825 ... |XII |1187 |
| | | | | | ... ... ... |1825 ... |XII |1192 |
| ... | | | | ... | |1826 ... |XVIIІ | |
| |Екі ... | | | | |
| | | | | | ... ... қызы |1827 ... |XVIIІ |1745 |
| | | | | | ... | |1827 ... |XVIIІ | |
| ... Валентин күні | ... ... | | |
| ... ... ... | | | ... | |1828 ... |XІV | |
| ... ... | | | | |
| | | | | | |
| ... ... ... | | | ... | |1829 ... |XV | |
| | | | | | ... ... ... |1831 ... |XI | |
| | | | | | |
| ... | | | | ... | |1831 ... |XІV |1307 |
| | | | | | ... | |1826 ... |XVII |1657 ... ... 1815 жылы ... ... ... ... ... «Гай
Маннеринг» романында қанды сұрапыл шайқас, ... ... ... онда ... процесс белең алған. ... ... ... демек сол құпия халықтың өмірі мен тіршілігі суреттелген. Скотт
сығандар туралы тарихи роман жазудан тағы да бірінші болды. ... ... ең ... дәрежедегі халық еді. Романда сығандардың заңды білмеуі,
тұрақты қонысы болмауы, қоғамдық зорлық-зомбылық пен әділетсіздікке төтеп
беруі қысқасы ... ... ... ... ... романы - әлем әдебиетіндегі классикалық үлгіде жазылған
тарихи ... ... ... ... ... 1190 ... І
Ричардтың кезіндегі дүрбелең оқиғалар шебер суреттеледі. Мэгрон ... ... ең ... романдарының бірі деп санады. «Айвенго»-бұл ұлттық
дуэль - деді ол ... да, ... ... 1194 жылы ... ... ағасы Джонмен
таққа таласу күресі бейнеленген және сол кезеңдердегі бір ... ... ... - ... дәлірек айтсақ, норман мен сақ ... ... ... ... ... ... бойы әр ... жаулап алынып ортақ ұлты жоқ елдің өмірі мен қайшылықтары шебер
суреттелген. Осы қиын да, ... мол ... және ... ... үшін В. ... ... ... хроникалар мен трагедиялық
шығармаларын кең ... ... ... ... Айвенго. Айвенгоның батылдығын,
мейірімділігін, қажымас қайраткерлігін асыра суреттеген. Романда ... та бар. ... да ... ... әрі өзі ... сұлу ... ... махаббаты. Оның жан қиналысы, жауапсыз, яғни үнсіз
махаббаттан ... ... ... Ревекка әрқашан өзінің сүйгені
Айвенгомен кездесуді арман етеді. ... ... сұлу ... сезімін
байқамайды. Сонымен қатар, романда рыцарьлық мәдениет және Айвенго қатысқан
турнир өте тамаша бейнеленген. Романды оқи отырып, ... бір сол ... ... дәл сол қақтығыстардың ішінде өзің де қатысып ... ... ... жанына жақын етіп, өте қызықты қылып жазудың өзі
автордың нағыз дарынын дәлелдейді.
Француздың тарихи романы ... ... ... Онда ... ... мен ... саясаты шынайы жазылған. 1816 жылы ... жаңа және ... ... роман және ол роман француз жазушысы
арқылы емес Америка жазушысы В. Скотт арқылы жазылған. Бұрын ... ... көп ... ... ... тарихы туралы роман мүлде болмаған
екен.
«Квентин Дорвард» романы Скоттың француз еленің тарихы ... ... ... ... ... ... ... дәуірін елестету мүмкін
емес»-деді Б.Г. Рейзов өзінің «Французский роман ХІХ века» атты ... ... ... ... тек осы ... Дорвард» романын қарастырған.
«Квентин Дорвард» тарихи романның негізін салушы Скоттың қаламынан ... ... ... ... ... ... сипатты тұңғыш енгізген, демек
өткеннің өз ерекшелігін, оның ... ... ... аңдаған,
тарихтан ұлы адамдардың іс-әрекеттерін ғана ... ... ... ... ... де көре білген жазушы.
Вальтер Скоттың романы Квентин Дорвардың есімімен аталған, ... ... ... ... ... ... мен француз королі, Квентин
Дорвард пен ХІ ... ... ... саяси хикаямен сабақтаса өріліп
отырады. Алғашқы желі роман авторының қиялынан ... ал ... желі ... ... ... ... мен ... шат-шадымен үйлену тойымен тәмамдалды.
«Квентиннің қарапайым махаббат хикаясы шығармаға тек желі тарту ... ... ... ... король ХІ Людовик іспеттес «айрықша танымал
тұлғаны» кестелеуді алдына басты мақсат етіп ... ... өзі ... ХІ Людовик мейірімсіз, қиянатшыл, кекшіл, ойын жүзеге асыруға
келгенде ешқандай да ... ... ... адам ... - бірінші тарау осылай аталады. Бұл ХІ Людовик пен ... ... ... ... күш пен ... ... кереғарлық. Кереғарлықты жазушы ойлап тапқан жоқ, ол ... ... ... ... ... ... көрікті, батыл, адал, ер жүрек, ақылды ... ... ... пен ... ... ... ... жағынан
мүлдем ұқсамайтын, қарама-қайшы кейіпкерлер. Квентиннің тұла бойына албырт
ерлік, кіршіксіз көңіл тән, ... ... ... ада ... деп ... ... мән-мағына жағынан алғанда ... ... ... ... Карл ... нақ осы ... ... әмісе арамзалық
тор құрудан жалыққан емес, бірақ әр жолы сәтсіздікке ұшырап отырады, ... ... пен ... ... басшылыққа алады да, өз мақсат-мұратына
жетеді.
Францияның белгілі жазушылары Проспер де Борант пен ... ... ... ... ... екендіктерін мойындады [12,10].
Демек, Вальтер Скоттың франция тарихы туралы жазған бір ғана ... ... ... ... таң қалмай, таңдай қақпай оқи алмаған.
Неткен ұлы дарын иесі десеңізші? Өз ... ... ... қана қоймай,
өзге елдердің тарихын зерттеп, білу және тек ... қана ... ... ... ... ... жазу тек Ұлы қаламгердің, ерекше дарын
иесінің қолынан келетін дүние. Сол ұлы қаламгер-Вальтер Скотт.
И. Ламартин оны ... ... деп ... ... ол тек бірғана
ғасыр адамы емес күллі ғасыр адамы. Ондай ірі ... ... иесі ... ... ... ... болмаған және енді дәл осы Скотт ... ... ... ... ... өкініштісі осындай ірі қаламгердің атақты ... ... көп ... Осы ... ... қазақ тіліне Скоттың
«Айвенгосы» мен «Квентин ... ғана ... ... түкпір-
түкпірінде аудармашылар Скоттың шығармаларын жаппай өз ана ... ... ... ... ... орыс тіліне де Вальтердің барлық
шығармалары аударылған. Скотт шығармаларын орыс тіліне ... ... ... М. Беккер, Н. Емельяникова, Б.Я. Шадрина, Лихачев және т.б.
Бұл аудармашылар ... ... ... ... ... орыс тіліне
аударған.
Ана тілімізге Скоттың екі ... ... ... ... ... ... ... аударған Әбітай Атығаев және «Квентин Дорвард»
романын сатылай аударған Мұқан Мамажанов.
2. Көркем аударма және ... ... ... қызметі.
Аударма жұмысы қазір біздің өмірімізден үлкен орын алды.
Аударма - біздің зор тынысымыз. Қазақ ... ұлы ... ... мен Абай ... ... ... және ағартушылық
қызметтерімен, өткен ғасырдың жетпісінші жылдарында орыс ... ... Ұлы ... ... ... ... данасы Пушкин өзінің сүйікті Татьянасын қолынан жетектеп кеп, кең
қазақ сахарасына алғаш рет ... ... (М.Ә.) Ал ... ... ... ... дана ... орыстың
алып жазушысы Лев Николаевич Толстой келді /40,9/. Аударма ... ... ... ... ... болмаса жазылған мәтінді тыңдаушыға,
оқушыға екінші тілде, яғни оның ана тілінде түсінікті етіп ... ... ... ... бір ... ... де мектебі.
Аудару үстінде жазушы автордың творчестволық сырына қанады, оның көргенін
көріп, ... ... Сол ... ... ... ... қатар,
авторша машықтанып үйренеді» /53,22/. Шын мәнінде, аудармашы шеберлігі
үнемі ... ... ... мол тәжірибе жинақтау мен
машықтанудың арқасында қалыптасады.
Аударма-- ... ... ... жалпы мәдениеттің
ажырамас бір бөлігі. Аударма адамзаттың көне замандағы тарихында тіл ... ... ... құралы, олармен қарым-қатынас жасаудың дәнекері
болған. Ө. Күмісбаев көркем аударма ... ... ... аударманың
бүгінгі әдеби процесте алатын орны үлкен. Аударма әдебиетінің арналы, мол
салаларының бірі. Аударманың сөз ... мәні де ... зор. ... ... бір ... ... әдеби шығармаларынан басқа халықтың
өкілдері сусындай алады» десе. Орыстың ... ... П.П. ... әдебиет-идеология майданындағы зор құралдардың бірі, соның ішінде
елеулісі ... ... ... Ал ... ... әрі көркем-төл
әдебиеттің егіз туған сыңары, бұлар жедел өседі» деп орынды айтса ... ... ... ... сөз құраудың, ойды бейнелеудің жаңа
тәсілдері туды, жазу шеберлігі артты. Ол ... ... ... дамытудың
күшті құралы: бүкіл адамзат мәдениеттің қазыналық қақпасын ашатын кілт,
ғылым мен ... ... ... және ... ... ... актерге теңейді. Ағылшын жазушысы, әрі аудармашысы
Ботлер Сэмюел: «Егерде түпнұсқаны оқыған кезде ... ... ... ... да ... ... тиіс, олай болмаған жағдайда аударма емес,
ұқыпты орындалған үйрену жұмысы тәрізді болып қалады. Меніңше, ... ... ... аудармашының байқамағаны жөн»-деген тәжірибелік тұжырым
білдіреді /53,18/.
Демек, аудармашылық нағыз творчестволық өнер. Аудармашы екі ... ... ... әрі ... ... ... ... сапасы оның талантына,
біліміне, жалпы мәдени дәрежесіне және тәжірибесіне байланысты. Сол себепті
де ... ... оның ... сүйсініп, жаманына күйініп отырады.
Нағыз шығармашылық көркем аударма ... ... ... ... ... ... ... оның көркемдік-идеялық қасиеттерін
толық жеткізу, әрі ... ... да ... етіп ... Осы ... ... аударма көркем болады /39,6/.
Әлем классикасының сол ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне аудару арқылы біздің ұлттық мәдениетіміз
де рухани жағынан байып, аударма кітаптар қазақ ... ... ... мол ... ... алтын қоры болып отыр /39, 197/.
Қазақ оқырмандарының кітапханасы төл жазушының ... ... ... де көп молықты. Қазір қазақ оқырманы Пушкин мен
Гогольдің, ... пен ... ... пен ... ... ... ... өз ана тілінде оқиды. Сондай-ақ қазақ тіліне
дүниежүзілік мәдениеттің озық ... мен ... ... пен Жюль Верн романдары, Назым Хикмет пен ... ... ... тарихи романдары және т.б. аударылды. Қазақтың ... ... ... арқылы тек молығып, өсіп қана қоймай, сонымен бірге ... ... ... ... ... отыр.
Аударма әдебиеті Қазақстандағы ұлттық мәдиенеттің бір мол саласы.
Республикада ... ... тобы өсіп ... ... ... ... ішінде Шекспирдің «Отеллосы»,
Пушкиннің «Полтавасы», Гогольдің «Ревизоры», сияқты қызықты еңбектер ... ... ... таңда мақсат-мүддесі, тіршілік-әрекеті бар
адамзат қоғамындағы аса маңызды шартты құбылыс.
Адамзат ... ... ұлт, ... қоғам алмасу, алысу, араласу
нәтижесінде өмір ... алға ... ... ... Яғни өзінде жоқты
өзгеден алады, білмейтінін үйренеді, білгенін ... ... ... ... тірегі — аударма. Осыған орай А. С. Пушкин: “Аудармашылар
мәдениетті бір елден екінші елге тасымалдап ... ... ... ... ... екінші тілге аударылып жазылған немесе баспадан басылып
шыққан барлық әдеби және жазба еңбек ... ... деп ... көркем әдебиеттің егіз туған сыңары, бұлар екі ел сөз өнерінің
рухани қазынасына айналады. Оның бастауы ... ... ... ... ... ... ... туралы аса маңызды мәселе
төңірегінде Цицерон”аудару кезінде сөзді санамау керек ” ... ... өнер ... ... ... ... сол ... төл әдебиеттің өркендеуі үшін қаншалықты маңызды екені ... ... ... Бұл ... ... ұлы ... ... мынадай сөздерін айту орынды деп ... ... ... ... аудармасы әдебиетсіз болуы мүмкін емес.”
Аударма мәдениеттілігінің жоғары деңгейін ... ... ... және оның ... дәстүрлі сипатын жасауға мүмкіндік
тудырады.
Аударма біздің ана тіліміздің сөздік қорын ... ... ... ... жеке ... ... ... арқылы ана
тілдің бүкіл қазынасын кеңінен сапырып, ішіндегі асыл сөз байлықтарын шебер
пайдалануға тырысады.Ескіріп бара ... көне ... ... ... ... ... ... қорына жаңа сөз тіркестері, ... ... ... ... ... ... жаңа сөздерді тілімізге еңгізіп
қана қоймай, күн сайын аударылып жатқан сансыз көп ... ... ... кеңейтіп, қолдану нәтижесін тұрақтандыруға халықтың ой мен
тіл байлығын ... сол ... ... ... қалыптастыруға себепші
болады.
Аударма- көркем шығармашылықтың өзгеше бір сапасы болып табылады.
Шығармашылықтың бұл түрінде өзіңдікі өзгемен ... ... ... ... ... бен ... үлкен бір саласы.
Оның көп жылдық тарихы,өсу жолы, қалыптасқан дәстүрі бар.
Ол халықтың рухани жағынан ... ... ... ... ... қазыналы қақпасын ашатын кілт, ғылым мен білімнің қайнар
бұлағы, тіл ұстартудың дүкені.
Көркем ... ... ... ғылымының бір саласы. Оның
тәжірибені қорыту, пікір жарыстыру ... ... ... ... шеберлік жүйесі бар.
Көркем аудармаға қойылатын ең басты шарт- шығарманың көркемдік-идеялық
күші мен ... ... ... жалпы адамзат атаулының танымдық-рухани алмасуы нәтижесінде
мәдениет пен өркениеттің дамуына, адам ... ... ... ... ... ... апаратын жол.
Қазіргі әдебиеттану ғылымында көркем аударма мәселесі аса өзекті
мәселенің бірі ... дау ... ... ... - бір ... пен екінші халықты, бір ұлт пен екінші ұлтты
рухани жағынан байланыстырса, сол өнердің иелері,яғни, ... ... ... ... ... ... ... даусыз.
Ұлы дүниелерді басқа халық танып білмей, ол ұлы бола алмайды. Олардың
ұлылығына ең бірінші себепкер- сол ... ... ... немесе
ақындар. Әр ұлттың өз ұлысы бар, мысалы біз, ... ... ... ретінде М. Әуезовты білеміз. Ал ағылшындардың ұлы ... бірі ... ... ... ... бәрі ... қос
халықтың арасындағы көпір қызметін атқаруларының арқасы.
Қазір біздегі көркем аударманың белгілі бірежеде ... ... ... үлгілері бар. Аударма мәдениеті барған сайын өсіп, шеберлігі
артып келеді. Біз оны ... ... да ... ... ... ... мәселесінің өткендегісін таразылап, болашағын бағдарлап отыруымыз
қажет.
Біздің ... ... ... өз ... ... ... мәртебелі азаматтың уәзипа екенін терең түсініп ... ... ... көркемдік және эстетикалық сапасын бұлжытпай жеткізу
арқыл туған халқын ұлы орыс әдебиеті мен дүниежүзілік озық ... ... ... ... ардақты борышымыз деп білу керек.
В. Скоттың ... ... ... бір ... оның ... ... көп пайдалануы. Әдетте тарихи шығармаларда диалог
көп қолданбайды және бұл Скоттың бір ... ... ... ... ... және одан көп ... арасындағы сөйлесу және
әңгіме.
«Көркемдік интерпретацияда өтетін өмір шындығының сенімділігіне айқын
кепілдердің бірі-кейіпкер сөздері. Қаһарманның тек өзіне тән, дара ... ... ... ... Бұл ... ... эстетикалық мәнін
анықтайды.»-деп Б.Майтанов диалогтардың кейіпкер мінезін, болмыс ... ... ... ... көркемдік қызметін даралайды. Диалогтар
кейіпкердің іс-қимылын, мақсат-мұратын, көңіл-күйін, жандүниесін, ... ... ... мен ... ... ... ... романда үлкен қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ... арасындағы
тартысты, шиеленісті дамытуда, ... ... ... ... ... Г. Реизов топшылауынша: «Скоттың диалогы
оның тарихилығымен ... ... ... ... пен ... ... өзінің дүниені қалай қабылдауымен романнан шығып кетуі
керек. Ол адамдарға өздері туралы өзін ... ... ... ... ... ... ... етуі, ойлануы сияқты ұқсас жайларды
кейіпкерлерге де дарытуы қажет. Оқырманды тарихпен ... ... ... өтіп жатқан дүниенің шынайылығына күмәнданбау үшін бәрін тікелей
өзінің көзімен көруге ... ... ... романдағы қандай маңызды
көркемдік элемент саналатыны осыдан-ақ байқалады /1,207, 208/.
«Квентин Дорвардтағы» диалогтардың ... ... ... ... ... романның идеялық, танымдық тарихилық,
эстетикалық, көркемдік дәрежесін бағалауға ықпал етеді.
«Айвенго»-әлем әдебиетіндегі классикалық ... ... ... ... ... Жетпісінші жылдардағы қазақ тіліне аударылған
шет ел шығармаларының ішінде Әбітай Атығаев аударған В. Скоттың «Айвенгосы»
да бар. ... ... ... ... кей ... ... ... қойған. «Айвенго» романының аудармасындағы өте жиі кездесетін жүзден
астам сөздің бұрмаланып, қате жазылуы ... ... бұл ... ұғымдар көп қолданылады. Соны әдеби норманың үлгісінде жеткізуге толық
мүмкіндік бар сияқты. Бір сөз бір ... он рет ... ... ... шеркеу-шіркеу, алдақамсан-әлдеқашан, ұғлы-ұлы,
пышыны-пішіні, ғымырат-ғимарат, мияу басына-милау басына және т.б. ... ... ба, әлде ... ба ... ... ... болса
да В.Скоттың «Айвенго» сияқты әйгілі шығармасының қазақ тіліндегі нұсқасына
үлкен нұқсан келтіргені өкінішті-
2 тарау. В. Скотт шығармаларының ... ... пен ... В. ... «Квентин Дорвард» романындағы диалогтардың тәржімалануы.
1987 жылы көрнекті аудармашы М.Мамажанов В.Скоттың ... ... ... аударып шықты. М.Мамажанов 1929 ж. 10 ақпанда Алматы облысы,
Талғар ауданында ... ... ... ... ... ... ... еңбек жолын «Қазақ пионері» газетінің
әдеби қызметкері, аудармашы, ... ... ... Осы ... ... ... бөлім меңгерушісі, 1955-1958 жж. Қазақстан Орталық
Комитеті Нәсихат және үгіт ... ... ... ... ... ... ... баспасының бас ... ... КСР ... полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі
мемлекеттік комитетінің алқа мүшесі, бас редакторы, ... ... ... ... ... ... және үгіт бөлім
меңгерушісінің бірінші орынбасары. ... ... ... ... қызметін атқарды. «Советтік Қазақстан кітаптары», ... ... ... арасында» (1958 ж.), «Кітаптас түскен ... ж.) т.б. ... ... ... Ол еңбек қызыл ту, халықтар Достығы
ордендерімен, «Еңбектегі ерлігі үшін», «тың ... ... ... КСР ... Кеңестің құрмет Грамотасымен марапатталған, Қазақ КСР-
інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Көркем аударма саласында да ... ... ... мен әңгімелері» А.ҚМКӘБ, 1956
ж.; Бонч-Бруевич «Ленин туралы әңгімелері» А., Қаз-н, 1958 ж.; ... күн ... ... А., ... 1967 ж.; ... ... «Тоғысқан
арналар» А. «Жалын», 1984ж, Нгуен Динь Тхи «Сөгілген көбе» Алматы «Жалын»,
1973; Нгуен Дин Тхи ... ... ... ... ... ... ... аудармасы кібірткісіз, ұғымға
жатық, сонымен қатар аса көркем дәрежеде жүзеге асырылған. ... ... ... ... ... аударма емес, бейне бір қазақ
жазушысы жазған түпнұсқа сияқты. Ана ... ... ... ... ... ... меңгерген аудармашы биік өреден көрініп, романның
астарлы ойын мағыналы ... ... ... ... ... ден ... ... төмен түсірмеген деп ойлаймыз. Екі ... ... ... қанша жақсы игергенімен,т жан дүниесі, түсінік
болмысы қабыспаса, одан автор да, ... да ... ... ... ... әрбір диалогта үлкен мән, терең астар ... ... ... ... ойын нақты тауып, содан кейін ғана
әр сөздің ... ... табу оңай ... ... ... ішкі психологиялық қақтығыстарды
бейнелейтін оқиғалардың дені диалог арқылы өрбіп, шешімін тауып ... ... бір ... ... сол ... ... диалогтарды
көп пайдалану.
Бүкіл бір әдеби бағытқа негіз салып, оны қалыптастыруға ... ... екі ... ... ... ... ана ... аударылуы
және барлық шырайымен оқырман жүрегіне жетуі-қуанарлық жай. Бұл шығарманы
ана тілімізге тәржімалау барысындағы ... ... ... ... ... бұрынғы француздардың өмірін қамтуы, яғни, тарихи
оқиғалардың молдығы.
Т.Жұртбаев: «Аудармада астарлы ойды тәржімалау өте қиын. ... ... ... ... ... бір ... өзгерту арқылы бүтін сөйлемнің
мағынасын жойып алуға болды» /39,177/ деген. Демек, ... ... ... ... ... ... ... қуат-күші де сол мол мағыналы
емеурінінде жатыр. Бір сөзді өзгерту ... ... ... ... ... болады. Мұқан Мамажанов осындай биік талапты абыроймен орындаған.
Десек те, ... орыс ... ... ... кететін тұстары,
сөйлемнің аяқталусыз қалатын жайлары бар.
Дәйектерге жүгінейік.
Түп нұсқада:
In answer, the landlord only bowed; and while he ... to ... orange upon the table, the various articles of a ... ... to extrа their meribs by a single word ... ... ... новым безмолвным поклоном и стал торопливо вносить и
расставлять на столе разнообразные ... ... ... /34,45/.
Қазақша нұсқасы:
Мейрамхана иесі тағы да үн түнсіз иіліп ілтипат білдірді де жалма-
жан аяқ-табақтарын тасып, дастарханға небір ғажап ... қоя ... ... ... ... аударған орыс аудармашысы Шишмарева
тәржімалау кезінде еркіндікке жүгініп ... сөз ... ... ... «… omitted to extral their merits by a single word» ... сөз
тіркесі және де «only» сөзін «новый» деп аударған. Бұндағы «only» ... ... ... ... жалғыз» деген ұғымды білдіреді.
Дегенмен, осы ... ... ... ... сөз ... ... ... үн-түнсіз иілу» деп өте сәтті аударған. Бұл сөз тіркесіндегі «новый»
сөзі «тағы да» сөзімен тәржімаланып өзіндік ... ... Егер ... деп аударсақ сөйлем мазмұнына сәйкес келмеуші еді. Сондықтан ... ... ... мен ... ... атап ... ... бұл сөйлемдегі «аяқ-табақтар» деген сөзді не үшін қосқанын
түсінбедік. Түп нұсқада және де орысша ... ... сөз ... жоқ,
сондай-ақ осы «аяқ табақтар» деген сөздің өзі оқырманның ... ... ... ... осы «аяқ ... сөзі аудармашының елінде жиі
қолданылатын болуы керек. Сөйлемдегі осы сөзді алып ... ... жай ... ... ... «тәрелкелер» немесе «ыдыс-аяқ» деп қойса да болар
еді.
Әрине, бар ыңтанмен мұқият қараған күннің ... ... ... мәнерін, ой оқиға екпінін толық меңгеру мүмкін емес. Оның ... ... ... ... мен ой баяндаудағы ұшқырлық алма-кезек
ауысып отырады.
Роман диалогтарында «Куманек» сөзі өте жиі ... ... ... ... деп ... ... осы сөздің «кум» деген түбірінің өзі
«әке,өкіл әке» деп ... ... ... ... ... ... аударуға тырысқан шығар. Бір қызығы аудармашы
«куманек» сөзін әр ... ... ... Мысалы:
-Мой куманек оьо всем подумал ничего не забыл /34,45/-деген ... ... ... ... ғып ... ғой-деген.
Бұл сөйлемде «серігім» деп аударған. Ал осы ... сөзі ... ... ... Түп ... «By gossip» ... ал ... сөзі
«өсекші» деген мағынаны ... ... ... ... өзі ... ... екі ... да дұрыс шықпаған. Романда осы сөз ХІ
Людовиктің, яғни Францияның королінің жиі қолданатын сөзі.
Романда ... ... ... ... «Людовик пәтуасыз да
қатыгез ұл болды. Ол алдымен туған әкесіне астыртын қастандық ... ... ... ... шықты. Қара басының қамы, яғни саяси
мақсат талап еткен ... ... ... Людовик табиғатында бос
қиялға беріле қоятындай аңғал еместі: оның бойында ... мен ... ... ... ерліктің нышаны да жоқ-ты. Жымысқы да, айлакер ол ... ... ... осы ... ... ғана емес, сонымен бірге нәпсі
құмарлығын да ... етіп жүре ... Ол ... ... де қатыгез
еді. Сондықтан да сансыз адамның өз ... өлім ... ... оның
жаны жадырап шын рақат табатын. Қанына қарайған кезінде ол, ... ... әсте ... Бұл суреттеуден біз Людовиктің өте
қатыгез адам екенін білеміз.
Демек, ... ... адам ... бола ... ... қол ... «куманек» деп яғни, «өкіл әке» деп немесе «бауырым» деп
сөйлемесі хақ.
Бұл тұрғыда: ... жауы ... ... Ол ... ... ... кітабың. Сол кітаптың өзің сүйген авторы. Аудармашы
онда сол кітаппен, сол автормен ... ... Мүлт ... ... ... қала бересің. Ал мұндай түсінік болмаған жерде аудармашы тегіс жолмен
келе жатып та тоңқалаң асып қала береді» /39,177/-деген. ... екі ... да ... ... еді. Осы ... ... «тыңшы» деп
аударса сәтті болар еді, әрі қазақи ұғымға жақын, әрі түпнұсқа ұғымына ... ... Әр ... ... ... ... ... түпнұсқа
тілінде аздап болсын білуі керек және түпнұсқа мен аударма нұсқасын қатар
қойып салыстыра отырып аударғаны дұрыс.
Егер аудармашы бір ғана ... ... ... өз ... ... онда кейінгі оқиғалардағы желі үзіліп, салмағын жеңілдетіп
алады. Бүкіл шығарманың шырайын бұзатын да ... ... ... ... бұл ... ойын, стилін бұзады. Мына бір мысалға назар аударайық.
Түпнұсқада:
-«But besides that, I have been in a convent, where the good ... me to read and write, and even to cipher» ... Но мне ... жить в ... и добрые монахи научили меня читать6
писать и даже считать. /34,33/.
Қазақшада:
- Бірақ мен әдияратты көп паналағам, ... ... ... мені хат
танып, оқып-жаза білуге, керек ... есеп ... да ... ... сөйлемдегі орысша нұсқасы өте сәтті шыққан. Түп нұсқамен өте
ұқсас, сөздері үйлесімді.
Ал қазақша ... ... ... «даже
–керек десеңіз», деп алған. Бұндағы «монастырь» ... ... ... ... ... ... сөзі сол қалпында ... ... ... ... ... еді, немесе осы сөздің соңғы ... ... ... жиі ... жүр. «Әдиярат» сөзінен көрі
«сопыхана» десе әлдеқайда түсініктірек болар еді, және ... ... ... деп ... өзінің сөзбе сөз аудармасы «мейірімді
деп» ала салса біздің түсінігімізге жақын болар еді. Сол ... ... ... ... дей салса да үйлесімді болады.
Осы сөйлем ішінде «читать, писать и даже считать» деген сөз ... ... ... ... ... десеңіз есеп-қисапқа да үйреткені бар»
деген, мұндағы «хат тану мен оқу» ... ... ... ... ... емес пе? Сондықтан бір сөйлемнің ... бұл екі ... ... алса ... еді. ... да ... мағынасы
айқын. «Аударғанда әрбір сөзге ... ... ... ойын ... ... Н.В.Гоголь /39,17/ тегін айтпаса керек. Аудармашы дәл
осы сөзді аударғанда осы Н.В. ... ... ... ... ... ... ... бөлімі «The Castle», яғни «Замок» деп аталады. Осы
«Замок» сөзін «Қамал-сарай» деп ... ... осы ... ... ... ... деп қалдырса да дұрыс еді. Ал «сарай» сөзінің тура ... Бұл ... ... ... салғызған қамалдарда
мекендегенін білдірген болар. Бұған дәлел ретінде ХІ ... ... ... ... ... ... ... кетейік: «Қамал ...
бүкіл өне бойы мен ... да ... ... бар үш ... ... ... Екінші қатардағы қабырға біріншіден, сәл
еңселілеу, ал үшінші ішкі ... ... де ... ... ... дұшпан басып алғанның өзінде де ішкі жақтан сыртқы қабырғаларды
қорғауға болатын. ... ... жас ... ... сыртқы қабырғаны
қоршап тереңдігі жиырма фут ор қазылып тасталғанын ... ..., оған ... Шер ... ... ... осы ... бір ... су
келіп құйылып, орды шүпілдете толтырып ... ... ... нақ ... ... ... екі ішкі қабырғаны да қоршап тұрады. Үш
қатарлы осынау орлардың ішкі және сыртқы жағалауларына қаз-қатар тізілген
темір ... ... Әр ... басы екі ... ... ... етіп
ұшталып қойылған, сөйтіп, орлар тірі жан өте ... ... одан ... деп әрекет жасау-өз басын өлімге тігумен пара-
пар еді».
Сөз баламаларының дәл түсіп отыруы ... ... ең ... ... ... ... сөз өзінің белгілі тіркесіндегі алатын
орнына ... ... да дәл ... ... керек.
Орысша нұсқада:
- Пойдем-ка с нами в деревню.
Қазақша нұсқада:
- Жүр деревняға апарайын.
Бұнда негізі үш адамның диалогы. Екі ... ... бір ... жас ... ... ... ... «жүр деревняға апарайын»
дегеннен көрі орысша нұсқасына ұқсастырып «бізбен бірге деревняға жүр» ... ... еді. ... ... ... ... қазақша баламасы жоқ
болуы өкінішті-ақ. Дегенмен де, ... ... ... ... «ауыл» деп
алса да артық болмас еді.
Тағы бір мысал:
«... as he descended the rugged bank to the ... edge» ... так как ... ... в ... ... суға аяғы ... иірімге тап болды». /37,30/.
Бұнда «быстрина» сөзінің негізгі аудармасы, яғни ... ... ... немесе «қатты ағыс». Ал иірім дегеніміз өзен бетінде бір
ғана жерде иіріліп жататын және ... зат ... ... ... ... ... алып кететін табиғи құбылыс. Содан кейінгі сөйлемдерде
аудармашы былай деп суреттеген: «Расында да жас ... ... ... ... пен ... ... ... асау ағысқа бой бермей,
суға өзі түскен жерден көп ауытқымастан бергі жағаға жүзіп ... ... ... ... ... «ағыс, асау толқын» деп аударған
және бұл дұрыс балама. Ал иірім біздің білуімізше асау ағыс емес ... суда ... бар ... ... ... күннің өзінде Скоттың стилін,
әңгімелеу мәнерін, ой-оқиға екпінін толық меңгеру мүмкін ... Оның ... ... ... ... мен ой ... ... алма-кезек
ауысып отырады.
Роман диалогтарында «Сударь» сөзі көп қолданылады. Бұны аудармашы
«тақсыр» деп алған. Ал негізі ... ... ... ... ... ... ... өте орынды қолданған. Квентин тақсыр деп король
Людовикті ... ... ... ... ... ... ол ХІ
Людовик күллі Францияның королі, сондықтан сөзбе-сөз «мырза» деп ... ... ... еді. Дегенмен, бұнда бір айта кететін жай ... ... ... алғашында білмей тұрып –ақ оны тақсыр деп атауы
қызық. Квентин ... ... ... ... ... ... танысады. Ол
кезде Людовик жанында бір қызметшісімен қарапайым және ауқатты сатушының
бүркеніш есімін жамылып, ел ... өзі ... ... ... ... еді. Ал
сол қарапайым сатушы адамға өркөкірек әрі батыл Квентин «тақсыр» деп айтуы
мүмкін ... ... бұл ... ... яғни ... ... ... Людовикті суреттеуінен бір үзінді алайық:
Орысша нұсқасы:
Несмотря на все свое лицемерие и луковство, Людовик иногда слишком
слепо и опрометчиво ... на ... и ... ... ... ... елден өткен екі жүзділігі мен жырындылығына қарамастан
Людовик ... ... ақ ... ... ... ... бармағын тістеп
те жүреді. /37,17/.
Бұл сөйлемдегі қазақша аудармасы түсінікті, ана тілімізге жатық.
Дегенмен, бір ғана ... сөзі ... ... ... бұзып тұр.
Орыс тіліне бұл сөз «лукавость» болып аударылған. Ал ... ... ... ... ... береді. Біздінше «жырындылық» сөзі
адамның мінез құлқын сипаттауға, жай ғана адам емес ... ... ... ... Енді бір ... осы «лукавость»
сөзін «мекерлену» деп алған.
Мысалы:
-Кто не умеет притворяться-тот не умеет и ... ... ... ... адам ... ... алмайды /37,55/-деген.
Осы сөйлемдегі «мекерлену» сөзі қазақи ұғымға жақын емес, яғни бұл
жергілікті диалект сөз ... Осы ... біз ... ... сөздерінің мағынас екенін, яғни синоним ... ... . on honest poor set of folks they are» ... Народ вы бедный, но честный» /34,33/
Қазақшада:
«... Сендер жұпыны ... ... ... ... ... ... нұсқасы сәтті шыққан, ал қазақша нұсқасына
келсек ... ... ... бірақ барынша адалсыңдар» десе де ... еді. ... ... ... ... ... нұсқадағы «народ»
сөзі аударылмай, еркіндікпен тасталып кеткен.
Аударманың басты кемшіліктерінің бірі, жоғарыда айтылғандай жақсы,
үлгілі ... ... ... ... зер салу ... ... ... бізде жақсы терең ғылыми жазылған аударма туралы зерттеу жоқ еді.
Әр сөздің өзіне ғана тән ұлттық ... ... ... ... сөз ... сөз ... және нәрлілігімен бірлікте
зерттелуі керек. «Сөздің екпіні, прозаның ... ... үшін ... ... тілдің құрылысын, ырғағы мен ... ... ... ... ... көргіштік қана емес, көркемдік есту
қабілеті де қажет. Өйткені белгілі бір сөздер мен сөз ... ... ... ... ... ... ... болады. Аудармашы солардың
ішінен түпнұсқаның рухын анығырақ жеткізетінін таңдап алуы тиіс. ... ... ... жағынан жақын бола тұрса да ... ... оның ... бір нұсқасы, басқа бір ... ... ... ... ... /2,13/. ... аударма нұсқасынан мынандай мысал келтірсек болады:
-I will not refuse your offer in ... for my olinner ... a light one, and supper I had ... обед у меня был ... ... а ужина и вовсе небыло...
Қазақшасында:
-Кеше ішкен түскі тамағымда жұмырыма жұқ болмап еді, ал ... ... ... ... ... аударма да, қазақша да өте сәтті шыққан әсіресе
«обед был очень легкий» сөз тіркесін «түскі тамағым да ... жұқ ... деп ... өте ... ... бір ойында әдебиетші, сыншы М.Қаратаев: «Көркем
аударма дегеніміз өзінше өнер, творчество, әдебиеттің тең құқықтағы ... ... іс ... жеткізіп, бұл іспен суреткерлік қабілеті бар адам
ғана айналысуы керек»-деген екен. Демек, жоғарыдағы бір ғана ... біз ... ... және талантын танимыз. Өз ғана
тілін өте жетік білумен қатар аудармашының ... ... ... ... осы бір ... асқан талғампаздықпен дөп басып, жазушы ойының
сырлы иірімдеріне өз ойы ирімдерін ... ... ... ... «обед был легкий» деген сөз тіркесін «түскі ас ... ... ... жол ... ... салса болар еді, бірақ М.Мамажанов оны
өзіміздің тілге жақын етіп «жұмырыма жұқ болмды» деп ... мына бір ... айта ... ... бір жай бар. «the ... орысша нұсқасында «... дубы с такими желудями» деп тәржімалаған.
Қазақша нұсқасында «... ... бар ... деп тұр. Бұл сөз ... сөзі «емен түйіршігі» немесе «емен өрігі» деген мағына береді. Ал
«жаңғақ» деген өзіміз білетіндей «орех» және де жаңғақ еменде ... ... Егер ... ... ... сөз болып отса «ана шырша жаңғақтары» десе
болар ... ... ... ... аудармашы М.Әуезовтің: «Тек дәл
аудару үлкен ... тіл, ... ... ... бере алатын
болады» деген қағидасын ұстанғанын ... ... бір ... ... said his guide, «how cautious your countrymen
of Scotland ... ... ... черт побери, какой вы шотландцы, расчетливый народ.
Қазақша нұсқасында:
- ... ... ... шеттеріңнен сараң халықсыңдар
ғой, сайтан алғыр-деп аударылған.
Сөйлемдегі «Pasques-dieu!» сөзі француз тілінен ... ... ... яғни ... ... деп алынған. Бұдан біз ... ... ... ... қана ... сол француз елінің тілін үйренуге ... ... ... байқаймыз. Сондай-ақ, бұдан біз аудармашылардың да
француз ... ... ... ... Осы ... ... нұсқасына
көңіл аударсақ орысша нұсқасындағы «однако» сөзі «пай-пай-пай» деген ... ... ... бұл романдағы ХІ Людовик пен ... ... ... және де ... ХІ ... ... ал король Людовик
өзінің қол астындағылармен ешқашан да мақтап, тамсанып сөйлемеген. Қатаң да
қатыгез корольдің ... қол ... ... «пай-пай-пай!» деп
сөйлеуі орынсыз-ақ. Сонымен қатар, орысша және түп ... да ... және ... ... айтылғаны көрініп-ақ тұр. Сондықтан
аудармашының еркін аудармаға ерік ... ... ... ... қоюы ... ... басқа тұрғыдан танытады.
«Аудармашы шығарманың далпы мазмұнын ғана жеткізіп ... ... ... де ... ... ... мәнісі-көркем
шығармаларды аудару барысында жеткілікті ... бар, ... ... ... әдебиетшілер ғана жұмыс істей алады.»-
деген Ә. Ипмағамбетовтің пікіріне ... ... ... ... ... I should have liked the service of the French King gull well; ... me as fine, and feed me as high as you will, I lone the open ... thon being shut mp in a cage or a ... nest ... ... ... я был бы не прочь ... на ... ... ... но только как он там меня роскошно ни ... и ... хоть ... ... я не променяю своей свободы, а его
железные клетки, на «ласточкины гнезда». /34,42/
Қазақшасында:
- Шынымды ... ... ... қол ... ... ... ... болмас едім; бірақ ол мейлі менің аузымнан ақ май ... ... мен ... ... ... ... ... өзімнің бас
бостандығымды корольдің темір торларына, өзінің «қарлығаштар ұясы» деп
атаған анау қарғыс атқыр тас сауыттарға айырбастай алмаспын. /37,32/
Бұл ... ... түп ... ... үйлесімді, сәтті шыққан
аудармалар. Қарапайым ғана сөздерді М. Мамажанов ана ... ... ... ... түрлендіріп жіберген. Дәйектерге
жүгінсек, мысалы: «роскошно не корми-менің аузымнан ақ май ... «не ... мен ... орап ... ... ... ... малындырып қойсын»-деген көркем сөздермен сәтті тәржімалаған.
Сөйлемді аударуда М. ... ... ... ... Осы үздінің
қазақша аудармасын орысша нұсқамен ... ... ... мазмұны
жағынан бұрмалау жоқ. В. ... ... ... суреткерлік
мәнері мен машықтары аудармада сақталған.
Автор стиліне, кейіпкерлердің тіл өзгешелігіне аудармашы, ... ... ... ... жөн. Диалогты аударудағы бір қиындық-
диалогте сол сөзді сөйлеп тұрған кісінің мінезі ... оның ... ... ... ... ... бір кейіпкер сол сөзді
қандай халде айтты, оның көңіл-күйі не күйде еді,- міне осы жәйттарды ... ... жөн. ... «and now tell me, young man, he ... and do did you ever see ... a ... you think there are men told enough to storm ... аудармасында:
- «Ну-с, а теперь, молодой человек – продолжая незнакомец, скажи-ка мне:
случалось ли тебе когда-нибудьвидеть такую ... ... и ... ты, что ее ... взять приступом?» /35,4,40/
Қазақша нұсқасы:
Ал енді, жігітім,-деп әңгәмесән сабақтай түсті ал, - Сен өзің ... ... нақ ... ... ... ... көргенің бар – ма
және тіке ... осы ... ... ... деп ... ... ... яғни «продолжая» сөзі «сабақтау» деп
аударылған. Негізі ... ... ... ... ... ойды жалғастыру
емес, аяқтау, бір шешімге немесе бір түйінге келу ... ... ... ... сөз «сабақтау» сөзімен дәл осы ... ... ... ... ... дұрыс болады.
Н.Г. Чернышевский: «Ясное в подлиннике должно быть ясно и ... ... к чему же и ... ... ... ... I should sin y I were to boost where there is no donger, ... Durward: «but my father has done as hold an act, and I trust I am ... ... ... Не хочу ... без ... ... – Но мой отец
славился храбростью, а я его сын. /35,40/
Қазақша нұсқада:
-Қисыны жоқ ... ... – ақ ... - деп үн ... ...
Бірақ әкем атақты батыр болған адам, ал мен оның перзентімін, әрі заңды
мұрагерімін. ... ... ... екі ... да түп нұсқадағы «I am ... ... сөз ... ... тастап кеткен. Сөйлемді «Я не какой-
нибудь бастард» және қазақшаға «мен қайдағы бір ... ... ... болатын еді. Бұндағы бостард-сол замандағы шотландықтардың
түсінігі бойынша шені төмен, қарапайым адам ... ... Ал ... «Не
хочу хвастать без надобности» деген сөйлемді «Қисыны жоқ жерде мақтанбай –
ақ ... ... ... сөйлемді «қисынсыз мақтанғым келмейді» деп
тәржімалау керек.
Кей жерлерде аудармашы ... ... ... деп, ... ... мүлдем өзгертіп алған. Мына мысалдарға көңіл аударайық:
«breakfast-завтрак-қонақасы», «a rogut-рагу-қуырдақ», «pate ... ... ... Түп ... ... ... аударма дәл шыққан. Ал қазақша ... ... ... ... «мұраппа» сөзі тілімізге, ұғымымызға мүлдем
бейтаныс. «Варенье» сөзін соңғы кезде «балқайнатпа» ... ... ... жүр, ... ... деген мүлдем таныс емес ... ... десе әрі ... әрі ... ... Сондай-ақ «pate-пирог»
сөзін «самса» деп ... ... ... ... ... деп
аударылады. Ал «самса» сөзі «пирожок» деп ... ... ... пен
«пирожоктың» арасындағы айырмашылық анық байқалып тұр. Сондықтан ... ... ... деп аударса өте орынды болады. Ана тіліміздің ұғымына
таныс емес «рагу» сөзін қазақ халқының ... ... ... деп қоюы
орынсыз. Осы «рагу» сөзінің баламасы жоқ болғандықтан және де сол ... ... ... сол күйінде аудармай қалдырып, астына
түсініктемесін жазып қоюы ... ... ... ... ... ... бірі ... шығарманы оқырман бірінші оқығанда Франция
халықтарында да қуырдақ тағамы бар екен деп ойлауы ... Ал ... ... ... ... келсек аудармашы бұл сөзді жергілікті
диалектіге сай аударған. ... ... сөзі бір ... «таң ... деген ұғым берсе, енді бір аймақтарда дүниеден өткен адамның артынан
берілетін ас ... ... ... М.С. ... мына бір ... назар аударсақ артық
болмас: «На массу читателей ... одно ... ... талант; талант, творческий дар, необходим переводчику; ... ... тут ... сөйлемде:
«- I am doing penance», said Maitre Pierre, «and Boy not eat ... noon, save some ... and a cup of ... yonder lady», ... burning to the ... «bring them hither to me». ... Я исполняю эпитимию, - отвечал дядя Пьер, - и до самого полудня не
могу есть ничего, кроме фруктов и ... воды ... ... ... той ... - ... он обращаясь к хозяину гостиницы, - чтоб она ... ... ... Мен ... айып ... ... жүрмін – ауызым берік, - деді Пьер
ағай. – Түс ауғанша қант қосқан жеміс пен бір ... ... ... ... ... Дегенмен ана жоғарыдағы бәйбішеге айта салшы, - деп ... ол, ... ... ... - ... ... әкеп берсін./37,85/
Осы сөйлем жолдарына мұқият зер салсаң тек қазақша аудармасы емес,
орысша аудармасында да еркіндікке ерік беріп ... Түп ... ... ... ... сөз жоқ. Дәлірек тоқталсақ «Дегенмен, ана
жоғарыдағы бәйбішіге айта салшы» деген сөйлем бар. ... түп ... ... ... сөзді қосқан Мүмкін ол әйел астыңғы қабатта
тұратын шығар? Сондықтан «жоғарыдағы» деп дәлелсіз айта салуы дұрыс ... ... осы ... ... ... сөзін қазақшаға
«қант қосқан жеміс» деп тәржімалаған. Сонда аудармашы жемістердің бәрі қант
қосқандай тәтті болатынын ... тұр ма? ... бәрі ... екені онсыз да
белгілі. Осы мысалда «lady» сөзін «особа» деп, қазақша «бәйбіше» деген сөз
қазақ ұғымында ... ... ... ... Ал ... ... ... де, арамза королінің қызы мен әпкесі Франция королі Людовиктен
көмек және қанағат ... ... еді. Ал ол ... ... ... «бәйбіше» деп атауы түсініксіз. Сондықтан осы «особа» сөзін «ақ
саусақ» немесе «кербез ханша» деп алса ... ... ... осы «особа»
сөзін «ерекше» деп алуға болатын еді. Бірақ шығармадағы кейіпкердің ... ... ... ол ... ... ... тұр. Өйткені олар
өзінің хас дұшпаны Бургундия королінің қызы мен ... ... ... ... ... деп атау өте ... жасау – ұлттық тіл байлығының көрсеткіші ғана ... ... ... мәдениеттілігін, мәдени тілмен таныстыру үлгісікөрнекті
суреткер әрі таланттыаудармашы Ә. Кекілбаев: «Сөзсіз, көркем аударма бұл ... ... ... Сонымен бірге ол үлкен, ұлы моральдың жауапкершілік.
Өйткені, аударма – кез-келген жарқын шығарма үшін – ... ... ... жол» деп ... ... айтқан.
Сондай –ақ, жауапкершіліктің аудармашы үшін маңызы зор. ... ... ... ... ... мәтінге, мазмұндық құрылымына
ғана жауапты емес, өзге халық әдебиеті алдын да, өз ... ... да ... Мұны ... аудармашы, зерттеуші Г.Бельгер дәл атап
көрсетті: «Аудармашы қашанда жазушыны сыйлауға, оның шығармаларының ... ... ... ... ... ... тиіс. Екі халық
мәдениетінің арасындағы елші – аудармашының көтерер жүгі қашанда ауыр, ... ... ... одан да зор» ... орай ... ... романның басты кейіпкері Квентин
Дорвардтың суреттемесін және бейнесін түп нұсқадан қалай ... ... Бет ... ... ерек ... жоқ, бірақ өзіне тартып тұратын бір
жылылық бар. Езуінде ... ... ... ... күріштей аппақ
тістері жарқырай көрінеді, айналадағыны жіті шолатын көгілдір көздерінде
бір түрлі мейірімділік, аңғалдық әрі ... бар ... Не ... жас ... көрген жанның көзі тоятын бір сиқыр бар еді: ... ... ... ... ... ... ... тұрпатын кімді болсын еріксіз баурап алар еді. Оның мінез-құлқынан
өмір табалдырығын жүрексінбей еркін аттауға бел ... ... бұл ... ... пен ... бейхабар, жамандық атауымен күресу
үшін жіті ақыл мен жас жігерден ... ... да ... жоқ жан ... » ... бұл Квентиннің жастарды еліктіріп сүйсіндіретін, ал
өмір көрген, ысылған адамдардың ... ... осы ... Осы ... ... оқи отырып біз бұл аударма шығарма емес,
бейне бір түп нұсқа шығарманы дәлірек ... ... ана ... ма деп ... ... ... біз М.Мамжановтың дәлме-дәл, көркем
және түп ... ... ... ... ... ... ... «Ясное в подлиннике должно быть ясно и в переводе. Иначе к
чему же и ... ... ... ... айтпаған деп білеміз.
Романда әр бөлімнің бас жағында көптеген шет ел ... ... Сол ... ... ... ... ХVІ ... «Гронаданы жаулап алу» деген шығармадан үзінді:
- I am as free as Nabure first mode man.
Ere the base lows of ... ... wild in woods the noble savage ... ... я как были все вначале:
Людей законы не порабщали
И дикари лесные вольность знали.
Қазақшаға:
- Баяғыдай жаным, еркін, басым бос:
Адам деген бас ... ... ... ... ...
деп аударылған. Бұл өлең жолдарында біріншіден екі аударма да, яғни түп
нұсқамен дәлме-дәл келмейді. ... ... ... ... ... осы өлең ... бірінші жолында «Nabure» сөзі аударылмай
тасталып кеткен, ... осы сөз ... ... ... ... ... ... сөзі, яғни «құлдық» немесе «күндік» сөзі тасталып
кеткен, сонымен бірге өлеңнің соңғы ... ... ... ... ... бұл баспадан кеткен қате шығар. Егер түпнұсқаға ... ... ... бұнда жабайы адам заңды білмейтіндігі және ормандағы ... ... бас ... және де мен де сол ... ... жабайылыққа
қайта келдім деп түсіндіріледі. Сондай-ақ қазақша нұсқада «заңына» деудің
орнына «заңыңа» деп тұр.
Мына бір ... әрі ... ... назар аударайық:
He plainly sow the wish of Charles was to call info his camp, ... as, from fheir small number and high quality, might be ... as hostages than as ... but observant, of Crevecoeur’s
advice, he assented as reality to what ever the Duke ... as if it ... from the free impulse of his own ... ... с каким Карл настаивал на незначительном числе и
избранном составе его ... ... ... ... что ... вассал поставил себе целью заручиться со стороны Франции не
столько союзниками, сколько заложниками; но помня ... ... ... на все ... герцога с такой готовностью, как будто ... ... с его ... желанием.
Қазақшада:
Француз жасағының сан жағынан шағын ғана болуын, әрі оның ... өз ... ... ... ... ... ... райынан Людовик
осынау құдіретті вассалдың Франция тарапынан одақтастар емес, ... ... ... ... ... ... бірақ Кревкердің ақыл-
кеңесін есінде берік сақтаған ол, ... бір өз ... ... ... ... ... ... талаптарын ризалық білдіріп қабылдап
отырды
Осы күрделі сөйлемді аудармашы бөлмей, яғни бүтіндей, автордың
стилін еш ... ... ... ... ... Аударма түсінікті,
көркем тілмен, дәлме – дәл және шебер аударылған. Белгілі орыс теоретигі Ф.
Фаткулин : «Говоря о ... ... ... ... раз ... и ему ... с писателем принадлежит честь быть ... ... а ... с тем ... ... за его ... и богатства, за
национальный калорит» деген ... дәл осы ... ... айтқан
тәрізді. Тағы бір мысалға назар аударайық:
«Let him make proof of his own devices, said the Kino; he is a ... holy Church – we may not shed his blood; but Posques – dieu! ... for ten years to come, shall have an im ... fronbier to
make up for its small extent! – And See the troops are brought up in ... ... ... – ка испробует собственную выдумку, - сказал король. – Он
принадлежит к ... ... и мы не ... ... ... его ... клянусь богам, мы дадим ему лет на десять епархию с такими
неприступ-ными ... что это ... ... ему ... ... же, распорядись, чтобы войска выступали немедленно.
/127/
Осы сөйлем жолдарын аудармашы қазақ тіліне былай аударған:
- ... ... ... рақатын өзі де көрсін, - деді король. – Ол
киелі шіркеудің қарауына жататын кісі, ... оның ... ... ... жоқ. Бірақ құдай атымен ант етейін, біз өзін он ... ... аяқ ... ... бас сұға алмайтын махалаға ие ... оның кең ... ... ... ... ... ... өзі әбден жетіп жатыр. Байқа, әскерлердің жорыққа жедел түрде
аттануын қамтамасыз ететін болғын. /563/
Осы ... ... ... сөздердің тура мағынасын бермей еркін-
сіп кеткен ... ... ... ... ... ... «қамта-масыз
ететін болғын» деп тәржімалаған. Бұндағы «рапорядись» сөзін ... деп ... ... – ақ ... ал ... ... сөз ... райда
тұрған жоқ және бұл аудармашы елінің диалектісіне ... ... ал бұны ... ... енді бірі түсінбейді де.
Жалпы аудармашыда осындай сөздерге ұқсас диалетілік сөздерді көп
пайдаланып кеткен. Негізі оқырманға ... ... ... өте ... еді. Осы сөйлемде аудармашы қазақ тілінің қорына жаңа сөз, яғни ... ... ... ... түп нұсқада «bishopric» деген сөз бар, орысша
бұл сөз «епископ» деп ... Ал ... тілі ... аудармашы дәл
осы сөзді «махала» деп алған. ... ... ... сөзі ... кетіп «махала» деп жазылған деп ойладық. Дегенмен, дәл ... ... не ... бар, және де ... ... ... сөз жоқ. ... осы «епископ» сөзін қазақшаламай – ақ сол күйінде
қалдырсақ болады. Өйткені, шығармада берілген ... ... ... сондай – ақ осы ... сөзі ол ... ... мәдениетіне
бағытталған сөз және де ... ... ... дәл осы ... ... ... ... ... – ақ қойса да, қателік
болмас.
Орысша нұсқасындағы «святой церковь» сөзі қазақша «киелі шіркеу» деп
алынған. Дәл осы ... ... ... ... көрі «қа-сиетті» деген
ұйқасып тұрады.
Мына бір мысалға көңіл аударайық:
If he had known how deeply the King was cursing him in his soul6 ... revenge he thoughts of future was ... it is probable his ... on the occasion would not have been so much ... ... б он ... как проклинал его мысленно король в эту минуту и
какие планы мщения роились в его ... он ... не стал бы ... за свой ... ... мынадай:
- Ал осы бір сәтте король ішінен қалай қарғанумен ... ... ... ... ... ойластырып та үлгергенін білсе, өзінің эгоизмі
үшін өзін - өзі айыптамаған да болар еді. /564/
Бұл сөйлемдегі ... ... ... ... деп ... ал «эгоизм»
деген сөзді сол қалпында аудармай қоймай оның ... ... деп ... ... ... бір орында қатып қалған ... ... ... ... ... – көп ... динамикалық құбылыс. Қоғамның дамуына, ел
өркениетінің өзгерістеріне орай үздіксіз ... ... ... ... өзгерісіне сай адамдардың дүниетанымы, көзқарасының өзгеріп отыруы –
қоғам дамуының диалектикалық заңдылығы. Әр аударма өз уақытының, заманының
талабына сай ... ... мына ... ... орыс ... ... сол қалпында беруінің де осы заман талабына, уақыт
өзгерісіне негізделген шығар. Бірақ ... де тура ... ... ... де ... ... ... қойса сәтті болар еді.
Келесі диалогқа назар аударайық. Түпнұсқада:
- «My Lord Duke and ... said ... ... up all ... «I observe your Grace’s commands, and submit to ... ... ... said the Duke, ... her, «we will orange the
rest. Your Magesty,» he continued, ... King Louis, «hath had ... hunt in the morning, What say you to rousing a Wolf in ... осы ... ... нұсқасына былай тәржімаланған:
- Ваша светлость, - сказала Изабелла, призывая на ... все ... - вы мой ... ... и я ... вам повиноваться...
- Довольно, довольно! – перебил ее ... – Все ... мы ... ... ... Ваше величество, - продолжал он, обращаясь к
Людовику, - изволили ... ... ... участие в охоте на
кабана. А что вы скажете, если я ... вам ... ... ... /428/
Қазақша нұсқасында:
- Асыл герцогым, әрі сюзеренім, - деді Изабелла, барынша батыл сөйлеуге
тырысып, - менің ... ... ... ... әміріңізді мен екі
етпеуге міндеттімін.
- Жә, жә!- деп герцог оның ... ... ...... ... ... өзіміз реттей жатамыз. Ұлы мәртебелі тақсыр, - деді ол ... ... ... ... ... сіз ... аулап, аңға шығуға тілек
білдірдіңіз ғой. Ал, егер түстен кейін қасқыр қууға ... ... ... ... ... ... ... диалогтағы орысша нұсқаның өзі түп ... ... сөз ... ... ... еркіндікке ерік беріп кеткен.
Мысалы: түп нұсқадағы «I observe your Grace’s commands» деген сөз ... ... Оның ... «Я ... вам ... деген. Егер
осы «I observe your Grace’s commands, and submit to them» ... ... ... ... ... «Мен сіздің құдіретті әміріңізді екі
етпеуге және оған құлдық етуге ... десе ... Дәл осы ... ... ... мен екі ... міндеттімін» деп аударған. Бірақ
аудармашы сатылай аударма жасағандықтан орыс тіліндегі ... ... ... те ... ... ... орай, орыша аудармасы еркін
аударылып тұр. Сондай – ақ , «My Lord Duke and ... ... ... ... ... ... вы мой ... государь» деп
тәржімаласа, қазақшаға «Асыл герцогым, әрі сюзеренім, менің заңды патшам
өзіңсіз» деп ... ... ... «әрі ... деген сөз
тіркесіекі нұсқада да кездеспейді.
Сонымен қатар, біз аудармашының түп нұсқаны да ... ... ... ... де ... екенін байқадық. Дәлел ретінде «Duke»
сөзін ... ... ... сөз «герцог» деп аударылады. Ал орысша
нұсқасында дәл осы «Duke» ... ... деп ... ал ... түп нұсқамен ұқсас «герцог» деп алынған. Демек, ... ... ... болмаса, дәл осы орысша нұсқасында жоқ «герцог» сөзін
қайдан білгені? «Enough» сөзі орыс-шаға ... ... ... ... қазақшаға «Жетер!» деп аударылады. Қазақшаға осы ... ... ... «Жә, жә!» деп ... және бұл өте орынды «Жә!»
деген одағай сөздің өзі «Тоқтат, жетер!» ... ... ... ... ... өзіндік тапқырлығы деп білеміз. Егер аудармашы «Жетер!»
деп аударса, онда ұрмып, жекіп немесе жақтырмаған ... ... ... Ал осы ... ... кейіпкерлердің арасында ондай мінез –
құлық байқалмайды да. ... ... ... елеусіз тапқырлығының
өзі шығармадағы кейіпкерлердің мінез – құлқын, сөйлеу интонациясын толық
ашып, ... ... ... ... Н.А. ... ... үшін ... мағынасын
сақтап, тілді дұрыс қолдану, тіл тазалығын бере білу – бұл аз, аудару үшін
түп нұсқадағы ... бере білу ... ... ... айта ... ... ... she said, «only respected those lands and estabes
which your Grace’s ancestors gave to mine, and which I resign to the ... Burgundy if my ... thinks my ... in this matter ... unworthy to hold them». /533/
Орысшада:
- Долг ... , о ... я ... ... ... к ... и замкам, пожалованным предками вашей светлости моим предкам; и я
воз-вращаю их Бургундскому дому, если мой сюзерен ... что ... ... ему делает меня ... ... ими. ... ... ... әміріңізді екі етпеуге тиістілігім жөніндегі ... ... ... ... ата – ... ... ата – ... сыйға
тартқан өз иелігімді жер мен қамал – сарайларға қатысты; егер өз сюзеренім
сіз, тіліңізді алмауым - өз ... жер мен ... ... ... айырады деп санап жатсаңыз, онда соның бәрін Бургундия ... ... – ақ ... ... ... ... нұсқасын бір қарап оқып шыққанда және
де түпнұсқаны орысша нұсқасымен салыстыра қарағанда оның ... ... ауа ... бара ... ... бәрі де өз орнында, бәрі
де қаз – ... ... ... оны ... оқып ... соң ... талмай
құлази бересіз. Түпнұсқадан алған шалқар сезімнің ... ... ... қақ ... ... ... әр сөзді, әр фразаны, мүмкін
шұқия отырып – ақ бар ... ... ... ... ол ... түпкі
рухына, автор стиліне бойлай еніп, етене сініп кетпеген. Олай ... ... ... ... ... сөз тіркестері бар.
Қандай шығарма болсын автор немесе аудармашы сөйлем ішінде бір
сөздерді ... рет ... ... ... ... жоғал-тып алатыны
айдан – анық. Демек, сөйлемді бірнеше рет оқи ... әрен ... ... ... ... ... ата – бабаларыңыз менің ата –
бабаларыма» және «өз иелігімді жер мен ...... ... ... ... - өз қарауымдағы жер мен қорғандарға Иелік ету ... сөз ... ... ... ... ... шырқын, яғни
көркемдігін бұзып тұр.
Келесі мысалды қарастырайық:
-«Nor have I Time,» said the Duke, «to wait fill these whimsies ... with the next change the moon …» ... ... Да и мне, ... некогда ждать, пока не переменится ваш каприз, -
сказал герцог Карл. /430/
Қазақшада:
- Айдың келесі ... орай ... ... күтіп отыратын-дай
менің де уақытым жоқ, бикеш, - деді герцог Карл.
Бұл сөйлемде ... ... ... нұсқасын салыстырғанда
Мамажанов еркін аударма жасады деп ... ... ... егер қазақша
нұсқасын түпнұсқамен салыстырғанда аударма төлтума ... ... ... ... ... «these whimsies are changed with the next change ... деген сөйлем орысша нұсқасында аударылмай кеткен, ал ... ... да ... ... ... орай еркелігіңіздің
өзгеруін күту» деп түсініксіз етіп ана тіліміздің ұғымынан алыстатып ... сөз ... ... ... что ... чаще всего обходят
слово, имеющую национальную окраску. Она или трудно переводимо, или ... ... ... ... в ... не ... угадывается национальный
оттенок. Если переводчик должен ... ... ... то он ... ... если не каждого слова, то значений, общую национальную
окраску» - деп М. Юфит ... ... ... ... мәдениетіне тән
ұғымды сөзбе - сөз аударса да қысқаша ... ... ... ... ұғымдағы синоним сөзбен алмастырса аударма түсінікті
болады.
Аударма өнер ... да, ... ақын – ... ие ... ... ... ақын, жазушының кәсіби ақын – жазушымен
өзара жақындығы да, айырмашылығы да бар. ... ... ... А. Куприн
«Юнкер» шығармасында жақсы айтқан «... аударма үшін шет ... аз білу ... ... ... де бұл ... үздік меңгеру керек және сонымен бірге
әрі ... әр ... ... ... ... ... ... жаныңмен бойлауға тиіссің. Жазушы – ау-дармашыға нағыз жазушыға
қарағанда өмірлік тәжірибе, үнемі жазаланып, толықтырылып тұратын әсер ... ... ... ... ... ... М. Бахтин сөзімен
тұжырымдағанда: «бөгде елдің мәдениетіне сол адамның ... ... ... ... ... жіпке тізе бергенше сөзімізді тұжырымдап,
бір қорытындыға келейік.
Қорытынды.
Қай елде ... ... ... ... ... ... да ... мәдени дамудың, ел мәдениетіндегі рухани өрлеудің жаңа кезе-ңіндегі
қуатты идеологиялық қару ретінде аударма ерекше маңызға ие. ... ... ...... ... сай ... ... өткенге
қазіргі уақыттың қызығушылығын арттыру үшін айрықша ық-пал етеді. Сөйтіп
әдебиеттің халықтар арасындағы пәрменділігі, қуаттылығы күшейе ... ... ... байланысы, олардың бірін – бірі байытуы осы
ас-қақ ... ... ... ... мен ... – үлкен, кең ауқымды. Көркем әдебиеттің
байлығы аудармасында туған ... ... мен ... ... әлем-дік
әдебиеттің ұлы жаһарларындағы құндылықтардың бәрін игере білу және оны сол
жасампаздық рухта, биік ... өз ... ... білу ... ... ... ... кемшіліктерінің бірі жақсы, үлгілі аударма
тәжирибелерін жеткіліксіз, үстірт зер салу шетендеп қана ... ... ...... жете жан – ... талдау аса мәнді шарт,
талданғанда шығарманың ... ... ... ау-дарманың бойына
қалай сіңіргендігін, образдылығын, түп нұсқаның ырғақ-тық, ... ... ... ... ... ... ... беруде
аударма өнерінің бұрын – соңғы аударма істерінен мүлде басқаша ... ... ... ... ... Мамажанов аударма өнеріндегі жетістігі мен олқылылығы,
табысы мен кемшілігі, оның аудармашылық шығармашылығы, ... ... ... ... ... ... көркемдік стиль, ырғақ,
ізденіс пен зерттеу мәселелерімен ... ... ... ... Мұқан Мамажановтың өсу жолы, аудармашы ретіндегі
қалыптасу кезеңдері аударма ... ... ... ... ... ... ... өнер үшін ең маңызды нәрсе – адам образы, мұндағы образ деген
сөзді тар ... ... ... ... ... ұғу керек, философия үшін
ең маңызды нәрсе ... ... ... еді Л. ... ... өнерді
көркем образ жасайды. Эмоциалық әсері бәсең, эстетикалық ықпалы жоқ ... ... да жоқ, ... ... өнер де жоқ. М. Мамажановтың «Квентин
Дорвардын» оқығанда Вальтер Скотт қаһарман-дарының өзіне тән ... ... ... ... ... көз ... келеді, есіңізде
сайрап тұрады. Оларадың Мұқан Мамажанов қо-лымен мүсінделген тұрпат ... ... ... ... арбап, жанын тебірентеді.
Нағыз аудармашы автормен бір деңгейде ... ... ... мына ... сол ... ... және ... тілінің барша құдыретін жар-
қыратып танытқан деп айтуға болады. Оның сиқырлы қадамы адам ... ... ... ... оқушысына паш етеді. Сондай-ақ ... ... ... ... ... – Квентиннің түпсіз тұңғиықтай
терең, мөлдір, әрі пәк махаббаты мен қайтпас – ... ... ... ... ... ... да ... түп нұсқаны «логикалық, эмоциалық, эстетикалық түсіну» (В.
Г. ... ... ... ... ... ... қолы – қолтық
табысып кеткен.
Аударма процесі ... ... оқып ... бар мән – ... ... толғанудан, эстетикалық әсерге берілуден басталады да тікелей аударумен,
сол ой, сол әсерді басқа тілде ... ... ... ... ой ... ... ... алуға тиісті. Аударманының түп қазық
қағидасы осы. Бұл қағиданы Мамажанов берік ... Оның ... ... ... нормаларынан оғаш, шет тұрған бұрыс – бұзық ештеңе
жоқ, түсініксіздікке ұрындырар ақаулардан да ада
Көрнекті аудармашы, ... әрі ... М. ... ... бір
жа-ғынан, шеберліктің де мектебі. Аудару үстінде жазушы автордың творчество-
лық сырына қанады оның көргенін көріп, білгенін ... сол ... ... - ... ... ... авторша машықтанып үйренеді. Бұл жағдай шын
талант иесінің бойынан творчестволық қайнардың жаңа көздерін ашуға себепші
болады» - деп ... ... ... ... ... ... бірден жете қоймайды. Осы тұрғыда
М. Мамажанов та сондай қиын да, қызығы мол аудармашылық белестерді ... Оның ... ... орыс ... аударылған шығармалар. Ал осы
аталып отырған еңбектерінің ішіндегі ең сәттісі де, ... ... ... ... ... романының аудармасы М. Мамажановтың ең бір үлкен, ... ... ... ... ... ... жетудің өзі әрбір
аудармашы үшін оңай нәрсе ... Бұл ... ... талантты
жетілдіру, ізденісті ұштау, мол тәжірибе ... ... ... ... әр ... ... ... өсу барысында қалыптасты.
Тәржімаға төселген тәжірибелі аудармашының шеберлігі жылдар бойы
дамыды. Шеберлік ... ... ... қыр сырын, тәржімалық әдіс –
тәсілдерін жетік меңгеріп, ... ... бай ... ... ... шығарма тілі мен ... ... ... ... ... ... бес ... білген жағдайда ғана
қалыптасады. Міне, аудармашы Мұқан Мамажанов осындай ... ... ... ... жасаған еңбегі мен ізденіштілігінің арқасында қол
жеткізген десек ... М. ...... ... ... ... орын ... аударма саласында адал қызмет еткен талантты аудармашы, әрі жазушы.
Аудармашы мұқан ... ... ... ... ... ... көркем аудармалармен салыстырғанда М.
мамажанов дәл осы аудармасы үлкен табысқа ... ... ... ... ... ... ... талмай жасаған
еңбекте жатады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Тарақов Ә.С. ... ... ... ... ... А. ... ... Р. Қазақ тарихи романы А. Ғылым баспасы., 1979 ... ... Т. ... ... ... ... ... Оқу құралы. А. Ер-
Даулет, 1998 ж.
4. Алпысбаев Қ. Тарихи ... ... мен ... А. ... ... ... Р. ... аңыз шындығы // Жұлдыз 1984, 10,190-194 б.
6. Дәдебаев Ж. ... ... ... ... мен жаңашылдық. Алматы:
ҚазМемУ 1980
7. Тілепов Ж. Тарих және ... ... ... 2001 ... Дәдібаев Ж. Өмір шындығы мен көркемдік шешім.
9. Тынышпаев М. ... ... ... А. ... ... З.Т. ... роман В.Скотта
11. С.Р.Майзельс В.Скотт Романы о Шотландии. М. 1946
12. ... Б.Г. ... ... ХІХ в. -2-е изд. ... ...... ... История английской литературы.
14. Зарубежная литература Воронеж робная часть 1994
15. Алексеев М.Г. Из историй английской литературы. М-Л худ.лит. ... ... Г.В., ... Н.П. ... ... ... ... - М. Высш.шк. 1975
17. История английской литературы. Т ІІ Вып. І М. АНССр
18. Рейзов Французский исторический ... в ... ... Л. ... B. Ball Sir Walter Scott as a Critec of ... New York 1907 p
162
20. Andrew Lang Sir Walter Scott and the Border ... 1910 ... Race H. Sir Walter Scott. Quentin Durward Lnd ... H. Walker Three Centuries of Scottish ... 2 vds. Glasgow ... В. Гюго о ... ... (по поводу «Квентин Дорвард») ГИХЛ, М. 1956
с8
24. Пушкин А.С. О ... ... ... ... соч. в 10-ти ... І ... ... АНСССР 19496 с535
25. Эйшискина Н.П. В.Скотт: Критика биограф очерк – М. Просвещение 1959-
112с.
26. ... Х. ... 2-е изд. М. ... ... ... Б.Г. ... В. Скотта М. 1962
28. Далинин А.А. История ... в ... ... и его ... М. ... В.Скотт . Айвенго Алматы. худ.лит. 1954
30. В.Скотт . Айвенго роман (пер№ с анг. ... М. ... ... ... В.Скотт Певерил Пик: роман (пер. с англ М. ... ... М. ... ... С.А. ... ... В.Скотта – Горький: Гос У., 1960
33. Левидовна И.М. В.Скотт Био-библиограф. ... к 125 ... ... ... Квентин Дорвард (пер. с анг. Шишмаревой М.А.)
35. Walter Scott . Quentin ... В. ... ... ... ауд. ... ... В.Скотт. Квентин Дорвард (орысшадан ауд. М.Мамажанов), А. «Жалын»
1987ж.-627б.
38. ... Асыл ... ... ... А. ... Қазыбек Г.Қ. Аударматануға кіріспе. А. «Қ.У» 2004 ж.
40. Сатыбалдиев Ә. Рухани ... ... ... 1987-232б.
41. Қ.Қ. Алпысбаев, Г.Қ.. Қазыбек Қазақ аудармасының теориясы ... А. 2001 ... ... С. ... және ... ... ... А. 1975 ж.
43. Талжанов С. Көркем аударма туралы. А. 1962 ж.
44. Жұртбаев Т. ... А. ... 1997 ... Ипмағанбетов Ә. Көркем аударманың ... ... // ... ... ... ... жинағы)-Алматы
Қазмемкөркемәдеббас. 1957-1725 ж.
46. Жұртбаев Т. Көркем аударма. Уақыт және қаламгер. 1986 ж. 12 кітап
47. ... Т. ... ... аудармасы туралы. Уақыт және
қаламгер. 19 кітап
48. Қазақ энциклопедиясы.
49. ... А. ... ... ... ... ... Кеттл А. Введение в историю английского романа. Москва 1966г.
51. David Daiches Sir Walter Scott and his world 7 New York. The ... ... Moigran Le ... a lepoque romantique. Paris 1898-р.90.
53. Тарақов Ә.С. Аударма ... және ... ... ... 2005 ... ...... Бердібай Р. «Тарихи аңыз шындығы» //Жұлдыз .1984 ж., 10, 190-194б.
2. Бельгер Г. «Аударма охуалы ойлантады» ... ... .1980 ж. 14 ... ... Қ. ... ... ... әдебиеті. 15/Ш-1936 ж. №2 (67)
4. Бельгер Г. «Аударма жауапкершілігі» //Қазақ әдебиеті 1967 ж. 14 ... ... – асыл ... ... ... 1962 ж. №7
6. Сыздықов Р. Аударма-үлкен өнер. // Қазақ әдебиеті . 1984 ж. 2 қараша
7. Талжанов С. ... ... // ... ... . 1967 ж. 14 ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Математиканы оқыту барысында оқушының шығармашылық қабілетін дамыту26 бет
Оқу процесінде мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту34 бет
Принтердің түрлері және олардың жұмыс жасау принциптері22 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шығармашылықтағы еркіндік пен қажеттілік арасындағы өзара қатынас42 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Өнімдер өндірісі298 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь