О. Досбосыновтың айтыстарындағы троптар

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 АЙТЫС ЖАНРЫНЫҢ ӨТКЕНI МЕН БҮГIНI
1.1Айтыс жанрының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.10
1.2 Қазіргі заман айтыс ақындарының тілдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... . 11.15

2 О.ДОСБОСЫНОВТЫҢ АЙТЫСТАРЫНДАҒЫ ТРОПТАР
2.1 Өлеңмен өрнектелген өмір ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 15.16
2.2 О. Досбосынов тіліндегі троптың түрлерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.2.1 Метафоралы сөз қолданысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18.23
2.2.2 Ақын тіліндегі метонимия мен синекдоха ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24.27
2.3 О. Досбосынов тіліндегі көркемдік тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
2.3.1 Теңеудің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 29.34
2.3.2 Эпитеттің қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35.37

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 38
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 39.40
        
        Мазмұны
Айтыс ақындар тіліндегі троптар (О.Досбосынов шығармалары бойынша)
Кiрiспе
............................................................................
....................... 3
1 АЙТЫС ЖАНРЫНЫҢ ӨТКЕНI МЕН БҮГIНI
1.1Айтыс ... ... ... ... айтыс ақындарының тілдік ... ... ... АЙТЫСТАРЫНДАҒЫ ТРОПТАР
2.1 ... ... О. ... ... троптың түрлерi
.................................................17
2.2.1 ... ... Ақын ... ... мен ... ... О. ... ... ... ... ... Теңеудің ... ... ... ... 35-
37
Қорытынды
............................................................................
.............. 38
Пайдаланылған әдебиеттер
............................................................. 39-40
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Сөз өнерінің, көркем сөз тігісінің, образдың,
көркем ойлардың, сөз шешендігі мен ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу, көріктеу тілі өз
алдына, түлеп ұшқан тың өткір, ұтқыр тіркес аса мол ... ... ... ақынның қайсысы болса, халықтың тіл байлығын молынан пайдалана отырып,
неше түрлі әдемі ... сөз ... ... ... деген ойын әрі
ашық, әрі терең мағыналы етіп жеткізеді. Қазіргі кезеңде кемеліне келген
әдеби ... ... ... дамуына ақындық теңізі сияқты айтыс
өлеңдерінің орны ерекше. Айтыс - өлеңді қолма-қол ... ... ... ... ... сипаты басым жанр. Айтыс тілінің көркемдік әлемі – оның
бүкіл болмысын ... ... сөз ... ... үлес ... ... О.Досбосыновтың шығармашылығын тілдік тұрғыдан талдап көрсете отырып,
әдеби тілдің көркемдік нормаларын, ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі деп білеміз. Ақын
тіліндегі троптардың түрлеріне кеңінен тоқталып, өзге айтыс ақындар тілінің
ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... Жұмыстың зерттеу нысаны ретінде – О.Досбосынов
айтыстарындағы ... ... мен ... тәсілдердің ерекшеліктері
алынды. Сол арқылы айтыс тіліндегі троптарды зерттеу ... ... ... сөз ... ... ... олардың
қағысулары мен қайымдасулары, басқа да айтыс ақындарымен салыстырылды. Және
де ақын айтыстарымен бірге ... ... өмір ... ... ақындар
Біржан мен Сара, ұлы ақын Абайдың өлеңдері, түркі жазба ескерткіштері
тілдік салыстырулар ретінде ... ... ... мен ... ... негізгі мақсаты –
айтыс ақындар ... ... ... яғни ... ... ... көркемдік амал-тәсілдердің экспрессивті,
эмоциялық бояуын, фразеологизмдердің сөз ... әр ... ... ... ұшырап жаңаруын, сондай-ақ морфологиялық, кейбір
синтаксистік ерекшеліктерді және ... ... ... ... ... троптарды О.Досбосынов тілі бойынша зерттеп, маңызын анықтау.
Жұмыстың зерттеу әдістері: Зерттеудің негізгі әдіс-тәсілдері ... ... және ... ... ғылыми тұрғыда
талдау. Сондай-ақ, жалпы тіл білімінде қолданылатын лингво-стилистикалық
әдістер басшылыққа алынады.
Жұмыстың жаңышылдығы: ... ... ... ... ... ... шығармалары бойынша зерттеліп, алғаш рет айтыскер
ақынның ... сөз ... ... ... мәні ... ... ... маңызға ие. Ақын тіліндегі троптардың ... ... ... ... ... тіліндегі троптардың ерекшеліктерін анықтайды
1 АЙТЫС ЖАНРЫНЫҢ ӨТКЕНI МЕН БҮГIНI
1.1Айтыс жанрының зерттелуі
Қазақ тарихында халықтың әлеуметтік – ... ... ... қалыптасатын фольклорлық мұраның қайнар көзі саналатын айтыс ... - қай ... ... ... - ... ... суырып салып (импровизация) айтатын өнер сайысы
синкреттік сипаты басым жанр. Ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда айтыстың
алғашқы үлгілерінің тууына тұрмыс-салт жырлары ... ... ... ... ... (6-7 ғ) Қытай жылнамаларының деректерінде “түріктер бие
сүтінен ... ... ішіп ... соң, ән шырқап бір-бірімен өлең
айтысады” деп ... ... оның ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық тіршілігінен іздеу керек” деген де тұжырым бар. Қалай десек те
айтыс әріден – көне дәуірден тамыр ... ... ... орын ... күні ... ... ... ие бола
жалғасып келе жатуы айтыстың өміршең екендігін көрсетеді. Ауыз әдебиетінің
ең мол жанры ретінде айтыс, тек XIX ... ... ... қарайғы
кезеңде ғана жазылып, жарық көріп түрлерге бөлініп, халыққа кеңінен таныла
бастайды. Бұл іске Т.А.Сейдалин, ... ... ... ... ... ат ... Белгілі зерттеушілер Ш.Уалиханов,
В.Радлов айтыс ... ... ... ... айтқан. Өткен ғасырдың 20-30
жылдары А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедұлы, Ә.Диваев, С.Сейфуллин, ... ... ... ... еңбек еткен. Кейінгі жылдары М.Әуезов,
С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Ы.Ысмайлов, М.Қаратаев, Ә.Тәжібаев, ... ... ... М.Жармұхамедов, Н.Төреқұлов т.б.
ғалымдар арнайы ебектер жазып, айтыс ... ... ... ... ... жеке ақындарға тән өнер түрі болуымен қатар, ол ең
алғашқы туыс-бітімінде көптік ... ... ... кең өркендеп дамуына
әркез бүкіл халық ... ат ... ... Халық бойындағы осы поэтикалық
дарындылықты қазақтың тұңғыш ғалымы Ш.Уалиханов айрықша атап ... ... мал ... ... пен арап ... ... ... үлкен мән бере отырып: “Поэзияға, әсіресе ... ... ... ... ... ... шетсіз шөлдері мен ондағы
жұрттың баспана шатырларының бәрін де өз көзімен көрген ... ... ... жалаңаш араб балаларның өздеріне қойылған сұрақтарға ... ... ... ... жазып жүр. Бұл монғол түркі ұрпақтарына тән
қасиет десе, қазақ халқының әдеби мұраларын көп жинаған, ... ... ... өзі ... ... ... ... сөз мәнерлігі
ғажайып шешендік тапқырлығымен дараланып көзге ... ... ... ... ерекше екпінмен сөйлейді. Тіпті ауызекі сөйлесіп отырғанның өзінде
оның сөйлемі мен ой кестесі өлең ... мен ... ... ... ... сонша, нағыз өлең екен деп таң қаласыз”,- деді.
Айтыс ... ... ... өнерді сарапқа сала отырып, заманның
тыныс-тіршілігін танытатын фольклордың ең ... ... ... ол
туралы зерттеу, пайымдаулардың мәні де зор.
Қазақ айтыстарының жеке жинақ ... та ... ... ... ... де ... ... көру мерзімі XIX ғасырдың
екінші жартысынан басталады. Бұлардың ішінен ... ... ... ... ... ... ... жөн. В.В Радлов өзі жинағына
қазақ халқының ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... өлеңі» деген тарауда «жар-жарды», сондай-ақ ... ... ... ... пен ... ... ... мен Күдері қожа»,
«Мөнек пен Оспан қыз», ... мен ... ... ал ... бөлімде қыз бен жігіттің жұмбақтасу айтысын алғаш рет орыс таңбасымен
қазақ тілінде бастырады. Бұл шығармалар ... ... ... дәл солай…»
жазушы жағынан да тұңғыш жанрлық топтастырылуы тұрғысынан да құнды. Мұнда
В.В.Радлов өзі жинаған ... ... өзге ... ... ... ... жеке бір жанр екенін дұрыс аңғарған.
Сонымен қатар қазақтың тұңғыш педагог ағартушысы ... ... ... пен ... ... ал ... ... «Орынбай ақынның Қожамен айтысқаны», ... ... ... «Айдос пен Қарашаштың айтысқаны» секілді айтыстардың
жарық көруінің де мәні ... ... мол ... ... бірі – Ә.Диваев. Ол қазақ
айтыстары жөнінде ... ... айта ... да, ... ... ... Жетісу төңірегін аралап, көптеген айтыс ... ... ... ол ... ... аталатын Орынбай мен
Кеншімбай, Бақтыбай мен Байтоқ, Күдері мен Ұлбике айтыстарынан ... ... ... ... ... ... ақыны Жұманазар
Үрімқұловпен атақты Бұдабай ақынның айтыстарын және Сыр еліндегі «Жар-жар»,
«Бәдік» үлгілері мен әр түрлі қыз бен ... ... ... ... Шернияз, Бармақ ақынның айтыс өлеңдерін жазып ... Ал, ... ... ... ол ... ... ... айтқаны»,
«Сүйінбайдың Найман қызымен айтысы», «Құлан аяқ Құлмамбет», «Жансай мен
Тезек ... және ... ... айтыстарды қағазға түсірген.
Айтысты жинап бастыру ісінде жазушы С.Сейфуллин де ... ... Ол ... ескі әдебиет нұсқалары» атты жинағында «Орынбай мен
Шөже», «Балта мен Шөже», «Кемпірбай мен Шөже», ... пен ... ... ... «Орынбай мен Тоғжан» т.б. көптеген көркем де көлемді айтыс
үлгілерін енгізді. Жалпы алғанда бұл жинақ ... ... оның ... жанр – ... халық игілігіне айналдыру талабында жасалған
алғашқы адым, тың ... еді. ... ... ... сөз өнерінің үздігі айтыс айрықша салтанат ... ... осы бір ... ... ... сипаты, түрлері, тілдік
ерекшеліктері жөнінен ілгеріден айтып келген. Шоқан Уалиханов ... ... ... ... ... айтыс ақындары Шөже, Орынбай,
Жанақ, т.б. ... ... ... ... ұсынды. В.В. Радловтың 1870
жылғы III томында бірнеше айтыс ақындары аталып, айтыс мәтіндері беріледі.
XX ... ... ... ... ... ... ... мақсатты түрде
қолға алынып, зерттеуші ғалымдар өз ... ... ... – қазақтың ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан жанр.
Мысалы, ... ... ... ... алсақ, олар ерте ... ... ... ерте ... ... айтыстардың шыққан мезгілін,
шығарушысын шамалау қиын, бұлар ауыздан ауызға көшіп ел ... ел ... ... ... тілі ... ... ... келе жатқан, мәдениетке ерте
суарылған елдерде (грек, рим т.б.) ... Тек ескі ... ... ... бар ел – араб елі. ... ... “айтыстағыдай”
өлеңмен сөйлесу “мұғалақат” көбінесе көшпенділер ... ... ... атына тығыз байланысты. Қазақ тұрмысының жағдайында,
жазба тіл тумаған кезде ақынға “ақын” ... атақ ... ең ... ... ... болған. Ақын болу үшін ақынға өзінің ақындық күшін көп алдында
таныту керек; ... ... ... ... ... ескі тұрмысында ақындардың айтысы жүйрік аттардың бәйгесімен
бірдей болған. Жарыста озғанға ... беру ... ... ... ... ... ... қай жеңгені алған.
Қазақтың ескі әдебиетінде жарысқа түскен жүйрік те, айтысқа түскен
ақын да өз ... үшін ... ел ... үшін ... ... “Әдебиет танышқыш” атты еңбегінде: “Айтыс – екі
балуан күрескен сияқты, екі ... ... ... екі ... ... сияқты, екі ақынның көз жүзінде аңдып, бірінің-бірі қапысын
тауып жеңу үшін айтатын ...... ... ... ... ... ... ақынға ақындық атақ әперетін поэзия жанры – айтыс.
“Айтыс” қазақтың төл сөзі, ежелден айтысу, сөз жарысы, пікір таласы
деген ... ... ... ... ... ... қара ... де,
өзара күй тартысумен арқылы да, кезектесіп айтылған суырып салма өлеңмен де
болуы мүмкін. ... қай ... ... та, аса сезімтал тапқырлық пен
алғырлықты, қиынынан қиыстырар шеберлікті ... ... Ерте ... ... ... тіл” деп, сөз өнерін қадір тұтып қастерлеген қазақ халқы
жалпы бұл асыл ... оның ... ... мол ... ... мән беріп, оның өзінің рухани мол ... ... ... асыл ... ... ... үлгі етіп отырған. (2.4)
Ақындар айтысының бәр дерлік жұрт бас ... ... ... ... ... қол ... ... айтылатыны мәлім. Сол шаршы топта олар
өз елінің намысын ... ... ... сөз ... ... ... жеңіп шығуын тілейді. Сөз жоқ, бұл айтысушы екі ақынның да ... ... ... өз ... тоқығаны мол, білімді, зерделі
адамдар болуын талап етеді. ... ... ... ... ... ежелден
ақынның атын әйгілеп, даңқын шығаратын өнер мектебі тәрізді. Сол себепті
ақындар айтыстың қай ... ... күні ... білмесе де, ел өміріндегі
елеулі оқиғалардың бәрін тізіп, бұған алдын-ала іштей дайындалып жүреді.
“Айтыс” – “айт” етістігінен туған зат есім, өз ... ... – екі ... сөйлесуі. Бұл сөйлесу қазақ арасында көп ұшырасады.
Айтыстың мағынасы осындай кең болғанымен ... ... ... ең ... ... айтысу.
Зерттеуші С.Мұқанов өз еңбегінде “Айтыс жанрының туу, даму, өркендеу
процестерін айрықша зерттеу – қазақ халқының поэтикалық түсінік түйсігі ... ... ... ... айқындап алуға мәнді арнаның бірі болары
анық” деген еді. ... ... туу, ... ... бірге айтыс
ақындарының сөз қолдану аясын, тілдік ерекшеліктерін зерттеп, зерделеу сол
заманның поэтикалық ... ... ... ... болмақ.
Шалқыған, шабыттан туған суырып салма өлең жолдарының айтыстан кейін
жаңа бір кезеңі туады. Табиғи дарын – ... ... екі ... тікелей
бір-біріне қарсы айтылған айтыс өлеңдері енді өзара тығыз жымдасып, бөлуге
келмейтін бас аяғы тұтас бір ... ... ...... ... ... осы ... мәтіндерін жымдастыра теліп, тұтас, дүние
етіп тұрған дәнекер не деген ... ... ең ... ... ішкі ... ... айрықша атап көрсету керек. Айтыста
беталды мақсатсыз айтылған пікір-таластың орын алуы мүмкін емес. Әрбір ... ... ой ... ... бір ... ... ... әріде түпкі
нысанаға қызмет атқарып тұруға тиісті. ... екі ақын осы ... сол ... ... ... ... ... кейіннен жеке-дара
өмір сүре алмайтын тұтас туындаға айналады да, осы күйінше ел ... ... ... ... ... яки ... ... таралу жолдары да әр алуан. Мұнда
ең әуелі елге ... ... ... ... сол ... ... ақындардың
үлесіне тиген сияқты. Айтыстан кейінгі әр түрлі басқосу, үлкен жиындарда
қаумалаған көптің қолқалауымен осы екі ... ... ... да, ... ... отырған. Әрине, айтыс үстінде экспромтпен айтылған жыр
жолдары сол жағдайда жолма-жол, ... ... дей ... да ... ауыз ... ... тән қайсыбір өзгеріс ауытқулардың
болуы заңды, әйтсе де ақын сол айтыстағы түйінді-түйінді ой өзегін ... ... өз сөз ... қарай толық сақтау міндетті.
Қайталап айту кезінде негізгі салмақ жырлаушының алғырлық – зейіні
мен дарын-қабілетіне байланысты. Рас, ... ... ... ... ... оның дәуір талабына сай өзгеріп, жаңарып отыруына ешбір дау ... ... ... жеңу-жеңілу жүйесін әңімелегенде, айтпай
кетуге болмайтын бір мәселе бар. Бұл – айтыс үстіндегі ақындардың ... ... ... жайы ... жалғасып келе жатқан дәстүрлі әділдік
жайы. Айтыста жүйесіз құрғақ мойынсынудың өзі көп артық, бұдан оның ақындық
атақ абыройы арта ... ... ... бұл жайт ... ... ... тәрбиелеп отырады.
М.Әуезов өзінің “Қазақ әдебиеті тарихының” алғашқы кітабы мен соңғы
басылуындағы айтысқа байланысты жазған ... ... ... ірі ... ... ... ... 1. Әдет-ғұрып айтысы; 2. Ақындар айтысы.
Автор әдет-салт айтысына “бәдік” пен ... ал ... ... жұмбақ, дін айтыстарын жатқызады. Сондай-ақ М.Әуезов ақындар
айтысын түре, сүре ... деп екі ... ... Түре ... ... ... қысқа, шапшаң жауыптасып отыратын, көбінше, ақындар мен қатар жалпы
көпшілік қолданатын жалпылық түр. Сүре айтыс тек ... ... ... ... ... ... ... әр кезекте ұзақ сөйлеп, көп жыр төгіп
көсіле жырлайтын түрі болады. Бұл қазіргі заманға дейін жеткен ... ... ... яғни ... ...... ең көлемдісі, тақырыбы мен ... ... ... ... әдемілері – ақындар айтысы.
Ақындар айтысы жұрт бас қосқан жиын-тойда екі ... ... де, яки бір елде аты ... ... екінші біреуінің арнайы
іздеп келіп қақтығысуымен де, тіпті өрен жүйрік әйгілі екі ақынды ... ... ... ... ... да өтуі де ... Алайда мұның
қайсысының болса да, сол айтыстың мазмұн – ... мен ... ... әсері аз. Бұл – сөз сайысына түсуші екі ақынның суырып салма
өнеріндегі ... ... ... білім – тәжірибесі мен
шыңдалған шеберлігіне тікелей байланысты.
Шаршы топта өнер ... ... екі ақын да ... ... ... не тағылған айып-сынға қолма-қол жауап ... ... ... сөз ... ... ... дөп ... жүйелі де уәжді болса, ақын соғұрлым жүлделі жеңіс сәтіне жақындай
түспек. ... ырық ... ащы ... ұтымды дәлел, аталы сөз ғана
қарсыласының жеңілгенін ашық мойындауға мәжбүр етпек. Қазақ ... ... қиын ... ... да, өзінің сөзден тосылып жеңілгенін
мойындау ар ... Ел ... осы әділ ... ... “Айтысқа түсіп жүрген суырып салма ... ... өлең ... ... сөз таба алмағандықтан жеңілмейді,”- деп көрсетеді
М.Әуезов,- айтыстары бізге жеткен, өз тұсындағы ірі ... ... ... өлең ... ... емес, бәрі де жеңілгенде ұтымды
дәлелден атсырап, жүйеге жығылып, дау ... ... ... ... ... ... жақ ... қарсы ақынына бет бұруға, жалтаруға ерік
бермей, өмірлік, логикалық бір шындықтар ... ... ... ... ... тұқыратып тастайды. Ондай өмір шындығы дауласуға
келтірмейтін айқын, ... ... құр ... құр ... сөз ... ... Сондықтан көлденең тыңдаушы – сыншы жұрт та, жол
білетін ақын бұл тартыста жеңілгендікті айқын ... ... ... ... яки ... ... таралу жолдары әр алуан. Мұның ең
әуелі елге жайып тарату негізінен сол айтысушы әріптес ... ... ... ... ... жақсы көруіне себеп – ақынның тіл шешендігі
ғана емес, ақынның халыққа ... ... ... ... ...... я басқа шығармаларында халық тұрмысының шындығын көркем суреттеуі,
халықтың қуанышына да, қайғысына да шын ... ... ... ... айтыс ақындары туралы ескерте кететін бір жағдай,
әзірге біз білетін ... ... ... ... ... ... ... ақындардың көпшілігі өзінің өнерін, талантын сол ... ... ... ... ... ... олар ... табының, оның
өкіметінің қанағыштығын ашып халық алдында әдемі теңеулер арқылы айшықтай
білген. (11.47)
Айтыс ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі де әр түрлі. Айтыс өлеңдерінің ішінде олпы-солпы құрала
салғандары, көркемдік жағынан төмендері де бар. Бұған ... ... ... ... де болады, олар да өлең, халық ... ... ... ... ... қатар, айтыс өлеңдерінің ішінде нағыз ақындық
шабыттан ... ... ... - ... ... ... ... де бар. Айтыс жанрының тарихына үңілсек, Кемпірбайдың Әсетке
айтқаны, Біржан мен ... ... жиі ... ... ... ... шумақтар мұның мысалы бола алады. Оларды шын ... ... ... ақындық қиялынан шыққан асыл қазына деп қараймыз.
Ақындар айтыстарының ішінде ең көркем ... бай үлгі ... мен ... Бұл ... ... ол шын мәніндегі көркем шығарманың бірінен
саналады. Айтысқа қатысқан екі ... ... ... да ... ... ... ... отырып, неше түрлі әдемі теңеу сөз образдарын
жасайды, ... ... ойын әрі ... әрі ... ... етіп ... айтыстан үздік теңеу, әдемі сөз айшықтары, эпитет, метафоралар
жиі ұшырасады. Мысылы:
Ақ иық, Мұзбалақпын, жерге түспес,-
немесе:
Қырандай ... ... ... ... ... метафоралары жүйелі
қолданылғанын байқаймыз. Мұнда ақын өзін “желді ... ... ... қолтық
арғымаққа” балай отырып, үздік эпитет, әдемі метафора ... Бұл ... тән ... ... метафора, яғни метафораның ұлғайған түрін
жасауында да ерекшелік бар Мәселен:
Жорғамын шаршы топта самғайтұғын.
Бәйгі аттай шаршы топта ... он екі звод ... ... ... құлаш мойын көк айылмын,
Ылауға алты күнде талмайтұғын.
Болатпын екі жүзді, жетем құрыш
Шапса да қара тасқа таймайтұғын…
Ой желке, қамыс ... қара ... ... ... ... ... әрі күрделі, әрі ұлғайған метафора ... ... ... сөз ... ... ... сөздерінен де орын алады. Сара
өзін сипаттағанда:
Тамағым жас баланы білегіндей,
Иығым тік сандалдың тірегіндей.
Бет ... ... ... ... ... ... ... дейді.
Біржан мен Сараның ақындық тіліндегі ерекшелік бұл ғана ... ... ... бір түрі ... ... ... мен сарказмды да орынды
қолданады.
Мәселен, осы ... ... ... ... ... шебер суреттеледі.
Мысалы, Біржан: “Жиенқұлды шақырт,”- дегенде, ... ... сөзі ... ... құралады:
Онда Сара:
Көрінсін Біржан салға ай секілді,
Ақ құйрық көңіл ашар шай секілді.
Ұсынса қол жетпейтін, арғымағым,
Біржанға баламаймын тай ... құда ... өз ... ... жеті ... тырнағына.
Найманда ұлы дария сияткерім,
Балық боп ілінгенмін қармағына,-
дейді.
Әрине, айтыстың ... ... ... сөз болғанда тек
Біржан мен Сара айтысын ғана айтып қоя салу аздық етеді. Дегенмен, ... ... ... орын ... ... ... Мұндай көркемдік
ерекшеліктер бүгінгі заман ақын айтыстарына тән. Ақындар ... ой ... ... ... арқылы көпшіліктің жүрегіне жақындай түсіп,
өздерінің сөз қолдануларындағы шеберліктерін ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар еңбек сіңірген.
Байқағанымыздай, айтыс өнері әдебиет тұрғысынан ... ... ... ... ... ақындардың тілдік ерекшеліктері туралы
еңбектер аз екендігі ... ... ... ... ... ... ... еңбектер басып шығарған. Оларға жоғарыда нақты ... ... ... ... ... атты қолжазбасы 1997
жылы 150-бет көлемде жарық көрген. Бұл көлемі аз ... да, ... ... ... ... ... ... еді.
2004жылы академик М.Жолдасбеков жалпы редакциясын басқарып,
И.Нұрахметұлы, ... т.б ... ... “Қазіргі айтыс” атты 2
томдық еңбектің де мәні зор. Бұл ата-бабадан келе ... ... ... ... ... Дегенмен айта кететін бір жайт, бүгінгі таңда
айтыстың ... ... ... көркем сөз кестелері әлі
зерттеуді, зерделеуді, бағалауды қажет етіп ... ... ... ... ақындарының тілдік ерекшеліктері
Жер бетінде қанша ұлт болса, сонша ұлттық ерекшелік, дәстүр бар. ... туа ... ... өмір кешу жағдайына орайлас қалыптасқан осы
дәстүрлердің озығын уақыт өзі ... ... ел ... жаратып жатса,
мұның өзі адамзат көшінің жарасымымен ілгері озуына септігін ... ... ... өз ... ... керіп шыққан қазақ
халқының ешкімге ұқсамайтын бітімі мен болмысын ажарлайтын ұлттық ... аз ... ... ерте ... ... ... ... дамып-
жетіліп, бүгінгі күннің де қажетіне жарап отырған ұлттық қадір қасиетінің
бірі де бірегейі, өміршең ...... ... – қай ... алдында мақтануға тұрарлық өнер”
демекші, бүгінде айтыстың абыройын ... ... ... ... ... К.Оралова, С.Құсанбаев, ... ... ... ... ... даусыз дарындар жаңа
жыр өрнегін тудырды.
Айтыстың көркемдік дәрежесін жаңа ... ... ... ... ... ел ... биіктетуде айтарлықтай үлес қосып жүрген төрт
бірдей айтыскерге - ... ... ...... ... ақыны деген құрметті атағы берілді.
Шығыс Қазақстандық А.Кәкенов Қазақстан жастар одағы сыйлығын иеленсе,
А.Әлтаев пен М.Тазабеков жастардың ... ... ... ... Бірнеше өнерпазға Қазақстан Республикасының еңбек ... ... ... Осының бәрі атамұра өнерге, сөз ... ... ... Жыл ... сайын айтыс қанатын кеңге ... өз ... ... ... ... еткеннен бері Абай мен
Жамбылдың 150 жылдық, Түркістанның 1500 жылдық, ... 2000 ... орай ... ... жыр ... ... жаңа
сапалық дәрежеге көтерілуіне игі ықпал тигізді.
1989 жылы Монғолияның, Өзбекстанның, ... ... ... Алматыда төрт күн бойы өткен халықаралық айтыс
ұлт өнерінің ел мен елді ... ... ... ... ... ... Іле-шала ақындар айтысы Ташкентте, Бішкекте ту тігіп, ... ... ... ... айналды. Осы жыр думандарын өткізуге
Р.Бердібай, Т.Кәкішов, Н.Ғабдуллин, М.Дүйсенов, С.Қирабаев секілді ғалымдар
мен М.Әлімбаев, Қ.Мырзабаев, Т.Молдағалиев секілді айтулы ... ... ... ... өз ... ... ... ақындар айтысы мазмұн, түр, тілдік ерекшеліктері жағынан
өзгерді. Тәуелсіздік алған ... ... ... ... дәстүріне
құрмет көрсетіліп, айтыскерлердің еркін ой толғап, кең көсіле құлаштауына
жол ашылды. Тілінің тұсауы кесілді. ... ... ... ... ... ... ... отырып, халқымызбен қайтадан, жаңаша қауышты.
Ақындардың ойы мен сөз ... аясы ... ... ... ... кең ... жас буын ақындар келді. Олар ... ... ... ... дөп ... жетер жеріне жеткізіп айтуға
тырысты.
Ақындарға бұл тұста атар тақырыпты да ... өзі ... ... ... ... ... киген кезеңді айтпағанда, кеңестер одағының
құрамында болған 70 ... ... тар ... ... қысым, рухани
бұғаудан босаған халық өмірі ақындардың айтыстарында ... ... ... ... ... ... дегенін заман өзі жасап берді.
Сондықтан айтыскерлер ел өмірінде қатысты ... айта ... ... ... ... Бұл ақындардың ел алдындағы беделін көтерді. Еркін
ойды ақтара айтқан, көкейіндегісін ... ... жұрт ... ... ... ... ... пайдалануда теңеу, метафора, эпитетті
сөздерді қолдану кең етек алды. Айтыскерлер өлеңдерінде ... ... ... сөйтіп өлеңнің ішкі тұтастығын сақтауға тырысты.
Айтыста өлең айту өз алдына, айтқан сөзін ... ... ... ... шеберлікті талап етеді. Біреу осал ... өзін ... жұрт ... ... ... біреулер жақсы ұйқасты сөздерін жеткізе
алмай жатады.
Айтыскерлердің ішінде ерекше бағалауға болатын ... бірі ... ... Ол ұтымды, нақты сөздерімен халыққа ұнайды.
Әсиямен айтысында жасы келіп қалғандығын “Базардан келе ... ... бара ... ... деп ... ... Бұны
метонимияға жатқызуға болады.
Айтыстың көркемдік әлемі – оның бүкіл болмысын танытады. Айтыстарда
көркемдік бейнелеу, ... тілі өз ... ... ... тың, ... ... аса мол ... қашанда халық өмірінің айнасы ... ... ... тақырыптарға байланысты ғана емес, айтыста тіл тазалығы ерекше
көңіл бөлуге тұратын фактор. Бұл ... ... ... ... биік. Әсіресе ауыл өміріне қатысты келісімді сөз ... ... бара ... ескі ... ... ... ... халқтың образды
сөйлеу үрдісін айтыста тапқырлықпен жетілдіріп жүрген бірден-бір ақын. ... ... ... ... ... ... ... айтыстарда бұрынғыдай ақындардың бірін-бірі кеміту, азаттық
намысына тиетін ауыр сөз айту жоқ. Бұл ... ... ... ... түскенін көрсетеді. Баяғы айтыстарда ақындар рудың сөзін сөйлеп,
айылын соғатын; сондықтан ... ... ... ауыр ... ... ... ру ... емес, ұлт атынан сөйлеу дәстүрге айналды.
Айтыс – биік, іргелі өнер. Ол – сөз бен ... ... ... ... да ... ... ... үлкен даярлық керек. Айтысқа
әр ақын өзінше ... Бұл ... ... ... Тарихты зерделейді.
Қоғамдық ой қалыптастырады. Ата сөзін жинайды. ... ... ... ... Соның нәтижесінде түрлі теңеулер пайда болады. Айтысқа
ерекше дайындықпен келетін ... бірі – ... ... ... өзі ... ... туралы және тыңдарман жұрт туралы қатарынан
ой қозғап отыру Мұхамеджанның айтыстағы өзіндік ... ... ... ... ... болған ақынның тілдік көркемдігі де ерекше: «Серкесіз
өрген қойдай ... ... ... сөз ... ... ... ... танытады. Әр ақында осындай талап, ұстаным болса, айтыс
жанрының көркемдік-тілдік ерекшеліктерінің мәні зор, ... кең ... ... ... ... сыны мен ... орай ойдағы,
әсіресе, теңеу мен метафора және т.б. бейнелі сөздер белгілі бір ... ... ... ... ... өзіндік белгілері де жоқ емес. Бұл ежелден келе ... ... ... ... Арқа мен ... ... баяғы Дулат, Кемпірбай, Әсет, Кәрібай, Біржан, Ақан, ... ... төрт ... тең бастырып айтатын, ұйқасы да, логикасы да шымыр
өлең өлшемімен көрінсе, Оңтүстік ... ... ... ... ... ... кең ... жыр үлгісі ... ... ... пен ... ... ... ... сарын басым.
Осы дәстүрді ұстанған Мэлс Қосымбаевтың айтыста өз өрнегі бар. Жауаптасудың
арасында еркін көсіліп, толғау ... ... ... бұл ... ... ... етеді. Бұл ретте Шығыс пен Батыстың ... ... ... ... ерекше атауға болады.
Қазақ айтысының заманға сай жетістіктерінің бірі – тыңдаушысын
күлкіге ... ... ... ... ... жоғары көтерілуі. Бұл
қыз бен жігіт әзілдерінде көп қолданылатын бұрыннан бар үрдіс. Бұл күндері
Балғымбек Имашев пен ... ... ... ... орны
бөлек. (23.3)
Бүінгі айтыс жайын сөз еткенде ... ... ... ... ... кетпеу мүмкін емес.
Белгілі ғалым М.Жармұхамедовтың: «Қашанда айтыс – қоғамдық-әлеуметтік
болмыстан тыс дамымайды. Оның құндылығының өзі де сол ... ... ... әрі ... ... ... отырады. Қарсылас
екі ақын айтысында да сол шындық басты ... ... ... ... тұжырым. Демек, айтыс ақыны - өз дәуірінің ақ ... ... ... ... да ... ... біткен осындай адал перзент. Оның
айтыстарындағы тілдік ... ... ... ... ... мағыналық мәні зор.
Орзалы айтыстарындағы қарсыласына қарата жырлаған өлең ... ... ... қазіргі жаңаша түлеген қазақққа ұлттық
серпіліс ықпалын жасады. Мысалы:
«Бел кетпес, кетпесе егер ... ... ... ... ... ... ... ғып, тұрқыңды тастайын ба ... «Өрт ... ... ... сен де өртеніп, ішінде қалың оттың
дөңгеленіп», «Пернедей ... бер сөз ... етек те ... ... ... сөзді қорада тулатайық, құрық тимес құланның құлынындай»,
«Ағаштағы кеш ... ... ... ... тойып алған», «Тұрсаң
да тулап бүгін қанша аттай боп, жұмыларсың жырыма саусақтай ... ... ... балшындай», «»Қатып-семіп қалмағын, сарғайып тұрған
күздегі атаңның ескен қайысындай» т.б. ... ... ... ...... ... өнеріндегі бұрынғы және қазіргі көркемдік
дәстүрді ... ... ... отаншылдық сезімімен
жырлаған ақын. Ол айтыстарында қазақтың мыңдаған жылдардан бері ұрпақтарды
тәрбиелеп келген ... ... ... ... сыршыл, ұлттық көңіл-күй
тебіренісінің терең мағыналы бейнеліліктермен жырлады:
Тұлпардың ... боп ... ... ... кісі ме ... Сүйінбайдың тайындай боп,
Шұрқырап салған жерден кісінедім.
Қатағандай өзіңді құлатармын,
Өйткені Сүйінбайдың тұқымы едім!
немесе:
…Маңызды сөз айталық ... ... ... ... ... соң өлеңменен,
Балуандай батырлық қыл жамбасқа алып!
Жағың түсер жаста да жаутаңдамай,
Отыратын түрің бар жаңғақ шағып.
«Қаншама жорытқанмен кәрі қасқыр,
Ін қазады-дейді ғой аулақ ... ... ... ... мыңдаған жылдар бойы
қалыптасқын асыл қасиеттерінің ... және ... ... ... тұтқан азаматтық, перзенттік махаббат сыры ... ... ... ... ... дәстүрді, сүйген қазақтың
ұлттық болмысын танытатын лирикалық ... ... сыры ... ... үні ... ... Мысалы:
Ау, шежіренің шын көзіндей,
Кемпірлері ар-ұяттың ілгегіндей,
Ерін сыйлар келіндер пірлеріндей,
Ерлері елін сүйген Күлтегіндей.
Оразалының айтыстарындағы Қазақстанның тәуелсіздігі жарияланған ... алға ... ... болып жатқан уақытша қиындықтарды
реалистік жырмен өрнектеледі.
2 О.ДОСБОСЫНОВ АЙТЫСТАРЫНДАҒЫ ТРОПТАР
2.1 Өлеңмен ... ... ... ... ... қара ... ауызша әңімелеген
түрлерін жылдам көзбен көруге, құлақпен естуге құмар ... ... ... ... оны ... ... қабілеті айрықша дамыған ... ... ... ... басқа халықтардан ерекшелендіріп тұрған дара
қасиеті. Халқымыздың ғасырлар қойнауынан бүгінге жеткен ... ... ... ... ... ой ... ... боп лаулауына қозғау салушылардың
бірі де бірегейі – Оразалы Досбосынов.
Оның жырларындағы ерекшелік - ... ... ... ... мол ... ақын ... ... қажет ететінін аңғартады.
Оның айтыстарында қазақтың кең ... ... ... ерке ... ... ... танылады. Оның жырларынан сонау ежелгі сақ, ғұн,
түркі, Қазақ хандығы замандарынан ... ... ... ақ ... ... ақ
білектің күшімен сақтаған батыр бабалардың өр рухы сезіледі. Жырларынан ... ... ... үйлер тігілген, төрт түлік малы қаптаған, айлы
кеште ... ... ... ... ... бәйге, көкбар,
күрес өткізген, өткені мен бүгінін, болашағын Нартәуекел – Кемеге артқан
Нар – Қазақтың ғасырлардан ... ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Өйткені Оразалының тілі – қазақтың кешегісі
мен бүгінгісін танытатын айшықты тіл.
О.Досбосынов 1975 жылы 15 қарашада ... ... ... ... ... ... отбасында дүниеге келген. ... ... ... ... ... ... өскен тарланбоз ақын бала
жасынан ... ... ел ... ... ерте ... ... жүріп-ақ республикалық ақындар айтысына қатысып, топ жарған.
Оразалы 1993 жылы Абай ... ... ... ... факультетіне түсті.
«Құлмамбеттен қалған құлынмын» деп құлдырыңдап сөз ... бала ... дара ... ... ... ... ... жұлдыздай
жарқыраған бауырымыз Қырғыстан, Өзбекстан, Ресей, Қытай мемлекеттерінде
өткен аламандарда да шамасына шаң ... ... ... ... ... ат ... ... ақындық өнердің ақ сүтін арда емген
асыл да, дархан мінезді ақынның ... амал ... ұзақ ... Отызға
келер келместен фәни дүниеден бақиға аттанды.
Қазақстан жазушылар одағының төрағасы, жазушы ... ... ... десе, Ж.Әміреев «Айтыстың ақтаңгері ... ... ... сүрініп кеткен ертөбел» деп ақынның құйрықты жұлдыздай
ғұмырында артына қалдырған бай ... ... аша ... толмай жатып, есімі жалпақ жұртқа танылған, өмірге қайта ... ... ... ... үні ... ... жыр жалауын биіктен
желбіреткен, ... ... ... ... ... ... кестелі сөздің серкесіне айналған ақын 20-дан аса ірі
айтыстарға қатысып, көпшілігінде жүлдемен ... ... ... ... ... алу ... ... мәнін қыздыра түсу, халықтың
шынайы үнін көркем тілмен жеткізу.
Ақын бір ... өзі ... Ораз ... ... ... ... жаппаған.
Сүйінбаймын, Жамбылмын,
Таңжарықпын, Шарғынмын,
Басымнан сөз аспаған.
Көдектен қалған бір ұлмын,
Қаймықпай сөйлер патшадан,
Қызай мен қытай арасы,
Жырларын жата ... ... ... өзі ... - деп ... халқына деген өр рухтың сарынын
әдемі жеткізеді.
Ақындар ... ... ... халқына мәңгілік рухани азық, демеу
болуын ойлайтын қамкөңіл, алаң ойдың құрсауында жүретін өзгеше ... ... да ... жалған фәни мен мәңгілік бақи дүние жалғасының
арасында өткен қас қағымдай қысқа ғұмырында халқының алдындағы ... ... ... жырлап өтті:
Өтерсің жалған бес күнім,
Армасыз сенен өтті кім?!
Айтайын, жұртым, естіген,
Тумайды бұлай көп күнім, - деп өз өмірінің жолы ұзақ ... ... ... ел ... ... ... ... айшықты айтыстары, мөлдір поэзиясы, сахна төрінде жылжып қана
отыратын ерке мінезі ... ... ... ... саф ... ... өр рухын кешеден бүгінге жеткізген, енді болашаққа
ұластыратын дәстүрлі ақындық ... ... ... – біздің
ұлттық мақтанышымыз. Оразалының жарқыраған көркем жырлары алтын ... ... ... мәңгі жасай береді.
2.2. О.Досбосынов тіліндегі троптар
Айтыс өлеңдеріндегі сөз кестесін, өлең сөздің суреттілігін, бейнелік
сипат-қасиеттерін сөз ... ... ... ... ... ... тоқталу маңызды. Сөзді түрлендіріп, мағынасын өзгертіп, кеңейтіп
қолдануда айтыс өлеңдерінде әр ... ... тән ... ... ... тәсілдер Орхон-Енисей көне түркі жазба
ескерткіштерінен бастап тұрмыс-салт ... ... ... ... ... азаматтық-поэзия үлгілерінде көптеп
кездеседі. Айтыс ақындары өздеріне дейінгі осы поэзия дәстүрін әр түрлі
троптар, ... ... ... ... ... ... отырып,
жаңаларын жасаған. Осы жайлы Р.Сыздықова: «…Үлкен ... ... жеңу үшін тек ... ... ... аргумент мықтылығын ғана
көздеп қоймайды, сөз – образдардың орынды, әсерлі әрі соны болуына да қам
жейді. Ол үшін ...... ... ... түрлерін пайдаланумен
бірге, жаңаларын да тудыруға тырысады», - дейді (3. 216)
О.Досбосынов айтыс өлеңдеріндегі қолма-қол суырылып айтылған ... ... ... ... ... сұрағына дөп тиетіндей
әсерлі де ұтқыр болуымен құнды. Оның өлеңдері халықтың ... ... ... ... ... ... ... айқындығымен көзге түсетін бейнелі сөздер – халықтың ой-
санасындағы, көркем ұғым-түсініктеріндегі ... ... ... ... метонимия, эпитет және т.б. бейнелеу, ... екі ... ... ... ... не ... екі ... жалғастық, ұқсастық ескеріліп, соның негізінде ауыспалы, астарлы
мағынасы бар бейнелі сөз туады. Кейбір айтыс өлеңдерінде көркемдік ... ... ... жатады. Метафора немесе теңеу ... ... ... ... ... ... ... теңеу, эпитет не
тұтасқан сөз өрнегі жасалады. Көбінесе ... пен ... ... ... ... жалғас, қабаттасып алынып қолданыла береді. Мысалы,
Оразалыда «Көсем сөзге келгенде, көк найза едім ... ... ... едім – ... көсем сөз, көк найза деген сипаттама сөз – ... ... ... ақынның айтыстарында мол кездеседі.
Ақын айтыстарында жеңу-жеңілу дәстүрінің өзі ... ... ... табиғат құбылыстарына, бірде аң ілдіріп құс салу өнеріне
ұқсату ... ... ойды ... ... ... ... Я ... шебер
тілімен өзінің жақсы қасиеттерін мақтап, қыран құсқа, жүйрік арғымаққа,
жаратылыс суреттеріне, жанды-жансыз ... ... ... ... ... Айтыс мазмұнының дамуына, қарсыласының сыны мен
сауалына орай ойдағы әсіресе, троптарды және бейнелі ... ... ... келтіреді.
2.2.1. Метафоралы сөз қолданысы
«Метафора» термині ежелгі Үнді, грек ... ... ... ... орыс тілінде М.В.Ломоносов, А.А. Потебня, Б.С. ... ... және т.б. ... ... мен оқулықтарда метафораны алғаш сөз еткен ерте дүниенің
данышпан ойшылы Аристотель (б.э.д. ... деп жүр. Ол ... ... ең бір ... саласы ретінде бізге дейін толық
қалпында жетпеген, риторика сабағына арналған конспектісінің ... ... ... ... ... сөз ... Бірақ Аристотельдің
баяндауларына қарағанда, ғалымның алдында ... аяқ та ... ... жолы ... ... ... ... метафораның басқа тілдерде де зерттелуіне
әсерін тигізді.
Ал метафораның ... ... ... сол ... сөз сайыстыруға,
шешендікке үйретуге байланысты пайда ... ... ... метафора жөніндегі әдебиеттер көп-ақ, бірақ
олардың саны сапасына кері ... ... тағы тіл ... ... ... әрі аса ... ... тіл
дамуындағы рөлін дұрыс түсінбеді.
Метафораны орыс тілінде алғаш зерттеушілердің бірі М.В. Ломоносов
«Краткое руководство к ... ... ... оны сұлу ... ... ... Ал ... ғалым А.А. Потебня метафораның кездейсоқ
сөз саптаудан емес, қажеттіліктен ... атап ... ... жылдардағы формализм метафораны көркемдік, образдылық туғызудың
бірден-бір тәсілі ретінде уағыздаған. Олар поэзияның шын қасиетін ... деп ... ... ... ... ... ... құрылса, не жұмбақ, не варваризм болып кетеді ... ... ... үшін ... ... М.В. ... ... оны жиі қолданудан
анықтықы емес, күңгірттік пайда болатынын ескеруі дұрыс айтылған жүйелі
сөздер ... ... ... көркем шығармадағы эмоционалдық,
экспрессивтілік, образдылық тәрізді сапаның жасалуына ... ... ... ... мен ... ... ... шамасына бір жақты
назар аударудан дұрыс нәтиже шықпайды, онымен әдебиет тиісті ... ... ... ... ... ... емес. Ал арифметиканы
жалаң бухгалтерлік ... ... ... ... ... шағу ... ғана
пайдалануға болар.
Метафораның мәнін ғылыми тұрғыдан зерттеуде проф. Б.С. Мейлахтың
едәуір жұмыс ... ... атау ... ... метафораны тек
көркем әдебиеттің емес, жалпы ... ... ... категориясы
екендігін, көркемдік жүйесінің элементі болып табылатындығын тұжырымдады.
Ғалымның метафораны эстетикалық орайда қарастыруымен қатар тіл ... ... ... ... ... жағына да сөз етуі керек еді.
Немес тіл мен ... ... ... ... ... тиіс ... Жеке
бір авторға меншіктелген метафоралар мен жалпы халықтық мүлікке айналған
метафоралардың байланысын ескермеген.
Е.Т. ... Л. ... пен М. ... ... ... ... сөз ... туралы» деген мақаласы – елеулі еңбек.
Автор зерттеуін таза лингвистикалық ... ... ... ... грамматикалық сипаттама бермек болған. Бұл ретте материалының
молдығын, бірақ шашыраңқылығын, ... ... ... орнына көбіне
мысалды тізе бергендігін байқаймыз. Метафораның семантикалық сырлары тым
үстірт сөз болады. Оның түрлері де ... ... Л. ... пен ... ... ... әдеби тұрғыдан, шеберлік ыңғайында да
айтылуы ... еді. ... ... ... бір ... ... бағалау абзал.
Проф. А.И. Ефимов метафораны кең мағынада ала отырып, көркем сөз
стилистикасы ... ... ... ... ретінде қарастырған.
Метафораның жасалу тәсілдері, түрлері мен оның қалыптасу процесін ... ... ... ... бірнеше лексикалық серияларға
бөлген. Сөзді метафоралы қолдану жолдарын көрсетеді.
Проф. А.И. Ефимовтың ... ... ... сөзді метафоралы
қолдану арқылы пайда болады деген ... ... ... асырып айтылған деп сынға алады. ... да, ... ... ... ... ... болмайды. Метафора образдылықтан
біршама тар ... келе ... ... қатар, ғалымның метафораның көркем
әдебиетте қолданылу мақсатын, стильдік ... ... ашып ... да айту ... мен ... ... әр түрлі тұрғыдан қарастырады:
алдыңғылар сөздің ауыс ... деп, ... ... ауыс ... байымдайды. Шындығында, метафораны лингвисикалық тұрғыдан талдау
әдеби анализге соқпай өте ... ... ... ... бұл ... отақ иінінен, ортақ өрнек ретінде зерттеу ... Осы ... ... ... мынадай болмақ: метафора - екі зат пен
құбылысты салыстырудың негізінде сөздің ауыс ... ... ... ... ... ... ... және т.б. өз еңбектерінде қарастырады.
Тілімізде метафора жайлы алғаш теориялық тұжырым ... ... Ол: ... ... өз мағынасында жұмсамай, өзге мағынада
жұмсаймыз. Арасында түк ұқсастық жоқ, екі нәрсенің ... ... ... қас ... ... ... ... ''күн құтырып кетті'',
''аяз қарығын'', ''қырау соққан'' дейміз. ''Құтырып ... ... ... сөздер нақ өз мағынасында емес, өзге мағынада ... ... ... ... өз мағынасынан сөзді өзгелеп айту –
ауыстыру деп аталады». ... ... ... – екі зат пен ... ... негізінде
сөздің ауыс мағынада қолданылуы», - дейди өзінің «Қазақ тілінде сөздердің
метафоралы қолданылуы» деген еңбегінде.
Айтыс ... көп ... ... ... бір түрі ... Метафора әр түрлі сөз таптарынан жасалады. Соның ішінде ең көп
кездесетіні – зат ... сын есім және т.б. сөз ... Зат ... болған
метафораларды адамға қатысты, жануарларға байланысты, құс ... ... ... тағы бір ... ... ... мағынада
қолданылатындықтан мысалдау, кейіптеу сипатында болады. Ақындар тілінде
айрықша және ең көп ... – құс ... және ... ... ауыстырулар. Жігітті алғыр қыран құсқа (лашын, қаршыға, ... т.б.), ал ... ... ... ... ... ... үйрекке,
сүйкімділікті аңғартатын қоңыр қазға балау халық ... ... ... ... ... ... ... ілдірмейтін қаршығаға.
Метафораланған тіркес – сұқсұр үйрек. Біржанды ... ... ... өзін ... ... көлдің сұқсырымен» салыстырған. Әрі сақ,
әрі сүңгігіш сұқсыр үйрек қамысты ... ... ... ондай айлалы
құстың мекен-жайын білмейтін қаршығаға оп-оңай алдыра қоюы мүмкін емес,
Мұндай құс ... ... ... ... Оразалы айтыстарында жиі
кездесіп отырады. Мысалы, Дәулеткерейге:
Бұлбұлдығың өзіңе
Ұяңда ғана шешенсің, - дейді.
Немесе:
Елірген ... ... ... ... ... қояр ме екенсің,-
деп тұлпарға балап суреттесе, енді бірде:
Жүйрік болсаң көсілгін
Қоздырайын қозбаңды, - деп көсіле жырлайды.
Ақындар ... ең көп ... құс – ... ... деген
торғай тәріздес кішкене құстың әншілік қасиетіне қарай алған ауыс мағынасы
– сайраған әнші, ... ... ... сал да ... Орта ... ... жүргенім жоқ алар пұлға, - десе, ақын
Сара:
Сайраған ... ... ... ғой ... қай ... ... ... жалған дүниеден
Шешен де өткен не бұлбұл…
Жалпы алғанда, айтыс ... құс ... ... ... жаман, жақсы қасиеттеріне байланысты жағымды, жағымсыз
экспрессиялық мәнде келеді. (17.36)
Айтыс өлеңдерінде халқымыздың ғасырлар бойы әсемдік, әдемілік ... мен ... ... да кең көрініс берген. ... ... сол ... ... ... туып,
қалыптасатыны мәлім. Ал, қазақ халқының бұрынғы ... ... ... ... ... ... бұның ішінен, әсіресе, жылқы
малына айрықша мән беріліп келгені байқалады. Оның еті азық, қымызы ...... өзі ... ... ... ... Айтыс үстінде ақынның
шабытын бәйге атының шабысына салыстыра ... ... ... ... бұл Оразалы айтыстарында да жүйелі сипатқа ие болған. Қытайдағы
Еркінмен айтысында:
Өнеріңе ... көп ... ... ел ... әсет ... тең екен.
Мұнда ақынды жүйрікке, тұлпарға теңеп, оның ақындық деңгейін
суреттеген. ... ... ... біз ... ... ғана ... ... түрінде сирек ұшырасады. Тек айтыс өлеңдерінің табиғатына тән ерекше
даралық сипат.
Шоқтығы биік ер мінер
Елерген тұлпар екенсің.
Оразалы айтыстарындағы ... ... ... кейде күрделі
эпитеттермен байланысып келіп, бейнелі сурет жасайды. Мысалы:
Ойларың оттай ақынсың,
Оюланған тұмардай. (Дәулеткереймен айтысы)
Немесе:
Сөздеріңе қарасам
Сап алтынмен тең ... ... ... өр ... сенің қарасам,
Мен аспаған бел екен. (Еркінмен айтысы)
Ақын қарсыласының сөзін сап алтынға, көңілін азатты күнге, ... ... ... ... ... тәуелділіктің екінші жағы «сенің» жасырын тұр,
сондай-ақ «мен» деген бастауыштың бірінші жақтық грамматикалық мағынасымен
үйлесіп, «қарасам» ... ... та ... ... ... ... Сондай-ақ метафоралар «екен» көмекші ... ... ... ... ... ... көмекші етістіктерінен
метафора жасалатын тіркестер өте көп кездесіп ... ... ... ... сел ... ... айтысы)
Немесе:
Көсем сөзге келгенде
Көк найза едім толғаулы
Адасқан сендей оқ өтпес
Ақ сауыт едім торлаулы. ... ... ... ... ... жебе ... ... айтысы)
Бұл салыстыруларда ақын толғаулы көк найза, торлаулы ақ сауытқа
балауы ақынның бойынан табылған «теп-тегіс ... ... ... ... ... жиі ... ... тіркестердің біразы жай қарапайым
ұғымнан біртіндеп күрделі ұғымға ауысып отырады.
Шанышқыдай шырпымын
Шытырлатып өртейін,
Қалың да қара ... ... ... Сүйінбай мен Құлманбеттің
Артында қалған, шіркін, көбелекпін. (Серікпен айтысы)
Немесе:
Шабақты шайнап өтіп кететұғын
Іледе еркін жортқан ... ... ... ... ... «көбелекпін», «бекіремін» деп сыртқы
ұқсастықтарды салыстыра отырып, ішкі мазмұн қайшылықтарын ашқан.
Жасалу жолына келсек, ... ... ... ... ... тұр, ал ... зат ... жасалып бірінші жақтық жіктік
жалғауда айтылған. Бастауыш пен баяндауыш «мен шырпымын», «мен ... ... деп ... ... ауыспалы мағынада қолданылатын метафораның бір тобы құсап
деген етістік арқылы ... Бұл ... ... тән ... ... ... ... бұл басқа ақындарда кездеспейтін құбылыс. Мысалы:
Шошыған бала ... ... ... ... ... ... айтысы)
Немесе:
Сөздерің қарап тұрсам жаңылды ұсақ
Мен өссем тереңде өсем тамыр құсап ... ... ... өзіме айтып отсың
Қой терісін жамылған қасқыр құсап. (Ринатпен айтысы)
Ақын мұнда қарсыласын шошынған ... ... ... ... жай ... ... ... шошынған балаға, жай суда ... ... ... ... ... Яғни, өткен шақ есімше етістіктер ... ... ... отырған нәрсесін жекелеп, көзге түсер дәрежеге
көтеріп ... ... ... түрін – метафоралық эпитет те деп атайды.
Сонымен метафора – ... не ішкі бір ... ... бір ... ... ... Екі нәрсенің арасына тепе-теңдік белгісін қою десек,
қазақ өлеңдерін де солай етіп шығару үшін, кейде бір ... ... ... ... ... ... ... көмекші етістіктер арқылы жасалатындығын
көреміз.
Оразалының айтыстарындағы метафораның құрылысы жағынан ... ... ... жасалатындығын байқадық.
Бірінші: жалғаулар арқылы жасалатын метафора
Екінші: көмекші етістік ... ... ... күрделі метафора немесе метафораның ұлғайған түрі.
Метафораның бірінші түрі ... ... ... «сын», - жіктік
жалғаулары, не: «м», «н», «ы» (сы) – тәуелдік жалғаулары арқылы ... ... ғана ... ... шырпымын», «Артында қалған,
шіркін, көбелекпін», «Іледе еркін жортқан Бекіремін», «Ойларың ... ... ... ... ... етістіктердің жәрдемімен жасалады
(еді, едім, едің, екен, ең, ем, м, н).
Бұлар бір-бірімен баланып тұрған екі ... ... ... ... ... ... мәнін толықтыруда ерекше орын алады және айтыс
ақындарында көп кездесетін метафораның түрі.
Мысалы:
«Садақтан ұшқан жебе ... ... едім ... ... едім ... қандастарға қолбасшы едің» т.б.
Метафораның үшінші түрі, не күрделі метафора бір ... ... ... ... ... не нәрсеге баламақ, әуелі сол ... ... ... поэтик тілдердің басқаларының (көбіне
эпитет) көмегі, жәрдемі арқылы ... ... ... ... да, сосын
барып балайды. Мысалы:
«Ал, енді шабытың болса шарық қайрақ,
Менің сөзім ... анық ... ... ... ... ... ... теңейді. Бірақ оны тікелей балай
салмайды, ақын өзінің сөзін ... ... ... алдымен шабытты «шарық
қайрақ», яғни эпитетпен анықтап алады.
Сонымен Оразалы айтыстарында метафоралы сөздер жиі ... ... Бұл ақын ... ... ... ... ойнақылығын керек
етумен қатар, айтайын деген ой-пікіріне көрерменін, ... ... етіп ... де ... ... Ол үшін әр образ өмір шындығына
дәл келуі керек десек, сонымен қатар айтайын ... ... ... да – ... ... ... ... тіліндегі метонимия мен синекдоха
Метонимияның зерттелу тарихы ертедегі грек ғалымдарынан ... ... А.А. ... В.А. ... Б.В. ... О.С. ... т.б. ғалымдар қарастырған. Қазақ ғалымдары арасынан Қ.Жұмалиев,
З.Қабдолов, З.Ахметов, І. ... Ә. ... ... ... А.Ысқақов, Ә.Хасенов, Т.Қоңыров, Б.Хасанов т.б. ... жеке ... ... ... ... өз ... ... өзінің «Әдебиет танытқыш» атты ... ... ... жасаған қазақ ғалымы - А.Байтұрсынов. Ол: «Арасында
жақындығы бар екі ... атын ... ... ... бірін айту
төмендегі түрі болса, ондай ауысу алмастыру деп аталады.
1. Мысалы: «Анау үйдің құдасы келіп жатыр» ... Құда ... ... ... ... үй мен үй иесінің арасы жақындығынан бірінің орнына
бірін ... Ауыл ... ... дейміз. Ауыл ұйықтамайды, ауылдың адамы ұйықтайды.
Ауыл мен ауылдағы адам екеуінің арасында ... ... ... ... (12.21)
«Метонимия» - гректің сөзі (metanymia), атын өзгертіп, алмастырып атау
деген мағынаны береді. Сонымен мәндік , ... ... ... ... ... ... ... жақындығы бар екі заттың иә
құбылыстың бөлшегі орнына бүтінін ... ... ... ... ... ... ғылыми-линвистикалық объект ретінде зерттеген
Л.Нұржекеева. Оған мынындай анықтама береді: ... ... ... түр-түстік жағынан бір-біріне жекелей немесе жалпылай жақындығы
бар екі заттың иә ... ... ... ... бүтіннің орнына
бөлшегін алмастырып айтуды метанимия десек, бұл қағида метанимияның да
синекдоханың да ... ... ... Ғылымда метонимияны
синекдохадан бөліп, екеуін троптың екі ... түрі деп ... ... метонимияның бір түрі деп, екеуін біріктіре қарайтындар да бар.
(12.43)
Синекдоха (гректің - synecdoha) – жобалап, нобайлап, шамалап түсіну –
бүтіннің ... ... ... орнына жалқыны, үлкеннің орнына кішіні
немесе жалқының ... ... ... ... ... ... негізінде
сөз мағынасын алмастыру амалы.
А.Байтұрсынов синекдоханы мегзеу деп атайды да, ... ... «Бір ұғым ... ... ұғым ... мегзеу бола алады. Мегзеу
мынадан шығады. Мысалы: Ана ... ... ... ... Үсен ... деудің
орнына – ана ауылға Омарлар келді дейміз. Омарлар келді дегеніміз мегзеу
болады».
Айтыс ақындары ... ... ... мен ... арттыратын
метонимия десек, метонимия көбінесе, зат есім және сын есімнен жасалатынын
байқадық. Мысалы, бір ғана ... ... ... ... үшін ... сөз
тізбектерін былай қолданған екен. Шашубай ақын:
Сырлы ағашын қолына ұстаған ... азап ... бұл кім ... ... ... ... кеп ... Кемпірбай:
Өлсем де «Көк кептерге» бір соғайын,
Қу тақтай екі ішекті әпер бері.
Немесе Майкөт:
Осы мысалдардағы ... ... «бір ... «қос ... ... ... ... ақындар көп» деген сөз қолданыстары бір ғана домбыра
ұғымына сыйып, өлеңнің ұйқасын, әуезділігін арттырып тұр.
«Біржан мен ... ... ... ... ... ... балғын
Бесіннен қалмай жетсін жаны болса.
Ащы ажуамен «балғын» сөзін арқасына он мата ... ... ... ... ... ... Тағы ... Сара:
Таңданып жиылған жан қарап тұрды,
Қыз да болсам Біржанға балап тұрды.
Мұнда жан ... ... жұрт ... ... ... не әр түрлі ... ... ... ... көп ... ... айтылатын нәрселер де сонша ... ... ... ... ... түріне қарап жіктеу мүмкін
емес. Сондықтан жалпы ақындар тілінде, ... ... ... ... өте жиі кездесіп отырады. Ауыз әдебиеті үлгілерінде де мұндай
ауыстырулар қолданылыста ... ... ... ... жалды екен деп сатып алма,
Жаманды малды екен деп жақын болма…»
«Ақты құдай асырайды,
Қараны құдай табады».
Бұл ... ... екі ... ... ... ... ... өмірдің сан алуан құбылыстарынан алынатындығы
айқын ... ... ... қасиеті, келбеті сипатталады. Айтыс
ақындарына да метонимия құбылысы тән. ... ... сан ... өмір ... ... ... шынайы шындықпен
алмастырылады. Мысалы Ринатпен айтысында:
Ағаңнан сөзді асырсаң,
Таласпай-ақ беремін,
Қалап алған тағыңды
Берейін кезек әр қарай
Жаға бергін шамыңды.
Немесе:
Мен сені қағып ... ... ... ... ... енді осы ... сен үйренгін,
Созғалы жүрсің, Ринат, кімге білек.
Немесе:
Жақсы тұлпар болам ... ... ... ... ... ... бидай орып ал.
Бұл сияқты метонимиялар Оразалы айтыстарында өте мол. Бірақ метонимиялар
Оразалыда өмір құбылысын суреттеуде, ... ... ... ... ... Оразалының айтыстарының ең алғашқы сөзі «Алашқа» арнаумен
басталады. Мәселен:
Алашым менің, армысың
Отырған ... бәрі кеп ... ... Алты ... ... қызыл гүлдеріндей. (Әбілқайырмен айтысы)
Немесе:
Армысың, алты алаштың іргелі елі
Беделі бес ... ... ... ... ... деу ... ақын ... халыққа өз назарын аударатындығын
байқаймыз. Сондай-ақ «алты алаш» сынауға ... тек ... ... сол ... ... ... айтып отырғанын білеміз. Тағы да ... ... бес ... ... ... ... деп ... оюлап,
Кеттің-ау Омар Хаямша
Бұзау тіс менің сөздерім,
Бұтыңнан шағып шаянша.
Алғашқы мысалда ақын ... «бес ... ... ... үлкеннің
орнына кішіні жұмсауы байқалса, түйенің түрін сұрауы да ... ... ... Ал ... ... ... Омар Хаямның өзі емес
оның ұзақ-сонар өлеңдерін ... ... ... ... «Бұзау тіске» -
сөзді теңеу де оған жан ... ... ... ... ... да ... бір
құбылыс.
Метонимия бір нәрсенің орнына, екінші нәрсені алмастырып айтса,
синекдоха ... ... ... ... орнына жекешені айтып, бірімен
екіншіні, бөлшек пен бүтінді айырып бере алғандықтан, өмір ... ... ақын ... ең ... жинақы, жанды түрінің бірі
саналады. Бір нәрсенің өзін айтпай, оның орнына жақындығы бар ... ... ... ... ... ... ма?», «Үміттерін үкімет қашан
ақтар?» деген мысалдардағы «атқамінер», «үкімет» деп ... ... ... ... салыстырғанда әрі анағұрлым жинақы, әрі ... сол ... бере ... ... ... құралы дамуының бір көрініс ретінде халық
қиялында ертеден, жазу-сызу өнері болмаған кезден бастап-ақ ... Сол ... ... да, ... да жеке ... бойынша ғана емес, жалпы тілдік категория ретінде қарастыру
қажет.
Метонимиялар ... яғни ... ... ... ... ... ... Сонымен метонимияның өзін екіге бөліп
қарастыруға болады. Бірі – ... ... тән ... ...... ... ... өмір сүріп келе ... ... ... ... ... ... және бола бермейтін
құбылыстардың атауын ... ... мәні бар ... алмастырады.
Мысалы:
«Берейін кезек әр қарай
Жаға бергін шамыңды», -
дегендегі «шамыңды» сөзі – поэтикалық метонимия. Шам – адамның тіршілігіне
қажетті ... Ақын ... ... ... ... окказионалдық
метонимиямен жеткізеді.
Ал енді «Оюларыңды оюлап, Кеттің-ау Омар Хаямша» ... ... сөзі ... яғни узуалдық метонимияға жатады. Лингвистикалық
метонимия белгілі бір заттар мен құбылыстардың атауын нақты, өзгеріссіз
мағынадағы ... ... ... атайды.
Жалпы алғанда, қазақ тіліндегі метонимиялық ... ... ... ... ... ұқсас келеді. Бұл синекдохамен байланысты.
Қ. Жұмалиев «Синекдоха мен метонимияның ... ... ... қою ... деп ... Метонимия мен синекдоханы бір катеогрия ... ... ... ... ашық ... ... және ... деп жіктеу метонимияның жаңа анықтамасын жасауға негіз ... ... ... метонимиямен синекдоханың арасында үзілді-
кесілді айырмашылық жоқ екенін дәлелдейді. Ал енді ... ... ... ... ... ... көмескіленіп, оңайлықпен
байқалмай тұрады.
«Әрбір жаңа ұғым пайда болған сайын жаңа сөз жасалса, сөздік құрам
тым ... ... тіл ... ... ... да ... болар еді»,
- дейді Б. Хасанов. Яғни бұрыннан бар сөздер ... ... ... ... да, сол ... ... қолдану аясы кеңейе түсіп, метонимия мен
синекдоха айтыс ... ... ... ... ... О. Досбосынов тіліндегі көркемдік тәсілдер
2.3.1 Теңеудің алатын орны
Теңеу – көркемдеу тәсілдерінің ішіндегі ең бастысы. Сөз бейнелеудің
басқа ... өз ... осы ... алады. Теңеулерден сол халықтың
өмірі, рухани дүниесі, ұлттық ... ... әдет ... ... ... ... ... көрініп тұрады.
Орыс ғалымдарынан теңеуді ... Л.И. ... ... М.И. Черемисина, И.В. Гутаров, А.А. Потебня және т.б.
Теңеу ... ... Қ. ... З. ... ... өз ... атап көрсеткен. Тілдің көркемдік ... жеке ... Т. ... ... ... ... ... – ұқсас, ортақ белгілердің негізінде бір затты ... ... ... ... ... бейнелілік, көркемдік, эмоционалды-
экспрессивті сапасын күшейтетін, сол нәрсені жаңа қырынан, поэтикалық
қырынан ... әрі ... ... әрі таным құралы», - деп ... ... ... айтсақ: «Сравнение –
стилистический прием, основанный на образной трансформаций грамматического
оформленного сопоставления». ... ... ... ... ... атты ... ... теориялық
тұжырым жасаған қазақ ғалымы – Ахмет ... Ол: ... ... көрсетіп, айқын шығаруға жарағанмен, нәрсенің бейнесін суреттеп
көрсетуге күші жетпейді. Ондай орында ... ... ... ... ... ... нәрсеге теңеп, көрнектеп ашығырақ көрсетеміз»,
- деп, өз еңбегінде жазған.
Т. Қоңыров теңеудің жасалу жолдарының ... ... ... ... ... теңеулердің көпшілігі зат есімге, есімшеге, етістікке
жалғанатын -тай, -тей, -дай, -дей, -ша, -ше, ... ... ... ... ... ... ... көне түркі жазба
ескерткіштерінен бастап кейінгі ... ... ... тілінде
қолданылып отырғанын байқаймыз: тәңрі тег-тәңірідей. Сондай-ақ, ХІҮ ғасырда
жазылған ... ... ... ... -дай, -дей қосымшасының
көне түрі: -дек, -дег, -тек, -тег. ... ... ... ... ай дек ... бир ... ... берер, жем қылар сұңқарға аққуды,
Толған айдай қылар бір тамшы суды.
Ақындар айтысында жеңу, жеңілудің, дәстүрінің өзі де ... ... ... ... ... аң ілдіріп құс салу өнеріне
ұқсату арқылы ... ойды ... ... ... ... Я ... шебер
тілімен өзінің жақсы қаситеттерін мақтап қыран ... ... ... суреттеріне, жанды-жансыз заттарға қаратылып айтылуы балама,
салыстырулармен беріледі.
Айтыс мазмұнының ... ... сыны мен ... орай ... ... мен ... және т.б. бейнелі сөздер белгілі бір ... ... ... ақын шу ... ... қарсыласының
апшысын қуырып сескендіріп, өзін аң алмай ... ... ... ... ... я болмаса, бәйге ... ... ... сан арғымақ,
тайпалаған жорға немесе әншілік өнерге келгенде иран ... ... ... мың құбылып құлпырған, тотықұс бейнесінде береді. ...... ... ... де ... ... амал-тәсілдері. Айтыс
өлеңдерінде төрт түлік малға байланысты ұғым түсініктерді білдіретін
сөздерді ... ... ... жиі ... Осылардың ішінен ең көп
қолданылатыны – жүйрік ат бейнесі. Ақындар жүйрік атпен тұлпармен өзін де,
өлеңін де, ... да, ... да ... Ақын ... мен ... қатарластыра салыстырып көрсетеді. Нақты мысалды Оразалының
Бекарыспен айтысынан алсақ:
Көрсеткен көк ... ... ... ... ... ... естіп тұлпардай кеп қалдың ба,
Тыпыршып тұра алмастан жүгенді үзіп.
Оразалы айтыстырында кездесетін теңеулердің көпшілігі -дай, ... ... ... ... Мысалы Бекарыспен айтысында:
Беріктігі бөрідей ел едік қой
Қорқауға қой бермейтін тұланды күн.
Немесе: Алпыс екі айлалы ... ... ... ... ... ... ... өңеш шөккен нардай жан екенсің,
Аңқиып қалып жүрме тұрып тағы
Ұрыдай ұрымталдан ұмтыласың,
Немесе: Ақын ақын болар ма,
Асқақ ... ... ... ... зат ... -дай, -дей қосымшалары жалғану
арқылы жасалған. Оразалы айтыстарындағы теңеулер сан ... Төрт ... ... ... ... ... ... нарға теңеу арқылы эмоциясы
байқалады, көркемдік сипаты арта түседі. Бұл бір ... ... ... ... ... асып ... туған жан екендігін көрсетуді көздейді.
Сондай-ақ, өзінің алдындағы айтыскерлермен үндестік те ... ... ... да ... -дай, -дей ... ... және секілді, сықылды ... ... ... ... Біржан:
Самғайтын бәйге атындай артық-артып.
Көкшетау ауданына даңқың барған.
Я болмаса,
Тұлпармын Көрғұлының пырағындай,
Алдына ... мал ... ... ... ... елі ... бәйге аттың шыбысына немесе
Көрұлының ұшатын қанатты атына, яғни, жүйрік ... ... ақын Сара ... ... ... деп ... Я ... Бармақ ақын:
Бәрі өтіп жолдасымның, жалғыз қалып,
Жылқының болып тұрмын саяғындай
Тең құрбы-құрдасына ... ... ... ... ақын өзін ... жеке ... жалқының саяғына теңейді. Немесе ақын Сара:
Жылқының арығындай арғын кедей,
Тойғансып мас боласың ... ... ... балап тұрған Біржан салды ақын Сара енді
жылқы малының арығына теңеп, мінеп-шенейді ... ... ... ... ... ... сұңқары болып тұрған ақын Сара сол кездегі өзінің
шарасыз күйін айтыста былай ... күні ... ... ... екен бір ... ... ит те алады,
Бұлындай берекесіз арбашының.
Найманның игі жақсыларына ... ... ақын қыз ... ... билігі
жоқ, тері-терсек құрлы ғана құным бар ит алатын деп және ... ... ... ... ... -дай ... арқылы эмоциялық рең үстеп тұр. Бір
кезде бұлаңдап, еркіндікте, оң жақта, асау кердей, тәкаппар жүрген ақын ... ... ... ... ... ... төмен» деп, өз басындағы
қайғы, мұң-зар, ... ... ... ... ... теңеулерден
және «о, дариға-ай» одағайы арқылы эмоционалды-экспрессивті ... ... ... төмендегі өлең жолдарынан көреміз:
Әкемнің төрт түлігі бәрі де сай,
Алты ауыл ... үш ағам ... асау ... ... ... ... о, дариға-ай.
Сараның басындағы жайт сол кездегі бүкіл қазақ қызының басында бар
мәселе. Бұл күнде бұндай ... ... ... ... әлеуметтік
тұрмыс-тіршілігі айтыс ақындар тілінде айшықты теңеулермен көрініс табады.
Бұндай жайтты Оразалының ... ... ... ... ... бидайын сапырған сары қымыздай,
Сұлыға зар болып тұр қарманы елдің,
Мемлекеттің бар малы жоқ боп ... боп ... ... ... - деп халықтың жайын аңғартады.
Ақындықты, шешендікті пайдаланып өмірдің ащы шындығын ... ... Оны ... ... анық ... ... енді ... біздер жырлайықшы,
Алладан жауған ақ нұр нөсерлердей
Көктегі жүзген бұлтты көзбен жинап,
Тілімен көктеген ... ... ... ... тікен тайған көсемдердей.
Немесе:
Сөз шегесін шешендей шегелейін,
Көк мұзды көл түбіне батырсаңда
Келесі бір топ ... ... ... ... ... ... ... жаратылыс көріністері үлкен орын алады. Кең
далада, ... ... ... өмір ... қыр ... ... сүйіп,
аялаған. Айналасындағы әдемі көріністерді халық поэзиясына ... ... ... күннің нұры, тау мен құстар үні т.б. ... ... ... ... ... ... ... мол
орын алған. Ақын көңілінің шарықтап шалқуын, яки ақын шабытының ... ... ... ... ... халық поэзиясында барыннан бар
десек, айтыс ... де жиі ... ... ... ... келтірсек:
Елім қолдап бергенде
Екпінім қатты дауылдай.
Айықпас ақ борандай айта білсең,
Қажыдан келгендей ғып қарсы алайын.
Немесе Айбекпен айтысында:
Өнерің бес ... ... ... ... ... ма шабытыңның кілті ашылмай,
Бұйлығып, бұғып отсың бұрқасындай.
Ақын өзінің екпінін дауылға, сөзін ақ боранға, өнерді жауынға, өлеңді
дауылға т.б. ... ... әрі ... Бұндай мысалдарды ақын Сарадан да
кездестіреміз:
Арындап дәуірлейлі барған сайын
Екпінді соққан желдей, көрдім ... ... ... ақын қайтарар қаруымды,
Желді күнгі дауылдай сарынымды.
Біржан салдың салған әнін соққан желдің екпініне теңеп, барған сайын үдей
түсті десе, ... ... ... ... қатты соққан дауылдың санынына
балап, Нұрила ақынның сөз екпінін өртке су құйғандай ... деп ... ... ... асау теңіздей
Өрге қарай шапшысын.
Толқындай сөзді сапырып,
Арыстандай ақырып,
Шығайын енді ... ... ... ... ... ... ... теңей отырып, өлеңін буырқанған
теңізге түйдек-түйдек асыл сөздерін жал толқындарға, я болмаса, ... ... ... ... жарқылына балайды. Немесе Сарыбас:
Туған айдай көрініп,
Тартқан жайдай керіліп
Сарыбас ақын елінің жақсыларын ... ... ... ... ... ... паш ... өнердің шарықтауын табиғат ... ... ... адам мен ... арасындағы ұқсастықты, бірлікті,
жалғастықты көргендей боламыз. Ал бейнелі теңеулерді қолдану арқылы айтыс
өлеңдерінен ақындық ... ... ... өмір ... ... ... Я ... дауыл, құйын, жел, нөсер, ... ... сел – ... айтыс өлеңдерінде саулап, құйылып, төгіліп
тұрған ... ... ... ... өлең-жырдың көркем бейнелі баламасы.
Оразалы айтыстарындағы сансыз сағымға, өрттен шыққан ... ... Бұл ... ... ... ... ... сөйле жаңылмай
Сабылған сансыз сағымдай, - десе
Дәулеткереймен айтысында:
Өткелді тауып өтіп көр,
Өрттен шыққан ұшқындай, - ... сөз ...... мен ... ... мінсіз сұлу сөздер.
Абайдың «өлеңнің іші алтын, сырты күміс болуын қалауы да осыған үндес.
Оразалы айтыстарындағы теңеулердің басым ... ... ... балау арқылы жасалады. Сол арқылы ойын еркін, әрі нақты ... ... ... ... ... ... ... эмоциолық басуын
қалыңдата түседі. Мысалы Мэлспен айтысында:
Бурадайын бұлқынып келгеніңде,
Бұзаудай боп кетпегін тана ... ... ... ... ... тағы ... әлі ... сөйлеп қал,
Ақ құйрық шайдың буындай
Желбіреткен тұламдай
Егемендіктің туындай
Еңкейіп алып отырсың,
Есеймей жатып бойына
Ер-тоқым салған құлындай
Серікпен айтысында:
Әр сөзімді ... ... ... тұяқ ... тағылардай
Тілім орып кетуші ед тиген жерін,
Қан жоса қып қамыстағы қабыландай
Бекарыспен айтысында:
Беріктігі бөрідей ел едік қой,
Қорқуға қой бермейтін тұланды күн.
Ринатпен ... ... тағы ... өренің
Айбекпен айтысында:
Желіден жаңа шықтың жас құлындай
Босқа бекер қара шаңға қаптырылмай.
Немесе:
Ақ паршаға оранып келіп қапсыз,
Қоянның көжек көмген ... ... бәрі ... зат ... -дай, -дей ... ... ... айтыс өлеңдеріндегі теңеулерден жалғастылық принципін
көреміз. Бұрыннан ... ... бар ... ... ... ... ... ақындар айтысып отырған ... ... ... көре білу ... ойды ... әсерлі етіп жеткізіп,
өлеңге ... ... леп ... тұрады. Ал теңеулердің
метафорамен, эпитетпен, метонимиямен, синекдохамен, метотамен және т.б.
тіркесіп ... оның ... ... ... ... сөз
болып кеткен теңеулерден халқымыздың тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын, мәдени
өзгешеліктерін, таным-түсінігін, эстетикасын көреміз.
Теңеу мен метафораның ара жігін ашып ... үшін ... ... ... ... тұрғыдан ғана бөліп қарастыру жеткіліксіз, әдеби және тілдік
тұрғыдан біріктіріп, екуінің қиылысқан ортасына қарастыру ... ... мен ... ... Ш. Балли мен А.А. Потебня да «Метафора
– қысқарған теңеу» деп ... ... А.А. ... ... ... ішінде метафораны қамтиды» деп көрсетсе, Л.И. Тимофеев «Троптың
ең қарапайым түрі - теңеу» дейді. (12.36)
Біздің ойымызша, ... мен ... ... ... ... жде
екі заттың көбіне қатар алып салыстырылатындығы мен жасалу (психологиялық)
жағынан бірлікте ... ... ... ... ... ұқсастығында. Ал айырмашылықтары мынадай:
Біріншіден, метафораны «қысқарған ... ... ... ... семасиологиялық тұрғыдан қарасақ, теңеуге тура, метафораға ауыс
мағына тән. Бұл, әрине, диаметральды алшақтық.
Екіншіден, ... екі ... тек қана ... ... ол екуі ... ... ... жаңа элемент болып шығады.
Үшіншіден, метафора арқылы сөздік құрам байып дамып отырыда, белгілі
бір ұғым кеңи түсуі мүмкін. (Бұл ... ... ... ... Ал теңеудің нәтижесінде жаңа сөз жасалмайды. Бірақ фразеологизмге
айналған ... ... ... ... ... Теңеудің мұндай
қасиеті бұрын-соңды сөз болмағандықтан тоқталып өткен артықтық етпейтін
сияқты: әдетте екі адам ... ... ... оларды «Аузынан түскендей»
екен деседі. Демек, «Аузынан түскендей» теңеуінің тұрақты мағынасы – ұқсас.
Сол сиқяты шын тату, көңілдес адамдарды ... ішкі ... екен ... ... ішкі ... ... тұрақты мағынасы – тату. Ал «Қыл
үстінде ... ... ... ...... ... ... дегендікі – анық.
Фразеологизмдік мағына алған тұрақты тіркестерден ... ... ... жеке сөз ... ... да мағына алғандарын
кездестіруге бола еді. Мысалы, Мұздай деген сөздің, ... ... суды ... ... ... – теңеу. Қазір бұл сөзді теңеу ретінде ... ... сөз ... өте салқын, суық деген мағынада қабылдаймыз. Ал
тастай сөзін мысалы, ... ... жер ... екен деп ... ... ... деген мағынада, яғни теңеу ретінде ... «өте ... ... ... Осы ... ... жұрнағы жалғануымен байланысты
тиянақты тұрақты мағына алған шет тілдердің ... де ... ... ... ... – су болу, дырдай – үп-үлкен т.б.
Бірақ ... сөз ету үшін ... ... да ... ... біз ... ... көтермейтін болғандықтан, артық көрдік.
Төртіншіден, көркем әдебиеттегі қолданылу фнукциясы ұқсас болғанмен,
метафораның поэтикалық сапсы теңеудікінен ... ... ... те, ... образ ғой. Оған бейнелей мәнерлеу, кесіп айту қасиеті
тән.
Бесіншіден, теңеу «секілді», «тәрізді», ... ... ... -дай, -дей, -ша, -ше ... ... ... болса, метафораға
мұндай жұрнақтар мен сөздер тән емес. Бірақ метафораға да аталған ... ... ... ... ... Осы ... біз ... Қ. Жұмалиевтің
«Қазақта теңеудің жұрнақтарын алып тастаса, кез келген ... ... ... ... ... ... ... қоссақ, онда ол
теңеу болып шығады» деген ... ... ... «Сен менің
бауырымдайсың» сөйлемендегі ... ... ... алғаннан «бауырым»
сөзінің іні, немесе туысқан ... ... ... ... ... ет ... «қызыл» сөзіне теңеу ... ... ... айтыстарындағы теңеулердің басым көпшілігі, жан-жануар, аң-
құсқа балау арқылы ... ... Сол ... ойын ... ... ... Сол ... қарсылас ақынның қасиеттерін танытып, өлеңнің
эмоциолық басуын қалыңдата түседі.
Ақындық өнердің шарықтауын ... ... ... балануынан, адам мен табиғат арасындағы ұқсастықты, бірлікті,
жалғастықты көремiз. Ал бейнелі ... ... ... ... ... сезімнің, әдемілілікті түсінудің өмір шындығымен байланысып жатқаны
байқалады.
2.3.2 Эпитеттің қолданылуы
Эпитет дегеніміз – көркем анықтауыш. Сөз жоқ ... ... ... ... бәір әнірсе емес. Мәселен, М.Әуезов шығармаларында
кездесетін «жүйрік» сөзінің эпитеттік ... ... ... болады. «Жүйрік» тура мағынасында жүйрік ат, жүйрік поезд болып
анықтауыштық мінде қолданылады. Мыс.: 1. ... ... ... ... ... жиып кеп, ... ... түйді. 2. Шешесінің жүйрік көңілі қыс
бойы елге қайтпаған баласының аңғарып қалып, қалаға келгеннен бері ақырын
бағып жүр еді. 3. Абай ... ... ... ... Әйгерім үшін тартатын
сияқты. 4. Жазықсыз жүйрік қарттың сөзін ... ... ... ... жол өлең оралады.
Осы сөйлемдердегі жүйрік тіл (шешен тіл), ... ... ... жүйрік қарт (шешен тіл) деген мағынада өолданылып тұр. ... ... ... ролі де ... ... болу ... сол ... анықтай көрсетумен қатар, оның
тигізетін әсері, бейнелілік ... болу ... олай ... ... жай ... ... білдіру үшін қолданса,
эпитет емес, сын есім не ... ... ғана ... тілдің барлық деңгейлерімен тығыз қарым-қатынаста өмір сүретін,
өзінің эпитеттік мағынасы мен қызметін, сол деңгейлердің көмегімен ... ... ... ... ... ... ... анықтама бердік: Эпитет дегеніміз –
кем дегенде екі сөздің тіркесуінен ... ... ... ... ... ... ... өз ара қабыса байланысқан,
көркем, бейнелі, образды тілдік ... ... ... және ... (тілдік) болып ... ... ... де ... ... де ... ...
эпитеттік мағына. Бұл екеуінің арасында ешқандай семантикалық айырмашылық
болмайды. ... ... ... ... де ... ... бұл екі затты болмаса құбылысты эмоционалды ... ... ... ... етіп ... мақсат етеді. (19.21)
Тұрақты (тілдік) эпитеттер мен еркін (поэтикалық) эпитеттердің осындай
мызғымас байланыстары болумен қатар, ... ... ... де ... ... эпитет – тілдің фразеологиялық жүйесіне енетін ... ал ... ... – жеке ... ... дүниеге келген жеке авторлық сөз кестелері. Тұрақты эпитет
фразеологиялық бірлік (единица) екені белгілі болды. Себебі ол ... ... сөз ... ... өмір ... ... ... тұрақты
болып, бүтін бір мағынаны береді, көбінесе ... ... ... ... ... ... және ... (еркін) деп екіге
бөлдік.
Тұрақты эпитеттер – ... ... ... ... ... ... ... Мәсеклен, алты алаш деген тұрақты ... ... он, ... сандарымен ауыспайды. Сол сияқты қырық сан
Қырым елі деген тұрақты тіркес, отыз сан ... елі деп ... ... бұл ... ... бір мағынаға қырық ру – тайпадан немесе алты
тапайдан құралған ... ... атау ... ... болу керек,
бірақ келе-келе бұл ... ... ... ... құрап,
поэтикалық фразеологизм элементіне айналған. (19.17)
Эпитеттің зерттелу ... ... грек ... ... алған.
Ұлы оқымыстылардың пайымдаулары ағылшын, француз, неміс, орыс тағы ... ... ... ... ілгері дамуына әсер еткен.
А.Байтұрсынов «Әдебиет танытқыш» атты еңбегінде эпитет ... ... ... ... Ол: «бір ... көптен айырып көзге түсерлік
етіп, айтқымыз келгенде ол нәрсенің атына айқын түсерлік етіп, сөз ... ... ... ... ... ... ... Мұқан» дейміз. Мұнда
Мұқандардың бір-бірінен айырып, әрқайсысын ... ... үшін ... ... ... сөздер қосып отырмыз… Асылында айқындау нәрсені көркейту үшін
айқындалады, я ... үшін ... - деп ... ... ... Қ.
Жұмалиев, З. Қабдолов, З. Ахметов және т.б. ... өз ... ... ...... ... автордың айтайын деген ойын да
бейнелі түрде жеткізетін образды сөздер мен сөз тізбегі ... ... ... ХІҮ ғасырда жазылған «Мұхаббат-наме» дастанынан
да кездестіруге болады. Мысалы:
Урур нәргис ларниң навәкни жан ға,
Күлар черхрәң чечек тек ... ... ... ... ... қадалар,
Арғаван гүліндей жүзінде күлкі ойнаса.
Айтыс ақындары тілінде эпитеттің көркем түрлері кездеседі. Эпитет
бірыңғай портрет құрайтын теңеу, ... ... ... ... ... ... Мысалы, Сара:
Майысып нәзік белім бұраң қаққан.
Қырық түрлі дана кеудем өнер тапқан.
Сөйлесе май тамызған бұлбұл тілім,
Сықылды гауһар сағат ... ... он ... бәрі де ... ...... ернім – қақпақ.
Қырмызы қызыл жібек маңдайым кең,
Дәл бойым ұзын да ... ... да ... ... ... белі, қырық түрлі дана кеудесі, бұлбұл тілі, ажымсыз
аппақ он саусағы, ... ... ... ұзын да ... ... да емес бойы ... де он үште домбыра алып сөз сөйлеген бір Сараның бойынан табылады.
Ақын Сара ... ... ... ... ... әншілік,
орындаушылық, шешендік, суырып салмалық өнер иесі ... яғни ... ... ... ... ... сағатқа теңейді.
Бұл мысалдардағы эпитеттер сын есім + зат есім, зат есім + ... ... ... ... тіліндегі эпитеттер өзінен бұрынғы өзімен ... ... ... ... ... көңіл-күйімен үндесіп, небір көркем
тіркестер құрайды. Ақын бірде қарсыласына «Қас ... ... ... ... ақ ... айта ... деп ... теңеуді қолданса,
бірде «Жырлашы ойдың шалын сүріндіріп, сүбелі сөздің аса таяғына» деп сөзді
жай емес, сүбелі сөз ... ... ... де, ... ... ... ... айтысында:
Сиқырын түрлендірсем сырлы әуеннің,
Көңілі көншігендей сұңғақ елдің.
Сары бидайын сапырған сары қымыздай
Асау өзен адасса ағысынан
Тұлпар да жаңылады шабысынан
Мұндағы «сырлы ... ... ... ... ел», «асау өзен» зат
есіммен сын есімнің қабыса байланысуы арқылы жасалған эпитеттер. ... тағы ... ... ... Еркінмен айтысында:
Домбырамды қағайын
Әсем әнге салайын
Ринатпен айтысында:
Тапалап көк бедені сабан ... неге ... ... ... бас үйретіп сыңар езу
Немесе:
Бабамдай болам деп жүрмін,
Түйінді сөзбен түйреген.
Серікпен айтысында:
Бекежан Төлегеннің атын алған,
Болған жоқ ... ... асыл ... ... ... Г.Ө. ... ... ғылыми-зерттеу
еңбегінде: «Эпитет тіл мен әдебиетке ортақ мүлік болғандықтан, ... ... ... ... ... жөн», - дейді.
Оразалы тiлiнде тұрақты (тілдік) эпитеттер мен еркін (поэтикалық)
эпитеттердің осындай мызғымас ... ... ... олардың бір-
бірінен өзгешелігі де жоқ емес. Оны жоғарыдағы мысалдардан анық аңғарамыз.
Тұрақты эпитеттiң де қолданылуы – ... ... ... ... штамптар мен еркін эпитеттер творчестволық лабораториясында
дүниеге келген жеке авторлық сөз кестелері деуiмiзге ... ... ... түрде тұрақты сөз тікесі ретінде өмір сүреді, сыңарларының құрамы
тұрақты болып, бүтін бір мағынаны ... ... ... ... Сонымен ақын тіліндегі көркемдік ... троп ... ... екенін анық байқадық. Олардың тілдік ... ... ... ... байланыстардың маңызы зор екенін
мысалдан көруге болады.
Қорытынды
Айтыс – халықтың бай мұрасы. Айтыс тілінің көркемдік ерекшеліктерін
зерттеу қай ... ... ... ... ... ... ... сөз
кестесін, өлең сөздің суреттілігін, бейнелілік сипат-қасиеттерін сөз
еткенде ауыспалы ... ... ... ... ... ... маңызды.
Айтыс ақындар тіліндегі троптардың ерекшеліктерін О.Досбосынов
айтыстары бойынша ... өз ... ... ... ... ... жанрының зерттелу маңызы мен
тақырыптың өзектілігі, мақсат міндеттері, әдіс-тәсілдері қарастырылды.
Негізгі бөлім екі тараудан ... ... ... ... ... ... ... қолданылу ерекшеліктерін ” айтыскер ақын
О.Досбосынов айтыстары бойынша зерттеп, ... ... ... ақын өміріне оның шығармашылығына үлкен мән берілді.
Айтыс тілінің көркемдік ... – оның ... ... ... ... ... айқындалды. Көркем сөз өнеріне елеулі
үлес қосқан ... ақын ... ... ... ... ... ... әдеби тілдің көркемдік нормаларын, соған сәйкес
эстетикалық принциптерді қалыптастырудағы орнын анықтау зерттеудің ... деп ... Ақын ... ... түрлеріне кеңінен тоқталып,
өзге айтыс ақындар тілінің ерекшеліктерімен салыстара қарастырылуы, оларға
жеке-жеке тоқталу да өз ... ... ... ... ... ... ... негізгі түрлері метафора, метонимия, синекдоханың қолданылуы
мен көркемдік тәсілдер эпитет пен теңеудің мәнін ашуға ұмтылып, ... ... ... мән ... ... ... тырыстық.
Қорытынды да, негізгі бөлімде айтылған ойлар, ... ... ... ... ... ... әлі де айқындауды,
зерттеуді қажет етеді.
Оразалы – қазақтың ... ... ... және ... көркемдік
дәстүрді жалғастыру жауапкершілігін перзенттік, отаншылдық сезімімен
жырлаған ақын. Ол айтыстарында қазақтың ... ... бері ... ... поэзияның киелі құдіретін нағыз, сыршыл, ұлттық көңіл-күй
тебіренісінің терең мағыналы ... ... ... ... ... айтыс – қоғамдық-әлеуметтік
болмыстан тыс дамымайды. Оның құндылығының өзі де сол ... ... ... әрі ... ... сипатталып отырады. Қарсылас
екі ақын айтысында да сол шындық басты өлшемге айналады,»- деген тұжырымы
дәлелді тұжырым. ... ... ... - өз ... ақ ... ... ... Оразалы да қазақтың маңдайына біткен осындай адал перзент. Оның
айтыстарындағы ... ... ... ... ... ... ... тізімі:
1. Айтыс. - Алматы: Жазушы, 1965
2. Ақындар айтысы. – Алматы, 1958
3. Сыздықова Р.Ғ. Қазақ әдеби ... ...... Ана ... 1993
4. Әуезов М.О. Айтыс // Қазақ әдебиетінің тарихы: Т.1. – Алматы: ғылым
академ. баспасы, 1960
5. Жармұхамедов М. ... даму ...... ... ... ... М. ... – Алматы: Білім, 1990
7. Жармұхамедов М. Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен дамуы. – ... ... ... ... / ... ... Н., ... С., жалпы ред.
басқ. Жолдасбеков М / - Астана: Күлтегін, ... ... ... / құраст. Нұрахметұлы И., Дүйсенғазин С / ... 2004 ... ... ... / ... ... И., ... С / Астана:
Күлтегін, 2004 (2-кітап)
11. Дуанаева С. Қазіргі ақындар ... ... ... ... ... ... ... авторефераты, 1997
12. Нұржекеева Л. Метономияның лингвистикалық табиғаты. Алматы, 1998
13. Хасенов Ә. Тіл білімінің теориялық және ... ... ... ... З. ... ... ... Алматы, 1969
15. Байтұрсынов А. Шығармалар. Алматы, 1989
16. Ахманова О.С. ... ... ... М., ... ... Б. Қазақ тілінде сөздердің метафоралы қолданылуы. А., 1966
18. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. Алматы, 1978
19. Мұхаметқалиева Г.Ө. ... ... ... ... К.А. ... ... ... тілдік ерекшеліктері.
филол.ғыл. канд.дисс. Алматы, 1997
20. Әлімбаев М. Айтыс арқалылардың өнері: Өріс алып келе ... ... // Соц. ... – 1990.-7 ... Әмірбаев М. Қазіргі ақындар айтысы және әлеуметтік өмір // ҚазМУ
хабаршысы. ... ... – 1999. №5. ... Жүрсін Е. Айтыс деген әлем бар // Түркістан. – 1999. – 6 қаңтар
23. ... Б. ... ... ... ... толғау //
Астана ақшамы. – 1999.-23 желтоқсан.-3б
24. Қайратұлы Б. Алаштың ақтаңгер ақындары // Астана ақшамы. – 2001.-2
қазан (№120). – ... ... Б. Түбі ... ... өнер // ... ... – 2002.- ... (№8).- 4б
26. Қоңыратбай Т. Айтыс - өнер бәйтерегі // Алматы ақшамы. – 2004.- 6
қаңтар (№1).-3б
27. Мұстафина М. ... ... және ... мәні // ... тілі мен
әдебиеті. – 2003. -№ 9. 98-102б
28. Мұстафина М. Айтыстың көркемдік сипаты мен ... // ... ... ... – 2004.- № 2 ... ... А. Айтыс поэтикасы: түлеу мен түрлену // Қазақстан мектебі.
– 2003.-№ 8. 54-56б
30. Дуанаева С. Айтыс және ... // ... тілі мен ...
1997.-№ 1-2.- 112-116б

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жыраулар поэзиясында троптардың қолданылуы53 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлеріне мысалдар8 бет
Т.Молдағалиевтің балаларға арналған өлеңдерінің көркемдік ерекшелігі және оны орта мектепте оқыту59 бет
Шәкәрім лирикасындағы тілдік-бейнелілік аспектілер6 бет
Ізғұтты Айтықов7 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Айтыс6 бет
Айтыс - халық мұраты3 бет
Айтыс өнері31 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь