Бірыңғай мүшелердің байланысуы

Кіріспе

1 Бірыңғай мүшелі сйлемдер және олардың қызметі

2 Бірыңғай мүшелердің байланысуы
2.1.Ыңғайлас жалғаулықтар арқылы
2.2. Қарсылықты жалғаулықтар арқылы
2.3. Талғаулықты жалғаулықтар арқылы
2.4. .ып, .й көсемше формалары арқылы
2.5. Орын тәртібі арқылы

3 Бірыңғай мүшелі сөйлемдердегі жалпылауыш сөздердердің қызыметі

Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер
        
        Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы.
Бірыңғай мүшелі сөйлемдер мен олардың қызметі жай ... ... ... ... Жұмысымызда бірыңғай мүшелер туралы
түсінік, тұрлаулы және ... ... ... мүше ... ... жай ... ... бірыңғай мүшелердің
байланысу түрлері мен оларды байланыстыратын жалғаулықтар, ... ... және ... мүшелі сөйлемдерде қолданылатын жалпылауыш сөздер
кеңінен қарастырылады.
Тақырыптың өзектілігі.
Синтаксис термині грек тілінен алынған. Онда ...... ... ... ... Бұл сөз о ... ... сөздің бірігу,
қосақталуы деген ұғымда жұмсала жүріп, кейін екі түрлі терминдік ұғымға ие
болып кетті: біріншісі – ... ... ... ... ... деген мағынада да, екіншісі – тілдің синтаксистік ... ... ... ... ... ... ұғымда жұмсағанда, оны, әдетте, граматика
ғылымының морфология сияқты, үлкен саласы деп білеміз. Оның өзі үш ... 1. Сөз ... ... 2. Жай сөйлемнің синтаксисі; 3.
құрмалас сөйлемнің синтаксисі.
Синтаксис ғылымының зерттейтін обьектілері – ... ... ... ... ... әр ... ... жұмсалуы
арқылы өз ара тіркесіп барып. Сөйлем құрауының жүйелі ережелері мен
заңдарының ... ... ... – сөз тіркесінің, жай және құрмалас ... сыр ... ... ... мен жұмсалу заңдылықтарын айқындайтын ғылым.
Синтаксис сөз тіркестерін, сөйлемдерді, олардың бөлшектері мен әр ... ... ... ойын білдірудің грамматикалық амалдары
ретінде, оларды өз ара және морфологиямен байланыста қарастырады.
Синтаксистің басты ... ... ... бірі – сөз тіркесі,
екіншісі – сөйлем. Сөз тіркесі мен ... екі ... ... ... ... – қатынас жасауды пікір алысуды қамтамасыз етудің
– ал сөз тіркесі ... ... ... ... ... Сол ... өзара тіркесіп, белгілі синтаксистік қарым – қатынасқа түсіп, ... ... ең ... ,бір ... ... ... –сөйлем. Сөйлем- тілдің
қоғамдық қызметі. Пікір алысудың ойды ... ... ... ... бері ... ... басты объектісі болып есептеледі.
Сөйлем кісінің ойын айту ... ... ... сөз, ... ... ... ... есебінде сөйлем құрамына енеді. Олар
сөйлем құраудың синтаксистік ... ... ... зерттеудің
де басты объектісінің бірі болып табылады.
Сөйлемнің басты сипаттамалары мыналар: сөйлем біршама тиянақты ойды,
предикаттық қатынасты ... ... ... ... жеке ... сөз ... ... жөніндегі ғылым бірнеше саладан құралады, оның сала-салаға
бөлінуі тілдің синтаксистік құрылысының дара ... ... ... ... тану ... ... ... құрайтын грамматикалық формаларды олардың өзара қарым-
қатынасын, сөйлемдердің ... ... жай ... ... ... - ... тән семантикалық құрылымы бар, коммунативтік міндет
атқаратын, бір предикңативтің бірліктен тұратын сөйлем. Жай ... ... ... оның синтаксистік, семантикалық құрылымы
сөздердің орын тәртібі мен интоноция болып табылады.
Синтаксистік құрылым тұрғысынан алып қарағанда, жай ... ... де, екі не одан да көп ... ... Жай ... қос ... та, жеке сыңарлы болып та келе береді. Қай түрі болғанда ... ... ... ... қызметі өте зор. Сөйлемнің негізгі
болып табылатын баяндауыш қимыл - әрекетті, ... ... ... ... сол ... - ... ... иесін танытады. Жай сөйлем
қос сыңарлы болғанда тұрлаулы мүшенің екеуі де қатынасады.
Жай ... ... ... ... ... ... да келеді.
Негізінен сөйлемдегі бірыңғай мүшелер туралы ұғым мектеп граматикасынан
белгілі Бірыңғай деп ... ... ... граматикалық формасы
жағынан, граматикалық байланыс жағынан ыңғайлас келген мүшелерді айтамыз.
Бірыңғай мүшелі ... - ... ... ... сөйлемдісалыстырып
білдірудің амалы. Оларды құрмалас сөйлемнің функциялас сыңары деп те атауға
болады.
Құрмалас сөйлем мен ... ... жай ... айырмасы
құрлысында. Құрмалас сөйлемге компонент ретінде жай сөйлемдер қатысады, ... ... дара ... ... ... ... бір бастауышқа қатысты, сондықтан бұл құрамдағы конструкция
жай сөйлем қатарына жатады.
Бірыңғай мүшелі ... ... тән ... мен ... айқындау жұмысымыздың өзектілігін танытады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Бірыңғай мүшелер, олардың ... ... ... ерекшеліктері мен
Бірыңғай мүшелі жай сөйлемдер мәселесі қазақ тіл ... ... ... ... ... айтқан. Атап айтар болсақ, ... ... ... мен ... тілі энцеклопедиясында», М.
Балақаев, Т. Қордабаев, А. ... Р. Әмір т.б. ... ... ... ... сөз ... ... негізгі бөлім үш тараудан тұрады. Соңында ... ... ... ... ... ... сйлемдер және олардың қызметі
Бұл тарауда ой білдіру жағынан болсын, құрылысы жағынан болсын ... ... ... ... астарласып жататын біріңғай түрдегі
синтаксистік ... сөз ... ... ... қимылдардың осылайша бір грамматикалық
бастауыштардың төңірегіне жинақтлуы, қазірде қазақ тіл білімінде танылып
жүргендей, ... ... ... ... ... ... мүшелі түрін аңғартады. Осы тектес сөйлемдердің табиғатын ани
білуде әр бір компонентегі ... ... ... ... көбінесе баяндауыш сөздерінің қолданысы есепке алынады. Осыдан
келіп жоғарыдағы сөйлем қарсылықты бағыныңқыға ... жүр. ... ... мен ... ... ара жақындығының өзі де осыдан
келіп шығады. Сондықтан да мұндай тұлғалас ... ... ... ... ... ... ... сөйлеміміздегі хабарланған оқиға
желісі бір ғана ... ... ... ... оның ... қимылдың сипатын өзара саралай көрсетілгендіктен де, ... ... ... ... ... ... ... мүшелі сөйлемдердің күрделенген сөйлемнің қатарында
қаралуының ... ... ... тарих жалпы тіл ... ... ... орын ... жайлармен тығыз астарласып жатыр.
Солардың қайсы бірлеріне ұңіліп қаралықшы.
Сөйлемнің бірыңғай мүшелері орыс тіл ... ... ең ... ... ... ... ... (слитное предложения) деп қаралып
келінді. Профессор А.Г.Рудневтің айтуы бойынша, ... ... ... ең ... ... ... еді. Бұл ... сөйлемнің бірыңғай мүшелерін
екі не ... көп ... ... бірге қосылуынан пайда болады деп
түсінген – ді. ... ... ... ... ... ... дұрыс ашып бере алады деп айта алмаймыз. Қайта бірыңғай ... не ... көп ... бірігуінің нәтижесі» деген ұғымнан оның
құрмалас сһөйлемге ... ... ... ... құрмалас сөйлемге жатқызушылық А.Х.Востоковтың
еңбегнде ашық айтылған.
Профессор А.М.Пешковский өзінің ... ... в ... атты ... ... ... ... сөйлемді құрмаласқа
жатқызбағанмен де, олардың арасндағы өзара ... ... ... ... ... бірыңғай мүшелерді жай сөйлем мен құрмаластың екі
аралығындағы сөйлем деп те қарайды.
Профессор А.М.Пешковский ... ... ... ... ... ... деп ... да оған арнаулы тарау бөлген. ... ... ... ... ... ... ... біріккен сөйлемнің өз
екі жақты тексеріледі: бірі- біріккен сөйлемдер де , ...... ... ... мүшлерінің жалғаулықсыз тек дауыс ырғағымен
бірыңғай байланыса жұмсалған ... ... да, ... ... ... ... ыңғайласқан жолын жатқызады. Бірыңғай мүшелі
сөйлемдер профессор А.М.Пешковский тарапынан екі жақты ... ... ... ... ... ... бсын түйістріп, біріккен сөйлем деп атайды.
Зерттеушінің ұғымында біріккен сөйлем ... де, ... ... ... ... Сондай-ақ бір сөйлемнің ішінде әрі дауыс ырғағы ... ... ... ... әрі ... ... бірыңғай мүшелер
болса, барлығын жалпы түрде ... ... ... ... ... ... біріккен сөйлем деп қараушылық не
болмаса құрмалас сөйлем дп ... ... ... ... де
кездесіп қалады. Мәселен профессор ... ... ... ... ... ... сөйлемдерді бірікке сөйлем қтарында талдайды. Ал
армян тілі ... ... ... ... осы ... ... және бірыңғай баяндауышты сөйлемдердің құрмалас сөйлемнің бір
түрінен саналатындығын айтады да, осы ретте ... ... ... ... ... ғана ... жатқызатындығын ескерте
кетеді.
Сөйтіп, жалпы тіл ... ... ... ... табиғаты
жайында әр түрлі түсініктемелердің болғандығы осы бір шағын ғана шолудан
байалып ... ... ... ... өзінде орыс тілінде «поедшь не ты,
а он» тәріздс сөйлемдерді біреулері бірыңғай мүшелі сөйлем деп таныса, енді
біреулері ... ... ... Е.В.Крупнова дұрыс
көрсеткен.
Бір мүшелі сөйлемдерді тани ... ... ... ... ... де әсерін тигізбей қойған жоқ.
Міне, бұл айтылған жағдайлар бірыңғай мүшелі ... мен ... ара ... ... қалатын осындай қиыншылық,
ұқсастықтардың барлығын аңғартса керек.
Сөйлемнің қай мүшлері болса да ... ... ... ... ... ішінен құрмалас сөйлем категориясымен кейде жақындасып,
астарласып ... ... ... ... түрі икем ... ... осындай конструкцияда келген сөйлемдер бір бастауышқа ортақтасып,
негізгі қимыл иесінің әр ... ... ... ... ... Ал ортақ
бастауышты осындай сөйлмдердің кейбіреулері ... тіл ... ... ... ... жай ... енді ... құрмаластың
төңірегінде танылып жүргені белгілі. Сөйлемнің осы ... оның ... ... және тиянақсыз тұлғада келіп отырады. ... ... ... ... ... соңғысында сабақтас
сөйлемнің модельдік ұқсастықтарының нышаы білінеді. Мына бір ... ... ... Рахмет үйіне келіп төсекте отырды. Ойланды, мойнын төмен
түсірді, біруақытта ... ... ... сөйлемді салалас құрмалас деп танушыларда жоқ емес. Шындығында
бұл сөйлем - ... ... жай ... ... ... ... бір ... бастауыштың (Рахмет) мазмұнын
әр түрлі қырынан көрсетіп тұр. ... ... ... ... тұлғада ыңғайласа айтылу ... ... ... ... келсе Мұратын ермек етеді, оның тілін қызық көреді, ертегі айтып
береді, ойнатады.
Астымдағы жас тағы қайтса де мені ... ... боп ... ... ... ... қалмады: біресе тік шаншылып алға шапшиды,
біресе артқы екі аяғын ... ... ... ... түспек болады, біресе
оқыс былай жалтарады, біресе күрт олай бұрылады; біресе ерін бауырына алып
тулаған асау ... бар ... ... ... атылады.
Міне, осындай тиянақты тұлғадағы бірыңғай баяндауышты сөйлемдер сыртқы
құрылысы жағынан салалас сөйлемдерге ұқсап жатады. Бұл жйға ерте ... –ақ тіл ... ... ... болатын. Мәселен , профессор
Н.Ф.Яковлев чечен тілінің салалас сөйлемдерін ... ... ... ... ... ... жататындығын айтады.
Бірыңғай мүшелі сөйлемдер мен салалас құрмаластарды өзара ажыратып
отырудың қажеттігін Н.З.Гаджиева да ... ... ... ... ... ... ... олар сабақтас құрмаластың құрылысымен жақындасып келеді.
Тиянақсыз тұлғадағы бірыңғай баяндауышты сөйлемдер ... ... ... жоғарыда талданған сөйлемдеріміз сыртқы құрылысы жағынан
кейде құрмаластардың табиғатымен астарласып ... олар ... ... ... ... ... мүшелі сөйлемдер бір грамматикалық бастауыштың негізінде
құралады. Алайда осы бір заңдылық кейде ескеріле ... ... ... ... ... сөйлемдрдің қатарына танылып қалады.
Бірыңғай мүшелі ... ... ... түсінік әсіресе төнкеріске
дейінгі еңбектерден орын алған ... ... ... ... ... күрделенген сөйлм деп
атайды да оның әсіресе ... ... ... жай ... мен
құрмаластың екі аралығында тұрады деп түсіндіреді.
Ғалым ... ... ... ... мүшелер туралы ұғым мектеп
граммаикасынан белгілі дейді. Бірыңғай деп грамматикалық ... ... ... ... грамматикалық байланысы жағынан ыңғайлас
келген мүшелерді атаймыз. Бірыңғай мүшелер өзара салаласып байланысады.
Әне, ... ... ... ... ... ... елі жатыр (О.Б.).
Бірыңғай мүшелі сөйлемдер – күрделі ойды, бірнеше сөйлемді ... ... ... ... ... ... сыңары деп те
атауға болады. Көп жағдайда сөйлемді бірыңғай мүшелі етіп ... ... ... етіп ... ... сөйлеу мақсатына бағнышты болады. Мысалы,
Рас айтасыз, бұл дүниеде бабадан не ... ... не ... ... ... ... «Рас айтасыз бұл дүниеде бабадан, атадан не ... деп ... ... жай ... етіп құруға болар еді. Ойды құрмалас ... айту сөзе ... ... беру үшін ... ... тұр. Мына
сөйлемнің құрмалас болып, бірыңғай мүшелі болмай құрылуы да осы мақсатқа
байланысты: Сырым, ... ... сен де ... мен де ... ... ... ... жай сөйлем ретінде құрағанда ілгерідігі ритім жоғалады:
Сырым, естір сөзді сенде ... мен де ... ... сөйлемдрдің осы екі аралық сипатына сай тіл білімінің
оны ... ... ... орын алып жүр. ... ... ... тұрлаусыз мүшелері бар сөйлемдрді жай сөйлем қатарына жатқызады
да, бірыңғай баяндауышы бар сөйлемдерді ... ... деп ... – бұл баяндауыштың әр қайсысы дара-дара ... ... ... сөйлем мен бірыңғай мүшелі жай ... ... ... ... ... ретінде жай сөйлемдер қатысады, әр
компоненттің құрамында дара бастауыш, баяндауышы ... ... бір ... ... ... бұл ... конструкция
жай өйлем қатарына жатбы.
Қай сөйлем болмасын, олардың ішінде бірыңғай мүшелердің ... ... ... Бұл, ... сөйлемнің аумағын да кеңейтеді, мазмұндық
желісін де күрделендіре ... ... ... ... оны екінші бір
синтаксистік ктегорияға (құрмалас сөйлемге) айналдырып кете ... ... ... ... ... бар: ... мүшелер негізні
бір сөздің төңірегіне жинақталса, құрмаластың ... ... ... ... ... заңдылықтар сөйлем тани білу принципінде
ескеріліп отырылғаны жөн. ... өзі ... ... ... ... ... ... отыруға мүмкіндік туғызады.
2 Бірыңғай мүшелердің байланысуы
Сөйлем – ... ... яғни ... ... үшін,
информация беру үшін жұмсалатын единица. Сөй, сөз тіркесі өз беттерімен бұл
қызметті атқара алмайды.
Жеке сөз де, сөз тіркесі тәрізді ... ... ... тән ... форма алып, комуникативтік единица - сөйлемдік
сапаға и бола алады ... ... ... ... тән громматикалық құрылысы
бар, грамматикалық формасы бар категория. Сөйлем құрылысына қарап ... ... ... кім, не ... екенін білдіретін мүше және ол
туралы не ... ... ... ... ... ... мүшелері
қатысуға тиіс. Осы екі мүшенің грамматикалық қатынасы сөйлем құрауға ... ... ... ... яғни болмыстағы заттардың өзара қатынасын
білдіру үшін жұм салады. ... ... ... ойды ... басты
формалар болып есептеледі. Сөйлем мүшлері – ... ... ... ... ... толық мағыналы сөздер мен сөз
тіркестері. Сөйлем мүшелері жасалым ... ... дара және ... ... ... бір ... жауап береді. Сөйлем мүшесінің
қатынасуымен ... жай ... ... және ... ... ... орай да сөйлем мүшелерінің түрлері келіп сараланады. ... ... пен ... қатынасы арқылы жасалып, ... ... Ал ... ... тұрлаулы мүшлерден басқа мүшелерді
тұрлаусыз мүшелер деп атайды. Сода ... екі ... ... ... ... ... және тұрлаусыз мұшелер. Аталған сөйлем мүшелері біріңғай
мүшелі ... ... ... бір ғана ... ... ... ғана ... жауап беріп, көбінесе бір ... бір сөз ... бір ғана ... қатысты болып келетін біріңғай мүшелер бола
алады. Бірыңғай мүшелер мәселесі – ... ... ... ... ... ... ережелердің біразы осы мәселеге тікелей ... ... ... бірыңғай бір – ақ мүшенің қызметін атқарып, бір –ақ сұрауға
жауап ... және бір – ақ ... ... ... ... ... логикалық мағына жағынан да біркелкілігі байқалады. Бұлар сөйлемнің
бірыңғай мүшелері деп аталады. [ ... ... ...... бір ғана ... қызметін
атқаратын, бір ғана сұраққа жауап беретін, көбінесе бір ... бір ... ... бір ғана сөзге қатысты болатын ... ... ... мүшелері де сөйлемнің бірыңғай мүшесі бола алады. [ 2,367]
Сөйлемде синтаксистік қызметі бірдей, көбінесе өзара тұлғалас сөйлем
мүшелері бірыңғай мүшелер болады. [ ... деп ... ... ... ... ... грамматикалық байланысы жағынан ыңғайлас келген мүшелрді айтамыз
[4; 166]
Бұл ережелер ғалымдардың ... ... ... ... ... ... өзгеріске түскенмен айтар ойлары, шығарар
тұжырымдары бір.
Бірыңғай мүшелер қайталақтап ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай тұлғада және көбінесе бір сөз
табынан ... ... ... олар ... ... мүшелер сияқты
бір сыдырғы бір – біріне ұласа айтылмайды. Олар бірін – бірі іліп, шалып,
бағындырып, ... ... ... ... синтаксистік қызметіде
біркелкі, бірдей болады. Сол себепті де олар ... ... ... ... ... ... басқаша айтқанда, біркелкі мүше деген сөз
болып шығады.
Бірыңғай мүшелер жалаң және жайылма болып екіге ... Оның ... ... ... ... ... ... құралғанын жайылма дейміз.
Олар үлкен – үлкен ... ... ... ... әсем ... алаша
көрпелерді алды. (М.Әуезов.)
Бірыңғай мүшелерді сөйлем аясында шұбалаңқы етпей, ... ... етіп айту үшін ... мен ... ... олардың
бәріне ортақ етіліп бір – ақ рет ... ... ... ... ... ... күш ... үлкен серік болды. Бір тілек, берік
ынтымақ, ... ... ... ... жоқ екенін көз ... ... ... кері көзі оның ... ... ауыр қайғыда
екенін білдіретін. (С.Сейфуллин.)
Бірыңғай мүшелер біренеше жай сөйлемнің қысқарып ... ... ... ... бар. ... мына ... Асқар оқиды. Мына мектепте
Асан оқиды. Мына мектепте Үсен оқиды. Осы үш жай сөйлемді ... ... ... Үсен ... деп қысқартуға да болады. Сөйлем мазмұнында ешбір
өзгеріс болған жоқ.
Бірыңғай мүшелер, көбінесе тұлғалас болғандықтан, оларды ... айту ... ... ... мен ... ... ... жалғаймыз: Әркім күрек, сүймен зембілдерін ала барады.
(Ғ.Сланов.) Бай балалары ... ... ... ... ... (С.Сейфуллин.)
Сөйлемнің бірыңғай мүшелері басқа бір сөзбен өз ара бірдей семантика
– синтаксистік қатынаста болады. Олардың тағы бір ... – бір ... тең ... ... ... ... салаластың мағыналы
жалғаулықты қоюға болады. Ондай жалғаулықты қоя ... ... ... мүше болып танылмайды.
Бірыңғай мүшелер арасы интонация тарихи жағынан алғанда жалғаулықты
шылаулардан анағұрлым көне және оның ... ... ... ... кең. ... интонация екі топқа бөлінеді: а)
санамалы үнмен айтылатын интонация; ә) қарама – қарсы қою ... күші ... ... ... мен ... ... ... едеуір арта түседі. Бірінен кейін бірі не ... ... іс - ... білдіретін бірыңғай баяндауыштық алдыңғылары -п, -ып,
-іп көсемшесіне ... ... ... ... киініп, қора ішінде өз
ара сөйлесіп, күлісіп, қаннен – қаперсіз жүруші ... ... ... көмекші етістіктердің қайталанып айтылып
отыруы мүмкін, бірақ міндетті түрде емес. Адам тәртіпті де, кішіпейілді де,
қабілетті де болуға тиіс.
Кейде бірыңғай мүше ... ... оған ... ... ... ... ... тіркестер де болады. Анықталатын заттың әр қилы, жан –
жақты саласын білдіретін кейбір анықтауыштар бірыңғай мүше бола ... сын ... ... ... т.б. сөз ... болып
нәрсенің әр алуан ... ... ... ... ... бірыңғай мүше болмайды, мысалы: Ұзын қоңыр сақалына араласқан ... ақ ... ғана ... көрінеді. (М.Әуезов.) Айналасына әжім жиналған
мұңды көзін кейде қысыңқырап қарайды. (С.Мұқанов.)
Бірыңғай мүшелерді ажыратуда интонацияны да ... алу ... ... ... ... елеулірек, молырақ болады, нәтижесінде
бірыңғай мүшелер сөйлемдегі ... ... ... ... ... бірыңғай мүше болмайтын жағдайда кідіріс байқалмайды. Бірыңғай мүшелер
бір – ... 2 ... ... яғни не ... ... не жалғаулықтар
арқылы саласа, бір – бірімен тең ... ... Ол ... ... ... ... топ – Ақылбай, Мағыш, Кәкітәй, дәрмен. (М.Әуезов.) ... ... ... әлде ... ... сіңіп, жоқ болып жатыр. (Б.Майлин.)
Қала, дала, ой мен қыр... Төгілген көктен алтын нұр, (Ж.Жабаев.).
Бірыңғай мүшелі ...... ... ... ... білдірудің амалы. Оларды құрмалас сөйлемнің функциялас ... те ... ... Көп ... ... бірыңғай мүшелі етіп тарату
сөйлеушінің сөйлеу мақсатына бағынышты болады. Мысалы: рас ... ... ... не қалған, бабадан неқалған (М.Әуезов). Бұл ... «рас ... бұл ... ... ... не ... деп ... мүшені жай сөйлем етіп құруға болар еді. Ойды ... ... айту ... риторикалық сипат беру үшін қызмет атқарып тұр. Мына
сөйлемнің ... ... ... ... ... да осы ... Сырым естір сөзі сен де естідің, мен де ... ... ... ... жай ... ... құрағанда ілгергідегі ритм
жоғалады.
Сырым, естір сөзді сен де мен де ... ... ... осы екі ... ... сай ... оны ... түрлі пікір орын алып тұр. Бір ... ... ... ... ... бар ... жай ... қатарына
жатқызады да, бірыңғай баяндауышы бар сөйлемдерді салалас ... ... ... – бұл ... қатынасты білдіреді дейді.
Құрмалас сөйлем мен бірыңғай мүшелі жай сөйлемнің ... ... ... ... ... жай ... ... әр
компоненттің құрамында дара бастауыш, баяндауышы ... ... бір ... ... ... бұл ... конструкция
жай сөйлем қатарына жатады. [4,167]
Тіл – қарым – қатынас жасаудың құралы да, сөйлем сол – ... ... ... ... ойын ... ... формасы. Кісінің ойы әр алуан,
әр қилы болатындықтан соларды айту үшін жұмсалатын ... ... да ...... ... ... бір сөз, бір сөйлем ... (Түн – ... ... ... екі не одан да көп ... сөз
тіркестерін құрастыру арқылы сөйлем жасалады.
Сөйлем құрамындағы сөздің саны аз болуы, көп болуы ой ерекшелігімен,
стиль ерекшелігімен байланысты.
Сөйлем құрамындағы сөздер ... ... ... белгілі қызметте
жұмсалады, тіркес құрамына енбеген сөз еш уақытта ... ... ... ... ... ... бір сөздің сөйлем мүшесі болуына
сонымен тіркескен басқа сөз ... ... ... бастауышты
баяндауышпен байланысына қарап (және керісінше), анықтауышты анықталатын
сөзіне қатысына қарап сөйлем ... деп ... көп ... сөйлемдерді бөлшектегенде, олардың ... ... ... ... ... мағыналары толық
сөздердің тіркесу нәтижесінде пайда ... ... ... Ол ... ...... ... және пысықтауыштық.
Сөйлемде осылардай грамматикалық мағыналарға ие болып, синтаксистік
қызмет атқарып тұратын сөздерді сөйлем мүшелері дейміз.
Жай сөйдемдер құрамдық ерекшеліктеріне ... ... және ... ... ... ... пен ... (не оның бірінен)
құралады.
Ал сөйлеи құрамында бастауыш, баяндауыштан басқа тұрлаусыз ... ... бірі ... ... ... ... ол ... айналады.
Мысала, жел өршелене түсті – жалаң, Ызғарлы жел өршелене ...... ... - ... ... ... ... таман күшейді - жайылма.
Жайылма сөйлемдегі тұрлаусыз мүшелер не ... не ... ... де) ... құрауға негіз болатын бас мүшелер – тұрлаулы мүшелер – сөйлем
атаулының грамматикалық ұйытқысы. Ал тұрлаусыз мүшелер тұрлаулы ... ... ... тұрады. Мысалы, Шығысқа қарай беттеген үлкен кеме
толқынды теңізді тіліп ... ... ...... ... – тіліп келеді. Олардан
басқа мүшелер сол екеуінің маңына топтанып, екі ... ... да, ... сөздер біріне – бірі бағынып барып, не тікелей ... ... ... ... – толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш болып үшке
бөлінеді.
Сөйлем мүшелерінің құрамы ... ... ... болады. Мысалы,
Жаңбырмен жер көгерер, еңбекпен ел ... ... ... Ырыс алды –
ынтымақ (Күрделі ... Жері ... - елі бай ... ... ... өзара синтаксистік байланыста айтылады. Сөйлем
мүшелеріне сұрақтар қою арқылы ... ... ... сол ... ... ... ... сөйлем мүшелерінен басқа да сөздер болады, олар
– қартпа, қыстырма, одағай сөздер. Бұлар ... ... ... деп аталады.
Оқшау сөздер сөйлемнен не сөйлем мүшелерімен тек мағыналық байланыста
айтылады да, олармен синтаксистік байланыста болмайды. ... ... ... деп танымаймыз. Сөйтіп, сөйлемнің құрамында әр алуан сөздер
болады. Олар өз ара ... ... ... айтылу арқылы
мүшелік қызыметке ие болады. Сөйлем құрамының негізі ... ... ... ... бұлардан басқа анықтауыш, толықтауыш және оқшау
сөздер болуы мүмкін.
Дүкенде Қарабайға жәрдемдесетін адам жоқ. Көрікті де оның ... ... де өзі ... ... Бұл ... әр сөз ... өз ... синтаксистік қызметте жұмсалған. ... ... ойға ... жоқ сөз де жоқ. ... ... ... әр ... де
айтылған ойға әрбір мүшені ортақ етіп тұрған бас мүшелер – бастауыш пен
баяндауыштар: адам жоқ өзі ... өзі ... өзі ... ... ... ... айтылған ойлардың негізгі ... ... ... ... ... ... ... ұтымды да, оларсыз шала жансар
сөйлемдік қасиеті жоқ сөздер ... ... Ал ... пен ... ... ... да әрі ... әрі тіректі тіркес.
Осындай, сөйлем құрауға негіз болатын, өз ара предикаттық қатынаста
жұмсалатын сөйлем мүшелерін – тұрлаулы (бас) мүшелер ... ... ... қызметі бірдей емес. ... ... ... ойға ... ... ... ... қимылын, күйін және басқа заттың, сындық
сапасын білдіріп, бастауышқа бағынады. Бұл ... ... ... ...... ... сөйлемдегі қызметі жағынан бастауыштан гөрі
баяндауыштың синтаксистік қызметі ... ... ... Оны ... ... сөйлем арқылы айтылған ойды тиянақтап, көптеген сөздерді
ілестіріп барып, сөйлемді аяқтап тұрады. Бұл жағынан ол – ... ... ... ... ... мағынасы баяндауыштың морфологиялық құрамындағы тұлғалар
арқылы белгілі болып тұра береді. Ондайда бастауыш сөйлем ішінде арнайы
айтылмай, ... ... ... ... Ал баяндауышсыз толымсыз
сөйлемдер өте сирек кездеседі.
Осындай баяндауыштық синтаксистік қызметі бастауыштан ... ... ... ғана бас мүше деп ... дұрыс болмайды.
Шынында, ол екеуі де – сөйлем құрауға ... ... ... ... ... ... сөйлемнің діңгекті орталығы болатын бас мүшелер.
Жай сөйлем құрамында ... ... ... да келіп отырады.
Тұрлаулы мүшелер бірыңғай болғанда, сөйлемнің құрамы жайыла түседі,
бірақ ... ... ... ... ... әр ... өз
баяндауышы болу негізіндежеке сөйлемдер тіркесетін болса, бірыңғай ... бар ... ... ... ... бір ... бірнеше
бірыңғай баяндауыштың бір бастауышы болады. Сол ыңғайда олардың бірыңғай
болуының өз ерекшеліктері болады:
Бастауыш ... ... олар бір ... ... ... ... Шымырбек, Қали құлаған жерді аршып жатыр. (С.Ерубаев). Өсек,
өтірік, мақтаншақ, еріншек бекер мал шашпақ – бес ... ... ... ... ... ... естіледі. (С.Сейфуллин).
Бірыңғай бастауыштардың тұлғалары да, жоғарғы мысалдардағыдай,
негізінде, біркелкі болады. Сонымен қатар жалғаулықсыз ... ... ... ... топқа жататын, тұлға жағынан ... ... да ... бір жеңіл салқындық, кең тыныс бар. (М.Әуезов). Оқта – текте
айқай – ұйқай, аттың дүбірі ... ... ... ... ой ... түсіріп, бәрінің
синтаксистік қызметі бірдей екенін аңғарту үшін, оларда ... ... ... ... ... ... ... кісі аттары болғанда, олардың ең соңғысына ... ... ... ... ... жинақтауыш қызмет атқарады.
Мысалы:
Абай, Біржан,Ербол, Әйгерімде тысқа шығып, оларды аттандырып ... ... ... ... ... басына келушілерді тосып
тұрғалы бірталай уақыт болды. (М.Әуезов.).
2. Біркелкі бірыңғай бастауыштарды (кей басқа да ... ... ... сан ... ... ... ... Михаил, Айдынғали, Жақсылық үшеуі оңаша қалған
еді. (Ғ.Сыланов.)
3. Бірыңғай мүшелерді жинақтау қызметінде бәрі, барлығы да, осының бәрі,
дегендер сияқты ... жиі ... ... сай – ... бие ... ауыл ... қой ...
барлығы да соншалық таныс, жақын. (М.Әуезов.) Раушанның өкіл болып ... ... ... ... ... ағасы болып сайлануы – осының бәрі де
Бәкеннің ризашылығымен болған жұмыс емес. (Б.Майлин.) Қызғалдақ, жауқазын,
сарғалдақ, бәйшешек ... ... ... ... ... ... ... бәрі бірдей бір бастауышқа
бағынады. Бірыңғай баяндауыштың да барлығының мағыналық салмағы ... көп ... ең ... баяндауыштың есімді ... ... ... ... Етістікті бірыңғай баяндауыштар қимылдың бірінен соң бірі болып жатқан
үдетпелігін және мезгілдестігін білдіреді:
Дала боран. Жел ... ... ... ... ... ... да көп жусар. (Мақал.) Бұл жолы ол ұзақ ұйықтады, әрі ... ... ... ... әр ... ... ... болып келе бермейді. Кейде олардың ... ... ... ... ең ... ... жақ жалғауында тұрады, сол
жалғау бәріне де ортақ болады:
Құс қанатымен ұшып, құйрығымен қонады. (Мәтел.) Оның көзі ... бір ... ... Әділде ауылға атпен бір келіп, бір кетіп
жүрді. (С.Сейфуллин.)
Соңғы мысалда баяндауыштың тұлға ғана ... ... ... ... де ... екі ... ... қатысы бар, келіп жүрді, кетіп
жүрді. ... бұл ... ... ... ... қысқартылып айтылған. Бұлай
айту жазудың ... ... ... Осындай ойды аз сөзбен ықшамды
етіп айту ... ... ... бірыңғай баяндауыштар тұжырымдалып,
көмекші етістік ең соңғы баяндауыштан ... ... ... ... бір – ... да, одан ... ... көсемше тұлғалы болады.
Мысалы:
Әлдеқайдан әйелдердің қосылып салған сүйкімді әні құлақты елеңдетіп,
басты еріксіз көтеріп, өзіне ... ... ... ... ... ... үйін ... сыпырып жатыр, біреулері отын жағып, суын
тасып, шайын ... ... ... мысалдардағы бірыңғай баяндауыштардың ... ... ең ... ... ... ... жатыр көмекшілерін де қамтып
тұрады. Кейде бірыңғай баяндауыштың алдыңғысы мүлде айтылмай не жартылай
айтылып, оның ... тек ... ... сол ... ең ... бір
баяндауыш екі рет айтылғандай болып ұғынылды:
Қара жігіт саған бір, ... бір ... ... Бәкен
қуанған да, ренжіген де жоқ. (Б.Майлин.) Бұлар – бірыңғай баяндауыштарды
ықшамдау мақсатымен айтылған сөйлемдер. Олардың түрі – ... бір ... бір ... ... қуанағн да жоқ, ренжіген де жоқ. Кейде бір баяндауыш
бір сөйлемде бірнеше рет қайталанып ... ... ... ... Сөйлемге ерекше экспрессивті өң ... ... ... ... бір ... ... ... (Жамбыл).
2. Есімді бірыңғай баяндауыштар субьектінің бір беткей әр түрлі, сындық
не заттық сапасын білдіреді, бірыңғай баяндауыш ...... зат ... ... ... ... бір ... қатты, мазасыз. (М.Әуезов.) Алқаптың жан –
жағы қырқа, бұйрат. (С.Сейфуллин.). Әуе тып – ... тап – ... ... ... ... ... ... бірыңғай тұрлаусыз мүшелер де
болады. Алдымен осы ... ... ... не ... сұраққа жауап
берейік.
Жайылма сөйлемдерде тұрлаулы мүшелерден басқа, оларды айқындайтын
тұрлаусыз мүшелер де болады, олар: ... ... ... ... мүшелер» дейтін себебіміз не?
Сөзінде тиянақ жоқ кісіні «сөзінің тұрлауы жоқ» деп те атаймыз.
Осындағы ... сөзі ... ... ... ... ... «Тұрлаусыз» деген сөзді кейбір сөйлем мүшелеріне ... ... ... ... ... етпейтін қасиеттеріне негізделген. Расында
бастауыш пен ... ... ... ... оның бас ... ... ... ондай қасиет болмайды. Олар бас ... ... ... ... және бірін - бірі анықтап, және пысықтап тұрады.
Мысалы: Көк жүзінің шарты бұлты ... ... жоқ ... ... Бұл сөйлемдегі тұрлаусыз мүшелер бастауышқа және баяндауышқа
қатысты болып тұр: көз жүзінің ... ... ... ... ... зат ... ... бастауышты анықтайды; ал әлдеқайда (пысықтауыш)
сөзі тарап жатыр деген етістіктерден ... ... ... ... ... біреуі бара – бар ұлғайып...
қарауытқан сай болды. (Б.Майлин.) Бұл ... ... ... ... сай ... ... қалған тұрлаусыз мүшелер – анықтауыш пен
пысықтауыштар. Олар тұрлаулы мүшелерді және бірі – бірі ... ... ... – анықтауыш, бастауышты анықтайды, тарамданған – олда
анықтауыш, арықтардың деген ... ... ... саласындай –
пысықтауыш, ол тарамданған деген анықтауышты пысықтайды.
Сөйлем мүшелерін басты екі ... ... ... тек ... ... сүйенбей, грамматикалық заңдылықтарды да еске алады.
Толықтауыш – қимыл процесінің обьектісі болатын мүше.
Сөйлемде заттардың ... ... ... ... ... ... қызметінде жұмсалады.
Пысықтауыш – етістік баяндауышты мекен, мезгіл жағынан және ... ... мен ... ... ... ... ... тұрлаусыз
мүшесі.
Осы тұрлаусыз мүшелер жай сөйлем құрамында бірыңғай болып та келеді.
Екі не бірнеше тұрлаусыз мүшелер ... ... ... ... ... бір ... ... болып тізбектеледі.
Ботақорадағы Михайловкадағы фабрика – завод мектептерінде,
техникумда ... жас ... жаңа ... болашақ мамандары, оқып
жүр. (Ғ.Мұстафин.) Бақшада ... ... ... сұлулықтан тасып
шыққан ешбір қайғы – уайымсыз, күмістей таза күлкі естіледі. (С.Ерубаев.)
Жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы бөлек, бірақ түр – тұрпаты жағынан әуендес,
қызметі бірдей сөздерде ... ... ... ... ... үшін, олар бөлек – бөлек әуемен саналып айтылуы керек.
«Қайғысыз, күмістей таза ... ... Орта ... ақ құба, жігіт
алдымыздан шықты.
Соңғы сөйлемдегі анықтауыштарды интонация арқылы екі жікке, бөлмей,
әрқайсысына ой ... ... ... ... ... ... болмайды.
Тұрлаусыз мүшелердің барлығының бірыңғай болу амалдары бірдей емес.
Толықтауыштар бірыңғай болғанда, олар жалғаулықты, жалғаулықсыз
байланыста ... екі ... ... ... ... ... бірыңғай
толықтауыш тиісті септік жалғауда айтылса, кейде ондай жалғау ең соңғы
толықтауышқа ғана ... ... сол ... сырттай телініп,
жалғаусыз айтылады:
Абай бұл күндерде екі анасы мен Ғабитханға Қарқаралыда көргендерін,
сезгендерін көп – көп ... қып ... ... ... Әкем ... беріп, туыс, жолдастарын сырттан таныстырып жүр. (Ғ.Мұстафин.)
Бірыңғай толықтауыштар мен (пен, бен) ... ... ... әр ... тек ... ... ... ал
жалғаулықсыз байланысса, кейде олай, кейде бұлай болып тұлғалана ... мен ... су ... ... Ащы ... ... ... білер,
алыс пенен жақынды жортқан білер. (Мақал.)
Анықтауыштар анықтайтын сөздерінің алдында екі түрлі ... ... ... ... бірін – бірі анықтап барып, ең соңғы зат
есімге бағынып ... ... ... құрылыстың жаңа міндеттері
дегенде мемлекеттік ... ... ... ... анықтайды,
құрылыстың, жаңа дегендер – міндеттері дегенді анықтайды. Мұндай бір сөзді
түрлі жағынан сипаттайтын анықтауыштар әркелкі ... ... ... ... ... ... бірнеше анықтауыш бір сөзді әр
жағынан мағыналық, грамматикалық белгілері жағынан ыңғайлас болады. Мысалы:
Дала қызыл, сары, көкшіл түстермен құлпырып тұр. Бұл үй – ... ... ... ... мол үй; (М.Әуезов)
Мұндай, мағыналас, көбінесе тұрғалас сөздерден жасалғанның барлығы
бірдей дәрежеде бір ... ... ... ... ... ... болады.
Кейде тұлғасы, мағынасы жағынан түрлі сөз табына жататын сөздер
де бірыңғай анықтауыштар болуы мүмкін. Ондайда олар да айырым интонакциямен
айтылады. ... ... ... ... қара сақалды, орта бойлы адам
үйге кірді.
Пысықтауыштар да, анықтауыш сияқты, бірыңғай болу ... Олар ... ... ... ... ... ... да
байланысады.
Ол қатты ақпай, баппен, жақсылап тағы бір оқып шықты.(С.Көбеев).
Тағы ... аласұрып, мазасызданып, ... бір ... ... ... ... өз ... ... қадірсіз болғанына қатты қиналғандай ... ... ... аса ... ойға ... біресе қабақ шытып, біресе
күрсініп тамағын ... ... ... мүшелердің әрқайсысы дара ... ... және ... ... ... (жайылма) болуы мүмкін:[5;168]
Шалқар көл, сайраған құс, мұнарлы бел.
Жап-жасыл, жайнаған шөп, самалды жел.
( Н. Байғанин.)
Тамаша өмір, шаттық жыр.
Қала, дала ой мен ... ... ... ... ... ащы ... асып, белді басып.
Жолды салған қандай ер?
( А.Тоқмағанбетов.)
Көп этажды, алуан түсті үйлер, жиектеп ағаш еккен асфальт көшелер,
көше бойы ағылған, трамвай, троллейбус, ... ... ... ... ... ... ... жайлы сөз болғанда айтылмай кетуі мүмкін емес.
Бірыңғай бастауыш әр ... ... ... яғни ... екінші,
үшінші жақта тұрса, баяндауыш бірінші жақта тұрған сөзбен ... ... ... Ең соңғы бірыңғай мүшеден кейін жалпылауыш сөз қосылады.
Мен, сен Оспан үшеуміз ... ... ... бірыңғай екі бастауыш болып, бір бірінші жақта, бірі екінші
жақта ... ... оның ... жағымен көпше түрде жақтасады. Мысалы,
Мен,сен, екеуміз бүгін сырғанауға барамыз, Мен, сен ... ... ... ... ... бірі ... жақта, екіншісі үшінші жақта
болса, ... ... ... ... ... ... Мысалы, Мен,Омар
екеуімізкелесі жылы институтқа түсеміз. ... екі ... ... жақта, екіншісі үшінші жақта тұрса, баяндауыш онымен ... ... ... ... ... жалпылауыш сөз екінші жақта тұрады. Мысалы,
Сен, Асан ... ... ... ... бірнеше бастауыш кісі аттары болғанда, олардың ең соңғысы
ғана көптік жалғауы жалғанады. Мысалы, Абай, ... ... ... ... ... ... ... әйгерімдер тысқа
шығып, оларды аттандырып жатыр. (М. Әуезов.)
Бірыңғай бастауыштар біркелкі синтаксистік қызмет атқарады, белгілі
бір баяндауышқа біркелкі ... ... ... ... ... да ... ... бастауыштардың соңғысының сөйлем құраудағы синтаксистік
қызметі басым, салмақта болады. Етістіктен болған ... ... ... ... ... ... ... тұлғалық
жағынан да, алуан түрлі болып келеді. Алдыңдағылар ... ... да жий ... ... ... ... ... жалпы болуы мүмкін.
Олар негізгі баяндауыштармен қайта-қайта қайталап отырмайды. Бірыңғай
баянлдауыштар ... ... ... ... ... Бірыңғай мүшелер
морфологиялық тұлғалануы жағынан да алуан түрлі. Тұлғалаушы морфологиялық
элеметті олардың ... ... ... ... ең ... ... ... қабылдауы, оларға логикалық екпіннің түсуіне байланысты.
Бірыңғай толықтауыштар тұлғалану жағынан екі т үрлі ... ... ... тән ... ... ... тұрады. Кейде септік
жалғауын олардың ең соңғысы ғана жалғайды. Алдыңғылары жалғаусыз тұрады.
Мен (бен, пен) жалғаулығы бірыңғай ... ең ... ... ... ... бір зат ... әр ... Ал, бірін – бірі анықтап барып тобымен зат есімді анықтайтын
анықтауыштар бірыңғай ... ... ... ... десе де ... ... ... жағынан да ұқсас, жақын болады.
Бірыңғай пысықтауыштар да жиі кездеседі: Олар көбінесе, үстеулер мен
көсемшелерден жасалады. ... ... және ... ... [6, ... ... бірімен – бірі салаласа, басқа мүшелермен сабақтаса
байланысады. Мысалы: Қанат құйрық суылдап ысқырады. (Абай) дегенде қанат,
құйрық – бірыңғай ... Олар ... – бірі ... ...... байланысқан. Ол бастауыштар мен ысқырды ... ... ... ... сабақтастық байланыс – баяндауыш
бастауыштарға бағынады.
Бірыңғай мүшелерді салаластыра байланыстыратын амалдар – ... ... ... ... қанат, құйрық деген бірыңғай
бастауыштар бір сыдырғы әуенмен ... ... ... логикалық
екпінмен, айырым паузамен айтылады. Ол Шығанақ пен ... өз ... ... ... деген сөйлемде Шығанақ Олжабек дегендер бірыңғай
толықтауыш қызметінде жұмсалған. Олар пен жалғаулығы ... ... ... ... ... ... ... арасында дауыс
кідірісі болмайды.
Бір сөйлемде төрт, бес (кейде одан да көп) бірыңғай мүше ... ... ... ... ... соңғы не ортадағы екеуі
жалғалық арқылы байланысуы мүмкін. Мысалы:
Махаббат, мейірім, ән мен күй,
Ойын ... наз ... өмір ... ... дала, ой мен қыр...
Төгілген көктен алтын нұр.
(Ж.Жабаев.).
Кейбір жалғаулықтардың көмегімен байланысқан бірыңғай ... да ... яғни ... – кесек айырым әуенмен айтылады:
Тау да, тас та күннің күлімдеген нұрына ... Бұл ... ... да, та ... ... Сонымен қатар, ол екі бастауыш
(тау да, тас та) айырым әуенмен айтылады. Мына ... я ... ... ... ... екі ... амал мен байланысқан:
Демеймін мен мақтасын,
Я жақсын, я жақпасын,
(Абай)
Бірыңғай мүшелер интонация арқылы, кейде әрі ... ... ... ... ... ... ... жазуда олардың арасына
үтір (,) қойылады (тек жалғаулықпен байланысы, өз ара ... ... ... ... үтір ... елдерінің оңтүстігіндегі Карпат, Қырым, Кавказ, Памир, Тянь ... ... ... бар. ... беті ... ... зымырап, тоғысып
кетіп жатқан сеңге сыймайды. Сеңнің арасында араларса ағып бара ... ... ... ... ... ... кейде өлі, тірі мақлұқтар да, адам
да кездеседі. (С.Мұқанов.)
Жалғаулықсыз бірыңғай мүшелерді әрі қарай жалғастыра беруге болады –
тұйықталмайды; ал ... ... ... ... әсіресе және
жалғаулығымен байланысқан соңғы бірыңғайлар сол қосылмаған аяқталып тұрады.
Базаралы мен Дәркембай бірі үлкен, бірі жас болғанымен, екеуі ... және ... ... ... ... ... да Байжанға ауданның қазіргі және ... ... ... адам ... көрінді. (С.Мұқанов.)
Кейде бірыңғай мүшелер жалғаулықтар арқылы екеу – екеуден қосақталып
айтылады. Олай айту бірыңғай мүшелерді басым ... ... ... бірі ... ... алма мен алмұрттың, өрік пен інжірттің, шие
мен шабдалының неше сорттарын кездестіресің (С.Мұқанов.)
Ақ пен қара, қызыл мен көк, ... мен қына сары ... – бірі ... бәрі ... тұр. ... бастауыштар бірінші, екінші жақтағы есімдіктерден болғанда,
баяндауыш олардың ең жақын ... ... ... Не мен, не сен
барарсың. Не сен не мен барармын. Не сен не ол ... Не ол, не ... Яки мен, яки сен ... Яки сен, яки мен ... Яки ... ол ... Яки ол, яки сен ... Бұл бастауыштар талғаулық мәнде
қолданылып тұр.
Бірыңғай мүшелер ... ... тең ... тұрады. Бұл
синтаксистік теңдікпен қатар, олардың арасында түрлі мағыналық қатынас та
болады. ... ... ... ... ... ... ... орын тәртібі. [4. 167]
Бірыңғай мүшелерді байланыстыруға қатысатын жалғаулықтар мыналар:
1. ... ... ... мен, бен, пен, ... ... да, де, та,
те, әрі.
2. Қарсылықты жалғаулықтар: бірақ, сонда да, алайда, дегенмен, әйтсе де.
3. Талғаулықты жалғаулықтар: не, ... ... я, ... ... осы жалғаулықтар дегеніміз не деген мәселеге тоқталып ...... ... бір ... ... ... ... мағына
білдірмейді, дара жұмсалмайды, абстрактілі грамматикалық мағынаға ... ... ... беріп, грамматикалық қызмет атқаратын
болғандықтан, жалғаулықтар бойына ... ... ... өз ... ... таратып ірге жаймайды. Тек кейбір жалғаулықтар ... ... ... тұра ... ... де, ... та, сондықтан
да, сол себепті де т.б.)
Сонымен, жалғаулықтарды ... бір сөз табы ... ... ... ... болады.:
1. Жалғаулықтар абстрактылы грамматикалық мағына білдіреді.
2. Жалғаулықтар ... ... ... Олар ... ... ... ... өзіне жалғау, жұрнақ жалғамайды, түрленбейді.
Қызметі жағынан Жалғаулықтар демеуліктемен сипаттас. Бұлар да бірыңғай
мүшелерді, салалас ... ... ... арасындағы түрлі
мағыналық қатынасты білдіреді. Жалғаулықтардың жұмсалу ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Мысалы: мен
жалғаулығы (бен, пен) тек зат ... ... ... ... бірыңғай мүшелерді байланыстырғанда олардың арасындағы
мағыналық қатынасқа сай жұмсалады. Ал әр мағыналық топтағы ... ... ... ... бір ... міндетке бейімделуіне
сай пайда болған.
Орын тәртібі де солай. Етістіктен болған сөйлем ... ... сай ... ... зат ... сын ... ... мүшелер нақты
логикалық немесе коммунативтік мақсатқа сай орналасады.
Бірыңғай мүшелердің арақатынасна сай интонация да бірнеше бейнеде
көрінеді. Осы ... ... мына ... ... Алыпқаш, Бетпақкөл, Дос аталатын төрт көлдің арасында ... дала тұр. Әр ... ... ... ... және шіліктері бар. Қамыс
қалың, бірақ аласа екен.
Жаркөл, Алыпқаш, Бетпақкөл, Дос – бұл ... ... бір ... ... олар екінші бір сөзге бір дәрежеде қатысты болып тұр. ... ... ... ... тұр. Сусыз шөл – (дала) - бұл ... ... ... ... ... Қалың, бірақ аласа деген бірыңғай
мүшелердің пауза үлкен, әрі екі мүшені қарсылықты етіп ... ... бар. ... нақты түрленуі бірыңғай сөйлем мүшелерінің
арасындағы ... ... ... Бұл ... ... ... түр – түрі ... аталып жүр: 1) ыңғайластық қатынас,
2) қарсылықты қатынас, 3) талғаулықта ... деп ... ... ... ... ... ... келеді:
1. Сөйлем мүшелері бір іске, сапаға обьектіге бірдей қатысты затты,
обьектіні, санды, ... атап қана ... ... көп. ... да жанға да тыныштық берер ... ... ... ... ... сары масаны есікке қарай жасқады.
(А.Нұрманов).
3. Бір субьектіге қатысты істерді, әрекеттерді тек атап шығады.
Жайлау мен екі ... ... ... ... ... жауынды осы жасым
ішінде көрген емеспін (Ғ.Мұстафин). Алтынай малын сауады, өгізді ... ... ... ... ... ... сөйлем мүшелерін байланыстыру
үшін жұмсалуы, ... ... ... ... ғана ... ... бар. Бұл ... жоғарыда аталғандай, олардың
шығу, даму ... ... ... ... ... ... ыңғайласып, бір қатарға сыйысып жатқан ... ... ... жоқ) ... ... мүшелерін байланыстырады. Сондықтанда
бұлар ыңғайластық жалғаулық деп аталып жүр.
Ыңғайластық жалғаулықтардың ішінде аса жиі ...... ... ... ... ... бар жалғаулық, ол арқылы байланысатын
сөздердің, сөйлемдердің арасында мезгілдік қатынас болады деп айтып жүр. .
Шындығында «және» тек ... ... екі ... одан да ... ... сөйлемдерді байланысқа түсіреді, олардың арасына бұдан
бөлек қосатын мағынасы жоқ. «Және» ... тек екі ... ... ... үшін ... кейін ол ... ... осы ... ... ... ... Сонымен, «жәненің»
сөздердің арасына өзгеше мағына қоспай, тек оларды жалғастыру үшін жұмсалуы
оның даму ... ... ... ... ... ... келген сөйлем мүшелерінің
бәрі де байланыса береді. Бұл ... ... қай сөз ... ... ... ... ... талғамайды. Мысалы: Сені ойда орыс, қырда
қазақ түгел біледі, және ... ... Ой ... мен дене ... ... ... денсі шаршамайды және тозбайды. («Қ.Ә» журн).
Биік және сом денелі Тасбай мығызсыған адам болғанымен, көргені, естігені
Мәшіктен ... аз ... ... ... ... елдің мәдениеті кең
және терең өсіп барады. (С.М.).
Бірыңғай күрделі баяндауыштардың көмекші сыңарлары ... сөз ... ... арқылы негізгі сөздер байланысадыда, ... ... соң ... ... ... ... ... Мысалы: Терезенің
пердесі түсірілген, іші қара көлеңке және салқындау екен. (С.М.). Көзінің
шарасы ... және ... ... ... тек зат ... ... ... басқа сөздерден болған
сөйлем мүшелерін байланыстырады. Бірыңғай мүшелер бұл жалғаулық арқылы
байланысқанда, ... ... ... ... ... ... ... тек екінші сөзге жалғанады. Бірақ ол жалғауға екі ... ... ... ... бірінші мүшеден соң тұрады да, соның ықпалымен бірде
«пен», ... ... ... ... ... ... ... мінетін –
Ұлжан мен Қамқа ғана (М.Ә.) Терең теңіз бен жат ... мен де ... ... жейтіні – ірімшік пен құрт. (С.М.) Абай өлеңдеріндегі
Салтыков пен Толстойдың аттары да зор махаббатпен аталады ғой. (С.М.)
«Мен» жалғаулығының тек ... ғана тән ... ... бар. Оның ... ... ... ... болады: Шал мен Андрей кеңесіп
келеді. (С.М.) Осымен іс бітті, оқу мен тәрбиені ұштастырдық дей ... (М.И.) ... пен ... ... бар емес пе! – деді ... (С.М.) ... ел арасында даулары, тартыс, арбасулары қандай екенін көрмек. ... мен ... екі ... ... ... ... жердей шұп – шұңқыр. (Ғ.М.)
Күз бен көктем осылай таласқан екен. (Ғ.С.)
Бұл ... ... ... ... – бірі ... ... ... білдіреді. Мысалы: «жігіт пен Жігіттің айырмасы бар емес пе? –
деді Мәжік» деген сөйлемдегі екі ... мүше ... ... ... мен ... екі ... картоп қазып алған жердей шұп – шұңқыр» деген
сөйлемде екі бірыңғай мүше ... ... ... ... заттарды
білдіреді. «Күз бен көктем осылай таласқан екен» деген сөйлемдегі бірыңғай
мүшелер бір іске ортақ ... бар ... ... ... өзара бірімен – бірі белгілі бір қатынасқа түсіп тұрған
бірыңғай мүшелер тек «мен» жалғаулығымен байланысатын сияқты, бұл - ... ... ... екі ... ғана ... ... кейде
стильдік мақсат үшін жұмсалады, бұл сөйлемнің ішіндегі бірыңғай мүшелердің
саны өте көп ... оның ... ... ... ... ... олар екі – екіден жұпталады. Әр жұпқа ... ... ... «мен»
жалғаулығы арқылы байланысады да, бұл жұп – жұп ... ... ... ... ... олар жалғаулықсыз- ақ қатар тұра береді. Мысалы:
Мыналары болса, қолмен де батырып ... ... ... ... бұл ... ... ... және Кәкітай мен Мағаш ақырын ... ... ... да, аяқтарын қорқақтап басты. (М.Ә.)
Бұл жалғаулықтың екі сөзді ғана ... және ол ... ... ... ... – қатынаста тұруы да оның шығу тарихынан қалған
ерекшеліктер. ... ... ... сөзі ... ортақ, бірлемтік
қатынасты білдіретін сөз еді. Бұл мағына жалғаулыққа да ауысты.
«Әрі» Көбінесе заттың, ... ... ... мүшелерді
байланыстырады. Бұл жалғаулықтың бастауыш, ... ... ... үшін ... аз. ... бұл жұмсалу ерекшелігі оның
мағынасына байланысты. «Әрі» сөйлем мүшелерін тек ... ... Ол ... ... ... және ол сөздер арқылы аталатын
сапа, іс бір ғана затқа тән ... ... ... ... ... ... мүшелерді
байланыстырғанда, «әрі» осы мүшелер арқылы аталатын сапа бір қимылдың, бір
заттың бойына ... ... ... ... ... ... біріне –
бірі қарама – қарсы мағыналы болғанымен, бір заттың, бір істің ... ... ... Ол ... дейсің – ау Бәкен, ол әрі алыста,
әрі жақында (М.И.).
«Әрі жалғаулығының бірыңғайлы ... ... ... ... ... кісі әрі жалпаңдаған кішіпейілді, әрі әңгімешіл адам екен.
(С.М.). әрі ... әрі ... кем ... кім ... ... Қарсы
алдындағы осынау қарапайым адамға алғыс ниетпен әрі сүйсіне, әрі қызыға
қарады. (М.И.). ... ... әрі ... әрі ... ауыл ... ... ... баяндауыштарды байланыстырғанда да, сол сөздер арқылы
аталатын іс- қимыл бір ғана затқа тән екендігі білдіріледі. ... әрі ... әрі ... ... Ел ... ояна ... ... әрі қуандырады , әрі қуат бергендей болды. (С.К.) Өйткені Ыбырай әрі
шебер педогог, әрі жақсы методист еді. ... ... ... ... ... тілімізде сирек
кездеседі. Мысалы: әрі өзенін әрі ұзын қырқасын да ... ... ... - бұл ... ... бір ... ... тапқан қоныс. (М.Ә.) Әрі қайтпас
жігер, әрі талмас қанат бергендей болды . (Ғ.М)
Бірыңғай толықтауыштар «әрі» ... ... ... заттардың бір іске бір мезгілде обьект болатындығы білдіріледі.
Жоғарыда келтірілген мысалдарымыздың бәрінде ... ... ... қайталап келіп отырған. Бірақ «әрі» қайталамай –ақ, екі
бірыңғай ... ... да тұра ... ... ... да ... ілгері
де аталған мағынасынан айрылмайды. Үнемі томсарған салқын әрі шыншыл ... ... ... ... ... бір өзі ... ... жұмысқа
қасылғаннан кейін, Қапанның еңбегі жеңілденді, әрі ... бола ... ... ... да, де, та, те ... ... байланысып,
алуан түрлі қатынасқа түсе алады. Олардың арасында мезгілдік қатынас ... ... та ... Кейде сөздердің арасында еш өзге ... ... ... ... да, де, та, те ... жағынан «және»
жалғаулығына жуық тұрады.
Да, де, та, те арқылы байланысқан сөз, сөйлемдердің арасында алуан
түрлі қатынастың болуы бұл ... көп ... ... деп ... де – жалғаулықтардың ішінде мағына жағынан да, тұлға жағынан да
ең тиянақсызы. Ол небәрі екі – ақ ... ... Және ол ... ... ... ... ... ықпалымен да, де, та, те
болып құбылып жұмсалады. Бұл жалғаулықтың ... де, ... ... ... ... ... тұрғанын білдіру, солардың арасына
дәнекер болып жалғастырып тұру, өз жанынан олардың арасына бұл жалғаулықтың
басқа қосатын мағынасы жоқ. Да, де, та, те ... ... ... ... ... т.т.) олардың лексикалық
мағынасының ара салмағынан туады.
Мағынасы осындай дәйексіз ... тек ... ... бұл ... ... ... ... дерлік. Ол тек
бірыңғай ... ... ... ғана ... ... ... ... қос сөздердің компоненттерінің арасына кірігіп ... ... ... ... да, де, та, те ... ... ... байланыстырып тұр: Ауыл жайлауға шыққан ... ... ... жан – ... көз салсаң, ұшы – қиырына көз жетпейтін таусыз,
ормансыз далада, ертеде өскен шалғын ... ... ол ... ... ... ... самалмен теңселіп қимылдайды да тұрады. (С.М.). Екеуі
маған жатты да жалынды. Құлақты ашып ... су ... алды да ... ... ... ... етістіктердің құрамындағы
компонентер көсемше арқылы байланыспай да, де, та, те ... тұр. ... ... ... ... орнын басып қана
қоймайды. Жалғаулықтармен байланысқан етістіктің мағынасына қлсымша ... ... мына екі ... ... ... ... Құлақты ашып
едім, су егінді алып кетті. Құлақты ашып едім, су ... алды да ... ... ... ... ... көсемшенің формасы
арқылы байланысып тұр. Екі сөйлемдегі күрделі етістіктер ... ... бір – ақ сөз. ... ... ... ... ... істің
тез, шапшаң болғанын қосымша білдіріп тұр. Бұл мағынаны білдіруге жәрдемші
болған – ... Ал ... – тек ... ... істің шапшаң, тез
болғандығы жалғаулық арқылы ... ... ... ... ... ... етістік алдыңғыға қарағанда ерекше екпіемен айтылады.
Жалғаулық күрделі етістікті осындай етіп екпін ... айту үшін ... Егер ... ... осы ... ерекшелігін айрылса, қимылдың
тез, шапшаң болуы (қарқыны) да білдірмей ... ... да, де ... ... ... қарқынын білдіретін
етістіктермен ғана бірге жұмсалады. Егер де күрделі етістік істің біртіндеп
өрбитіндігін немесе істің ... ... ... ... мұндай
етістіктердің компоненттері жалғаулық арқылы байланыса алмайды. Мысалы:
«Өсімдік өсіп ... ... ... етістіктің құрамындағы
компоненттерін жалғаулықпен байланыстырып айтуға болмайды.
Мына сөйлемдерде да, де қос ... ... ... ... байланыстыру үшін жұмсалып тұр: Сіздің шыныңызға ... ... ... жоқ. ... Күнделікті нормасын орындамайтын – кемде-кем
(С.М). Вася жаңа ... ... киіп ... орден – медальдарын
жарқыратып тұрып қаз-қатар тағып алып, сыңғырда – сыңғыр, сықырда – ... ұзын ... ... ... отыра алмай жүр. (Ғ.М.).
Мына сөйлемде да, де, та, те ... сан ... ... ... ... ... ... үшін жұмсалып тұр: Қарақұм үш жүз
он сегіз мың да, сегіз жүз ... ... ... ... екі жүз алпыс мың да
жеті жүз он екі ... ... яғни 82 ... алып ... ... мүшелер да, де, та, те жалғаулықтары арқылы байланысқанда,
олардың арасында түрлі мағыналық қатынас болады.
1. Жалғаулық бірыңғай мүшелерден соң тұрып ... ... ... ... ... Мысалы: Екі жылдан асқан соғыс кейістілігі ұмтылып, әр
солдат майданға жаңа келе жатқандай қызу да, сергек те ... ... ... ... ... ... өзгесі мұң басқандай өңсіз де,
көілсіз де, жүдеу тұр. (Ғ.М.) Оның ... ...... да, ... домбырашы да, шешен де, ақын да, адам. (С.М.)
Кейде есім ... ... ... ... бірге қайталап
келгенде да, де дара тұрмай, соның құрамына еніп те ... бар. ... да, де ... мен ... ... ... ... Мысалы: Мен
солдаттамын, офицердемін (Ғ.М.).
2. Кейде сөйлемде да, де жалғаулықтары қайталанбай жұмсалады.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... де ... ... Мысалы: Олар да, мен сияқты ауылда демалыста жүр ... ... ба, ... та ... ... амандасқан (М.И.).
Бұл сөйлемдерде да, де,та, те ... ... ... ... ... бір ... ыңғайлас екендігін білдіреді.
2. Да, де, та, те кейде қайталамай, екі сөздің ортасында тұрып, соларды
ғана ... ... ... Мұндай сөздер сөйлемде баяндауыш
қызметін атқарады. Жалғаулық екі сөйлем ... ... ... ... да, ... арасындағы қатынас олардың лексикалық
мағынасының ара салмағына сай айқындалады. ... ... ... істі ... ... олар ... қатынасқа
түседі. Мысалы: Тәкежанды орнынан алған бұйрықты осы ел ... ... ... бара ... ... ... де, жүріп кетті (М.Ә.).
Күндіз айнала жүйіткіген жел кешке қарай теріскейге ... да, ... ... Бір – ақ ауыз ... бар, соны ... да, ... ... баяндауыштар бірінен соң бірі тез, ... ... ... ... мысал), олардың да, де, арқылы байланысуы ерекше қажет
сияқты. Жалғаулық арқылы ... ... ... ол ... ... ... ... Кіріп шығам – Кірем де, шығам.
Мезгілдік қатынасқа түскен сөйлем мүшелерінің орны ... ... ... ... болатын істі атайтын сөз, содан кейін келесі ... сөз ... Олар ... ... ... қол ... салды, білді де.
Қаса сорлы болғанын.
Сіңіскен досым да жоқ, ... ... өлең ... ... да.
Бұл мысалдарда «білді де», «жасадым да» өз орнында тұрған жоқ. ... да ... өз орны бұл ... ... екені көрініп тұр. Өйткені бұл
сөздер өзімен бірге жалғаулықтарды да ертіп кеткен. Ал жалғаулық әрқашан
бірыңғай ... ... ... тұрады.
Да, де, та, те арқылы байланысқан баяндауыштар есім сөзден болса,
олар тек ... мүше ... ғана ... ... ... мезгілдік
қатынас болмайды. Өйткені бұл сөздер іс, ... ... тек ... сынды, сапаны атайды. Мысалы: Шығыс жағымнан көк түтінге ... ... ... көрінеді: Бар дүние жансыз да ажарсыз (Ғ.М.)
Осы сияқты етістіктен болған баяндауыштарда өзара кезегімен болатын
істерді білдірмесе, да, де, та, те ... тек ... ... ... ... ... да мезгілдік қатынас болмайды.
Мысалы: ... да ... ... көктемі. Аз сырластық ... ... ... жұмысы туралы сіздің маған ... едім де, ... ... Арам қанды қанша төксем, адамға біткен қасиет
мені жақтайды да ақтайды.
Етістіктен ... ... егер іс - ... ... ... ... қажет болса, да, де, та, те ... ... ... ... жел ... ... ... шықты да, қатая
түсті. (С.М.)
Тағы (да) жалғаулығы қайталанып айтылатын бірыңғай бастауыштардың, не
баяндауыштар арасына қойылады.
Да, де, та, те ... ... ол ... ... ... ... отырады, Мысалы: Ол әлгі әнді де, бұлбұл үнін де, қараңғы түнде
қалқыған қалың ... баяу ... да ... ... ... ... ... мүшелер өзара қарсылықты қатынасқа түскенде бірақ, алайда
деген ... ... ... ... пр. ... [6, 171]. Ал ... ... кітабында (1967) және М.Балақаев пен Қ.Қордабаевтың
«Қазіргі қазақ тілі ... ... ... ... ... де,
сонда да, бірақ та жалғаулықтарын да қосып көрсетеді.
Жалпы жалғаулықтардың даму тарихына көз ... ескі ... ... ... кеш ... тәрізді. Орхон жазуында
қарсылықты мағына ... – ақ ... ... мағынасының ара
салмағынан көрініп тұрады.
Қазақ тіліндегі қарсылықты жалғаулық бірақтың этимологиясы ... сан есім ... + ... ... Сан есім ... демеулік екеуі
қосылып алғаш бежеулік мағыналы жаңа демеулік ... Оның ... осы ... ... ... жуық болған. Осы тежеулік мағынасы
арқылы бірақ қарсылық жалғаулыққа ... Бұл ... ... процесі
осы ізбен жүрді деп жорамалдауға себепші – ... – ақ» ... сөз. Бұл ... ... ... тежеулік демеулік.
Қарсылықты жалғаулықтар әйтсе де, әйткенмен, сүйтсе де алғаш ... ... ... ... құрамының өзі соны байқатады – са,
де, - ...... ... ... ... баяндауышының формасы.
Жлағаулықтардың алғашқы сөйлем күйі мынадай ... Олай етсе де, ... ... етсе де. ... екі сөйлемнің аралығына кірігіп, соларды
байланыстырып тұрған. Осы ... ... ... ... ... ... Сөйлемдік қасиетінен айрылған соң, бұлардың ... ... ... Олай ... - ... мен, олай етсе де - ... ... етсе де – сүйтсе де.
Қарсылықты жалғаулықтың бірі – дегенмен. Бұл жалғаулықтың түп ... ... ... ... Бұл сөз ... жалғаулыққа айналды деп із
қусақ, біз ... ... де ... ... мына ... ескеруіміз керек:
Өмірінде көп бейнет көрді дегенмен, беті мен маңдайындағы қос
қыртыстанған әжімдер болмаса, жасы ... ... ... әлі тіп – тік ... ... пысықшасы Досмағамбет
дегенмен, оның да қолынан құлық пен сұлулықтан басқа келері аз. (С.М.).
Бұл мысалдардың ішіндегі дегенмен ... ... ... ... ... ... ... оны келесі сөйлеммен жалғастыру үшін ғана тұр.
Кейін дегенмен бірінші сөйлемнің ... ... екі ... ... ... ... болу керек.
Мысалға келтірілген сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрамындағы
бағыныңқы ... «не ... ... дегенмен» сияқты модальдың
тіркестер пайда болды:
Сонымен Құнанбай ... ... ... не ... ... қарай
беттегелі Құнанбайдың көңлінде күдік көп. (М.Ә.).
Бұл сөйлемдегі не дегенмен ... ... ... баламасы
ретінде жұмсалып, кейін модальдық сөзге айналып кеткен.
Жалғаулық дегенменнің шығуы туралы жорамал осы модальдық ... ...... өңі бар жалғаулық. ... ... ... не деген мен деген тіркестерге жуық. Өйткені бұл екеуінің
арғы тегі – сабақтас бағыныңқы.
Сөйлемнің баламасы ретінде жұмсалған ... ... не ...... ... ... ... жалғаулық дегенмен пайда болған
болу керек.
Сонымен, жалғаулық «дегенменнің» шығуы ... ... ... ... ... ... ... жалғаулықтардың бірыңғай мүшелерді байланыстыру үшін
жұмсалуына келер болсақ, мұнда негізгі жұмсалатыны – ... ... ... ... ... ерте ... ... әбден
абстрактыланған. Ол өзінің төркін сөзінің лексикалық ... ... ... ... осы ... мағынаны сіңерген. Онда модальдық,
эксрессивтік қоспа мағына да жоқ. Осы ... орай бұл ... ... ... ... ... түсетін заттың, істің сынын,
сапасын білдіретін мүшелер – баяндауыш , пысықтауыш, анықтауыш. ... ... ... Бірыңғай мүшелерді байланыстыруы мына ... ... ... бірыңғайлас баяндауыштардың бірінші қимыл, істі
атайды, екіншісі оның іске ... ... ... ... ... деді, бірақ бармады; көрді, бірақ жолықпады.
Сол сырды таң атқанша ... ... ... ... ... ... – қайта қарады, бірақ тани алмады. (С.Мұқанов.).
Осы мүшелердің арасындағы қарсылықты қатынасты эмоциялы етіп көрсету
қажет болғанда алайда, сонда да жұмсалады. [4; ... Сын ... ... ... ... ... ... сапаны сөйлеуші қарсы қойып атау керек болғанда, олар бірақ
арқылы байланыстырады: аласа, бітік ...... ... ... бидай.
Аласа , тықыр, бірақ тығыз бетегемен жайнаған (М.Әуезов.). ... ... та ... ... ... ... ... түскенде, не,
немемсе, болмаса, я деген жалғаулықтар ... ... ... сөйлем мүшелерінің барлық түрлерінің арасында болады.
2.3. Талғаулықты жалғаулықтар арқылы
Талғаулықтың ... даму ... ... ... ... ... ... жалғаулық біреу – ақ. Ол – азу.
Бұл сөз әрі жалғаулықтың, әрі ... ... ... ... ... тума ... құрамы бір текті: қазақ
тілінде бол – ма – са, әйт – пе – се, не – ме – се шор ... эт – пе ... э – бе – зе, ... ... я – псә, якуб ... э – бе – ... Осы жалғаулықтардың бәрінің құрамында шарттық мағына білдіретін
жұрнақ – са, - ме, болымсыздық мағына ... ... – ма, - ме бар. ... ... ... жалғаулықтардың құрамын табылуы олардың
алғашқы төркіні шартты бағыныңқы сөйлем болғандығын көрсетеді. Бұл сөйлем
ертеде көмекші қызмет атқарған. Ол ... екі ... ... ... кейін тұрған сөйлемдегіістің, оқиғаның шартын білдіреді. Ол шарт ... ... іс ... ... ... ... айтылған оқиға
жүзеге асады.
Осы шарт мағыналы сөйлемнен екі жалғаулық ... Бірі – ... ... ... ...... мағынаны білдіретін
жалғаулық. Парсы тілінен я, не, яки ... анық ... ... соң ... болмаса қазақ тілінде қарсылықтық мағынада басым
жұмсалатын ... ... ... Оған ... бұл екі ... - ... – бірдей көтерген.
Қарсылықтық мағанадан талғаулықтық мағынаны айқын ажыратып көрсету
үшін болмаса, кезінде, не, я ... ... ... ... ... не ... я болмаса. Бұлар кейін өзара ... осы ... (не ... ... ... ө маса (я ... ... болды.
Талғаулықтық жалғаулықтардың бірыңғай мүшелерді байланыстыру үшін
жұмсалуы. Талғаулықтың жалғаулықтардың бірыңғай мүшелерді ... ... біз ... атап ... Олар – ... «я», ... «бір», «біресе». Бұлардың ішінде «не», «немесе»,
«біресе», әсіресе жиі ... ... ... т.б. ... ... ... ... талғаулық мағына деп атайды. Грамматикада бұл
жалғаулықтардың қызметін ... ... деп ... ... ... ... ... бұл грамматикалық қатынас түрліше
конкреттеніп байқалады.
Бірде «не», «немесе» жалғаулықтары ... ... екі не ... ... бірі ... болса, екіншісі ақиқат болмайтындығын білдіреді.
Мұндай сөйлемдердің баяндауышы жорамал істі келешекте болатын ... ... Не тау ешкі не ... ... Ауыр екен, күрс етті ғой!
(Ғ.С.) Төрде отырған адамдарды байқап қарасам, ... ... ... ... ... не ... сияқты адам екен. (С.Қ.).
Баяндауышы ауыспалы осы шақ немесе - тын, - тін жұрнақтары ... ... шақ ... ... сөйлемдердің ішіндегі бірыңғай
мүшелер не, немесе жалғаулықтарымен байланысқанда, талғаулықтық ... ... ... ... Әлі күнге шейін домбыра не қобыз тартып,
ән ... ... ... Абай ... немесе он күнде бір Әбіштің
пәтеріне барады (М.Ә.). Бұлар көбіне не асқан қуанышта, не ... ... ... ... ... ... боларсың (М.И.).
Бұл сөйлемдердің ішіндегі бірыңғай мүшелер арқылы айтылған заттар,
құбылыстар түгелдей болады. Бірақ олар қатар, бір ... ... ... ... ... болады.
Талғаулықтың мағынаның бұл түріне мына төмендегі сөйлемдердегі
бірыңғай ... ... ... ... ... кісілерге
таңбаларын қойғызып немесе бармақтарын басқызып, біреулерді жер ... ... ауыл ... ... ... ... жерде арбаларына ат
немесе есек жеккен арбакештер... ... ... ... ... аяқты қазақ арба немесе алыс жол мен ауыр жүкке жарамайтын ... ... ... ... ... талғаулық олардың болу мерзіміне
байланысты емес. Мұнда жалғаулықтар бірыңғай мүшелер арқылы аталып ... ... ... ... ... телінетінін білдіреді. Мысалы:
Байжан Рахметке дағдылы ... ... ... ... бүктелген
бірнеше хатты берді де, асығып кетті ... ... ... ... ... дағдылы конвертке салынғанын, ал енді бір бөлігінің үшкілдене
бүктелгендігін білдіреді.
Баяндауышы ... ... ... ... бір болымсыз мағыналы
сөзден болған сөйлемдерде келгенде ... ... ... жуық ... Ал әр ... мүшенің алдында тұрып қайталап келсе,
да, де, та, те жалғаулығының қызметіне жуық келеді. ... ... ... ... мүшелер арқылы аталатын заттарды
даралап, санамалап ... үшін ... ... ... Бұл ... ... не шөп ... өсімдіктерден тұла бойы тікенге толмағаны сирек (С.М.).
Мен бұл ... ... ... ... ... өлеңдерім немесе
әңгімелерім туралы тоқталғым келмейді. (С.К.). Осыдан басқа не бір дыбыс,
не қозғалыс, не сөзбен сыр ... жоқ. ... ... не ... не ... ... не көлдері еш уақытта Асқарды тойғызған емес. (С.М.).
«Я», «яки», «болмаса» жалғаулықтарының ... ... жоқ. ... ... ... ... ... «бір» жалғаулықтары істің, заттардың бірінен соң ... ... ... ... ... жалғаулығы тек бірыңғай
пысықтауыш пен бірыңғай етістік баяндауыштарды ғана ... ... тек ... ... ғана ... ... оның ... мағынасынан түгел арылып болмағнадығынан, абстрактылық дәрежесінің
төмендегідей болу керек. (Ә.Ә.) Мысалы: ... ... ... ... Қосқа бір кірдім, бір шықтым. (С.М.). Бір иіліп, бір шалқайып ұзақ
күлді. ... ... ... ауыр ... ... ... есінегендей.
(Ғ.М.). Енді жақындау жерде көрінген оттың біріне тартқан едім, мені мазақ
еткендей сиқырлы көздерін бір ашып, бір ... ... ... да, ... ... [10, 60].
2.4. -ып, -й көсемше формалары арқылы
Бірыңғай мүшелі сөйлемдер ... ... ... ... көсемше, есімше, шартты рай тұлғалары арқылы жасалып
отырады. Әдеби тілімізде осындай баяндауышты бірыңғай мүшелі ... ... –п, -ма+ и және –са ... ... ... –п ... бірыңғай мүшелі сөйлемдер:Содан кейін
Қырымұлы тез Нұра бойындағы болмыстың орталығына түнделетіп келі, ... ... ... ... ... мен хатшысы Мияшты,
Танабайды және ... ... ... ... ... тиісті орнына
жіберді. Арызшы кісі қайтерін білмей бірсыпыра тұрып, бір ... ... ... ... ... түсіп, арызын ұсынды.
Көсемше арқылы жасалған бірыңғай мүшелі сөйлемдерді өз кезінде
профессор Н.Т.Сауранбаев та ... ... ... ... ... ... менен эмгек қылып, мындай
чон абшірге, шігиликке ээ болдуңуздар.
Башқұрт тілінен: Һәсән чаj ачиб ... алыб ... ... ... ... көсемшенің осындай баяндауышты түрлері
кейде жалғаулық не болмаса кезектестік мәндегі ... де ... ... ... ... ... қабағын тұйгізіп тұнжыратып,
біресе бұлттан шыққан күндей жадратып минутында мың ... ... ұзын ... кейде гармонның жақтаыа сүйеп, кейде басын қабырғаға
тірей шалқайып, кейде қос жамбасынан кезек қозғалып қойып, гармонь ... ... ... ... ... ... ... қатты тигізбей, Кірлі көйлек кигізбей, Исін ... ... мал ... ... оқып ой таппай, Құры ... ... ой ... шыға ... өмір ... мән мағынасын
алуан қат – қабыттарымен түгел ұға алмай, мең-зең болып отырып қалған еді
Мадина.
Шартты рай ... ... ... ... ... абысын-ажындарымен сөйлессе, қаланың қызығын Раушан бір
жылда айтып бітіре алмастық ... Қорғасындай толқып балқысаң, бейнет көріп
алқынсаң, мақсатты тура ... ... ... ... ... есімше мен көсемшенің
басқа да формалары ... ... ... ... ... ... ... формасы арқылы
сыйысып байланысады. Ол мүшелер мыналар:
1. Баяндауыштар. Оспан ... ... уәле ... ... арасына мініп
кететін болды. (М.Ә.)
2. есімшеден ... ... ... ... Таяқ ... ... бірі кем – кетік еткен, бас жарып, қан төгіскен – солар. (М.Ә.)
Кісінің көзінше көсемсіп сөйлеп, сені мұжықсынғанын әрдайым ... ... там ... ... ыдыс ... – ақ ата – бабмыз
ғұмыр сүріпті. (Д.Д.)
Шашбауы гүлдіреп, ... ... ... салу қыманы кірісті.
(С.Е.)
Мысалға келтірілген сөйлемдердегі бірыңғай мүшелер орын тәртібі
арқылы байланысып тұр. ... ... ... ... ... шақ, ... формаларын түсіріп, көсемше формасын алып тұр. Осы ... ... ... түсті. Шақтық, жақтық т.б. мағынаға бұл сөздер өзінен соң
келген бірыңғайлас мүшеге ... ие ... ... бұл ... ... ... тән тағы бір қызметін байқатты. Ол –
етістік сөздері ықшамдап, өзінен соң ... ... ... ... ету.
Ыңғайластық қатынасқа түскен бірыңғай мүшелерді байланыстыруға
жалғаулықтар қатыса алмайтын тұстар бар. Бірыңғай ... сын ... ... бір ... бір сын ... болып келсе, олар әр тарапты сында
атап тұрса, оларды байланыстыруға жалғаулықтар қатыспайды.
Арнадағы арал – арал құм шағалаларды жағалай ... ... тал ... ... ... ... жалғасқан бірыңғай баяндауыштарды ажыратуда
қиындық бар: Тақ – тақ ... ... – бел асып әлі ... ... ... солқ – солқ соғып, құлақтарын қайшылай ырс – ырс етеді (С.Мұрат).
Тұнықтан қанып ішеді де бүкті ... ... ... ... ... жан сауғалап, желдеп, қырға шығады. (М.Мағауин.)
Көсеше формасы арқылы жалғасқан екі етістік мүшенің ... ... ... бар. Ол – мағыналық дарлығы. Екі етістік ... ... ... қимылды атаса, олардың бірыңғай баяндауыш болғаны.
Жетісу ата жеріміз еді. Әз Жәнібек хан заманынан бері жағат мағұлмен
қырқысып келеміз. Әуелі ... ... соң ... ... Орын тәртібі арқылы
Грамматикалық мағыналар тіл-тілде әр түрлі ... ... ... ... Грамматикалық мағыналрды білдірудің жолы
грамматикалық тәсіл деп ... ... ... ... бар. ... ... орын ... тәсілі бірыңғай мүшелерді
байланыстыруда да рөлі зор.
Сөздердің сөйлемдегі орын тәртібі олардың сөйлемің қай ... ... ... Бұл ... ... ... ... мағыналарды
білдіруде мәнерлеуші тәсіл ретінде де қызымет атқарады.
Ыңғайластық қатынасқа түскен ... ... орын ... ... ... ... Ілгеріде аталған мағыналық қатынастардың қай – қайсына болса да ... ... (қай ... ... ... да) орын тәртібі арқылы
қатар тұрып байланыса береді.
Ол – бөкенші руынан Сүйіндік, Сүгірдің ... ... ... ... қара кісі Мыңбай баладай қарқылдап кең ... ... адам ... ... ... ашып алғанда бұлтты аспанда, шетсіз –
шексіз сары даланы, бұрқыраған бұйра шаңды көрді. (А.Нұрманов.)
2. Қазақ тілі бірыңғай ... ... ... қатынасқа түскен
бірыңғай мүшелерді) осылай тек орын ... ... ... ... ... Бұл сөзді үнемді жинақы етіп ... ... ... ... түскен бірыңғай мүшелерді, сөйлеуші қаласа,
жалғаулықтармен байланыстырады.
3 Бірыңғай мүшелі сөйлемдердегі жалпылауыш сөздердердің қызыметі
Бірыңғай ... ... тек ... ... ... ... ғана ... жалпылауыш сөздерден де тұрады. Жалпылауыш
сөздер – сөйлемнің бірыңғай мүшелерін жинақтау үшін немесе олардың ... үшін ... ... ... ... мүшелері қандай сұраққа
жауап беріп, қандай қызмет атқарса, жалпылауыш сөздер сол сұрауға жауап
береді, атқаратын ... де бір. ... ... ... және ... ... ... зат есімдер мен ... ... ... ... сөйлемдегі жалпылауыш сөздер де үлкен
роль атқарады екен. Сөйлемдегі бірыңғай мүшелердің алдында, не соңында
жалпылауыш сөздер ... ... сөз ... ... ... көрсетеді және сол бірыңғай мүшелердің орнына жүре алады.
Бірыңғай ... ... ... ... ... ... жауап берсе,
жалпылауыш сөз де көбінесе, сондай тұлғада тұрып, сондай сұраққа жауап
береді. Кейде оның ... да, ... да ... ... ... болады.
Жалпылауыш сөздер мағына жағынан бірыңғай мүшелермен ... кең. ... ... де дара, күрделі күйінде кездесе береді.
Жалпылауыш сөз қызметін атқаратындар: Сілтеу және ... ... ... қыстырма мәнді сөздер, көптік жалғаулы етістіктер. ... ... ... ... талапкерлері: әнші, биші, гармоншы,
домбырашы, мандалиншы (Ғ.Мұстафин.). Алатау, Үлкен Алматы ... ... ... ... Іле ... сияқты Жетісудың тамаша табиғат, жаратылыс
байлықтары Потанинді қатты қызықтырды. (Журнал). Ертіс өзенінің ... ... ... Павлодар, Семей, Өскемен (М.Әуезов.). Жұрт ьарай
бастағанда, ... ... ... ... ... ... еді.
(Ғ.Сланов.).
Жалпылауыш сөз бірыңғай мүшені жинақтап, жалпыластырып ... сөз ... ... ... ... ... ... ешқайда, ешбір жерде т.б. Бұл есімдіктер беретін мағынасы жағынан
да жалпылауыштар. Ол қазақ тіл білімінде ... ... деп ... өкіл ... ... ... ... баруы, ауылдық кеңес ағасы
болып ...... бәрі де ... ... ... жұмыс емес.
(Б. Майлин.).
Жалпылауыш сөз қызметінде сияқты сөзі де айтылып қалады. Мысалы:
Пушкин, Гоголь, Толстой, Чехов сияқты ... аты ... ... ... ... –ақ ... сөз ... тәрізді , сықылды, сынды
есімдері де жиі ... [9, ... ... жай ... ... ... мәселелерді де туындатады. Бұл ... ... ... жалпылауыш сөздердің жұмсалуының ... ... ... ... мәжбүр етеді.
Бірыңғай мүшлердің алды артынан қойылатын тыныс белгісі жалпылауыш
сөйлемге байланысты қойылады. Бірыңғай мүшелер жалпылықты ... ... сөз ... ... көрсетеді. Демек, жалпылауыш сөздің
синтаксистиік белгісі- бірыңғай мүшелер қай ... ... ... ... сұракға жауап берсе, жалпылауыш сөз де сөйлемнің сол мүшесесіне
жатып, сол сұрауға жауап береді. Жалпылауыш сөздердің ... ... ... ... ... Жалпылауыш сөй бірыңғай мүшелерден кейін келсе, онда жалпылауыш
сөздің алдынан сызықша қойылады: Жақсы тілеу, дат-құрмет,
қуанышты ... – бәрі де ... ... ... ... ... қой мен ... етті, сүтті сиыр, әрі берік, әрі
жүйрік жылқы – бәрі бізде. (С.Қ). ... ... қой, ... ... бәрі ... ... ... болады да кетеді.
(С.М.).
2. Жалплауыш сөздің алдында қыстырма сөйлем айтылса, онда ... ... ... ... сөздің жақшасының екіеші
сыңарынан соң қойылады: Ол қалаларды елдің ... ... ... ... доттарда, блиндаждарда, темір
жол вагондарында, фанерден жасалған барактарда, жер кепелерде
тұратын. Кейін қалпына келтірілген ... ... ... Алексейдің соғыстан кейін барып демалатын жері дайын
деген сөз ғой) –бәрін жазыпты ... ... ... ... ... ... ... жалпылауыш сөз
орнына қойылады:
Сонай алтынды Майөзек,алау ... ... ... ... ... Қаранұра – талай заман сырын ішіне бүгіп
келіпті. ... ... аз ... ... жиі қонған
ауылдардың үйлері де,шұбыртқан малы да, ... да- ... ... ... ... ... ... Оқусыз өмір, ойсыз
көңіл - өліммен тең деп ... еді ол. ... ... ... ... жасыл жапырақты орман да, көшесі гүлге оранған қала
да – еңбек қуаышына бөленген ... ... ... ... ... ... Жалпылауыш сөз бірыңғай мүшелердің алдында тұрса, оның соңынан
қос нүкте қойылады: Біздің ... ... ... ... ... ... және ... («С.Қ.»). Оның негізгі мазмұны мынандай: Үздік және
жақсы оқу, екінші жылға қалушылар мен оқудан кенже қалушылықты,
тәртәпсіздікті болдырмау; ... және одан ... ... ... ... ... ... («Қ.М.»)
5. Бірыңғай мүшелердің алдынан келген есім жалпылауыш сөзден ... ... ... ... ... ... қолйылады: Осы
үйдегі туысқандар: Ырысжан, Нұрқан, Шамшия, Рысқұлбек –
ынтымақшыл адамдар. ... ... ...... қиын мәселесінің бірі.
Бірыңғай мүшенің тыыс белгілерінен оқушылардың жазба жұмыстарында да,
баспа сөз ... де қата көп ... ... ... мүшелері басқа түрік тілдеріндегі сияқты
бірнеше бастауыш, бір баяндауыштан, керісінше, бір ... ... сол ... тұрласыз мүшелер де бірнеше болып келе ... ... ... дара не ... ... келеді. Бірыңғай
мүшелердің тыныс белгілерінің қойылыуының екі түрлі жағдайы бар:
1. ... ... ... және ... ... тыныс белгісі.
2. Бірыңғай мүшелердің арасына қойылатын тыныс белгілері.
Жай сөйлемдердегі бірыңғай мүшелердің тыныс ... ... ... ... ... ... ... айтылған бірыңғай бастауыш мүшелер үтірмен бөлініп
жазылады:Бірге жүгіріп ... ... ... ... үшеуі
қараған арасында етбетінен құлап жатқан Бұланбайды көрді(Ғ.М)
Жаздың маужыраған әдемі күні, ... таза ... ... ... ... кең ... салт ... желіктірмей
қойсын ба!(С.М) Сапта тұрған халық, таныс жүздер, үйлескен ән,
ладан иісі, терезелерден түскен мол ... де ... ... ... ... ... үтрмен бөлініп жазылыды:
Олипиядаға жиналған бұл жастағы қиздардың көбі – танысқыш, сөйлескіш,
әзілкеш, ойыншы.(С.М.) Сейіт қазір ... ... ... ... шал, сұлу ... ... жеңгей, бесіктегі бөбек
– барлығы матаңын бұлын көруді аңсайды, асығады. (Ғ.Мұст.)
II Бірыңғай толықтауыш мүшелер ... ... ... Мен ... бүкіл айналамдағы ауылға оның ... ... ... ... ... дүниеге жанжағына жалтақтай берем.(С.М.)Осы
домбыра мен осы күй Абайдың әр кездегі ақындың шабытына, ой ... ... ... ... ... ... айтылған бірыңғай анықтауыш мүшелер үтірмен бөлініп
жазылады: Сағила – қыр мұоынды, екі бұрымы оқтаудай, шашын маңдайына
жара ... ... қос ... ... ақ көйлек киген қара торы қыз.
(С.К.). Жақып – нағай ... ... ... ... адам.
(Ғ.Мұст.)
IV Жалғаулықсыз бірыңғай мүшелер үтірмен бөлініп ... Жаңа ... ... ... ... сайын жасап барады.(Ғ.Мұст). Кездскен
әйелдер кекете күліп, теріс айналып, артынан ... ... ... (М.Ш.) ... тобы ... дабырлап, сөйлесіп, әзілдесіп, күліп
келе жатыр. (М.Ә.).Ол қысылмай, жасқанбай, именбей ... ... ... ... ... бар біріңғай мүшелердің арасына ... 1. ... ... те, ... те ... (С.М.) 2. Көл ... ай ... де, қайық та,өлең айтып отырғандар да жоқ ... ... ... ... ... айтылмай басқалармен
қосарланып айтылса, сол біріңғай ... ... де үтір ... ... да, жаяулар да арлы-барлы өтіп жатыр. («П.Ж.»). дегенде ,
«Атты» сөзінен кейін «да» жалғаулығын ... ... ... ол ... айтылмай тұрса да одан кейін үтір қою керек.
VI Я, не, немесе жалғаулықтары бірыңғай сөйлем мүшлері арасында біра-
ақ рет ... бұл ... ... ... ... ... ... тыныс белгісі қойыләмайды: Гүлнардың көңілді я көнілсіз
қаопын Тәрбие оның қас-қабағынан айыра қоюшы еді. (С.М.) Талдардың ... ... бар аң қояң ... (С.М.)
VII Жалғаусыз байланысып келген әрбір бірыңғай мүше өзінің ... ... ... ... Мысал келтірейік: Кеудесі бір құшақ
балтыры бесік тей жасы отызға жаңа ілінген ... бет, ... ... шын алып қайратты. (М.Ә.)Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара ықасты
сұлу қыздың көріппе ең мұндай түрін? (М.Ә.)
VIII Егер мен, және ... ... ... бірыңғай мүшені
байланыстырса, әрбір парымен келген бірыңғай мүшелерден кейін үтір
қойылады да, ... ... ... ... ... ... ... мен логиканың, оқу материялының не дәуір ықшамдалуымен,
физика мен ... ... және ... жұмыстар өткізу
уақытын көбейту қажеттілігімен байланысты. («Қ.М.»)
Алаңға жақындаған топ ішінен орыс пн ... ... пен ... мен ... ... мен ... ... мен өзбек тілінде айтылған
сөздерді естір едінің. («С.Ж.»). ... ... мен ... мен ... ... ... архитекторлар мен
суретшілердің, методистер мен агрономдардың және көптеген басқа
мамандардың көп ... ... ... ... ... Және ... ... келген бірыңрғай мүшелердің арасында
қыстырма сөз, қыстырма сөйлем айтылса, екі ... ... ... ... және ... соң үтір қоыйлады:
Халықтық Польшада оның өмір сүруінің он жыл ішінде болған әлеуметтік
және экономиалық өзгерістердің негізгі ... ... ... ең ... ... табы ... жедел өсіп отырғандығы болып табылады.
Қыстырма сөз я сөйлем бірыңғай мүшенің алғашқы ... ... ... ... ... сол қыстырма сөз бен
сөйлемнен соң келеді де, еш бір тыныс ... ... ... ... (І-ІҮ ... және мектептің оқу –тәрбие участогы мен оқу
мастерскойларындағы практикалық ... ... ... жасалды. («Қ.М.»).
Екі бірыңғай мүше арасына ... ... ... ... ... екі мүше ... қойылуға тиісті, қыстырма сөйлем алынған
жақшаның екінші сыңарынан соңқойылады: Аыл ... 1954 ... ... 92 мың ... ... ... ... 52 мың
жүк автомобильдерін және басқа аыл шаруашылық машиналарын алды.
(«С.Қ.»).
X Кейбір сөздер ... мүше ... ... ... ... ... беру үшін ... айтылатын болады. Мұндай жағдайда
әрбір қайталап айтылған сөз ... үтір ... ... ... ... ... ... (А.Т.). Қара, қара тілінің ащысын. (Ә.С.)
Қайталап айтылған бұл сиықты ... қос ... ... ... әрі, біресе, кейде, бірде, да, де, та, те, жалғаулықтары бірыңғай
мүшелермен тіркесіп келіп, бірнешерет ... сол ... ... оңғысынан басқаларының арасына үтір қойылады: Біздің мінез-құлқымыз
да, дағдылы әдеттеріміз де бір-бірімізге ұқсанқырамайтын. ... өз ... өзі көре ... да, ... алатын да,
жасай алатын да, тіпті кейбір реттерде өзгеге өнеге ... ... ... бар («С.Қ.»). Теңіз біресе ауыр күрсіңгендей, біресе жалқау
есінегендей болады. (Ғ.Мұст.).
XI ... ... да, де, та, те ... ... ... рет ... осы жалғаулықтардың біреуінен кейін және
жалғаулығы тағы айтылса, қатар ... ... ... ... ... да ... белгісі қойылмайды. Мысал: Ол өзінің
көлемі ... да, ... ... ... да және ... ... ... да, бұған дейінгі көрмелердің
бәрінен артық. («С.Қ»).
Қорытынды.
Тілдің негізгі коммуникативтік, яғни пікір ... үшін ... деп ... ... ... ... ең күрделі ойлау жұмысымен,
пікір құрау ісімен байланысты. Сөз затты, құбылысты атайды. Бұл да күрделі
ой жұмысының нәтижесі. Бірақ ... ... сөз және сөз ... де ... үшін ... негізгі тілдік тұлға қатарына жатпайды. Пікір алысу,
қарым – қатынас жасау ... ылғи ... ... ... қарым –
қатынас пікір білдіру арқылы жүзеге асады.
Сөйлем – синтаксис саласының обьектісі. Синтаксистің сөз ... жай ... ... ... ... ... ... синтаксисі деген тарауларға бөлінеді. Біздің обьектіміз болып
саналатын бірыңғай ... ... жай ... синтаксисіне жатады.
Біздің жұмысымзыда бірыңғай тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелер және
олардың бірыңғай мүшелі ... ... ... мен ... кеңінен қарастырылады.
Тұрлаулы мүшелер бірыңғай болғанда, сөйлемнің құрамы ... ... ... ... ... ... әр ... өз баяндауышы
боллу негізінде жеке сөйлемдер тіркесетін болса, бірыңғай ... бар ... ... ... бастауыштың бір баяндауышы, бірнеше
бірыңғай баяндауыштың бір бастауышы болады.
Екі не ... ... ... ... тұрлаулы, тұрлаусыз
мүшелердің біріне бағынып, бір сұраққа жауап ... ... ... ... ... бір – бірімен салаласа, басқа
мүшелермен сабақтаса байланысады. Бірыңғай мүшелер өзара салалас, ... ... Бұл ... ... қатар, олардың арасында түрлі
мағыналық қатынас та болады. Бірыңғай мүшелердің арасындағы ... ... ... ... орын тәртібі.
Жалғаулықтар бірыңғай мүшелерді байланыстырғанда олардың арасындағы
мағыналық қатынасқа сай жұмсалады. Ал әр мағыналық ... ... ... ... ... бар. ... жалғаулықтардың даму, қалыптасу
тарихына белгілі бір синтаксистік міндетке бейімделуіне сай ... ... ... де ... ... ... ... мүшелері қимылдың
кезегіне сай ретпен орналасады, зат ... сын ... ... ... ... немесе коммуникативтік мақсатқа сай орналасады.
Бірыңғай мүшелердің арақатынасына сай интонация да ... ... ... сөйлемдегі жалпылауыш сөздер де үлкен роль
атқарады. ... ... ... ... , не соңында жалпылауыш
сөздер тұрады. Жалпылауыш сөз ... ... ... ... және сол ... мүшелердің орнына жүре алады.
Бірыңғай мүшелі сөйлем конструкциясы жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... орын тәртібі, жалпылауыш сөздер, баяндауыштың бірыңғйа
бастауышпен жақтасуы деген мәселелер ... ... ... ... және тіл ... ғылымында өзіндік зерттеулерге өзек болған
мәселелер.
Бірыңғай мүшелер жалпы сөйлемде синтаксистік ... ... ... тұлғалас сөйлем мүшелері болады..
Олар бір – біріне бағынбай, өзара салаласа байланысып, барлығы
бірдей дәрежеде бір ... ... ... тұрады. Бірыңғай мүшелер бір
сөзден құралған жалаң не сөз тіркесінен құралған жайылма болады.
Бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... шұбалаңқы етпей, ықшамды етіп айту үшін, грамматикалық
тұлғалар мен көмекші сөздер бәріне ортақ етіліп, бір – ақ рет ... ... ... жай ... ... ретінде
қолданылу ерекшеліктері кеңінен сөз болды. Осы мәселелер қазақ тіл білімі
ғылымында ... ... ... түрлі пікірлер туғызған.
Қорыта келе бірыңғай мүшелерді сөйлем құрамына ... ... ... бар ... ... ... ... ретіндегі сөздер бірыңғай бастауыш, толықтауыш болып
келгенде соңғы мүше көптік жалғау жалғап ... ... ... мүшелер күрделі болып, әрі олардың құрамындағы көмекші
компонентер (көмекші есім, етістік, септеулік) бірыңғай ... ... ... мүшенің құрамында ғана аталады. Бірақ олар барлық бірыңғай
мүшелерге ортақ болады.
Бірыңғай мүшелі сөйлемдер – күрделі ойды бірнеше ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы: - Ғылым, 1967, - 236 б. ІІ ... ... ... ... ... М. Қордабаев. Т. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Мектеп,
1971. – 340 б.
4. ... Р. ... Д. Жай ... ...... ... 1998. –
192 б.
5. Балақаев. М. Қордабаев. Т. Қазіргі қазақ тілі. – ... ... – 340 ... ... ... ... Алматы: - Ғылым, 1967, - 236 б. ІІ бөлім.
7. Әміров. Р. Қазақ ... ...... ... ... ... баспасы, 1959. – 70 б.
8. Есенов. Қ. ... ... ... ... – Алматы: Ғылым,
1974. – 174 б.
9. Балақаев. М. ... ... ... Сөз ... мен жай ... - Алматы: Ғылым, 1992.
10. Мұсабекова.Ф. Қазіргі ... ... жай ... ...... Қазақ Мемлекеттік Оқутушылар педагогикалық
бапасы, 1959. – 82 ... ... Т. ... ... ... - ... ... 1991. – 168 б.
12. Аханов. К. Грамматика теориясының негіздері. – ... ... ... 216 ... Әбілқаев. А. Қазіргі қазақ тіліндегі жай ... ...... 1973. – 58 ... Бегалиев.Ғ., т.б. Қазақ тілінің грамматикасы. – Алматы, 1944. – ... ... Н. Ж, ... Г.Қ, ... М. ... тілі. – Алматы,
2003. – 145 б.
16. Исаев. С. М. Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... 1992. – 144 ... ... С. М. Қазақ тілі жайындағы ойлар. – Алматы: 1997. – 150 б.
18. Қордабаев. Т. ... ... ... ... ... ... Санат, 1995. – 176 б.
19. Кеңесбаев. І. Мұсабаев. Т. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: 1975. – 340
б.
20. Мұсабекова.Ф. Қазіргі ... ... ...... Ана ... – 128 ... ... М. Т. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: ... ... 1973. – 57 ... ... М. Т. Сөз ...... ... 1989. – 200 б.
23. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіл білімінің проблемалары. – Алматы : Ғылым,
1982 – 352б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ашық желілерінің байланысуының эталондық моделі5 бет
Бірыңғай бюджеттік жіктеу21 бет
Бірыңғай бюджеттік сыныптама6 бет
Бірыңғай жер салығын есептеу механизмі33 бет
Темір жол көлігін техникалық пайдалану қағидалары54 бет
Қазіргі кездегі білім беру жүйесіндегі концепциялары мен теориялар7 бет
Қазақ тілі тарихын зерттеудің әдістері4 бет
1. Тірек-қимыл жүйесі және оның жасқа байланысты ерекшелігі. 2. Баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар.3. Балалардың дене тәрбиесін ұйымдастырудың күнтізбелік жоспарын жасау5 бет
Ішкі секреция бездері. Жыныстық жетілу. Оқушыны медициналық-гигиеналық және жыныстық тәрбилеу6 бет
Адамның тірек-қимыл жүйесі қызметінің ерекшеліктері8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь