Каспий маңы ойпатының тұзды күмбезді құрылымдары

КІРІСПЕ.

І ТҰЗДЫ КҮМБЕЗДІ ҚҰРЫЛЫМДАРҒА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
1.1. Тұзды жыныстар туралы жалпы мәліметтер.
1.1.1.Тұзды жыныстардың минералдық құрамы.
1.1.2. Тұзды жыныстардың пайда болу жағдайы
1.1.3. Тұзды тектоника пішіндерінің қалыптасуы
1.1.4. Тұз асты құрлымдық қабатының қалыптасуы.
1.1.5.Тұзды құрылымдық қабаттың қалыптасуы.
1.1.6. Тұз үсті құрылымдық қабатының қалыптасуы.

ІІ КАСПИЙ МАҢЫ ОЙПАТЫНЫҢ ТҰЗДЫ КҮМБЕЗДІ ҚҰРЫЛЫМДАРЫ
2.2. Солтүстік Каспий маңы ойпатының тұзды.күмбезді құрылымдарының пайда болу механизмі.
2.2.1. Оңтүстік Жайық.Ембі ауданының гравитациялық түсірілімі.
2.2.2. Тұзды.күмбезді құрылымдар.
2.2.3. Тұзды ядролар
2.2.4. Күмбезаралық кеңістіктер
2.2.5. Тұзды.күмбезді құрылымдардың қалыптасу механизмі

ІІІ ТҰЗДЫ ҚҰРЫЛЫМДАРДЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ЖІКТЕЛУ ПРИНЦИПТЕРІ
3.1.Оң тұзды құрылымдар (тұзды көтерлімдер).
3.2. Теріс тұзды құрылымдар (тұзды ойыстар).
3.3. Оңтүстік Ембі тұзды күмбездерінің жіктелу сұлбасы.

ҚОРЫТЫНДЫ.
Қолданылған әдебиеттер
        
        КІРІСПЕ.
Шетелдік және отандық басылымдарда жарияланғандай ... ... ... ... ... айналысты.
Дегенмен бұл проблема осы күнге дейін ол ... ... жоқ, көп ... ... және ... дейін шешілмеген. Бұл ең алдымен күштердің шығу тегі
мәселесімен, тұзды құрлымдардың пайда болуымен және ... ... Бұл ... ... ... ... ... көптеген
зерттеушілер тұзды құрлымдардың жеке геологиялық жағдайдағы дамуын осы және
басқа ... ... ... ... ... байланысын
тарту, яғни осы көзқарастарды барлық жақтардан қарастырып, меселені
толығымен шешуге тырысты. ... ... ... ... ... ... ... облысының тереңдік тектоникалық құрылымы әсер етті.
Тұзды күмбездер тұзды шөгінділер генезисімен ... ... ... XIX ... XX ... ... геологтар арасындағы әртүрлі
көзқарастар болды. Біреулер тұзды жанартаулық жарылыстан пайда болды ... ... ... ... ... тұзды су қоймаларында пайда
болды деп ... ал ... ... ... ... ... көп ... байланыстырды. Осыған байланысты тұзды
құрлымдардың пайда болуы жайлы көптеген әртүрлі ... ... ... ... ... шығу тегінің логикалық гипотезасы ... ... маңы ... Орыс ... ең ... ... ... ол Орал және Мұғалжар тауларымен, оңтүстігімен оңтүстік
шығысында көмкерілген герцинидтермен, солтүстігінде жалпы Сыртпен ... - ... және ... ... шектеседі. Бұл
жерде астыңғы тұзды шөгінділер зерттелмеді десе ... ... ... ... ... ярустық жыныстарды шығарды, ол жоғарғы және
орта корбондық платформалы фациялық көрініс берді. ... ... ... ... ... ... Одан ... пермьдік, триастық,
юралық, борлық және үштік құрылымдар орналасқан. ... ... ... ... ... 10 ... ... Бұл облыстардың терең
құрылымдарын зерттеу өте қиын. Сондықтан тұз қабатын зерттеу ... ... ... ... осы ... ... бір ... жоқ.
І ТҰЗДЫ КҮМБЕЗДІ ҚҰРЫЛЫМДАРҒА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
1.1. Тұзды жыныстар туралы жалпы мәліметтер.
1.1.1.Тұзды жыныстардың минералдық құрамы.
Табиғи минералды тұздар ... ... ... ... ... және ... деп атайды. Бұл жыныстар өзара генезисімен
химиялық және физикалық ... ... ... ... ... қабатталған, оларда тұзды немесе
галогенді деп аталады. Бұл хлориттер мен ... ... ... ... Хлор мұнда хром мен йодпен араласқан. ... ... ... ... ... та олардың әр қайсысы жыныс құруда бірдей емес. Тек
қана бірнешеуі басты жыныс құрушы минерал ... ... ал ... ... ... олар аз ... және ... дәрежелі мағына
береді. Мұнда бір жыныста негізгі бір ғана жыныс ... ... ... - ... жыныс құрушы минералдарға хлорлардан басқа галит (NaCl),
сильвин (KCl) және карналит ... ... және ... (CaSO4), ал көптеген жағдайда гипспен (CaSO4*2H2), кизеритпен (Mg
SO4*H2O), ... (KCl*Mg ... ... (K2 SO4*2mG SO4) ... (K2 SO4*Mg SO4*2Ca ... ... ... жыныстар құрамына
жиі біруақытта біреше минералдар кіреді, ... ... ... ... ... жиі мономинералды жыныстарды құрады.
Галогенді жыныстарды олардың құрамына қарай үш топқа бөледі: а)
гипстер және ... ә) ... ... б) ... тұздары. Олардың ішінде
кең тарағандары гипстермен ... ... ... тұздар салыстырмалы
түрде, аз және сирек калий тұздары. Егер ... ... ... ... онда оның ... бөлігі әдетте ангидриттермен (гипстермен)
бөлінген, одан жоғары тасты ... ... және тағы одан ... ... ... тасты тұздар жиі ... ... ... ... ... ... тұзды жыныстар құрамында әдетте аз
мөлшерде бытыраңқы және тегіс жұқа ... ... ... ... ... ... батпақты минералдар, карбонаттар, битумдар
кездеседі. Вертикальді кескінде бұл ... ... ... ... ... қабаттылықтың пайда болуына әкеліп соғады.
Тұзды қабаттың құрамына (тұзды формация) терригендік және карбонатты
жыныстар қабатшалары ... Бұл ... ... және ... ... кең ... отырады. Мысалы: Иркутск амфитеатр
территориясындағы Усальск қабаты қабатталған, А.А. ... Ю.Ф. ... (1960) ... ... ... ... қабатының қалыңдығы ... елу – ... ... және ... ... ... отырып және олардың арасынан өтетін айырмашылықтар сериясы; бума
қуаттылығы және осы ... ... ... 50-60 метр ... ... қабаттың тұзға қану коэффиценті орта есеппен 60-65%-ға
жақын. Ал осы аудандағы бельск қабатының тұзға қану ... ... ... ... ... тас ... ... қалыңдығы 5-6
метрден 30-35 метр аралығында өзгереді. Припятск ... ... ... ... 70-80%-ға дейін өзгереді./17/
1.1.2. Тұзды жыныстардың пайда болу жағдайы.
Табиғи ... ... кен орны ... және ... ... ... бойы пайдаланып келген. Мысалы: Автриядағы Халяйнск тұзды тауынан
тұзды ерте ... ... ... (W. ... 1958). ... ... кен орны Римдік империя кезінде өндірілген, ал Батыс
Карпат алды алдындағы Величка кен орны ... ... ... – Х-
ғасырда (A. Dlugosz, 1958), осы ... ... кен орны ... ... ... 1952). ... ... ғылыми талпыныстар табиғи
минералды тұздар кен орындарын тек ХІХ-ғасырда пайдаланғанын ... ... ... кен ... шығу тегі ... ... етті,
бір жағынан тұзды кен орындардың морфологиясы және оған жататын қабаттардың
сипаты және екінші жағынан ... ... ... жағдайлары болды. Осыған
сәйкес тұздардың кен орындарының әртүрлі концепциялары пайда ... ... ... ... ... ... ... жанартаулық іс-әрекетпен табиғи тұзды
су қоймаларына тұздың шөгінділермен түсуінен және континенттегі құрғақ
шөлді ... ... ... ... ... ... ... ілгері
жылжыды, тұздың құрылуы осы немесе басқа пішінде жанартаулық іс-әрекетпен
байланысты ... ... ... 1842 жылы бір ой ... онда ... болып ағылшындардың тұзды кен орындарында жанартаулар ... да кен ... ... ... ... ... ортаға түсу жолымен
өтті деген (Fr. Lotze, 1957); Томас 1860 жылы ... ... ... кен ... пайда болуы тұздардың теңіз ... ... ... ... ... ... ... болжам айтқан (E. De Golyer, 1918);
Мидлемисс (C. S. Middleviss, 1891) ... ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда болды деп есептеген. Ол
тереңде жатқан магма тұз бөледі,белгілі жағдайда оның жыныстарын ... деп ... ол ... ... ерекше бір жанартаудық іс-әрекеті
ретінде қарастырады. Өзіндік гипотеза Войтиштиде ... (I. P. ... ол ... жер ... ... қатты жер қабығы деген, ол атмосферада 700-
8000-та ... деп ... ... конденсациясында хлоридтер бөлініп
қалған, жоғарғы температура мен қысымда олар жер ... ... ... ... жер ... температурасы жоғары болған, су ... ал тұз жер ... ... қойған.
Шөл жағдайында тұзды кен орындарының гипотезасын Вальтер (F.Walther
1903, 1908) ұсынды. Өзінің саяхаты кезіндегі мәліметтерге ... ... ... ... тұздың құрылуы негізінен шөл территориялармен
байланысты, онда ... ... ... ... қайнар көздері
теңіз сулары болып табылады, өйткені олар таужыныстарын ... ... ... Жер ... ... ... тұз атмосфералық жауын-шашынмекн
шайылып кетеді, ... ... ... ... ол ... кендер түрінде
аккумуляцияланады.
Галогенді жыныстардың теңіздік шығу тегі жайлы концепцияны алғаш болып
құрған Оксениус (C. ... 1877) ... Ол ... ... ... атауға
ие болды. Тұздардың құрылуы, осы теорияға ... ... ... бір ... ... ... судың булануымен және тұздардың
шөгінділерге түсу жолымен өтеді. Бастапқы кезеңде құралған лагуна ... ... ... ... соның себептерінен оған жаңа тұзды
сулар үлесі түседі және сонымен тұздардың мөлшерін ... ... ... ... ... ... лагунада толық судың
булануы жүреді және тұз құралу циклы бітеді. Бұл процесстің қазіргі ... Қара ... ... тұздың құралу жағдайлары өтті.
Геология бойынша жинақталған жаңа фактілерге ... ... ... ... ... тұз кен орындары және кейінгі зерттеулер
тұз ... ... ... қанша болмасын барлық тұз өндіретін кен
орындар олардың су қоймаларының ... ... ... ... Тұзды
минералдар (хлоридтер мен сульфаттар) табиғатта ... шығу ... ... ... және ... ... мөлшерде. Жанартаулық үрдіс
әрекетінен бөлінген тұздың ... ... ... ... ... ... ... тұзды формациялардың құрылуын теңіз бассейіндері мен
байланыстыру қиын. Мысалы: осындай тұзды ... Шу, ... ... және ... ... ... ... кендердің түзілуі
таужынстарынан тұз ерітіндісін айыруда сілтілер әрқашан ең болмаса 1%-ке
дейін ... және ... ... оларды ойпаттарға жинайды, мұнда бұл
сулар ... ... ... ... кристалдарға айналады және
біртіндеп олар аккумуляциялық тұздар болады (С.С. Щульц, 1948; М.Н. ... 1953). ... кен ... табиғатта сирек кездеседі, А.А. Иванов бұл
жергілікті су қоймалары ірі континенталді тұзды бассейінмен қосылған деген.
Оксениус концепциясы бойынша ... ... ... шығу тегі
Брансонның (E.B. Branson, 1915), Крулдің (O. Krull, 1927), ... ... 1940) және т.б. ... ары ... ... ие ... ... галогенді шөгінділердің пайда болуына аз ғана қолайлы
жағдай туғызды. Осының орнына мынандай болжам келді, яғни ... ... ... аңғарларда өтті, олардың дүние жүзі мұхиттарымен байланысы
болады. Тұздардың осы ... ... ... ... жағдайды тұщы судың
келуі мен булануы болып табылады. Қазір бұл ... ... Қара және Азов ... ... еді, егер олар мейлінше құрғақ климат
зонасында орналасса.
Дегенмен қазіргі аңғарлардың ұқсастығы мынада, оларда кезінде тұздар
түзілген орын ... ... ... ... тұз ... процесін
теңіз суларының тұзды құрамы деуге болады.
Теңіз суларында элементтер 30 элементтен асады, бірақ олардың көбі ... ... Тек ... ... Na, Mg, Ca, K және теріс иондар ... SO4, CO3 ... көп ... ... 1л судағы ерітінділердің грамм
бойынша мөлшері:
Хлорлы натрий ... ... ... ... ... ... ... сульфаты ... ... ... бромиді ... ... ... ... осы ... ... тұздарға
қанығу жағдайымен өтеді. Соңғысы бізге белгілі болғандай температура ... ... ... түрі және тұз ... ... ... табылады. Бұл факторлардан табиғатта басты рольді тұз ерітінділерінің
концентрациясының көбеюімен судың булануы атқарады.
Кристолизациямен осы немесе ... ... ... ... қанығу кезінен басталады. Егер ерітіндіде бір уақытта
бірнеше ... ... онда ... ... ... жүреді, алдымен
олар ериді сосын кристалдану процесі жүреді. (ең ... CaCO3 және ... NaCl және ең ... K2SO4, K2MgSO4 ... ... егер теңіз суына қарағанда тұз концентрациясы суда
2 есе көп ... онда ... тек қана ... пен ... түседі.
Суда тұздардың концентрациясының мөлшері 12-ге дейін болса, онда гипс пайда
болады, ... ... ... ... 12,1 есе бастапқы теңіз
суларының тұзды концентрациясынан көп болған ... ғана ... ... ... түсуі бастапқы су концентрациясында 63,6
есеге көбейтеді.
Тұздардың кристалдануы сарамандық жағдайда ғана анықталады. Ол жалпы
айтқанда, ... ... ... ... дәлелденеді.
Мысалы: Батыс Орал тауында төменде батпақты-ангидритті қабат, ... одан ... ... ... жатыр./10/
Қазіргі уақытта тұзды қабаттардың құрылу процесін зерттеушілер екі
сатыға бөледі; олар: жалғасу мен дайындық және тұз ... ... ... ... ... ... аңғар суының ... ... және ... қабаттың батпақты-корбонатты бөлігінің пайда
болуы. Екінші сатыда ... ... мен ... ... ... Тұзды жыныстардың элементарлы қабаты жылдық тұздар
деп саналады. Дегенмен бұл процесс су ... ... ... ... ... ... ... жер қабығының даму кезеңімен тығыз байланысты.
Бұл концепция Н.М. Страхов бойынша ... ... ... ... формациясын зерттеуде, А.А. Иванов пен Ю.Ф. Левицкий (1960) 102
тұзды формацияларды тапты./17/
1.1.3. Тұзды тектоника пішіндерінің қалыптасуы.
Барлық ... ... ... ... ... маңызды
тектоникалық дислокациялардан өтті. Шөгінді қабаттың ... ... ... ... тұз қабатының болуы, олардың
дисгормониясы ... ... яғни тұз ... тұзда, тұз үстіндегі
жекелеген кескін бөліктеріндегі геометриялық пішіндердің бірдей ... ... ... үш ... ... әкелді – тұз үсті,
тұзды, тұз асты. Егер кескінде галогендік жыныстың екі ... ... ... орын ... ... Днепр-Донецск ойпатының оңтүстік шығыс бөлігі
девондық, пермдік тұзды формация тараса, онда оларды бес қабатқа яғни – ... екі ... ... және тұз үсті ... ... пішіндердің жиынтығы, тұзды жыныстардың дислокациясынан
пайда болған, сонымен қатар бұл дислокациялардың процестері ... ... ие. ... бұл терминді сәтті деп мойындауға болмайды, бірақ
ол отандық және шетелдік геологиялық әдебиеттерге нақты түрде бекініп ... оны ... ... ... ... ... бірге осы күнге дейін бір
жалпы анықтамалар жоқ. “Словарь геологий нефти” сөздігінде ... ... ... құрылымдар пішіндері” ретінде болады, олар тұз
массалары қабаттарының көтерілуімен және ... ... ... ... ... ... ... және шығу тегі
туралы қақтығыстар қатарына жатады. Олар негізінен қандайда ... ... ... және олар ... болып есептелінбейді.
Қазіргі зерттеулер кезеңінде қарастырылып отырған тұзды тектоника
біздің пікіріміз бойынша анықталуы ... яғни ... ... ... жыныстардың дислокациясы және басқалардың құрылымды
болжаудағы пікірі емес. Бұл жоспарда дислокацияның ... ... ... ... ... ... ... дислокациялылық деп есептеуге
болады. Ал қалған белгілері дәрежелі немесе ... ... емес ... ... ... Осыған сейкес тұз асты ... ... ... ... деп ... ... олардың
құрамындағы тасты тұз және т.б. тұздарды осы дислокациялық процестермен
байланыстыруға болады. ... ... ... тұзды тектоникаларды
үйлесімсіз қатпардың бір түрі ретінде қарастыруға болады.
Шөгінді ... ... ... ... ... ... ... (үлкеюі немесе кішіреюі) байланысты. Бұл тұздардың
бір жерден ығыстырылып екінші жерге өтуі. Көбіне тектоникалық ... ... ... ... байқалады, олар тұзды қабаттардың желмен
үрлеп толтыру болып табылады. Тұздар одан әрі ... көп ... ... ... ... ... кешен түрінде ағып, дамып
отырады.
Ескеретін бір жәйт, егер осы уақытқа дейін тұз үсті ... оқу ... ... ... жақсы меңгерсе, онда төменгі
тұзды қабаттарындағы барлау жұмысы тек ... маңы ... ... ... герман ойпатының бірнеше аудандарында өтті.
Геологиялық интерпретация нәтижесі бұл жұмыстарда ... ... ... ішкі ... оқуға тек шахталық өндірістерде үзілмейтін жұқа
қабат жолымен ғана болады. Біркелкі ... ... жеке тұз ... ... ... ... мақсатында бұрғылау және барлаудың
геофизикалық әдістерінің материалдары ... ... ... ... Тұз асты ... ... қалыптасуы.
Үлкен тереңдіктегі тұз асты қабаты және жоғары жатқан ... ... ... және тұз асты ... қабаттардың
тұзды күмбезді облыстары туралы мәліметтер біршама ... және ... ... ... Бір ... ... барлау мақсатында бұрғылау
мәліметтері қатарына тек геофизикалық зерттеулер ... олар ... ... ... интерпретацияны жиі кіргізіп отырады. Кейде тұз
асты шөгінділерінің тектоникалық ерекшеліктері ... тұз үсті ... ... ... ... түрде салыстыруға болады.
Бүгінгі күнде Каспий маңы ойпатының, Лена-Ангар ... ... ... Орыс ... ... ... ... Припять қолатының, Загросс алды қолатының және басқа ... асты ... ... бар ... ... мәліметтер бар.
Каспий маңы ойпаты өз алдына ... ... Орыс ... бөлігі болып табылады. Солтүстік пен батыста ірі Жадовск
және ... ... бар. Оның ... ... Орал және ... Орал алды қолаты жатыр. Ал оңтүстігінде көп мөлшерде қырқалы
субендік бойынша ... ... ... ... ... ... жатыр./8/
Бұл жерде астыңғы тұзды шөгінділер зерттелмеді десе болады. Мұнда
ұңғыма максимальдық ... ... ... ... ... ол ... орта ... платформалы фациялық көрініс берді. (В.С.Журавлев,
1960). Тұзды шөгінділер ... ... ... Одан ... ... ... ... және үштік құрылымдар орналасқан. Бұлардың жалпы
қалыңдығы ойпаттың ортаңғы бөлігінде 10 километрге жетеді. Бұл облыстардың
терең ... ... өте ... ... тұз қабатын зерттеу
геофизикалық зерттеулерге тікелей қатысты. Зерттеушілер осы ... ... ... ... ... маңы ... тұз асты ... жыныстар Н.В.Неволин (1961)
бойынша кең және терең ойпатты құрайды, ол ... ... маңы ... ... ... маңы ... және оның өңірлері болып бөлінеді.
Каспий маңы ... тұз асты ... ... ... ... ... толқындар профилінде, яғни Ақаткөл-Қорсақ,
Терең-Үзік-Қосшағылда көрінді. Тереңдігі бойынша тұз асты ... ... ... олар ... ... қабатты құрайды, ол солтүстік батысқа қарай
еңіс. Ойпаттың ... ... ол ... ... ... ... 5000-6000м және соңғы ойпаттың оңтүстік шығысында тұзды күмбезді
тектоникалар 2500-3000 метрде орналасқан. Н.В.Неволин ... ... ... ... келді, яғни мұншалықты үлкен
күмбездердің пайда болуын тек тұз асты ... ... ... ... ... қалыптасуы.
Тұзды қабаттың тектоникалық жылжуы ... ... ... ерекшеленеді. Тұзды қабаттың табанында тұз асты ... ... ... ... жабындысының бұзылуы оның табандарының о
бұзылуымен сәйкес келмейді, олар ... ... ... Бұл ... ... ... ... әкеледі, оның құрамына тұзды
жыныстар кіреді.
Тұзды қабат жабындысы тұз ... ... ... және
олардың жылжу сипатын анықтайды. Мұнда екі негізді ажыратуға болады: тұздар
табандарының әртүрлі құрылымдағы ... ... және ... жоғарыда жатқан жыныстар. Бірінші жағдайда тұз үсті шөгінділер
тұзды жыныстардың бетінде жатады, бұл екі ... ... ... ие. ... тұз үсті ... тұтастылығының бұзылуын бақылау және олардың
соңы тұздарға енуі, яғни тұзды ... ... ... ... ... бөлшектік және бүтіндей болуы мүмкін.
Тұзды жыныстар табандарының жылжуы болмаған ... ... ... ... тәрізді көтерілімдер пайда болады. Өздерінің қарқындылығымен бұл
бұзылулар әртүрлі болуы ... ... ... ... ... олар ... ... ондаған кейде жүздеген километр болуы
мүмкін, ал ені бірнеше километр. Мұндай массивтердің ... ... ... ... көтерлімдері шток және қырқа тәрізді пішіндегі ірі
дене, тіп-тік бүйірлі дуалдар түзеді. Бұл жерде тағы да тұзды ... ... ... ... қарым қатынасын бөлуге болады.
Бірінші жағдайда тұз үстіңгі қабатты тесіп өтеді, ал ... ... қана ... ... бір учаскеде тұз қабатының кенет өсуінен және
оның құрамына кірген тұз қабаттарынан пайда болды. Бұл ... ... ... ... немесе толықтай тұз массаларының сығуы әсерінен
кішірейген./17/
1.1.6. Тұз үсті құрылымдық қабатының қалыптасуы.
Платформалық тұзды күмбезді ... тұз үсті ... ... ... Бір ... ... массивтердің көптеген облыстарында тек жоғары
жатқан шөгінділер олардың ағуынсыз көтеріледі, ал басқаларда тұз ... осы ... ... ... ағады, үшіншіден барлық тұз үсті
шөгінділер ағады және олар жер ... ... ... ... ... ... түрде әлсіз.
Егер тұз жоғарыда жатқан шөгіділерді теспесе, онда басқаларыда дәл
осылай болады. ... ... ... ... орын ... ағу ... оның шөгінділерін тосқауылдау сипатымен ... ... ... ... яғни ол құрылымдар пішіндерінің
жағдайына тәуелді. Олар ... ... ... ... ... ... ... тұзбен байланысады), б)трангрессивті (мейлінше жас
таужаныстардың табаны тұзбен ... ... (тұз тұз ... ... ... ... арқылы байланысады), г)бүйірлік
жанасу арқылы ... ... ... тұз үсті ... қабатты тұзды
массивтермен тектоникалық жарылымсыз байланысады). Жеке күмбездерде ... үш ... ... ... Тұздар мен тұз үсті қабат
жыныстарының ... ... ... ... ... ... Трангрессивті байланыста бытыраңқы жыныстар зоналары көбейеді.
Бұл зонаның ... ... ... ... массивтер күмбезіне тән.
Осы кепрок немесе тасты қалпақ деп аталады. Оның қалыңдығы бірнеше жүздеген
метрге жетуі мүмкін.
2) ... ... ... тұз үсті ... ... ... ... жасамайды. Мұнда таужыныстар қабаты барлау жұмыстарының
және сейсмобарлау жұмыстарының мәліметтері бойынша олар горизонталь ... ... ... ойыс ... ... күмбездер бөлшектеніп ойыстармен
қаршалған. Мысалы, ойыстардың ... типі ... және ... ... ... үштік жынысатарда анық көрінген.
Мұндай ... ... ... ... сақиналы синклальдар деп
аталады.
3) Аймақтық стратитграфиялық ... тұз үсті ... ... ... ... ... ... Мысалы,
Днепр-Донецск ойпатында мұндай келіспеушіліктер тұзды құрылымдарда девон
мен тас көмір арасында, таскөмірмен пермь, юра мен бор және бор мен ... ... ... ... тұз үсті шөгінділердің көтерілу нәтижесінде
пайда болған, олардың эрозионды-денудациялық процесстері жаңа седиментация
циклінде жүреді. Сонымен қатар ... ... ... ... учаскесінде бөлібейтін сипатқа ие. Мысалы: Днепр-Донецск
ойпатында таскөмірлі шөгіділер ... ... ... ... ... олардың қалыңдықтары қысқармайды.
4) Криптодиапирлік құрылымдардағы тұзды массивтер оларды жауып жатқан
шөгінділерді қандайда жер бетінің келіспеушілігінен ... ... ... ... ... ... ... шектеулі тұзды массивтер
юра мен бор арасындағы келіспеушіліктер болып ... ... ... Бооштедт, Эцель т.б. күмбездер).
5) Тұз үсті қабатының жыныстары тұзды құрылымдарда өте қиын ... ... өте кең ... ... ... ... және
амплитудалар тараған, күмбездер тұз үсті ... ... ... ... ... яғни ... қарама-қарсы бағыттарға ауысады.
6) Көптеген тұзды құрылымдар ... оң және ... ... бөлінеді. Тұзды күмбезді облыстар жер бедерімен тұзды
құрылымдар ... ... ... ... ... маңы
ойпатында, Германия территориясында, Иранда және көптеген аудандарда
анықталған./17/
Сонымен тұзды күмбезді ... ... ... ... ... ... ... (NaCl), сильвин (KCl) және карналит (KCl*MgCl2*6H2O)
жатады және сульфаттардан-ангидрит (CaSO4), ал көптеген жағдайда гипспен
(CaSO4*2H2), ... (Mg ... ... (KCl*Mg ... (K2 SO4*2mG SO4) және ... (K2 SO4*Mg ... аралас. Тұзды жыныстар құрамына жиі біруақытта біреше минералдар
кіреді, мұндай минералдар гипс, ... және ... жиі ... ... ... МАҢЫ ... ТҰЗДЫ КҮМБЕЗДІ ҚҰРЫЛЫМДАРЫ
2.2. Солтүстік Каспий маңы ойпатының тұзды-күмбезді құрылымдарының
пайда болу механизмі.
2.2.1. Оңтүстік ... ... ... ... ... маңы ойпаты гравитациялық жағынан ауырлық күшінің
минимумдарымен максимумдарының тең алмасуымен сипатталады. Орташа есеппен
1000 ... ... ... ... үш ... ... ... Бұл
минимумдарға толығымен солтүстік Каспий маңы ... ... ... ... ... ... геологтармен тұзды-күмбезді құрылымдармен байланысты ауырлық
күштер тартылатын негізгі тектоникалық сызықтарды табуға әрәкеттер ... ... ... ... Орал таулы қыратына қарай, немесе Донбасс
пен Манғышылақтың негізгі тектоникалық сызықтарымен байланыстырады. Бірақ,
гравитациялық ... ... ... ... ... ... ... бағыттарда тұзды-құрылымдардың
көбірек орналасуы байқалмайды. Оңтүстік Ембінің аномалиялық картасымен оған
қойылған тұзы-құрылымдардың геологиялық ... ... ... ... ... ... ... негізіне ауырлық күшінің аномалиялары ... ... ... ... және оның ... ... максимумдеріне қарағанда айналдыра қоршаған жағдайда жатыр.
Мысалы, Доссор, ... ... ... ... ... ... құрылымдары ауырлық күшінің үлкен ... ... ... ... оны ... жағынан айналдыра қоршап. Доссор,
Төлеген, Бисмулюк, Сағыз, ... ... ... ... ... ... ... т.с.с.. гравитациялық минимумдар өстері әдетте тұзды-
күмбезді құрылымдардың ... ... ... Бұл ... ... гравитациялық түсірілімдер картасына беттестіргенде ... ... ... ... ... ... ... күшінің минимумдар санына (күмбез аралық кеңістікке) теуелді.
Жеке тұзды-күмбезді құрылымдардың геологиялық ... ... ... ... ... біз, әр ... ... сай ауырлық күшінің максимумы бар. Оны біз мына ... көре ... ... 4, 5, 6, 7, 8,).
Мысалы, Қосшағыл ... ... ... ... ... ... ... және солтүстік-
батыс қанаттарынан тұрады, және ... ... ... ауырлық
күшінің максимумы немесе өзінің ... ... ... ... ... ... гравитациялық мәліметтерге сүйенсек, оның төртінші
қанатының ... ... ... ... ... ... төрт
қанаты көрсетілген. Мұндай қатынастар ... ... ... ... тұзды-күмбезді құрылымдарда көрінеді: Нармунданак (сурет
5), Күлсары (сурет 6), Тюлюс (сурет 7), бекет Искине ... ... ... толық гравитациялық және геогиялық карталарының
өзара салыстыруы өте ... ... ... ... ... осы ... грабен бағытына сәйкес келеді және күмбездің
әрбір қанатына ... ... ... ... ... аралық кеңістігі
сәйкес келеді.
Сонымен, осы карталарды салыстыра келгенде мынадай қорытынды шығаруға
болады:
1. Солтүстік Каспий маңы ... ... ... ... ... ... Ауырлық күшінің минимумдары сәйкесінше, тұзды-күмбезді құрылымдар
ауырлық ... ... ... ... кеңістік) қарағанда
айнала қоршап орналасқан.
3. Тұзды-күмбезді құрылымдардың жеке ... ... ... ... ... төбелеріне ұштасады, ал тұзды күмбездегі
жеке қанаттарды өзара бөлетін грабендер гравитациялық ... ... ... ... ... ... ... (күмбездің
қанаттар саны және олардың жағдайы) максимумдар орналасуы мен ... ... ... ... екі ... ... біз екі қанатты
күмбез құрылысын көреміз (Кошак-танатар, Сағыз, Бисбулюк және т.б.), ... ... үш ... ... және т.б.), ... ... төрт қанатты күмбез ... ... ... ... ... құрылымдарды геологиялық материалдар анализдері
мынандай өзгеше ... ... Жеке ... тұз үсті ... ... ... күмбез аралық
кеңғістік бағытына қарай жылжығанда ... Бұл ... ... ... тұзды-күмбезді құрылымдарында жақсы көрінеді (Доссор,
Мақат, Қосшағы, Байчунас, Искмне және т.б.)
2. Тұзды-күмбезді ... жеке ... кен ... ... ядро тереңірек жатады, әдетте тұзды ... ... емес ... құрылымдармен салыстырғанда қалыңдығы жоғары
болады.
3. Бір стратеграфиялық кен ... ... ... жеке ... осы ... жеке ... ... және аймақтық себептермен түсіндірге болмайды. Мысалы,
Кұлсары ... ... ... ... 230 м ... олар жоғарғы және төменгі бөлімдерімен көрсетілген. Сол ... ... ... 4-5 ... қашықтықта орналасқан,
оның 110 м қалыңдықта тек неокомдікі. ... ... ... ... ... болады: Кұлсары күмбезінің шығыс қанатында юра
толық қалыңдығымен (80-90 м), ... ... ол ... және ... юраныңбір бөлігіндежайылып кеткен. Мұндай көрініс ... ... және ... ... және ... да тұзды-күмбезді
құрылымдарда кең тараған.
Бір тұзды-күмбезді ... ... ... жиі ... ... әртүрлі қанаттар мен алаңдарда апта, неоком,
жоғарғы және орта юра және пермотриас ... ... ... ... бойынша жеке стратиграфиялық
қабаттардың ... ... ... күмбез аралық кеңістікке
қарай тегістеліп, қалыңдықтың өзі ... ... ... ... ... дейін өседі. Және де шайып кету ... ... жеке ... ... ... ... және одан шыққанда тез
жоғалады.
4. Әдетте тұзды-күмбезді құрылымдарда жыныстардың құлау бұрышы тереңдеген
сайын үлкееді. ... ... ... ... апта ... -
10-120,
5. неокомда - 15-170, юрада - 20-250, пермотриастың ала қабаттарында
жыныстың құлау ... ... ... тұзды-күмбезді құрылымдардан күмбез аралық кеңістікке қарай
жыныстардың құлау бұрышы бірте-бірте азаяды және тегістеу болып келеді.
6. Жеке ... мен ... ... ... ... ... ... Геофизикалық мәліметтермен (сынған және шағылған толқындар
сейсмикасы) және терең бұрғылау мәліметтері көрсеткендей тұзды ... ... ... ... ... бүйір беттерінің құлау
бұрыштарымен сәйкес келеді, сонымен жеке қанаттардың тік ... тұз ... ... ... бірдей болады. Бірақта тұз
бетінің құлау бұрышы оны ... ... ... қарағанда тігірек
болады.(сурет 9. 10.). Осыған байланысты жылжымалы массалардан тұратын
тұзды ядро ... ... ... тек ... қана ... ... бірте-бірте кіреді.
7. Тұзды-күмбезді құрылымдарда дизъюнктивтісипаттағы бұзылулар кең
тараған. Бұл ... ... ... ... ... таужыныстарға қарай үздіксіз құлауы және басқа стратиграфиялық
қабаттың қалыңдығының азаюы болып табылады. Түскен қанатқа ... ... мен ... екі еселенуі еш жерде байқалмаған.
8. Әдетте тұзды-күмбезді құрылымдардың ... ... ... ... Бұзылулардың біреуі үлкен амплитудалы болады,
кейбір күмбездерде 1500 метрге дейін жетеді; олар ... жеке ... ... ... жайылуы гравитациялық
минимумдар өсінің созылып жатқан жерлерге ... ... ... ... ... және т.б. ... 4. 6. 8.). ... бірнеше қанаттардан тұрса, онда негізгі бұзылуларда бірнеше
болады. Олардың әрқайсысы топтары жеке ... ... ... ... негізгі бұзылулардан басқа
қанаттардың өзінде оларды алаңдарға бөлетін амплитудасы кіші бұзылыстар
болады.эксплуатациялық ... ... ... ... жеке
қанаттарда бұзылулар саны көп болады. өздерінің сипатына қарай олар негізгі
ығыспаларға ұқсайды: осы ... ... жеке ... ... және ешқашан қалыңдықтың екі еселену болмайды.
9. Өзінің ... ... ... құрылымдарға қатысты бұзылулар
бойлай және көлденең бұзылулар болып екіге бөлінеді. Бойлай бұзылу
амплитудасы ... ... ... ... ... болады. Осыдан
бойлай ығысчпа жазықтығының ... ... ... ... ... кіші ... Мұндай
заңдылық былай түсіндіріледі, көлденең өстегі тұз ... ... өске ... ... ... Көптеген тұзды-күмбезді құрылымдарға грабендер тән, әдетте олар үштік
және жоғарғы бор шөгінділерінен құралған. Бірақ кейбір ... көне ... ... ... ... ... ... Искине
кен орнында альб-апта және сеноман таужынысстарынан түзілген. тұзды-
күмбезді құрылымдардың ... ... жер ... ... бейім. Бұл әсіресе оңтүстік Ембінің ашық жатқан ... ... ... ... көне ... ... шаю
процессі өте әлсіз, күмбездің көтеріңкі қанаттары жер ... ... ал ... екі ... ... ... тұзды-күмбезді құрылымдардағы біркелкі емес ... ... ... да ... ... ... тұзды-күмбезді құрылымдардың көтеріңкі қанаттары төменгі юра немесе
альб-сеноман шөгінділерінен тұрады, олар негізінен құмды ... және олар көне ... ... ... шайылған, сондықтан
грабендер жер бедерінің көтеріңкі бөліктеріне ... ... ... құрылымдардың грабендері
өздерінің орналасуы мен бағытына қарай гравитациялық өстердің бағытына
сәйкес ... ... ... ... ... саны
гравитациялық минимумдер өсінің санына тең.
Тұзды-күмбезді құрылымдарда грабендер әдетте ұзын өс бойымен құрылымды
жеке қанаттардан бөліп, құрылымды ... ... ... ... 4. ... тұзды-күмбезді құрылымдардың терең шайылу нәтижесінде грабендер
күмбездерде ... ... Бұл ... ... жеке ... ... қалған ығыспалармен бөлініп қалады. Грабендердің
өздерінде тұзды-күмбезді құрылымдардың жеке қанаттарында ... ... ... ... ... ... ... күмбездердің тұзды ядролары туралы жаңа мәліметтер
алынды. ... ... ... ... ... горизонтальді, ал
олардың өздері дұрыс геометриялық формалы екені шындыққа сәйкес келмейді.
құрылымдардан өткен ... және ... ... ... көрсеткендей, ядролардың күмбездік және бүйірлік ... ... Тұз ... ... ... ... тұзды ядролардың барлық беттері ... ... күй ... ... ... жиі пережимы және жеке дөңесті бетті
болады.
Кен орындарының толық қатарымен (Искине, Доссор, Карашұнғұл, ... т.б.) ... және ... ... тұздардың ядросы
айтарлықтай тік беикейлі екені анықталған. Бірақ ... ... ... ол ... ядроларда да және жеке ядролаода да ... Тұз ... жер ... ... ... ядроның бүйір
бөліктері әрқашанда дерлік тік болады, бірақ тұз ... ... ... ... ... және ... беттерінің құрылысының күрделілігі
және де жеке ... ... ... ... төменде
көрсетілгендей, күмбез аралық кеңістік облыстарынан әр уақытта ... емес ... ... ... болып табылады.
Тұздың өзін қоршап жатқан таужыныстармен жалғасып жатқан болыстарда
жиі тектоникалық брекчиялар табылады ... Қара ... ... ... ... ... тұз қабатының
қалыңдығы үлкен болады, мысалы, Доссордағы №304 ... ... ... ... ... және ... ... жоқ, Қара өзеннің №2 ұңғымасы ... өтті және ... ... ... талдау нәтижесінде, жоғарыда айтылғандай
ядролардағы тұзды қалыңдығы 4000-5000м және одан да ... ... ... ... ядролардың мұндай қалыңдығы хемогенді ... ... ... [1] ... ... бұл қалыңдықтағы тұзды
ядроның қалыптасуы тұзды қабаттың барлық ауданында тең қалыңдықты жиналуы
жеткілікті. Геофизикалық мәліметтер негізіндегі жаңа ... өте ... ... ядро ... жиі ... және ... шапкалар (кепроктар)
жиналады. Жеке зерттеулер мәліметтері бойынша, Ембі ауданында екі ... ... ... ... ... ... ... олар екінші
диагенетикалық процесстер нәтижесінде болады.
2. Қозғалмалы тұз әсерінен ... гипс пен ... ... ... ... ... пайда болатын кепроктар.
Айта кететін жәйт, тұзды ядроны қоршап жатқан таужыныстар, онымен
түйісу зонасында біраз ... ... ... ... саз қатты
гипстенеді және тығыздалады, құмдар құмдақтарға айналады, әдетте кальцитті
немесе гипсті цементпен, галичникті ... ... ... ... жерлерде екінші диагенез процесстерімен байланысты
цементация зоналары дамиды.
Тұзды-күмбезді құрылымдарда тұзды штоктар ядроларының ... ... ... классификацияланады (Шумилин бойынша):
1. Тесіп өту типті тұзды-күмбезді құрылымдар. Бұл типке тұзды ядросы ... ... ... ... жер ... шығып жатқан құрылымдар
жатады. Оңтүстік Ембіде күмбездердің бұл типіне Карачунгул, ... ... т.б. ... Тесіп өту типті тұзды-күмбезді құрылымдардың өзінің
құрылысы бойынша диапирлік құрылымтарға жақын.
2. ... ... өту ... ... ... Бұл ... тұзды ядросы перм, юра, ... ... ... ... ... ... жатады. Геофизикалық және
геологиялық жұмыстар көрсеткендей, бұл типке ... ... ... ... (Қосшағыл, Күлсары, Искине, Женгелді, Бекет N2 т.б.).
3. Тұзды ядролары терең жатқан тұзды-күмбезді ... ... ... ... перм және ... ... ғана
кішкене тұзды тесіктер болуы мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... ... ... т.б. тұзды-күмбезді
құрылымдарды жатқызуға болады./2/
2.2.4. Күмбезаралық кеңістіктер.
Күмбезаралық кеңістіктерге тұзды-күмбезді ... ... ... ... ... күшінің салыстырмалы максимумдары сипаттайтын
алаңдар жатады. Қазіргі кезде күмбезаралық ... ... саны көп ... ... ... ... ... мәліметтермен сипаттауға тура ... ... ... ... ... ... дамыған дезъюнктивтік бұзылыстардың
көпшілігі күмбезаралық кеңістікте жоғалады. ... ... ... пен шайып кету құбылысы күмбезаралық кеңістік
бағытына қарай бірте-бірте азаяды (Қаратон, Искине және т.б.). жер ... ... ... ... үстіндегі жеке стратиграфиялық
қабаттар күмбезаралық кеңістікке жылжыған сайын өзінің қалыңдығын ... ... ... ... ... Искине) қанаттарының батып жатқан
жерлерінде ... ... ... ... ... өзінде қазылған саңылаулар жасырақ шөгінділерді ... ... ... мынандай көрініс береді, күмбезаралық
кеңістіктер тұзды-күмбезді құрылымдарға қарағанда қалыңдығы жоғары тұздардн
басқа барлық ... ... ... ... ... ... ойпаң жер болып табылады. Күмбезаралық кеңістіктерді зерттеу
үшін арналған арнайы геофизикаялық ... ... ... ... ... бар екні дәлелденді.
Ауырлық күшінің максимумдары күмбезаралық кеңістіктерге сәйкес, ... ... ... ... ... әртүрлілігі және
күмбезаралық кеңістіктегі таужыныстар арқасында құралады.
Солтүстік Каспий маңы ... ... және борт маңы ... ... тұз ... салыстырмалы түрде аз қалыңдықты болғаны,
мынадай қорытындыға әкеледі, ... ... ... ... палеозой
шөгінділерінен құралған брахиоқабаттарында шоғырланған.
Тұзды-күмбезді ... ... ... және ... ... туралы фактілік мәліметтерді қарап, олардың
спецификалық ерекшеліктерін түсідіретін ... ... ... ... ... болу ... тоқталу қажет./1/
2.2.5. Тұзды-күмбезді құрылымдардың қалыптасу механизмі.
Тұзды-күмбезді құрылымдардың қалыптасу механизмінде басты рольді
бұрығы ... ... ... маңы ... ... ... сипаты алады. Литологиялық сипаты бойынша бұл шөгінділерді 3
кешенге бөлуге болады: ... ... ... төменгі пермь және оданда
төменгі қабаттар жатады; ортаңғы ... ... ... (тұз, ... ... және ... кешен, жоғарғы пермь,
мезозой және оданда жас шөгінділерден ... ... ... бойынша
жоғарғы кешен төменгі кешенге жақындайды, ... ... ... суретінің қалыптасуындағы басты рольді, ... ... ... кешеннің хемогенді шөгінділері ойнайды.
Табиғи жадайдағы бақылаулармен және ... ... тұз ... ... пластикалық күйге ұшырап, ағу қабілетін
алады. Төменгі пермьнің күнгүр уақытында Солтүстік Каспий маңы ойпатында
тұздар мен ... ... ... ... Тұз ... ... ... ол ангидрид пен басқа таужыныстардың салыстырмалы ... ... мұны ... ... ... река ... ... көруге болады, тесіп шыққан құрылымдардың тұзды ядролары
1300-2100м тереңдікде. Мысалы, Черная река ... ... ... ... ... ... ... қалдықтарымен
пириттелген әктас кездеседі. Доссорда тұзды ядроның 1093-1098м ... ... бар ... ... Солтүстік Каспий маңы ойпатында жиналған
тұздың орташа ... ... деп ... келесі есептеуден
шыққандай: оңтүстік Ембі құрылымдарындағы тұзды ... ... ... ... ... және ... жұмыстардың мәліметтері бойынша
70-80км3 өлшенген, 10000км2 жерге орта есеппен 30 ... ... ... ... ... ... тұздың
көлемі көрсетілген аумақта 2100-2400км3 деп ... Егер тұз ... ... ... ... ... ... онда шөгілген
тұздардың алғашқы қалыңдығы 200-250м болады.
Солтүстік Каспий маңы ойпатындағы геофизикалық ... ... ... ... ... ... ... көп деп есептеу
керек. Шағылған ... ... ... ... ... 35-40 ... күмбездер табылған,
олардың тұзды ядроларының орташа өлшемі 10х6х4км, бұл ... ... 240км3 ... ... ... ... осы ауданда шөгілген
тұздардың ... ... ... ... жүреді. Күмбезаралық
кеңістіктерде қалған тұз бөліктері тұзды бөгеттер (тілдер) ... ... ... ... ... Сонымен, оңтүстік Ембіге
жиналған хемогенді қабаттың алғашқы қалыңдығын 720-800м-ден аз ... ... тұз және ... да ... ... ... ... түрлі-түсті қабатымен көмкерілген. Күмбездердің ... ... ... ... жоғарғы пермь қаьаттарының қалыңдығы 2000м-
ден жоғары және жоғары пермь таужыныстарының қысымы тұзды пластикалық ... ... ... ... ... ... ... маңы ойпатын әлсіз
Орал тектоникалық қозғалыстары басты. Нәтижесінде брахи ... ... ... ... бірге төменгі пермьнің күнгүр ярусының тұзды
формацияларыда қатысты. Тереңдеген сайын Солтүстік Каспий маңы ... ... ... ... ... және ... қарағанда
сақина тәрізді болады./3/
Брахиантиклинальдардағы созу күштерімен брахисинклинальдардағы қысу
күштері тау ... ... ... Бұл ... ... бос ... ... мульдаларында тығыздалған таужыныстар болуы себеп.
Бұдан кейін болған төменгі юра эрозиясы, оның күші ... ... ... ... ... көрінеді, брахиантиклинальдардың
күмбездерін шайып, брахисинклинальдар облыстарына қосымша ... ... ... ... ... ... бөлінуі болды: брахиантиклинальдарда
тұз жер бетіне жақындады және түсетін күш аз, ал ... ... ... факторлармен бірге қосымша гравитациялық фактор
қосылды.
Көрсетілген екі фактордың комбинациясы ... ... ... ... ... импульс берді.
Бірақ айтып кететін жәйт, алғашқы брахи ... ... ... ... ... болғандықтан, брахисинклинальдар
облыстарынан қасында тұрған брахиантиклинальдарға тұз қозғалысы ... және ... ... ... ... тұзды-күмбезді
құрылымдардағы тұзды ядролардың тереңдіктерімен өлшемдерінің әртүрлі болуы
осымен түсіндіріледі.
Бірнеше қанаттарда бақыланған ... ... ... және эрозиялық келіспеушіліктер өте айқын көрінеді және ол
региональдық ... ... ... ... ... қарқынды
фазасының болуына куә. Бұл келіспеушіліктер жоғарғы пермь мен ... ... мен ... жоғарғы бормен үштік таужыныстар арасында көрінеді және
олар Оралдың, Манғышлақтың және ... ... ... ... ... ... көтерілуі мен
концентрациясы мынаған әкеледі, күмбездердегі тұз үсті ... ... ... ... ... ... ... көрсетілгендей, тұзды-күмбезді құрылымдардың күмбездері мен
күмбез ... ... тұз үсті ... қалыңдықтарының
айырмашылығы 3000-4000м-ге жетеді.
Жоғарыда берілген заңдылықтар мына көзқараспен қарағанда ... ... ... ... тұз қозғалысы олар
шеткі аймақтарында орналасқан күмбез ... ... ... ... әрбір қанаттары оған жақын жатқан ... ... ... ... массалардың келуі нәтижесінде түзіледі. Тұз ... ... және ... әр ... аралық кеңістіктегі қозғалыс
қарқындылығы салыстырмалы тәуелсіз, өйткені күмбез ... ... ... түсетін күш (нагрузка) дәрежесі және оларды алғашқы
брахиантиклинальдардан арақашықтығы әртүрлі болған. ... ... тұз ... ... жеке ... ... кейінгі дамуы тәуелсіз жолмен жүрді, және тұзды-күмбезді
құрылымдардың жеке қанаттарында өзінің тәуелсіз шаю ... ... ... ... ... симметриялы еместігімен түсіндіріледі.
Мұнай шөгуінің әртүрлі жағдайы және тұзды-күмбезді құрылымдардың алаңдары
мен қанаттарының әртүрлі қасиеттері осымен ... ... жаңа ... ... ... ... тұз үсті ... өзінің бетін тұз бетіне жатуына бейімдеу
қажет, нәтижесінде тұзды-күмбезді құрылымдардың күмбездері мен қанаттарында
бұзылыстар торы ... Тұз үсті ... ... көлемін үлкейте және
өзінің бетін тұз бетіне бейімдей алады, немесе олардың ... ... қысу ... ... ... ... үлкейтетін жырулар
жолымен. Тұз үсті таужыныстарының бетін жарылулар арқылы ... ... ... ... ... жас таужыныстар бағытына қарай құлаған
кезде болады.
Көрсетілген көзқарас бойынша жеке тұзды-күмбезді құрылымдарды ... ... ... ... ... ... күмбез аралық
кеңістіктерден жеке күмбездерге ұмтылған тұзды ағындар ... ... ... бірге тоқтолып, шекара бойымен бірте-бірте ... ... ... ... ... ... жиналуына әкеледі.
Тұзды-күмбезді құрылымдардың тұзды ядросын ... ... ... жеке ... ... ... ... нәтижесінде
пайда болған күрделі дене ретінде қарау керек. Тұз ядросының бетінің ... ... ... ... карниздердің бар болуы осымен
түсіндіріледі.
Сонымен, Солтүстік Каспий маңы ... ... ... ... тангенциалды және радиальды қозғалыстардың күрделі
комбинациясы нәтижесінде жүрген, мына нұсқа бойынша:
1. Солтүстік ... маңы ... ... ... ... жеткен жергілікті
тау түзу қозғалыстары қабат түзуді, ауданның ... ... ... ... ... Бұл қабаттар шайылуға және күмбез бөлігін жеңілдеуіне әкелген эрозияға
ұшыраған. Нәтижесінде грвитациялық фактор жұмыс істей ... және ... ... ... күмбезіне қозғалыс импульсын алады.
3. Тегістелген беттерді жаңа қабаттар жабады.
4. Әлсіз түрдегі жергілікті қозғалыстардың ... ... ... ... ... ... ... тұз ағындарының күшеюіне
әкеледі. Көптеген жағдайларда ... ... ... ... ... ... осы құрылымды қоршап жатқан жеке күмбез
аралық кеңістіктерде әртүрлі.
5. Брахиқабаттарда тұздың ... ... ... ... ... ... радиальдық қозғалыстарды шақырады.
Әлсіз қозғалыстар түрінде көріген жергілікті тектоникалық қозғалыстары
Орал ... ... ... ... және ... қатпарлықтарының
келесі фазаларда әсерлері болған.
Жиі байқалатындай тұзды-күмбезді құрылымдарының қанаттарының ... ... ... ... және ... көлемдері әртүрлі,
кейбіреулерінде мүлдем жоқ.
Көршілес жатқан тұзды-күмбезді ... ... ... ... байқалады. Күлсары күмбезінде бір-бірінен 2-3км
арақашақтықта орналасқан ... және ... ... жер бетінде альб-
сеноман шөгінділерінен құралған. Шығыс қанаттағы барлау жұмыстары альбта,
апта және ... ... ... ... ... және де юра ... ... көптеген мұнай мен газ қабаттары Күлсары
кәсіпшілігіне көп ... ... ... бұл ... ... ... және юра ... қалыдығы екі есе аз және мұнай
қабаттарының ... өте аз және ... ... ... ... ... ... бор және юра шөгінділері осы қанатқа тұз
массаларының қарқынды ағу кезеңінде ... бұл осы ... ... ... Бұл ... қанаттағы мұнайлы қабаттардың
толығымен шайылып кеткенін көсетеді. ... ... ... да ... құрылымдарда табылған: Қосшағыл, Нармунданак, ... ... ... ҚҰРЫЛЫМДАРДЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ЖІКТЕЛУ ПРИНЦИПТЕРІ.
Тұзды құрылымдар дегенде үйлесімсіз қатпарларды түсінеміз, ол тұзды
жыныстардың пластикалық ... ... ... ... ... ... бір түрі ретінде қарастыруға болады.
Олардан оң құрылымдарды – тұзды көтерлімдерді және теріс ... ... ... ... ... ... ... көтерілімдер азды-көпті зерттелген. Ал тұзды
ойыстар өте аз зерттелген, өйткені олар ... және ... ... ... ... олардың практикалық маңызы аз.
3.1.Оң тұзды құрылымдар (тұзды ... ... ... жиі ... қатпарлар немесе тұзды
диапирлер деп ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіне 1907 жылы Мразекпен негізілді, ол Карпат алды қолатының
оңтүстік бөлігіндегі қатпарлар типін анықтау мақсатында ... ... Бұл ... ... ... деп ... өту ядросын айтқан. Ол
бір шөгінділердің басқа шөгінділерді тесп өту ... ... ... ... 1915). Кейіннен Мразек диапирлі қатпарларға бірнеше басқа
анықтама берді, ол диапирлі қатпарлар деп ... ... тік ... ... Сосын ол бірінші анықтамасына оралды, соңғысы ... ... ... ... ... өту” (L.Mrazek 1935). “Қалыпты”
диапирде Мразек үш ... ... ... ... ... ... ... Диапирлік қатпарлардың ерекше белгісі деп ол сонымен қатар ... ... ... ... ... ... геологиялық құбылыстарды сипаттауда
пластикалық массалардың жоғарыда ... ... ... ... қана ... ... ғана емес, сонымен қатар магмалық
түзілімдерде қалданды (H.Stille, 1923; ... 1930; ... ... 1959; B.Milovanovic, S.Karamata, 1960 және т.б.).
Кеңестік геологиялық әдебиетте “диапирлік қатпар” терминіне бірнеше
әртүрлі анықтамалар берілді. ... (1938) ... рет бұл ... кең
мағынада түсіндірді – бұл типтегі қатпарларға ол мәні бойынша барлық тұзды
құрылымдарда, сол сияқты тұз ... ... ... ... ... ... және ... және тұз өзін жауып жатқан
түзілімдерді тесіп өтпеген құрылымдарды (диапироидты және криптодиапироидты
қатпарлар). Кейіннен ол тек ... және ... ... ... бөлді,
сөйтіп оларды үйлесімсіз қатпарлар түрлерінің бірі ретінде ... 1954). ... (1956) ... ... сипатты белгісі
деп қатапрлардың бекінісіндегі қабаттар қалыңдығының азаюын ... (1957) ... ... деп ... ... ... ... тескен қатпарды” түсінеді. Осыған байланысты “үйлесімсіз
қатпарларды” ол бір қабаттан басқа қабатқа ... ... ... күрт ... ... ... көзқарастардың ішінде В.Е.Хаиннің көзқарасын дұрыс деуге болады.
Сонымен барлық тұзды құрылымдарды үйлесімсіз қатпарлар тобына ... ... ...... ... тұз үсті және тұз асты
құрылымдардан және де жиі ... ... ... тұрады.
Тұзды ядро тұздардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... тұздардың бір учаскеден басқа учаскеге
ығыстырылып шығаруымен белгіленеді. Ол ... ... ... ...... ... ... қырқа және шток тәрізді. Тұзды көтерілулер деп тұз
шатырының көлденең бойымен көтерілуін атайды, оның биіктігі ... ... аз, ... оның ... ... ... Ол көп ... жоғарыда жатқан тізілімдерді теспей, тек қана
жоғары көтереді. Линза тәрізді ... ... ... учаскелермен тұз
біршама сығылу жағдайда пайда болады. Үйінділер көлденең қимада ... ... тура ... ... ... бірақ ұзындығы еніне қарағанда ... ... ... мен ... ... ... ... теспейді.
Шток деп цилиндрлі немесе соған ұқсас пішінді ... ... ... оның
биіктігі диаметрінен үлкен болады. Егер шток созылыңқы пішінде болса, онда
оны тұзды қырқа деп ... оның ені ... кіші ... ... ... қырқалар тесіп өту ядросын түзіп, жауып жатқан ... ... ... штоктармен және қырқалармен қатар әдебиеттерден
тұзды жабындылар және глетчерлер белгілі. ... ... жер ... ... ағып ... деп түсінеді. Мұндай тұзды пішіндер оңтүстік ... (1933) және ... ... ... ... бойынша, бұл глетчерлердің түзілуі Гариссон мен Лийстің айтқанындай
тұздың деформациясынан (ағуынан) емес, ... ... ... тасымалданып
және кейінірек оның кристалдануымен байланысты. Осындай жағдайда тұздың
шөгуі солтүстік Испанияда да ... (F. Lotze, ... үсті ... деп тұз ... ... ... тұз ... пішіндер қабатын айтады. Олар тұзды ... ... ... Мысалы, тұзды көтерілулер үстіндегі тұз үсті қабат тұз
шатырының деформациясын ... ... шток ... ... ... бағытына қарай кішкене көтеріңкі болады, тұзды шток бұл шөгінділерді
кейде жарым-жартылай, кейде толық ... ... асты ... деп тұзды ядро астына төселіп жатқан ... ... ... Олар ... пішінде болуы мүмкін –
қабаттардың көлденең жатуы, моноклиналь, синклиналь, ... ... ... ... бұл жату ... тектоникалық қозғалыстардың
жарылымдарымен бұзылуы мүмкін.
Айтып кететін ... ... ... ... ... ... асты ... көңіл бөлінген емес. Бұл тұз астындағы қабаттардың аз
зерттелгенімен байланысты. Сонымен қатар ... ... ... ... ... және оны жауып жатқан түзілімдердің деформациясы деп есептелген.
Негізінде бұл ... ... ... ... ... тектоникада
кіреді, пластикалық қабаттың дислокациялық сипаты – оны жауып және төселіп
жатқан түзілімдерді анықтайды. Осыған ... ... ядро мен ... ... тұз асты қабаттың дислокациялық сипатын ескергенде
түсінікті болады.
Тұзды көтерілімдердің пішіндері мен аттары негізінен ... ... ... Сонымен, тұзды көтерілулерді, линзаларды,
штоктарды – ... ... деп, ал ... ... мен ... ... деп ... көтерілімдердің құрылысы (геометриялық пішіндері) басқа да
таужыныстардың қатпар ... ... ... ... Егер бөліну
негізіне құрылымдық геологияда қабылданған белгілерді қойсақ, онда оңтұзды
құрылымдар арасында келесі ... ... ... ... ... ... ... еңістігі – түзу, еңісті және аударылған
қатпарлар; 2)қатапарлар өсінің пішіні ...... ... ... және күмбез тәрізді қатпарлар ... ... ... ... қатпарлар қанатының орналасуы
бойынша – түзу және ... ... ... ...... немесе
қорапты және үшкір бұрышты қатпарлар; 5)қапарлар қанаты мен қорғандарындағы
таужыныстар қабаттарының бастапқы қалыңдықтарының ... ... ... ... және үйлесімсіз қатпарлар.
Айтылған жүйелеу белгілерінің барлығы немесе бір бөлігі ... ... үшін ... ... ... ... ... байланысты жоғарыда
келтірілген қатпарларды жүйелеу сұлбасы жеткіліксіз ... Оған ... ... ... ... жүйелеулер ұсынылды.
Олардың көбісінің негізіне ... ... ... ... ... ... осы ... генезисі мен түзілу
жағдайын түсіндіруге тырысқан. Ал ... ... ... тоқталайық.
Диапирлік құрылымдар мен тұзды көтерілімдердің алғашқы жүйелеулерінің
бірі ... ... ... ... (1938) ... ... Құрылымдарды бөлудің негізіне ол тек морфологиялықнегіздерін
алды. Ол құрылымдардың төрт ... ... ... қатпарлар (ашық
ядролы қатпарлар); ә)криптодиапирлік қатпарлар (жабық ядролы қатпарлар);
б)диапиройдты қатпарлар (мұнда массивті ядро ... ... ... тек ... ... және ... ... үстінде жұқаланған
орны бар қатпарлар); в)криптодиапиройдты ... (бұл ... ... ... тұз үсті қабаттың жұқаланған
қабатшасының болмауымен ерекшеленеді).
Ю.А.Косыгин тұзды ... ... ... бойынша
жүйелейді, ол тұзды антиклинальдар, ... ... және ... ... тұзды құрылымдардыц белгілейді. Бірақ қатпарлардың типке
бұл бөлінуі морфологиялық сипатта, Ю.А.Косыгин оған бірнеше ... ... Ол ... антиклинальдардың түзілуі қатпарлы тектоникалық
қозғалыстар мен “тұзды тектогенездің” бірге істеген жұмысы деп ойлайды,
тұзды ... ... ... оның ... тұз ... орталықтары анық
көрінетін тұзды тектогенез нәтижесінде; платформалық қатпарлар типті
құрылымдарында тұзды ... ... ... ... ... ... болып көрінеді. Тұзды құрылымдардың көрсетілген
топтарын Ю.А.Косыгин типтер қатарына бөледі. Әсірісе ... ... ... жүйелеумен әсіресе Ш.А.Панахидің (1955) ұсынған ... ... ... ... ... ... ... құрылымдар,
өтпелі типті тұзды құрылымдар және платформалық типті тұзды ... Осы ... ... ... ... ... Мысалы,
платформалық типті құрылымдар қатты жылжыған (дислоцированные) күмбездерге,
әлсіз жылжыған күмбездерге, ... тұз үсті ... ... ... дұрыс емес және үзілмеген тұзды құрылымдарға бөлінеді./17/
Н.В.Неволин (1961) ... маңы ... ... ... ерекшеліктері негізінде – терең, жасырын үзілген, үзілген,
бір қанатты және ашық ... ... ... ... жеке ... ... ... жүйелеуде
біріншіден осы облыста дамыған құрылымдарды және ... ... ... ... қай ... жататынын анықтайды. Осылай Бартон ГФР территориясындағы
тұзды құрылымдарды төрт типке бөледі: 1)стассфурттық, тұз ... ... ... ... ұзын антиклиналь; 2)ассийлық, тұз өзін жауып ... ... ... ... ... ... – тұздың екі қанат
арасына қысылып сынған антиклиналь; 4)ганноверлік – ... 3000 ... ... ... ... Р.Е.А.Айзенштадт (1956) Каспий маңы
ойпаиындағы тұзды күмбездерді – доссорлық, ... және т.б. ... яғни олар осы ... ... күмбездер жүйелеуінің эталоны
ретінде қызмет етуі қажет. Каспий маңы ... ... ... (1958) осы ... ... ... эталан ретінде басқа
күмбездер алынған, және ... ... ... ... жүйелеуде осы принципті қолданды.
Қорытындыға Н.Ф.Балуховскийдің диапирлік құрылымдарының ... ... ол ... диапирлік топтарға бөлінеді: 1)терең
жаралымдар тобы – шток ... ... ... ... 2)жанасып жататын диапирлер тобы – жарылымдардың ... ... ... ... диапирлер тобы, олардың
көпшілігі тангенциалды қысымда түзілгендер; 4)қысылған ... тобы ... ... мен ... ... арасында қысылған диапирлер;
5)сақиналы ... тобы – бұл ... ... ... ... болған. Көрсетілген жіктеулер сұлбасының ішінде В.Е.Хаиннің
сұлбаы универсалды ... ... Қай ... ... да барлық тұзды
көтерілімдерді осы сұлбаға сәйкес топтарға бөлуге болады. Оның ... ... ... көтерілімдердің жіктелуі (Китык бойынша, 1960)
|Тұзды антиклинальдар |
|Тұзды антиклинальдармен ... жоқ ... ... ... |
|қатпарлар |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... |
|орналасқан тұзды күмбездер |
| ... ... ... | |Тұздары | ... | ... ... | |жоғарыда | |жоғарыда | ... ... ... ... ... | ... | ... |
|шөгінділерін| |мен таскөмір | |палеозойлық, | ... ... ... | ... | |, ... | |тесіп өтетін | ... | ... |
| | ... | |шөгінділерді | |шөгіділерді|
| | | | ... ... | ... |
| | | | ... | ... |
| | | | | | ... |
|Диапирлік қатпарлар ашық|
|ядро тесіп өтеді |
кемшілігі, ол өте үлкен, осы құрылымдар ... ... ... ... ... бөліне алады. Ю.А.Косыгин мен Ш.А.Панахидің жіктеу
сұлбасының ерекшелігі, оның негізіне тұзды ... ... ... ... ... ... тұрады, сондықтан олар өте
үлкен және оларды ... ... ... ... (1958, 1960) өзінің
тұзды құрылымдар типтеріне арнаған жұмыстарында өзінің жіктеу сұлбасын
қолданбаған, ... ... ... ... Н.Ф.Балуховскийдің
жіктеу негізіне тұзды құрылымдардың түзілу жағдай көрінісі алынған. Тұзды
құрылымдардың пайда болуы дискуссиялық және ... ... ... ... ... ... ... сұлбасы да айтысты болып
қалады.
Жіктеу сұлбасы геологтардың ... ... болу ... ол ... құрылыс ерекшеліктеріне құрылу керек. ... ... ... ... ... сонымен тұзды құрылымдардың практикалық
қолданудағы сұрақтарды ... үшін ... ... (1959 б) ... ... және ... қолатының
кеңестік бөлігінің (В.I.Кітик 1960 а) тұзды құрылымдары жіктелінді. Днепр-
Донецк ойпатының тұзды ... ... ... 1 ... көрсетілген.
Берілген жіктеуде тұзды массивтер мен оларды жауып ... ... ... ... ... Осы ... асты ... назар аударылмайды. Олармен Припят қолаты
күбездерінің жалпы ... ... ... ол ... тұз асты ... емес (В.И.Китык, 1959 а)./17/
3.2. Теріс тұзды құрылымдар (тұзды ойыстар).
Тұзды ойыстар деп тұз қабатының ... ... ... ... ... шатыры мен оны жауып тұрған ... ... ... ... ... ойыстар тұзды көтерілімдердің
күмбездерінде және осы көтерілімдер ... ... ... ... ... ... ...
Голф ойпапында (F.H.Lahee, 1931, W.B.Ferguson, J.W.Minton, 1936), ... ... ... 1950; А.С.Хоментовский, 1953) және Днепр-
Донецк ... ... 1961; ... Г.С.Брайловский, 1962)
табылған. Бұл ойыстардың түзілуі бір жағдайларда тұзды массивтердің жоғарғы
бөліктерінің сілтленуімен, кейбір ... тұз ... ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
Сондықтан бұл ойыстар екі типке бөлінуі ... ... ... ... ... ... ядроның деформациясымен
байланысты ойыстар./14/
Күмбездер арасындағы ойыстар барлық ... ... ... Олар ... аз зерттелген және олардың табиғаты көбінесе олардың
пайда болу жағдайымен ... Осы ... шығу тегі ... үш ... ... болады: а)тұздардың тангенциалды ... және ... ... ... шөгінділердің отыруынан пайда ... ... ... учаскелерге ығыстырылып, осы учаскелерде тұз
үсті шөгінділердің көтерілу нәтижесінде пайда болған ... ... ... ... төмендеу әсерінен пайда болған ойыстар.
Осы айтылған ойыстардың ішінен бірінші пайда болатыны, тұз үстінде
жатқан шөгінділерді салмақ күші ... ... ... ... ... ... дегенмен тұздардың қозғалысы радиальды сипатта
болуы тиіс, бұл ойыстар міндетті түрде тұзды ... ... ... ... ... олар ... және ... синклинальдар деген
атауға ие болды. Кеңестік геологиялық ... олар ... ... ... ... деп ... кететін бір жәйт шеткі және компенасционды ойыстар әлі күнге
дейін даулы болып келеді, дегенмен ол тек ... ... ғана ... ... ... әдебиеттерде талқыланған. Кейбір геологтар барлық
тұзды күмбездердің маңында ... ... деп ... енді ... оны
теріске шығарып, тұзды күмбезді облыстарда ойыстар болуы ... ... ... келеді дейді. Тұзды күмбезді облыстар қатарында тұз үсті
қабаттың бұзылуы мәлім, оларды компенсациялы және ... ... ... ... ... ... облыстарды жоққа шығаруға болмайды.
Бұл ойыстардың қаншалықты кең тарағандығы ддискуссиялық ... ... ... ... ... типі ... ығыстырылуы
нәтижесінде және осыған байланысты тұз үсті ... ... ... Бұл ойыстардың компенсациялық және шеттік ойыстардан негізгі
ерекшелігі олар тұзды қабаттардың төмендеуі ... ... ... ... Тұздардың тангенциалды ағысы мұнда тұз асты ... ... ... ... ... бұл типі әзірге
арнайы атауға ие ... ... ... ... ... ... ... кезінде пайда болған ойыстарды қалдықты
деп атауға болады. Тұзды күмбезді облыстарда тұз үсті ... ... ... ... ... ойыстардың көбісі осы типке жатады.
3.кесте ... ... ... ... ... ... көтерілімдерге қарағанда |Түзілу ... ... ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... ... |нәтижесінде пайда болған ойыстар |
|орналасқан ойыстар - ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... көтерілімдер арасында ... ... ... ... – күмбез аралық |Қалдықты ойыстар ... ... ... тектоникалық |
|а) тұзды көтерілімдерді қоршап |процестермен байланысты ... ... ... - ... және | ... ... | ... ... ... ... жерлерді | ... ... ... | ... ... соңғы типі, тұз асты қабаттың жергілікті шөгу
кезінде ... ... ... ... құрылымын зерттелуіне қарай
бөлінеді, яғни ондатұзды тектоника жоқ (мысалы, Волга-Орал болысында). Бұл
ойыстар тұзды ... ... және дәл ... ... бізге өте қажет
емес. Олардың дамуын бір мақсатпен ғана ескеру керек, яғни ... ... ... ... ... қарап тұзды күмбезді облыстарда жергілікті
ойыстардың ... ... ... ... ... ... ... бірінің үстіне бірі орналасуы
мүмкін. ... жеке ... ... ол ... ... және ... ... бөлігінің төмендеуінен болады, ал күмбез ... тұз асты ... ... және ... ... ағуынан
бөлуы мүмкін т.с.с... Мұндай жағдайларда осы немесе басқа ойыстардың пайда
болуына себепті ... және ... ... ... білу керек. Сонда
да жоғарыдағы көрсетілген жіктеу сұлбасы тұзды облыстардағы ... және ... ... болу ... білу үшін ... ... мүмкін./16/
3.3. Оңтүстік Ембі тұзды күмбездерінің жіктелу сұлбасы.
Орал-Ембі тұзды ... ... ... және ... ... бұл ... морфологиясы мен тектоникасы жағынан
екі бірдей күмбез жоқ. ... ... ... ... ... ... ... кейбіреулері кешірек, біреулері гологендік кешеннің
қалыңдығы жоғары зонада, ал біреулері қалыңдығы төмен зонада, бір ... ... ... басқалары аймақты төмендеген ... ... ... ... ядроның көтерілуі тез, кейбіреулерінде жәй
болған; тұз үсті жыныстардың қалыңдығы ауданның барлық ... ... ... ... ... ... көптеген зерттеушілер
айналысқан. Академик Миронов 1920 жылы ... үш ... ... ... доссорлық (ығыспамен) және иманкариндік (қырқамен);
бұл жіктеу сол кездегі білім деңгейіне тең ... ... ... ... ... өсуі мен ... білімнің тереңдеуінен
кейін, күмбездерді ... ... ... ... ... ... Ю.А.Косыгин, А.В.Ульянов, Н.В.Неволин және
Н.А.Швембергер айналысты./13/
Әдебиеттердегі Ембінің тұзды күмбезді құрылымдар жіктеулерінің ... жылы ... ... ... назарға ие бола алады. Ол ең
алдымен екі ірі ... ...... ... және ... ... ... және жасырын тесілген, ал тұзды антиклинальдар –
симметриялы және ... емес ... ... ... тағы терең және таяз болып бөлінеді. Н.А.Швембергермен
“антиклиналь” терминін оңтүстік Ембі ... ... ... ... емес,
өйткені антиклинальдар негізінен қатпарлы
құрылымдарға сәйкес келеді, оларға мезозойлық кайнозойлық геосинклинальдық
облыстардан алыс жатқан Ембіні кіргізу мүмкін ... және ... ... терминін қолдану жіктеудің
анықтығын жоғалтады, және ... ... осы ... ... мағына
береді. Осыдан сұрақ туады, не тесілген, не тесілмеген? Тесілген тек ... па, ... ... пен юра ма, ... бор мен ... ... алғанда, барлық тұз үсті жыныстар кешені ме, және ... ... ... ... ... ... тесілген болып Ембідегі барлық күмбездер жатуы мүмкін,
“тесілген” және “жасырын тесілген” терминдерінің әр жағдайда мағынасын ашу
керек болады.
Ал күмбездердің ... және ... ... ... ... ... ... табылады, симметриялық күмбездер
мүлдем кездеспейді. Күмбездердің асимметриясы тұзды ... ... тұз үсті ... ... ... Жоғарыда жіктеуге
ұқсас басқа қиын жіктеулерді сұрақтар шешуге әрқашан қолдану ... ... ... бар ... ... ... ... қазіргі кезде
тек уақытша жіктеулерді ғана шығаруға болады дейді, өйткені пермь мен ... ... ... тұзды күмбездер мәліметтері жеткілікті емес. Тек
соңғы кезде ғана сейсмобарлау мен ... ... ... жақсы
мәліметтер шыға бастады. Бірақ бұл мәліметтер өте аз, және ... ... ... Сондықтан қазіргі кезде тек қана
бірінші (пермотриастық) және екінші ... ... ... ... ... мен ... 1) ... типті
құрылымы аймақтыққа, Байшұнас-Тентексор ойысына ұштастырылады (ІІ реттегі
құрылым), оған барлық ярустың қалың ... тән ... ... 2) ... ... ... Оңтүстік Ембі аймақтық
гравитациялық максимум зонасына ұштастырылған, ол ... ... тұз асты ... ... анықталуда және осының
нәтижесінде галогендік қабаттың қалыңдығы азаю ... 3) ... ... тұз асты ... ... ... зонасына ұштастырылады,
М.И.Баренбойм ойынша, тұз қалыңдығының өсуіне әкелуі мүмкін дейді; ... ... ...... маңы ... бұл ... ... уақытта
күшті төмендеуге ұшыраған, бұл осы ауданда қалыңдығы 2,5–3км ... ... ... ... ... ... Осы және басқа да
зоналарды керекті делдікпен ... салу ... ... ... Ембі ... ... тек қана екінші (мезо-
кайнозойлық) күмбездерді қамтиды. Оңтүстік ... ... ... ... ... типтерді бөледі (1 кесте)./5/
Суешбек типі (Азнагүл, Көктөбе, Қарақыз және басқалары). Тұзды тектониканың
басылуы және платформалық типті құрылымдарға ауысу ... ... ... ... ... ... тек галогендік кешеннің
қалыңдығының азаюы ғана ... ... ... оның ... ... ... ... пайда болу өзгерістері
болады. Тұзды ядро шатырының тереңдігі туралы нақты мәліметтер жоқ, шамамен
тұз 3000м тереңдікте, сол жерде ол ... ... ... ... Жер ... ... шөгінділер астында негізінен үштік шөгінділер
дамыған. Тұз үсті жыныстардың қимадағы келіспеушілігі өте жәй
байқалады. Күмбездердің ... ... аз ... жыныстардың қүұлау бұрышы шамамен 3-50, кейде 1,50-ке дейін
азаяды. ... ені 5-6км ... ... ... ... болмай, құрылым
күмбезді ығыспамен қиылысады.
Қаратон типі (Шығыс ... ... және ... ... бойынша салыстырмалы үлкен, ауданы 150–200км2, тұзды ядро тереңде
орналасқан (2000 метрдей), сәйкесінше ... жас ... ... ... Бел-белес енді (2–3км); тұз үсті таужыныстардың құлау бұрышы 5–80
арасында ауытқиды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қимадағы келіспеушілік әлсіз байқалады. Тұзды ядромен
үстінде жатқан таужыныстарды тесу мүлдем жоқ, немесе пермотриас ... ... ... типі ... және басқалары). Тұзды күмбездер ұзынырақ
пішінді, біраз көлемді, тұз шатырының тереңдігі 900–1200м. ... ... ... көтерілген және төмендеген беткейлер көрінеді. Тұзбен
пермотриастың және ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы альба және сенон-турон жыныстары жақсы
дамыған. Бел-белестің ені 1,5-тен 2,5-ке дейін. Қанаттарындағы ... ... 7–100 ... ... ... ... ... 50–60м периодтық шайылулар байқалады.
Құлсары типі (Сағыз, Мұнайлы, Кандаурово, Қосшағыл және ... ... ... ... бір ... ... ... ұзындығы
енінен бірнеше рет асып түседі), жиі жіңішке, терең емес тұзды бел-белестер
(250–300м) кездеседі. ... ... ... ... ... ... болады – бір беткей ... ...... тұз үсті ... ... және ... қанаттар сейкес
келеді.
Көтеріңкі қанаттарда тұз үсті таужыныстар тұз шатырымен ... ... ... ... олар апта ... ... ... тесілген.
Көтеріңкі қанат күмбезінде төрттік шөгінділер астында жиі неоком, юра
таужыныстары ашылған; төменделген ...... ... ... ... ... қанат стратиграфиялық қиманың салыстырмалы толықтығымен,
ал көтеріңкі қанат ... ... жеке ... ... ... ... ... тік беткейдің еңкішке қарай майысу
жерінде әдетте жіңішке ... ... Ядро ... ... ... ... және 10–150 (еңкіште); тұз үсті таужыныстардың құлау бұрышы
10–150, кейде 20–250 ... ... және 5–80 ... қанатта. Бұл
күмбездер типі ауданның орталық және оңтүстік бөліктерінде кездеседі. ... ... ... қанаттар перийфериясында тура тік беткейлі
ежелгі (пермьдік) тұзды күмбездер ... типі ... ... Қошқар және басқалары). Бұл типтегі
күмбездер азды-көпті изометриялық бейне болады, тұз ... ... ... ... ... ... күрделі (жұлдыз тәрізді, “табан
тәрізді”) ... және ... ... тұз беті ... ... бұл ... ... рет көтерілуі және соған сәйкес тұз үсті ... ... ... көрсетеді. Бұл осы типтегі күмбездерде өзінің
бейнесін бір-бірін жапқан бел-белес кешенінен табады, ... тұз ... ... қанаттарға бөледі (5-6-ға дейін). Төрттік шөгінділер
астында барлық қанаттарында әдетте төменгі бор ... юра, ... бор ... Бұл ... ... ... ... қанаттарының астында қалың тұзды карниздер табылған.
Байчунас типі (Тентексор және басқалары). Бұл типтегі күмбездерде
тұзды ядро ... ... және аз ... ... және ... беткейлі, бір көтерілу фаза аралығында, жеке учаскелерде кейбір тесу
жағдайларында тік беткейлер қалыптасады. Бетінде төрттік ... ... ... бор, ... жерлерде төменгі бор шөгінділері дамыған.
Барлық қанаттардың тұз үсті таужыныстар ... ... ... ... ... ... ... (мысалы, юраның) көрінеді, осы
жер өткен заманда бірнеше рет (бірнеше жүз метр ... ... ... типі ... Абжель, Ракуша, Сугур және басқалары).
Үштік шөгінділерімен жасалған, қалыңдығы 2,5-3км ... ... ядро ... емес тереңдікте (100-200м) жатқан үлкен тегіс тұзды ... ... көп емес ... ... ... ... ... стратиграфиялық келіспеушілік байқалады, таужыныстар
көптеген жылжымалармен ... ... ... кейбір беткейлері тік (45-
700), кейбіреулері салыстырмалы еңіс (15-25-300).
Қоршап жатқан таужыныстармен қатынасы ... ... ... тұз үсті ... ... ... – еңіс, тұз үсті жыныстар
штокпен бірге жатқан жерлерде тік беткейде құлау ... тік, еңіс ... ... ... өте тік ... тән, ... тұз үсті
жыныстар тұзбен бірдей жағдайда жатады. Бұл ... ... ... маңы ... ... өзен ... (Құсанбай және басқалары). ... ... ... ... ... ... ... жалғасады.
Тұзды ядро (кепрок), үлкен емес ауданды (30-15км2) алып, жер бетіне шығып
жатыр және домалақ ... және ... ... ... Речка)
пішінді.
Ядроның барлық беткейлері тік (45-700). Тұз үсті ... ... ... ... ... жағдайының аналогы болып келеді. Қоршап
жатқан таужыныстармен қатынасы кейде ... ... ... ... зонасында таралған.
Кейбір жағдайларда тесілген күмбездер кездеседі, кепроктың шектеулі
ауданымен жер бетіне шығады және ... ... да ... ... ... болады, кейде тік бұрышты әртүрлі бағыттағы құрылымдық
сызықтар, немесе құрылым өстерінің ... ... ... ... ... ... ... горсттар түзіледі, оларда негізінен юра ашылған,
кейде ол жер бетіне шығуы және кепрок болуы мүмкін. Бұл ... ... ... қайтадан көтерілуге қосымша импульстар алған.
Осы типтегі күмбездер көлемінде (искинелік) новобогатинсктік ... ... ... және оның ... ... ... ... күмбез аумағындағы тұзды ядро үштік мшқөгінділермен
жабылған, ал Искинеде, Абжеліде және ... ... тұз ... ... ... ... түзілу тарихының айырмашылығын бейнелейтін
бұл құрылымдық ерекшеліктербарлау әдістемесін өңдеу керек. Новобогатинскіде
мысалы, қарапайым әдіспен картаға түсіру мүмкін емес (қалыңдығы 100м ... ... ... ... ... ... ал ... – мұндай
қиыншылықтар кездеспейді.
Новобогатинск тобындағы күмбездердің Құттыбай, Индер, ... және ... да ... көп ... бар. ... ... қабат күмбезі (мезо-кайнозойлық күмбезі) ... ... ... ... типі (Тұқтыбай, Ұнғар және басқалары). Күмбездерімен күмбез
аралық кеңістіктерінің мезо-кайнозойдың қалыңдықтарының азайған аудандарына
ұштастырылған, ... ... ... ... ... ... ... қарағанда мұнда тұз шатырының деңгейі жоғары орналасқан. Күмбез
ядросының үлкен көлемді (150км2-қа ... ... ... бар, ... емес
жерде (шамамен 200м) жатыр. Төрттік шөгінділер ... ... ... төменгі бор таужыныстары дамыған. Бұл жерге жылжымалардың қалың
торы және қималарында айқын келіспеушіліктер ... Ядро ... ... ... ... 450); ... жатқан таужыныстардың бір
бөлігі тұзбен тесілген, бір бөлігі ядро беткейімен бірдей жағдайда жатыр,
және ... ... ... ... жерлерде келіспеушіліктер
кездеседі.
Индер типі. Бұл типтегі күмбездердің тұзды ядросы үлкен ... ... стол ... ... ... 500км2 және бір ... ... шығып жатыр. Ядро негізінен күрделі ... ... емес ... ... ... төбесінен басталатын бірнеше жалпақ сілемдері бар.
Стол тәрізді күмбез бір жерлерінде ені бірнеше ... ... ... ... ... ... емес (300-400м) жату зонасымен қоршалған,
осыған вертикальдыға жақын ... ядро ... ... ... жерлерде тұзды
тік жарлар жазық төбенің шетінен басталады. ... ... ... ... да ... алыс емес ... тұз үсті таужыныстардың бір
беткейлерінде қабаттар көрінетін үйлесімділікпен (үштік шөгіділерден
басқасы және ... ... ал ...... ... және ... ... келеді.
Басқа да табиғи құбылыстарды жіктеудегі сияқты мұнда да екі ... ... ... осы типке немесе көрші типке жатқызу қиындық
туғызуы мүмкін. Күмбездердің даму стадиясын ... ... ... типтерінің арасында бірнеше генетикалық ... ... олар ... ешқашан қайталанбайда және күмбез ... ... ... болады. Бір күмбездің ауданында, оның әртүрлі
бөліктерінде, жату ... мен ядро ... ... ... ... сипатты элементтерімен жеке белгілерін көруге болады. Бұл
негізінен тұздың ... ... осы ... көрші күмбезбен қосып мойнақ
түзетін жерлерде байқалады. Мұндай жағдайларда осы немесе басқа күмбездерге
ұқсайтын негізгі ерекшеліктерінің көптігіне ... ... ... күмбезді құрылымдардың негізгі жыныс құрушы минералдарға
хлорлардан басқа галит (NaCl), сильвин (KCl) және ... ... және ... (CaSO4), ал ... жағдайда гипспен
(CaSO4*2H2), кизеритпен (Mg ... ... (KCl*Mg ... (K2 SO4*2mG SO4) және ... (K2 SO4*Mg ... ... Тұзды жыныстар құрамына жиі біруақытта біреше минералдар
кіреді, мұндай минералдар гипс, ангидрит және ... жиі ... ... ... ... ... ... және тұзды ойыстардан
тұрады. Тұзды көтерілімдер – тұзды ... тұз үсті және тұз ... және де жиі ... ... ... ... ... ядро
тұздардың белгілі бір жерге жиналуын білдіреді, ол тектоникалық процесстер
нәтижесінде тұздардың бір учаскеден ... ... ... шығаруымен
белгіленеді. Ол әртүрлі пішінде болуы мүмкін – линза тәрізді, ... ... және шток ... Тұзды көтерілулер деп тұз шатырының
көлденең бойымен көтерілуін атайды, оның биіктігі изометриялық ... аз, ... оның ... пішініндегі енінен кішірек. Ол көп
жағдайда жоғарыда жатқан тізілімдерді ... тек қана ... ... тәрізді денелер олармен шекаралас учаскелермен тұз ... ... ... ... Үйінділер көлденең қимада тұзды линза сияқты ... ... ... ... ұзындығы еніне қарағанда біраз ұзын. Тұзды
линзалар мен ... ... ... ... теспейді. Шток деп
цилиндрлі немесе ... ... ... ... ... атайды, оның биіктігі
диаметрінен үлкен болады. Егер шток созылыңқы пішінде болса, онда оны ... деп ... оның ені ... кіші ... ... ... мен
қырқалар тесіп өту ядросын түзіп, ... ... ... ... ... пішіндері мен аттары негізінен тұзды ядролар
пішіндерімен анықтылады. Сонымен, тұзды ... ...... ... деп, ал ... ... мен қырқаларды тұзды
антиклинальдар деп атайды.
Сонымен, ... ... маңы ... ... ... қайталанған тангенциалды және радиальды қозғалыстардың күрделі
комбинациясы ... ... мына ... ... ... Каспий маңы ойпатына әлсіз қозғалыстар түсіп жеткен жергілікті
тау түзу ... ... ... ... тұзды формацияларын енгізіп,
алғашқы қабаттарды қалыптастырды.
2. Бұл қабаттар шайылуға және күмбез бөлігін жеңілдеуіне әкелген эрозияға
ұшыраған. ... ... ... ... істей бастайды және тұзды
массалар алғашқы қабаттар күмбезіне қозғалыс импульсын алады.
3. Тегістелген беттерді жаңа қабаттар жабады.
4. Әлсіз түрдегі жергілікті ... ... ... ... ... ... құрылымдарға қарай тұз ағындарының күшеюіне
әкеледі. Көптеген ... ... ... ... тұзды-күмбезді
құрылымдарға өзінің қарқындылығы осы құрылымды қоршап жатқан жеке күмбез
аралық кеңістіктерде әртүрлі.
5. Брахиқабаттарда ... ... ... ... ... ... әкелетін радиальдық қозғалыстарды шақырады.
Әлсіз қозғалыстар түрінде көріген жергілікті тектоникалық қозғалыстары
Орал ... ... ... ... және Кавказ қатпарлықтарының
келесі фазаларда әсерлері болған.
Жиі байқалатындай тұзды-күмбезді құрылымдарының ... ... ... ... ... және ... ... әртүрлі,
кейбіреулерінде мүлдем жоқ.
Көршілес жатқан тұзды-күмбезді құрылымдардың мұнай-газ өнімділігімен
қатты айырмашылықтары байқалады. ... ... ... 2-3 ... ... ... және ... қанаттары жер бетінде альб-
сеноман шөгінділерінен құралған. Шығыс қанаттағы барлау жұмыстары ... және ... ... ... ... ... және де юра ... шөгіділеріндегі көптеген мұнай мен газ қабаттары Күлсары
кәсіпшілігіне көп пайда ... ... ... бұл ... ... ... және юра шөгінділерінің қалыдығы екі есе аз және мұнай
қабаттарының қалыңдығы өте аз және ... ... ... мұнайдан
тұрады.
Қолданылған әдебиеттер.
1. Авров П.Я., О генезисе солянокукольных структур Урало-Эмбенской области,
ДАН СССР, т. 73, № 3, 1950.
2. Авров П.Я., О ... ... ... ... ... ... сб. ВНИГРИ, ІІІ (ІV) 1, Гостоптехиздат,
1956.
3. Авров П.Я., Космачева Л.Г., Механизм образования ... ... ... Изв. АН ... ... ... вып.
1 (38), 1960.
4. Айзенштадт Г.Е.-А., Схема классификации соляных куполов Южной Эмбы,
Геол. сб. № 2, Труды ... нов. ... вып. 95, ... ... ... ... ... зележей нефти на соляных куполах
Эмбы, Геол. сб. № 2, Труды ВНИГРИ, нов. серия, вып. 95, 1956.
6. Айзенштадт Г.Е.-А., ... ... ... Прикаспийсклй
впадины, Труды ВНИГРИ, вып. 128, Гостоптехиздат, 1958.
7. ... ... ... ... и нефтеностность
Южноэмбенского района, Труды ВНИГРИ, вып. 132, Гостоптехиздат, 1959.
8. ... ... ... В.С., ... С.Н., ... ... ... Южноэмбенского района и прилегающих с юга
территорий, “Геология нефти и газа”, № 9, 1958.
9. Айзенштадт Г.Е.-А., Неволин Н.В., Эвентов Я.С., ... ... ... ... ... ... Труды Межунар.
Геол. конгр., 21-я сессия, 1960.
10. Айзенштадт Г.Е.-А., Нефтеносные ... ... ... Л. ... ... С.М., ... тектоника и диапиризм, “Нефтяное хозяйство”, № 4,
1954.
12. Баренбойм М.Й., ... ... ... ... ложа юго-
восточной части Прикаспийской впадины, ДАН СССР, т. 101, № 1, ... ... Ю.А. ... образования соляных куполов. “БОИМП, отд.
Геолог.”, 1945, ¹ 5-6.
14. Косыгин Ю.А. ... ... ... ... ... ... Ю.А., ... Н.А., Никитина Ю.П. О ... ... ... ... ... Эмбы., БМОИП, отдел
геол., т. 23 (2), 1948.
16. Косыгин Ю.А. Особенности изучения соляной ... сб. ... ... ... вып. 2, ... АН ... ... Кытик В.И., Условия образовония соляных структур. Киев, Изд-во ... ... 1963.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұзды жыныстар68 бет
Өндірістік кәсіпорындардың Каспий маңы өлкесіне антпропогенді әсері83 бет
«Каспиймұнайқұрылыс» АҚ – ның қысқаша тарихы22 бет
«Қазақстан - Каспийшельф» ЖШС-ң дебиторлық қарыздар есебін талдау21 бет
Апаттық-құтқару қызметтері мен құрылымдарының міндеттері5 бет
Апаттық-құтқару қызметтері мен құрылымдарының міндеттері туралы7 бет
Арал өңірінің тұзды батпақты шалғынды топырағында өсірілген күріш өніміне отандық препараттардың әсері30 бет
Арал, Балқаш, Каспийдің экологиялық проблемалары8 бет
Аралды Каспий құрқарады4 бет
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай ордасы мемлекеттік құрылымдарының әкішілік-шаруашылық басқару дәстүрлеріндегі ортақтық пен ерекшеліктері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь