XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары

Кіріспе.................................................................................................3-9
1. XV ғ. аяғындағы Қазақ хандығының Сыр өңірлері үшін жүргізілген күрестері........10-36
1.1.Сыр өңірі үшін күрестің себептері......................................10-24
1.2.Сыр өңірі үшін жүргізілген күрестің барысы, нәтижелері...........25-36

2. XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары.......37-64
2.1.Қасым ханның билікке келуі...............................................37-51
2.2.Қасым ханның Батыстағы жүргізілген саясаты..................52-60

Қорытынды....................................................................................61-64
Қолданылған әдебиеттер тізімі...................................................65-66
        
        Ж О С П А Р
Кіріспе.....................................................................
............................3-9
1. XV ғ. ... ... ... ... үшін ... ... үшін ... ... үшін ... ... XVI ғ. ... ... ханның Қазақ
хандығына ... ... ... ... Батыстағы жүргізілген
саясаты.....................................................................
................52-60
Қорытынды...................................................................
.................61-64
Қолданылған ... бір ... ... тарихында ел мақтап, жұрт жақтаған,
талайдың көңілінен шыққан, елі мен жері үшін ... ... ... болған, өмір бойы ел мерейінің биік ... ... ... ... өте көп ... Олардың кейбіреулері ел есінде, жұрт
жадында мәңгіге сақталса, енді ... ... ... мен
тағдырдың тәлкегіне сай есімдері мәңгілікке уақыт еншісінде ... ... Ұлы ... ... бір тобы бар, бұл ... ... емес өзгенің қалауымен жаман шекпен жабынып, жоқ ... ... ... ... ... жеккөрініштілеріне
еріксіз айналған адамдар. Өкінішке орай ... ... ... өте көп. ... болуының өзіндік себебі бар, еліміз
тағдырдың ең ауыр да, ... ... ... екі жарым ғасыр
бойы ... ... ... Бұл ... ... ... жаман болса, заты
да сондай жаман. Ең ауыр ... ... бір ... жуық ... ... ... өмір сүруі. Бұл кезеңде елдің ... ... де, діні де, тілі де ... ... ... ... ... елдің көптеген ... да ... ұл – ... ... ... ... келбетте көрсетілді.Бұл кезеңде Ел ... ... ... ... Жақсы зерттелмей қалды, бар
болғаны Чулошников, Вельяминов-Зернов, Левшин, Юдин, ... ... ... орыс ... аздаған мәліметтер береді.
Ал Отандық ... ... ... ... сияқты
тарихшылар мәселеге жаңаша көзқараспен қарап, ұлттық ... ... осы ... ... ... жазу ... ... қойған ең басты мақсатым Қасым ханның саяси- ... ... ... ақырғы күніне дейінгі ... ... ... ... Қасым ханның шынайы келбетін
ашып көрсетіп.
Енді осы ... жету үшін ... ... ... кетейін. Ең алдымен XV-XVI ғғ. жағдайды ... ... ... ... ... ... ... Оның билікке ... ... ... ... ... ... негізінде
дәлелдеу. Отан тарихшылары мен орыс ... ... ... ... ... оған өз ... баға ... деректік негізіне тоқтала кетейін. Ең ... ... ... ... Рашиди(хақ жолындағылар тарихы)»,
Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани «Мехман наме ... ... ... ... ... «Шайбани наме», «Зубдад әл ... ... ... ... сол ... ... большому чертежу»,
Энтони Джэнкинсон, Бергерштэйн, Иовии, Никондық жылнама, ... ... ... және басқалары. Бұл жылнамалардың барлығы
"П С Р Л" – яғни орыс ... ... ... ... ... ... ... шыққан. міне осы ... ... ... көзі ... ... ... кейін де тақырып зерттеле бастады..
Тарихшылар еңбектерінде ... ... жүр. ... ... ... ... мәселесіне тоқталып, сол сияқты Кәрібаев Берекет
ағаларымыздың ... ... ... ... Бұл өте ... біздер тәуелсіз елдің ұлдары өзіміздің ата – ... дәл ... яғни жеке - жеке ... ... ... кіріспе, екі тараудан, ал әр тарау өз кезегінде ... ... ... және ... ... тізімінен
тұрады.
Бірінші бөлімде мына мәселелерді қарастыдым Бұл ... ... ... XV ... ... ... ... Сыр өңіріері үшін
жүргізілген күрестерін, болған ... ... ... мақсатыма жету үшін тақырыпқа ... ... ... ... ... түрде өз ойымды дәлелдеу ... ... ... ... Сыр ... үшін ... ... келсек бұнда
қарастыратын мәселеміз XV ғасырдың аяғындағы жиі-жиі жүргізілген күрестерін
немесе қақтығыстарына байланысты және ... ... ... байланыстыра
отырып жеткізуге тырысамын.
Алтын Орданың біртіндеп әлсіретуі мен ыдырауы қазақтар мен көршілес
халықтардың, тайпалардың ... ... және ... ... ... ... ... Шығыс Дешті қыпшақ халқының саяси
өмірінде бірнеше мемлекет – Ақ Орда, ... ... одан ... ... ... ... ... Әбілхайыр хандығы бөлініп шықты. Бұл
аймақта тайпалардың ... ... ... мен ... ... ... ... Олардың этникалық құрамы,
негізінен алғанда, ұқсас болатын.
ХV ғ. 50 жылдары қазақ ... үшін өте ... ... ... ... ... болады. Қазақ хандығының құрылуы мен қалыптасуы, пайда болуы,
орнығуының бастауын ... деп ... ... Бізге анықтап беретін
ХIII-ХVI ғасырлардағы шығыс-мұсылман деректерінің мәлеметтерінде
«Түркістан» ... ... ие ... ... ... орта ... ... Сыр өңірі – Дешті Қыпшақтың құрамдас бір ... ... ... ... ... ... сонымен бірге шаруашылық, этникалық, геосаяси маңыздар атқарады.
Мауереннахр билеушілері де бұл ... аса зор ... ... ... ... ... ... тырысып отырды. Сол себепті де Дешті
Қыпшақ пен ... ... ... Сыр бойы үшін ... ... ... жүргізіледі.
XV ғасырдың екінші жартысында Қазақ хандығының батыстағы көршісі
Ноғай Ордасындағы саяси бытраңқылық та ... ... ... ... ... саяси күрестің терендегені соншалықты, кейбір Маңғыт билері XV
ғасырдың соңында билікке Мұхаммед ... ... ... күш ... ... даму ... ... үшін күрес нәтижесінде
қалыптасқан соқпақ. Әр халықтың салт-дәсүрлері осы ... ... ... ... ... ... ... елдігін паш
ететін бірден бір фактор. Бүгінгі Қазақстан Республикасы өз тағдырының
күрделі кезеңінде. ... ... ... ... ... ... ... бағалылықтардың қалыптасуынан туындаған ішкі қарама-қайшылықтардың
өтпелі сипаты, өзгерістердің даму процесінің жолдары мен ... ... ... ... ... ... ... мәселелер өз ... ... Бұл ... ... ... Сыр ... ... алып
отырған орнын, барысын, нәтижелерінің жайын жеткізу негізгі мақсатымыз.
Бұған дейін қалыптасқан пікірлерді ... ... Сыр ... ... ... қалалардың
экономикалық, саяси, әкімшілік, діни, мәдени өмірлерде атқарған ролін
анықтамай, ... ... аша ... да ... осы өңірдегі қалаларын тарихи ұзақ ... ... мен ... ... объектісінен түпейді.
Сыр өңіріндегі қалалардың ... ... үшін XV-XVI ... ... К.А.Пищулина зерттеді. [2.110]
XX ғасырлардың басынан 60-шы жылдардың ... ... ... ... деректер оның археологиялық зерттеу еңбектерінің
негізін құрады ... ... ХХ ... ... ... ... Сырдария өзенінің бойындағы ежелгі және ортағасырлық
қалаларды зерттеуде археологтар ... ... ... [3.143] ... ... ... ... Сыр өңірінің Қазақ хандығы үшін атқарған маңызын ... ... ... ... ... бұл ... ортағасырлық Сыр өңіріндегі айырықша ... ... ... ... атап ... XV-XVI ғасырлардағы Қазақ
хандығы үшін зор маңызға ие ... ... ... ... өткеніміз
жөн. Аймақ қалалары ішінде біз қарастырып отырған кезең ... ... ... ... ... ... үшін саяси-әкімшіл, сауда, егіншілік,
қолөнер, әскери маңызы зор болған қалалар – Сығанақ, Сауран, Яссы, ... ... ... ... ... саяси-экономикалық рольдері
аймақ көлемінде бірінші топ қалаларына қарағанда ... ... ... ... Арқуқ, ‡згент, Аққорған болады. Ал, үшінші топқа жататын ...... ... ... ... ... Сүткент,
Құмкент Шаға және тағы басқа бекініс-қамалдар жатады.
Сығанақ - қаласы қазіргі Қызылорда ... ... ... ауылдың солтүстікке қарай 20 шақырым жерде ... ... ... ... орны – ... ... ғасырларда Сығанақ қаласы Сыр өңірі немесе ... ... ... ... орталықтары ретінде ең ірі қаланың бірі болып
саналады.
Деректерге сүйенсек, Ибн Рузбехан Сығанақ, Дешті ... пен ... ... ... ... [4.41] XVI ғасырға дейін қала
халқының көп болуына, қаланың саяси және ... ... ... аймақ шетінде, Дешті Қыпшақ территориясымен іргелес орналасуы басты
себеп ... [4.26] XV ... 70-ші ... бастап XVI ғасыр соңына
дейін Қазақ хандығы мен Мауреннахр билеушілері арасында ұзаққа ... ... ... 1598 ... ... Сығанақ түпкілікті Қазақ
хандығының құрамына өтеді.
Екінші ... мына ... ... ... ... ... Азияда Шайбанидің Қазақ хандығына қарсылығы тағы да
көбейді. Қазақ хандығының ... ... ... ... ұлғайды
соған байланысты қазақтардың осы территорияларына жылжыуна ... ... ... ... және ... ... ... ұйымдастырды. Бірінші қазақ хандығын экономикалық әлсірету үшін
өзінің еліне Қазақ хандығымен сауда жасауға тиім салды. Бұл ... ... ... Исфахани екі – үш рет тамыз айларында указ шығарды, халықтар
ешқандай қазақтардың көпестерімен ... ... және екі ... қарым–қатынас тоқтатылсын деген жарлы жарық көреді. (6.101(
Осындай іс шаралар ... ... ... ... ... ... ... жатты .Осындай теріс саясатты ... ... ... ... ... мен жартылай көшпелілер
қазақстанның оңтүстігіндегі көпестер мен қолөнерілерге де ... ... ... халықтары да наразылығын білдірді және де
Мауереннахр халықтарыды ... ... бойы ... қалыптасқан шаруашылық айланыстар көшпелі дала
халқы мен Мауереннахр ... ... ... бұзу ... мен шешімдер әрсерін ... жоқ. ... Азия ... ... ... ... ... проблемаларын зерттеген, қазақтар өздері
пайда болу уақытысынан бастап тарихи ... XVIII ... ... ... ... малдарды қамтамасыздандырушылар болды, «халықтың өсуі, жер
өңдеудің ... және қол өнер ... ... Азия оазисында ет немесе
көшпенді қазақтың мал шаруашылығына сұранысты жоғарлатты». [5.15( ... ... Азия ... малды ғана шығарған жоқ, бақада товарларды
шығарған. Мысалы С. ... ... ... мәліметтерге сүйене отырып жазған,
«Орталық Азия рыногында қазақтардың қол ... ... өте ... ... «текстельдік бұйымдар сұранысы және де тағы басқа қалалық қол
өнер, өнер кәсібі, азық түлігі де ... [8.93.] Бұл ... ... ... ... ... ... оның негізі
көшпелі мал шаруашылығы болды, бұда ... ... ... ... отырықшы жер өңдейтін шаруалармен байланыстырды. Осыған
байланысты көшпелілердің мал ... ... ... ... сондықтан да болар өзіне керек бұйымдарды, жерден алынған ... қөл өнер ... алла ... ... ... ... ... ханның ықпалы аз көрініс тапқансоң болар
«Түркістан ... ... рет ... аудандарды және Хорезм
қалаларындағы қазақ көпестердін тонауға бұйрық берген». [2.101.]
Екінші ... ... ... ... ... қарастырамын:
Қазақ хандығының құрылғанына Орталық Азияда Шайбанидің Қазақ хандығына
қарсылығы тағы да ... ... ... политикалық басшылығы Түркістан
жеріне ұлғайды соған байланысты қазақтардың осы территорияларына ... ... ... ... ... және ... ... қарсылық ұйымдастырды. Бірінші қазақ хандығын экономикалық
әлсірету үшін ... ... ... ... ... жасауға тиім салды. Бұл
тұралы Фазаллах ибн Рузбихан ... екі – үш рет ... ... ... халықтар ешқандай қазақтардың көпестерімен сауданы тоқтату және
екі халықтың ... ... ... деген жарлы жарық көреді.
(3.101(
Осындай іс шаралар Мухаммед Шайбани ханға ... ... ... ... ... ... ... саясатты зеріттеушілер
турасын айтты, экономикалық жағдай көшпенділер мен ... ... ... ... мен қолөнерілерге де ұнамады.
Сырдария бойындағы қалаларыдың халықтары да наразылығын ... және ... ... ... қосылды.(3.266(
Ғасырлар бойы тығыз қалыптасқан шаруашылық айланыстар көшпелі ... мен ... ... арасындағы байланыстарын бұзу туралы
жарлықтар мен шешімдер ... ... жоқ. ... Азия ... қазақ халқының сауда байланыс проблемаларын зерттеп, ... ... болу ... ... ... ... XVIII ... дейін Орта
Азияға негізгі малдарды қамтамасыздандырушылар болды, «халықтың өсуі, ... ... және қол өнер ... ... Азия ... ет ... қазақтың мал шаруашылығына сұранысты жоғарлатты». [6.15( Қазақ
тайпалары Орталық Азия рыногына малды ғана ... жоқ, ... ... ... С. К. ... ... шығармаларға мәліметтерге
сүйене отырып жазған, «Орталық Азия рыногында қазақтардың қол ... өте ... ... ... ... ... және де тағы ... қалалық қол
өнер, өнер кәсібі, азық түлігі де ... [5.93.] Бұл ... ... ... ... ... Көбінесе оның негізі
көшпелі мал ... ... бұда ... авторкичностік сауда айырбас
талаптары отырықшы жер ... ... ... ... ... мал шаруашылық азық–түлігін өткізу қалаулары
болған, сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... қөл өнер заттарын алла алды. [32.108.]
Осыдан болар Мухаммед Шайбани ханның ықпалы аз ... ... ... ... ... ... рет бірнеше аудандарды және Хорезм
қалаларындағы қазақ ... ... ... ... [14.101.]
Осыған жауап ретінде, Қазақ ханы, Фазлаллах ибн ... ... ... ... ... ... жүргізуде көлек және
киімнің негізгі ... ... ... ... ... хандық ... ... ... ... [17.101.]
Қазақ рулық тайпалар топтары ... ... ... ... ... ... қазақ билеушілері Мауеренахр ... ... ... бұл ... ... ... ханның Орта Азияны жаулап алу
қаупіне қарсы ... ... жазу ... ... сынау, сараптау және
салыстырмалы әдіс ... ... ... ... жазу ... ... қойған
міндеттерді орындап, ... ... ... ... ... саяси- тарихи аренадағы алғашқы қадамдарынан ақырғы күніне
дейінгі аралықтағы ... ... ... ... Қасым ханның
шынайы келбетін ашып көрсетіп беруге ... ғғ ... ... баяндап, Қасым ханның тарих аренасына
шығуын ... Оның ... келу ... ... Қазақ
хандығының күшейюін деректер негізінде ... Отан ... орыс ... ... ... ... түрде
қарастырып оған өз ... баға ... ... ... ... ... қазақ хандығының Сыр
өңірлері үшін жүргізілген күрестері
1.1 Сыр ... үшін ... ... ... ... ... мақсатым XV ғасыр аяғындағы Қазақ хандығының
Сыр өңіріері үшін жүргізілген ... ... ... ... ... ... жету үшін ... байланысты деректер мен
зерттеулерге сүйненіп, салыстармалы түрде өз ... ... ... ... ... хандығының Сыр өңірлері үшін жүргізген күресіне ... ... ... XV ғасырдың аяғындағы жиі-жиі жүргізілген күрестерін
немесе қақтығыстарына байланысты және өзінің ... ... ... ... тырысамын.
Алтын Орданың біртіндеп әлсіретуі мен ыдырауы қазақтар мен ... ... ... ... және ... жағдай
айтарлықтай ықпал етті. Нәтижесінде ... ... ... ... ... бірнеше мемлекет – Ақ Орда, Ноғай Ордасы, одан ... ... ... ... ... ... ... бөлініп шықты. Бұл
аймақта тайпалардың этникалық белгілерінің ортақтығы мен ... ... ... туғызады. Олардың ... ... ... ... ... ғ. 50 ... қазақ хандығы үшін өте маңызды уақыт немесе кезең деп
айтуға болады. Қазақ хандығының ... мен ... ... болуы,
орнығуының бастауын алады деп айтсақта қателеспейміз. Бізге анықтап беретін
ХIII-ХVI ғасырлардағы ... ... ... ... ... ие ... ... өзенінің орта ағысы бойы
немесе Сыр ...... ... құрамдас бір бөлігі болып, саяси-
әкімшілік, ... ... ... ... ... ... этникалық, геосаяси маңыздар атқарады.
Мауереннахр билеушілері де бұл ... аса зор ... ... ... ... ... ... тырысып отырды. Сол себепті де Дешті
Қыпшақ пен Мауереннахр билеушілері арасында Сыр бойы үшін ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысында Қазақ хандығының батыстағы көршісі
Ноғай Ордасындағы саяси бытраңқылық та қазақ ... ... ... ... ... күрестің терендегені соншалықты, кейбір Маңғыт билері XV
ғасырдың соңында билікке Мұхаммед ... ... ... күш ... ... даму барысында тіршілік үшін күрес ... ... Әр ... ... осы ... ... ... сабақтастығы халықтың түп-тамырын, елдің елдігін паш
ететін бірден бір фактор. Бүгінгі Қазақстан ... өз ... ... ... ... ... сүйенген саяси дәстүр мен
жаңа бағалылықтардың қалыптасуынан ... ішкі ... ... өзгерістердің даму процесінің жолдары мен бағыттарын терең
ойлап, талдауды қажет етеді.
Тарихи жазба деректерде бұл күрестерді ХV ... ... ... ... ... Б.Е. ... бұл ... ... аяғы – XII ... ... ... ... ... ... және тағы басқа қалалар қыпшақ көсемдерінің иелігінде ... ХII ... ... ... бұл ... ... ... де басып
алуға тырысқан Орта Азиялық мұсылман әулеттері мен қыпшақ хандары арасында
ұзаққа созылған ... ... » - деп ... ... ... басында Моңғол жаулауы нәтижесінде Сыр өңірі Жошы
ұлысының құрамына ... Жошы ... мен ... ... шекарасы
«Балхаштан батысқа қарай, Қаратаудың оңтүстік жоталарымен Сырдың орта ағысы
арқылы Аралдың оңтүстігімен жүреді». [3.47]
XIII ғасыр соңы мен XIV ... ... ... орта ... ... ... ... Орда Ежен ұлысының саяси орталығына айналады.
XIV ғасырдың ортасы мен одан ... ... ... ... ... ... Мауреннахр билеушісі Ақсақ Темір Сыр өңірін өзіне
бағындырады. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... соңында Алтын Орданы саяси жағынан біріктірген Тоқтамыс ханның
Ақсақ Темірмен күрестерінің, Ақ Орда ханы ... ... ... ... ... 40 жыл ... ... ханның аймақ үшін күрестерінің
экономикалық себептеріне Сыр өңірі Дешті қыпшақтың шаруашылық ... ... ... жоғарыда аталған хандар аймақты түпкілікті ... ... қоса ... хандығының XV ғасырда өткен кезең, саяси тарихын шартты ... ... ... болады. Бірінші кезең XV ғасырдың ортасындағы қазақ
хандығының құрылуына жатса, екіншіден XV ... 70-ші ... ... ... ... жатады.
Қазақ хандығының құрылуы тарихи толық шешілген мәселеге жатқызуға
болмайды. Өйткені тарихнамада ... бәрі ... ... болуын
Керей мен Жәнібек хандары Моғолстанның батыс бөлігінде ... ... ... ... да, ал ... ... ... уақыты
жөнінде әртүрлі жылдарды келтірелі. Олардың ... ... ... ... ... ... құрылған деген дерек мәліметтері
арқылы бізге белгілі.
XV ғасырдағы Қазақ хандығының саяси ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезең – Қазақ хандығының күшеюінің
басталуымен ... ... ... Сыр ... ... ... Осы кезде Қазақ хандығына қарсы болған көршілес күш
... XV ... 70-ші ... ... Сыр ... үшін
Қазақ хандығы мен Мауреннахр билігіндегі билеушілер арасындағы саяси қарым-
қатынастар қалыптасып, дамуы түсуінен. Бұл ... ... ... ... ... ... XV ... соңғы ширегіндегі саяси қарым-
қатнастар бір жарым ғасырдай уақытқа созылған кезең. Бұнда саяси ... ... ... мен Мауреннахр арқа сүйеген билеушілерінің бірі
Мухаммед Шайбани хан арасындағы үздіксіз болған ... ... ... ... алғашқы кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... шайбанилық
деректер тобына енетін: «Тауарихи гузида-йи нусрат наме», «Фатх ... ... ... ... ... ... ... - «Тарихи Рашиди» секілді XVI ғасырдағы шығармалар
жатады.
XV ғасырдың 70-90-шы жылдарындағы қазақ хандығының Сыр ... ... ... ... ... ... аз ... қатарына жатқызуға болады. Кейбір зерттеушілер бұл ... ... ... ... қана өтіп ... себептеріне,
салдарына назар аудармайды.[30.67]
Деректанушы–ғалым К.А.Пищулина ғана XV ғасырдың соңғы ширегіндегі
Қазақ хандығының Мауреннахрмен ... ... ... ... ... болып, оқиғалардың даму барысын, кезеңдері мен нәтижелері, себеп-
салдарлары зерттеледі. Кейінрек бұл мәселе бойынша ... ... ... ... болады. [3.96]
Түркістан аймағы үшін күрестің алғашқы кезеңі ... яғни ... 70-ші ... ... Қыпшақ, Моғолстан және Мауреннахрдағы
қалыптасқан саяси жағдайлар қазақ хандығы үшін өте қолайлы болды.
1469 жылы Мауреннахр ... ... Әмір әбу Саид ... қайтыс
болғаннан кейін, оның үш ұлының қарамағындағы иеліктер, ... ... ... үшін ... жүргізіледі. Мауреннахр ішіндегі феодалдық
қырқысулар оның саяси-экономикалық және әскери ... ... ... ... ... XV ... 70-ші ... Түркістан аймағы үшін күресті бастауға Қазақ хандығы үшін ... ... ... ... ... Ал XV ... 90-ші жылдар ортасында,
шамамен 1-2жыл ішінде, Мауреннахрдағы үш иеліктің ... әр ... ... ... ... соң, ... олардың 12-16жасар арасындағы
мұрагерлері келеді. Феодалдық ... осы ... ... жаңа ... түседі. Бұл жағдай қазақ хандығына Сыр өңірі үшін ... ... ... және ... ... береді.
Сондай-ақ 1487 жылы Моғолстан ханы Жүніс хан қайтыс болғаннан кейін,
бұл елде де екі хан билік ... [6.44] ... ... ... ұлы ... хан елдің отрықшы аймағын ие болады. Сөз жүзінде ол Үлкен хан болып
саналғанымен, іс ... оның ... тек ... ... ғана ... Ал ... және солтүстік-шығыста Жүніс ханның
кіші ұлы ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда, Моғолстанда билік үшін күрес болмады.
Соған қарамастан, мұнда да екі ханның бір мезгілде билік етуі, ... хан ... ... ... және ... орнына келтіре алмады.
Бұл жағдайлар да қазақ хандығының XV ... ... ... Түркістан
аймағы үшін жемісті күресте жүргізуіне өте қолайлы ... ... ... ... ... ... хандығының батысындағы көршісі
Ноғай Ордасындағы саяси бытыраңқылық та қазақ хандарына тиімді болды. Ноғай
еліндегі саяси күрестің ... ... ... ... ... ... соңында билікке Мухаммед Шайбани ханды отырғызудға күш салады.
[8.56] XV ғасырдың50-ші жылдары соңында ... ... ... мен Жәнібек
хандар негізін қалаған қазақ хандығы сол ... 60-ші ... ... ... «Көшпелі өзбектер» мемлекетінің ханы ... ... ... хан, ... ... және де басқа жошылық сұлтандар
Дешті Қыпшақтағы Әбілқайыр хан мұрагерлерінің билігін бір жолата жою ... ... 70-ші ... ... бұл ... ... аяқталып, Шайх-
Хайдар хан өлтіріледі, ал ... ... ... ... кетеді.
[9.32] Дешті қыпшақ хандығының билігі орнығады.
XV ... ... ... хандығының билігі Сыр өңірінің
оңтүстігіндегі қалаларға егіншілік өңірлерге таралуы жалғасуға бет ... ... ... осы ... ... ... хандығы тарапында да,
Мауереннахр билеушісіне сүйенген ... ... хан ... да өте
қатандықпен, табандылықпен жүргізіледі. Себебі, қазақ хандығының билігі
оңтүстікке қарай неғұрлым ... ... ... да оған ... ... ... ... хан да аймақтың оңтүстігіндегі қалалар
өзінің соңғы тірегі, соңғы үміті екенін сезіп, оларды ... қалу ... ... ... тіреп қалу үшін жан аямай күрестер жүргізеді.
XV ғасырдың 80-ші жылдарының бірінші ... ... ... ... тағы бір ... ... ... осы күреске тікелей
орналасуы жатты. Аймақтың солтүстік өңірі Қазақ хандығына ... ... ... ... ... ... көрген моғол ханы Жүніс
хан 1482-1485 жылдары Сайрам мен Ташкент өңірін өз қоластына ... ... ... бұл ... Сыр ... ... ықпалы өсе бастаған
қазақ хандығының одан әрі күшеюіне жол ... және ... ... ... арқылы Монғолстанның Сыр бойындағы пайда көзін ... деп ... ... Бұл ... одан әрі даму ... ... ... саяси қарым-қатынасынның қайшылықтары XV ғасырдың ... яғни Сыр ... үшін ... ... кезеңіде Қазақ хандығы
мен Моғолстан арасына соғысқа иеліктіретін бөліске түсіру жағдай туады.
1487 жылы ... ханы ... ... ... орнына үлкен ұлы Сұлтан
Махмут хан отырады. Ол әкесінің игілігіндегі отырықшы аймақтарға ... ... ... ... мен ... ... ... жүргізді.
Оның ел басқарудағы тәжірибесіздігін ескеріп, Мауеренннахрдың билеушілері
Омар-Шайх мырза мен ... ... ... ... өз ... ... Ташкентті қайтарып алуға ұмтылады. Бірінші болып Ферғана әміршісі
Омар-Шейх мырза көп әскермен ... ... ... қала ... ... ұшырағаннан, кейін қайтып оралады. Келесі жылы, шамамен 1489-1490
жылы Ташкентті алуға Самарқанд ... ... ... мырза күш жинақтап
салады. Сұлтан Ахмет мырзаның әскерінің ішінде 300 адамдық нөкерімен ... ... хан ... ... ... ханның жорығы және оның барысы
туралы жазба деректе мәліметтенді. [42.100]
1493 -1495 жылы Мауереннахрдың үш билеушісі 1-2 жыл ... ... ... 12-16 ... ... отырады. Сұлтан ... ... ... ... істерден Мауреннахр істеріне ауысады.
Ал Бұрындық хан болса, Шайбани ханмен бейбіт келісім ... Оны ... ... үшін ... ханы ... екі қызын шайбанилық
сұлтандарға ұзатады.
Осылайша, Бұрындық хан мен Шайбани хан арасындағы ... XV ... ... ұзақ ... ... Сыр бойы үшін ... ... болса да тоқтатты. Менің ойымша екі ... Сыр ... ... ... ... ұрыстарға тап болған соң, екі жақтанда
көптеген шығындар жағалап ... ... сол ... екі жақта қалпына
келгенше ұрысты немесе соғысты тоқтатуға мәжбүр болды. XV ғасырдың ... ... ... ... ... жүргізген Мауреннахр билеушілері
XV ғасырдың 90-шы ... ... ... ... ... XV ... соңында келісім-шартқа сай үшке бөлінеді.
Аймақтың оңтүстігі – ... ... ... орталығы–Яссы, Отырар
өңірлері Мұхаммет Шайбани ханға немесе Мауреннахр ... ... ... ... бөлікке – Созақ, Сығанақ және Сауран өңірлеріне ие болды.
Бұл тек Бұрындық хан тұсында көрінген көрініс емес. Осы ... ... ... ... өте ықпалы жоғары қалалардың өзіне біртіндеп ... ала ... ... ... ... ... ... Шайбани
ханның үзіліспен немесе ... ... ... хандығына жасалған жойқын
жорықтарын және де Сыр өңіріндегі ... ... ... ... ... кететін, қысқаша түсінік Дешті қыпшақ немесе Сыр бойының
айырмашылығын, кейін келе уақыт өткен ... ... ... көреміз.
Бұны айту мақсатымыз Мұхаммед Шайбани ханның Дешті қыпшақ жерінен Ұлы Жібек
жолы басып өтетін Сыр ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығын саяси, мәдени, қол-өнер, ... ... ... даму көзі ... ... келе ... ... қалаларын
басып алу,өзіне қарату,өз елігіне кіргізу мақсат етті. Осылайша ... ... ... ... қалаларына бірнеше жаулап алу әрекеттерін
жүргізді. ... қоса ... хан ... ... ... ... әрект жүргізбеген, ол өз адамдарын сол жарге башылыққа
тағайындап кететін,бұның өзі ... ... ... ... ... болады. Тағы қосуға болатын дерек: «Бұл жылдың басында Әбді әл-Кәрім
орнынан көтерілгенде, Мағди сұлтан оның қолының қарынан соқты. Оны ... ... ... ... жайпалды. Самарқанда да, Мырзаның сарайында
да болып ... ... ... ... кейін сұлтандар ерте
көктемде Шайбани ханға кетті», - біз ... ... ... ... ... мен бектерді және тағы басқаларын біріктіре алатындығын дәлелдейді.
Дешті Қыпшақта Қазақ хандығының билігі ... және ... Ол Сыр ... өз ... ... ... ... кейін-ақ байқауға көрініс береді. Кім болсада қазақ хандығы
Мауреннахр немесе ... Сыр ... ... көп бөлігін
иемденгісі ... ... бұл ... ... пайаның қайнар көзінің өз
болды. Ол экономикасын жақса қарқында дамып, ... ... ... ... және ... ... дамығанын көреміз. Сонымен қатар ... ... ... және ... ... ... µлы Жібек
жолында жатқандығынан болар сауданың ... ... ... ... ... қазақ ханды Түркістан аймағы үшін күреске ... ... тек ... ... үшін емес, ол аймақтың көп шоғырланған жерлердің
бірі Сыр өңірі үшін болған.
Осы бөлімді қорыта келе Сыр өңірірін көп ... ... ... ... ... ... әскери, этникалық және мал шаруашылықтан
орнығады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... Сайд хан, қазақтардан Қасым хан осы елдер арасында болған ... үшін ... ... ... себебі сол.
Уақыт өте Моғолдар Сыр өңіріндегі иеліктерінен айырылып қалады. Ол
иелігі Шайбани мен ... ... ... ... Сөйтіп,Сыр аймағы Қазақ
хандығы үшін XV-XVI ғасырларда атқарған маңызы немесе орны ... ... ... негізгі қарайтын мақсатым Сыр өңірдерінің қазақ
хандығы үшін маңызын баяндап, осы өңіріндегі биліктің кім жүргізгенін ... ... ... ... жету және анықтау барысында,деректер мен ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда дәлелдеу сияқты
міндеттерді жеткілікті дәрежеде орындауға тырысамын.
Сыр бойының табиғаты өте бай. Көктемде бүкіл Сыр ... ... мол суы ... ... мен ... ... әкелетін. Басқа
елдер мен халықтарға Сыр десе, тоқшылық пен молшылық елестейтін. Осыдан
келе Сырдың орта ағысы ... ... ... иелену, Сыр өңірі
арқылы өтіп ... ... ... ... ... ... экономикалық өміріне, сауда-айырбасына билік ... ... ... XV ... 70-ші ... ... XVI ... бойы
қазақ хандығын Сырдарияның орта ағысы бойындағы жерлерді ... мал ... ... тайпалар үшін маусымдық
жайылымдар таңдау, көшіп-қону ... ... орын ... ... ... ... бастап, хан-сұлтандарға дейін бұл мәселе қоғамдық өмірде
басты назар болды. Оның бір дәлелі мынау – XVI ... ... ... ... Сайд хан ... ... шайбанилық сұлтандарға қарсы күреске
шақырғанда, ... ... ... ... ... ұйымдастыру қиын болады, себебі дала тұрғындары бұл мезгілде
қыстау, қысқы жайылым мәселелері толғандырады, соған байланысты ... ... ... жүзеге аспайтын іс», - деп жауап қайтарады[21.99]. ... ... хан ... ... кезі ... ... басы ... Қасым ханды
Моңғол ханның шақыруынан бас тарқызған басқа себептер болса да, Қазақ ... ... ... ... сылту еткені ерекше орын алады. Сондықтан-
ақ «қыстың қамын жазда ойла» деген ... ... ... бері көшпелі
шаруашылықпен айнралысатын тайпаларға мал қыстауды, қыс ... ... ... ... ... деп ескертуден туса керек.
Төрт түлік мал көшпелі тайпалардың ең ... ... ... олар ... қысқы жайылымдарға ерекше көңіл бөледі.
«қыстау үшін ... жер ... ... үшін ... шарттар қажет», -
деп жазады П.Мендевский. Ол:
1) Желден,бораннан жақсы қорғанған болуы керек;
2)қалың қар ... ... ... шөп болу ... ... қасында болу керек;
5)көп мөлшерде және көп қиындықсыз отын жинау мүмкіндік болу керек;
6)қамысқа,құрғақ шөптерге жақын болу керек[22.37].
XIII ... ... ... ... тайпаларының шаруашылығы
жөнінде Вилгельм Рубрук былай деді: «қыста олар оңтүстікке, жылы аймаққа
қарай көшеді». [22.33] ... ... орны ... Н. Е. ... ... қысқы жайылымдары кейбір ... ... ... ... ареалдық далалық аймағында орналасты. Таулы
аймақтарда ... ... ... жерлерде,кейде тауда 200-300километір
жерде өзендермен көлдерге жақын жерлерде болады» - деп жазады. ... ... ... ... ... өмірі мен шаруашылығы туралы мол
мәліметті ибн Рузбехан береді. ... ... ... суық ... қазақтар қысқы тұрақтарына қарай көшеді, - «олардың қыстауылары
бүкіл ... ... ... деп ... ... толы ... Қазақтардың
қысқы тұрақтары Сейхунның бойында 300 фарсахтан астам жерде созылып жатыр.
Олар Сейхун жағалауына ... ... ... ... - деп ... ... бұл мәлімет XII ғасырда жазылған ... ... ... Осы ... ... ... ... және
орта ағысы бойындағы жерлердің Дешті Қыпшақ тайпаларының ... ... ... ... ... және ... ... табиғатының жылылығына
байланысты бұл аймақтағы халық Арал маңына көшеді. Негізгі шауашылығы
көшпелі мал ... ... Сыр ... ... ... ... ... да аймақтарымен бірге қыпшақ тайпаларының біртұтас
шаруашылық кеңестігін ... ... ... бері Сыр ... ... ... тұрғыдан алғандағы құрамдас бір ... ... Сыр ... ... ... Ақ Орда хандарына
қарағанын дерек мәліметтері дәлелдейді [8.27]. ... ... Сыр ... Ақ-Қорған, Сауран өңірлерінде жайылымдар болғанын
дерек мәліметтері ... ... [9.11]. ... ...... ... ... хандығы құрылғанға дейін Сыр бойы
көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын тайпалардың қысқы жайылымдық ... ... ... ... XIV ... ... Ақсақ Темірдің
жаулап алуына байланысты Сыр ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
Алтын Орда тағына Ақсақ ... ... ... ... ... ... күресінің, одан кейін Барақ ханның Ұлығбек
мырзамен, «көшпелі ... ... ... ... ... ... ... күрестерінің салдарынан «бөлінген» аймақты Дешті
Қыпшаққа қатар біріктіру қажеттілігі ... XIV-XV ... ... ... үстемділігінің тұрақты және ұзақ сақталуы көп жағдайда
жергілікті ру-тайпа көсемдері мен ... ... ... ... Ал ... ... мен ... экономикалық тұрғындағы басты
мүддесі –жақсы жайлаулар мен жайылымдарға ие болу еді. XV ... ... ... ... өз ... ... ... хандығының
алдында Сырдың орта ағысы бойындағы жайылымдарды өздерне қайтару міндеті
тұрды.
Сөйтіп, Сыр өңірі XI ғасырдан бері Дешті ... бір ... ... ... ... ... ... шаруашылық, мәдени және этникалық
тұтастықты қалыптастырды.
К.А.Пищулина «егіншілікке жарамды, ... ... ... ... елді ... ... орналасты, ал қалған даланың тау етгіндегі
және жағалаулардағы кең жерлер бос ... Олар ... мал ... өте
қолайлы еді», - деп жазды. [3.10] Аймақтағы мұндай ... ... ... ... ... ... иелігінде болды. «Әрбір
ұлыста Шыңғыс хан ... бір ... ... билік жүргізді. Олар өзіне
бағынышты тайпасымен белгілі бір жерде ежелгі жұртында, сонау Жошы хан мен
Шайбани ... ... бері отыр және олар ... ... - деп мәлімет береді Рузбехан[1.51]. «Бұл жағдайлар Сырдария
бойындағы қысқы ... да ... ... - ... К.А.Пищулина
[2.112]. «Сұлтандардың орналасуы мен алып ... ... Ясса ... ... ... - ... жазба мәліметте. [17.30]
XVI ғасыр басында Сыр бойында қысқы ... бар ... ... және оның ұлы ... сұлтан, Таныш, Қасым сұлтандар жатты. [14.57]
Олардың ... ... ... ... Сыр ... ... ... болды: Жаныш сұлтан Сыр бойындағы қара Абдап деген
жерде, оның он бес күндік жерде Бұрындық ханның ... ... ... ... ... және тағы ... сұлтандардың қыстаулары
орналасады. [15.39]
Сыр өңірі Дешті ... ... мал ... ... үшін зор ... ... және сол ... жүйесінің Дешті
Қыпшақ секілді құрамдас бөлігі болды деп санаймыз. ... ... ... үшін XV-XVI ... ... ... ... маңызға ие болады.
XVI ғасыр соңында Сыр өңірі түпкілікті Қазақ хандығының ... Ал XVIII ... ... ... ... ... ... иелену жолындағы күрестер тиылды. Оған біріншіден, осы ... ... ... ... ...... төмендеуді ықпал етті. Ал, ... ... ... ... ... ... онда ... табан тіреді. Өйткені Сыр
өңірі бұл кезде Дешті Қыпшақпен бірге тұтас шаруашылық, саяси, ... ... ... ... ... ... ... мәселе, ол Сыр өңіріндегі қалалардың қазақ хандығы
үшін ... ... ... ... ... Енді аймақтың
қазақ хандығы мен оның ... ... ... ... екі ... әсерінің маңыздылығына талдау жасап кетейік.
Көшпелі қоғамның өмір сүру ортасы ғасырлар бойы ... ... ... ... ... өмір отырықшы өмірмен бірге
шаруашылық байланыстар арқылы мықты бекінген ... бір ... ... және ... тұрғындардың өзара экономикалық
байланысы сауда-айырбас түрінде, қала мен елді ... ... ... ... ... айырбастау түрінде жүзеге асырылып отырды.
Ғасырлар бойы тарахи даму процесі нәтижесінде ... ... ... дамиды. Қалалардың саудадағы рөлінде ... ... ... билік тұрақталғанда Мауреннахр қалалары мен ... ... ... қатынасы өсті, тіпті ... ... ... ... ... де бұл екі жақты өзара байланыстар
үзілген жоқ», - деп атап көрсетеді. Бұл ойдың растығын біз XV-XVI ... ... ... пен Түркістан аймағындағы оқиғаларды ... ... ... ... XV ... соңында Қазақ хандығы мен
Шайбани хан арасында Сыр өңірі үшін ... ... ... кезде, сауда
керуендерінің үзілмегендігін дерек мәліметтері айғақтайды.
Түркістан аймағының XIV-XVIғасырларда гүлденуіне оның Дешті қыпшақпен
экономикалық байланысты ықпал ... ... ... дамыған Отырар
қаласының әртүрлі тұтыну ... ... ... ... ... ... ... Ал аймақтың тоқымашылық, тігіншілік, былғары иелеу
секілді кәсіпшілігіне шикізат тек қана ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы нәтижесінде әшекейлі
заттар, кілемдар мен ... ... және ... ... ... туралы айтылады. [20.53] «Қазақтардың саудагерлері
үнемі мұсылман елдеріне барған еді және ... ... ... ... ... ... да ... барады», - деп жазады «Михман наме-
йи Бухара» авторы ... ... пен ... ... арасындағы
экономикалық байланыс туралы. [21.26]
Ғасырлар бойы көшпелі өмір мен отырықшы өмір арасындағы обьективті
экономикалық байланыстар екі ... да ... ... екі ... ішкі
экономикалық өмірлерінде үлкен роль атқарды. Экономикалық байланыстардың
субьективті түрде үзілуі заңды түрде қарсылықтар туғызды. Мухаммед ... XVI ... ... қазақтармен экономикалық байланысты үзу туралы
жарлығына ... ... ... ... әрекет жасалды. [22.62]
Қазақ хандығы үшін Түркістан аймағының айрықша маңызына қазақ халқының
отырықшы-егіншілік өңірлерімен ... ... ... ... ұмтылуы жатты. Әсіресе, аймақтағы ірі сауда орталықтарына
бақылау орнату, егіншілік ... ... ... ... ... Қазақ
хандығы үшін аймақтың экономикалық ... ... ... XVI ... аймақ территориясы түгелімен Қазақ хандығының құрамына ... ... ... ... одан әрі ... түседі. Қ. М.
Байпақов аймақ жерінен Орталық Қазақстан далаларына жаңа ... ... ... ... [23.53]
Қорыта айтсақ, тұтастай алғанда Түркістан аймағы мен Дешті Қыпшақ
арасындағы экономикалық байланыстар екі жақ үшін де ... роль ... ... ... экономикалық жүйе ретінде қалыптасып, бір-біріне тәуелді
болады. XVI ғасырдың соңында аймақтың Қазақ хандығына енуі осы экономикалық
қажеттіліктерден туындаған деп ... ... үшін ... геосаяси және ... ... ... Сыр өңірі Дешті Қыпшақты оңтүстікте Мауереннахрмен,
шығыста Моғолстанмен, оңтүстік-батыста ... ... ... ... экономикалық, мәдени, діни байланыстар ... ... ... Иран және орыс ... жалғасады. [24.91-100]
Аймақта территориясын тұтастай алып қарағанда, ... ... ... қорғаныс шебі, қамалы болып саналады. Сондай-ақ Қазақ
хандары аймаққа ие бола отырып, Мауреннахрдың ішкі ... ... ... ... ... ... тосынна жорықтар жасауға мүмкідіктер алды.
Ал Мауреннахр билеушілерінің Қазақ хандығына ... ... ... ... мықты бекіністері–Сығанақ, Сауран, Созақ, Яссы, Отырар және
Сайрам қамалдары түбіндегі ұрыстарда ... одан әрі ... ... ... XVIғасыр басында Мухаммед Шайбани ханның қазақтарға
қарсы жасаған жорықтары осы ... ... ... XVI ғасырдың ортасы мен соңындағы шайбанилық сұлтандардың
Қазақ хандығына қарсы бағытталған жорықтары аймақ қалаларын қоршауға алумен
ғана ... ... та бұл ... ... күннің өзінде Мауреннахр
билеушілері онда ұзақ тұра ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... иелене отырып, оларды ... ... ... ... пункті ретінде қолданады. Аймақты
түгел иелену - ... ... ... мен ... ... ... мүмкіндіктерге жол ашады. XVI ғасыр басында Ахмет
сұлтанның [27.56], XVI ғасыр ... ... ... ... ... ... көп ... осы факторға
байланысты. Қазақ хандығының Сыр бойы үшін Мауреннахрмен ... ... ... да роль атқарды.
Аймақ қалаларында медресе,мешіт және кесенелердің көп болуы XV-XVI
ғасырларда мұсылман ... ... ... үшін ... діни ... ... IX-XII ... Дешті Қыпшақ тайпалары арасында ... ... ... арқылы тарады. Қожа Ахмед Яссауи құрметіне арнап, оның
жерленген жеріне XIV ... ... ... ... ... қаласымен қоса, бүкіл аймақтың діни орталық ретіндегі рөлін
Дешті Қыпшақ тайпалары алдында өсіреді.
Ибн Рузбехан дегендей Қазақ ... ... діні ... кезі ... ... ... діни орталықтары - мен ... ... ... ... ... ... өткеніне 200
жылдан асты, оларға әр жақтан діни ғалымдар келіп тұрды», - деп ... ... [13.29] Одан әрі ... ... ... діни байланыс
«географиясына» Түркістан мен Мауреннахр қалаларын, Ширвардың Дербендті,
Хажы-Тарханды, Хорезм мен ... ... мен Иран ... ... ... ... ... ортасына келгенде мұсылмандық
қағидаларды жаттайды, қазір олар, хандармен, сұлтандармен бірге ... Олар ... ... мұсылмандық парызды орындайды, өздерінің
балаларын оқуға береді, некге тұрады, жалпы ... ... ... ... ибн ... [31.15] ... отырған мәліметтегі
қазақтардың мұсылманшылығы негізнен Сыр өңірі арқылы дамып ... ... діни ... ... пікрі таластар үнемі өткізіліп
отырды. Оған улемдер, муфтилер, медресе, олардың ... және ... ... бәрі ... ... жиынның бірі 9 күн бойы ... өтті деп ... ибн ... [35.69] Ал ... бір ... бас ... XVI ғасырдың басында Яссыда өтеді. [10.33]
XV-XVI ғасырларда қазақ халқы арасында ислам дінінің кең тарағандығын
және Дешті ... ... және ... ... діни қарым-
қатынастардың болғандығын тарихи жырлар мен аңыздар да ... ... ... ... және ... медреселерін 1619 жылы
Кіші жүздегі әлімнен тарайтын төртқара ... ... ... ... ... тарихи аңыз мәліметі Сырдың төменгі бойы мен ... ... ... ... ... Мауреннахрда діни
байланысты болғандығын көретеді. [34.94] Бұл діни байланыстың тек ... ғана ... оған ... де, XV-XVI ... болғандығы түсінікті
жайт.
Түркістан аймағы XV-XVI ғасырларда діни ... ... діни ... ... шоғырланған жері ретінде Дешті Қыпшақтардың діни
қажеттіліктері мен ... өтеп ... және зор ... ... ... ... ... ішіндегі Түркістан аймағы тұрғындарының,
әсіресе, қала тұрғындарының этникалық құрамы туралы мәселе толық ... ... ... ... ... Л. Б. Ерзакович болды, ол кейінгі
ортағасырлардағы Созақ қаласының орнын қазу барысында ... ... ... ру-тайпаларының таңбаларына сәкес келетінін ... ... ... [38.30] 1969 ... бері Отырар қаласының орнында
жүргізіліп келе жатқан ... ... ... ... таңбалы ыдыстар табылып, олардың кездейсоқ дүние емес екендігін
көретеді. С. Ж. ... ... ... ... ... алып»
(II), керейлердің апшамай (X), қаңлылардың көсеу (I), ... ... ... абақ (0) ... ... жазады. [27.59]
«Мұндай таңбалы ыдыстар Оңтүстік Қазақстан қалаларыда бар ... - ... одан әрі С. Ж. ... [15.40] ... ... және ... аймағының басқа қалаларынан табылған таңбалы
ыдыстар туралы «ыдысты ... ... ... ... бір ... қараған» деген тұжырым бар.[41.124] Бұл айтылған ойларды жеткізе
отыра, С. М. Ақынжанов: «бұл шеберлер жасаған ... ... ... ... жұмсалған» және «қалаларда жартылай отрықшы және отырықшы өмірге көше
бастаған көшпелі қоғамның ... ... мен ... ... ... - деген пікірмен қуаттай түседі. [4.52]
XV-XVI ғасырларда Созақ қаласы аймақтық ... ... ... Сыр бойындағы қалаладан анағұрлым алшақ орналасты. XV ғасыр
соңында Созақ қаласы мен оның ... ... ... ұлы ... ... ... Созақ және оның төңірегіндегі ... ... ... жию ... жарлығына тез үн қатуына қарағанда, тұрғындардың
көпшілігі қазақтар болған, Ал Л. Б. Ерзакович тапқан Созақ ... ... ... өте ... ... ... XVI ... соңында Қазақ хандығы жеңіске жеткізген көптеген
себептердің біріне, біздің ойымызша, жергілікті ... ... ... ... болған. Ол әлеуметтік топтар дегеніміз – отырықшы
және ... ... ... ... көше бастаған қазақтар деп санаймыз.
Ал, ол қазақтардың, олардың шеберліктерінің С. Ж. ... ... ... ... ... ... басқа ыдыстарда өз ру-
тайпаларының таңбасы салу түсінікті жәй.
XV-XVI ғасырда Сыр өңірінде қазақ ... ... ... ... ... бір ... бөлігін құрған демекпіз. Отырықшылыққа
көшу процесі Қазақ хандығы пайда болғанға дейін Дешті Қыпшық пен Сыр ... ... ... ... бір көрініс қана. Бұдан
мынандай ... ...... ... Сыр өңірі үшін жүргізілген
күресінің бір себебі,ол - ... ... ... біріктіру,
сөйтіп, этникалық тұрғыдан Дешті Қыпшақ пен Сыр ... ... ... ... ... ... қалыптастыру болып табылады.
Осы бөлімде қорыта келе,осындай тұжырымдар жасаймыз:
1.Сыр өңірілері өзінің географиялық орналасу ерекшелігіне байланысты
Дешті ... ... ... ... ... ... Аймақ жері - көшпелі шаруашылық жүйесінің құрамдас бір ... ... бері Сыр ... ... ... ... мен
қоныстар дамығындықтан, олар ірі ... ... ... ... ... ... және ... арасында обьективті экономикалық байланыстар қалыптасады ... ... бойы ... ... ... біз ... ... бұл екі өмір-біртұтас экономикалық комплекс құрайды.
3.Сыр аймағы діни, мәдени орталық ретінде Дешті Қыпшақ тайпалары да
өз орталығының ... ... ... ... ... ... ... қыпшақ тайплары XV-XVI ғасырларда Сыр өңірі мен мұсылман әлемінің бір
бөлігін құрап тұрады.
4.Дешті ... ... ... ... және ... көшу ... ... қалыптасуы және үздіксіз жалғасуы XV-
XVI ғасырларда аймақтғы ... үлес ... ... ... ... ... Қыпшақ пен Сыр өңірі бір этникалық кеңістікті
қалыптастырады.
5.Геосаяси және ... ... ... ... ... хандығын Мауреннахр, Хорасан елдерімен байланыстырды
және қазақ хандығының оңтүстіктегі қорғаны, тірегі болды.
Сыр өңірі ... ... үшін XV-XVI ... ... саяси, діни-мәдени, әскери-стратегиялық, этникалық рольдері
ерекше өмірлік маңызы бар ... деп ... ... үшін ... ... ... нәтижелері
Бұл бөлімде қазақ хандығының Сыр өңірі қалалардың алып ... ... ... ... жеткізу негізгі мақсатымыз. Бұған ... ... ... ... Сыр ... ... ондаған қалалардың
экономикалық, саяси, әкімшілік, діни, ... ... ... ролін
анықтамай, тақырыбымыздың маңызын аша алмаймыз.
Содан да болар осы өңірдегі қалаларын ... ұзақ ... ... мен ... ... ... түпейді.
Сыр өңіріндегі қалалардың Қазақ хандығы үшін XV-XVI ғасырларда
атқарған қызметін К.А.Пищулина зерттеді. [2.94] ... ... 60-шы ... ... ... аралықта табылған
археологиялық деректер оның ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 70-80-ші жылдары Оңтүстік Қазақстандағы
Сырдария өзенінің бойындағы ежелгі және ... ... ... ... ... ... [3.50] ... табылғын археологиялық
деректер XV-XVI ... Сыр ... ... үшін ... ... тереңдеп көрсетуге, жан-жақты
анықтауға мүмкіндіктер береді.
Біз бұл ... ... Сыр ... ... ... ... қыпшақ тайпалары, атап ... ... ... ... үшін зор ... ие ... қалаларға тоқталып өткеніміз жөн. ... ... ... біз
қарастырып отырған кезең бойынша үш топқа бөлеміз. ... ... ... үшін ... сауда, егіншілік, қолөнер, әскери маңызы ... ...... ... ... ... Сайрам жатқызылады. Екінші
топқа қала-қамалдары саяси-экономикалық рольдері аймақ ... ... ... ... ... төмен ретінде - Созақ, Арқуқ, ‡згент,
Аққорған болады. Ал, ... ... ... ...... ... Қойған-Ата, Мейрам, ... ... Шаға ... ... ... жатады.
Сығанақ - қаласы қазіргі Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы,
Төменарық ауылдың солтүстікке қарай 20 ... ... ... ... ... орны – Сунақ-Ата қалашығы.
XV-XVI ғасырларда Сығанақ ... Сыр ... ... ... ... ... ... орталықтары ретінде ең ірі қаланың бірі ... ... Ибн ... ... ... ... пен Түркістан
аймағының түйіскен жеріне орналасқан. [6.40] XVI ... ... ... көп болуына, қаланың саяси және экономикалық қуатының артуына,
оның ... ... ... ... территориясымен іргелес орналасуы басты
себеп ... [35.8] XV ... 70-ші ... XVI ... соңына дейін Қазақ хандығы мен Мауреннахр билеушілері
арасында ұзаққа ... ... ... 1598 ... бастап Сығанақ
түпкілікті Қазақ хандығының құрамына өтеді [17.65].
XVI ғасыр басында қала өзінің бұрынғы күш қуатыннан ... ... ... К. А. ... ХV ... ... бері Қазақ хандығы мен Мұхаммед ... хан ... ... ... деп ... [3.14] Сығанақ қаласының экономикалық
жағынан құлдырауының келесі бір себебі, ол - Ұлы ... ... ... ... ... ... ... археологиялық зерттеулер қала ... мен ... елді ... ... ... ... пен
айналысқандығын дәлелдейді. «Егістік жерлерді суаруға пайдаланылған ... ... - деп ... ибн Рузбихан.[15.87] Сығанақ пен оның
төңірегіндегі ... ... оны ... ... ... ... жұмыстарының материалдары нәтижесінде жақсы зерттелген.
[18.68] ХV ғасырда Сығанақ өңірінде ... мен ... ... ... ... ... бір ғана Сығанақ қаласының
тұрғындарына ... ... ... ... ... [21.75]
ХIII – ХVI ғасырлардағы Сығанақ қаласының ірі сауда орталығы ретіндегі
халқаралық және жергілікті маңызы зор болды. ... ... ... ... Еділ бойынан Түркістан аймағына
дейінгі аралықтағы жалғыз сауда пункті болған көрінеді. [87.55] ... ... ... және ... ... ... керуендері келіп тұрғандықтан, мұнда әр елден ... ... ... ... Қала базарларында мақта-матадан тоқылған ... ... ... ... ... шыныдан жасалған әшекейлі бұйымдар және
егіншілік пен мал ... ... ... ... отырған.
[19.64] Бұл жағдайда қаланың сауда ... ... ... ашып ... ... ... К. М. ... атап
көрсеткеніндей, Сығанақтан ... ... ... ... ... ... керуен жолы [28.90] қаланың ... ... аша ... Бұл ... ... ... Қыпшақ тұрғындары
мал, тері, жүн және солардан жасалған бұйымдар, ... ... жебе ... ... ... ... әкеліп, айырбасқа түсіріп
отырған. [72.71] Біз қарастырып ... ... ... ... ... ... ... басқа қалалары арасындағы байланыста Сығанақ қаласы
маңызды роль атқарады.
Қаланың Дешті Қыпшақпен етене ... ... және оның ... ... жерде орналасуы екі ... ... ... әсер ... Қала ... Дешті Қыпшақтың кедейленген малшылары
қоныстана бастайды да, жартылай отырықшы, ... ... ... [24.62] Алайда, шаруашылық өмірдегі ... ... ... баяу тигізіді. Көшпелі тайпалардың бір бөлігінің
отырықшылыққа көшуі ... ... ... ... ... ... ... арасындағы этникалық байланыс үзілмейді, керісінше, нығая
түседі де, Дешті Қыпшақ пен Түркістан аймағында ортақ этникалық кеңістіктің
қалыптасуына ... мен ... ... ... бастайды.
Грамоталардың бірінде Сығанақ қаласы мен төңірегіндегі елді ... ... ... ... ... және қарақалпақтар тұғандығы
айтылыда. [21.43] П. П. Иванов мұндағы «түріктерді» ... ... ... ... ... мен ... ... шыққан
деп түсіндіреді [8.25].
XVI ғасырдағы Қазақ хандығының тарихында ерекше орвн алатын бірнеше
хандар болды. Олардың ... ролі ... хан ... хандықтың саяси-
экономикалық және әскери жағдайымен бағаланды.
Қасым ханның XVI ғасырдағы тарихи ролі неден ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттілігі жағынан
нығаюымен, халқы сынының өсуімен, қазақ деген халықтың және мемлекеттің
атын ...... ... паш ... көрінді дейміз.
Ең бастысы, қазақ халқының ауыз әдебиетінде кездесетін Қасым ... ... ... ... ... ... сөз тіркесі осыдан жарты мың жыл
бұрын өмір сүрген тарихи тұлғаның халық санаында ... де ... ... ... хан ... Қазақ хандығының Мауренназрмен саяси қарым-
қатынасына кіріспес бұрын, алдымен Қасым ... ... ... ... ... ... Қасым ханның жеке өмірбаянын толық
баяндайтын мәліметтер жоқ, тек оның сұлтандық және ... ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Олардың қатарына Әбілғазының, Қадырғали Жалайырдың, Бабырдың, Бинай мен
Шадидің, ибн ... ... ибн ... ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар мырза
Дулатидің еңбектері мен ... ... ... ... ... жатады. ( 7.13 ... XIV ... Ақ ... ханы Орыс ... тікелей ұрпағы «Орыс
ханның жеті ұлының бірі – Қойыршақ Қойыршақтан Барақ хан, Барақтан үш ұл:
Мір-Сайд, ... және Әбу Сайд ... ... ( 22.65 ( Әбу ... ... хан деа атайды, - деп жазылады дерек мәліметінде. «Жәнібек ханнан –
Иренші, Махмуд, Қасым, Әдік, Жаныш, Қамбар, Таныш, Өснақ ... ... ... ұл ... ( 35.84 ... ханның аталарының бәрі әр кездерде Дешті Қыпшақта хандық құрған.
Орыс хан 1361-1376/77 жылдарында Ақ Орданы биледі. ( 19.74( ... ... ... хан 1420/21 жылы ... ... Ұлықбектен көмек алып,
Алтын Орда тағы үшін ... 1424/25 жылы ол ... ... Алтын
Орда тағына келеді. 1428 жылы қайтыс болған». ( 40.54( Замандастары Барақ
ханды «жеңімпаз батыр, алып ... ... ( 36.96 ( ... Орда ... ... ... деп санаған.
Қасым ханның әкесі Жәнібек хан – оны «Кіші Жәнібек хан» деп ... ( ... ... XV ... ... ... ... негізін
қалаушыларының бірі болғанын ( 31.68( және Керей ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Қасым ханның өміріне байланысты мәліметтер 1470 жылдарға дейін ешбір
дерек мәліметтінде кездеспейді. XV ... 70 ... ... Шайбани ханның маңғыт мырзалармен ... ... ... ... ... Қасым сұлтанын есімді аталды. «Шайбани нама» авторы
осы жылдарға Қасым хан туралы: «Бұрындық хан әскері ... ... ... ... ... - деп мәлімет береді.
Қасым хан өмірінің сұлтандық дәуірі, 1511 жылға дейін Қазақ хандығының
күшеюі мен Сыр бойы үшін ... ... ... өтеді. Бұл
оқиғаларда Қасым хан тікелей қатынасын үлкен роль атқарды. Күрестің ... ол ... ... ... ... ( 35.162( ... хан қасында болады. «Бұрындық ханға бағынып оны тыңдайды», ( 5.44
бет( XV ғасырдың 90 ... ... ... ... ... ... екі топ пайда болғанда, Қасым хан Жәнібек ханның басқа ... ... ... басында пайда болады.
Қасым ханның сұлтандық дәуіріндегі ... өсуі XV ... ... ... ... ... ... жасаған жорықтары кезінде
көрінеді. Әсіресе, 1510 жылғы соңғы жорық кезінде, XVI ғасыр ... ... ... ... кейін, ол сұлтан Нигар ханымға үйленеді және «ең
күшті, ықпалды тұлғаға ... ... ... Орта Азияны билеген Ақсақ Темір ұрпақтарынан саяси
билікті аз уақыт ішінде тартып алған Мухаммед ... хан ... 1510 ... ... ... етіп ... оның ... бүкіл Дешті Қыпшақта
өсіреді, қазақ қоғамы оның саяси ... ... 1511 ... ... ... ... ... хан билікке жеке өзі отырады.
Біз бұдан әрі Қасым хан өмірінің хандық ... ... ... ... ... ... Өйткені оның хандық биліктегі
дәуірі ... ... ... ... ... ... ... хан билікке келісімен Қазақ хандығының оңтүстіктегі негізгі
қарсыласы Мауреннахрмен саяси ... күрт ... ... Ол – ... 1510 ... ... қаза табуы (33.45(. ... ... ... негізін қалаушы Исмаил шахтың көмегімен
Самарқандты алып, Мауреннахрда 6-7 ай билік құруы ( 25.112 ( және ... ... ... сұлтандардың бірігіп Мауреннахрдан Бабырды
қууы мен «көшпелі өзбектер» билігінің қайта орнатылуы еді. Сондай-ақ ... ... ... ... Сайд хан осы ... саяси жағдайдыы пайдаланып, Моғолстанда шағатайлық әулеттің
билігін қайта орнатуға ұмтылады. ( 20.236( ... ... ... ... ... ... ... сыртқы саясат жүргізуге тура келеді.
Қасым ханның шебер дипломатиялық қасиетті осы ... ... ... болуы үшін Мауреннахр жадайынан бастайық.
1510 жылдың қысында Қасым ханның Шайбани хан ... ... ... ... ... 1510 жылдың күзінде қаза табуына себепші болды. А.
П. Чулошников «... өзбектердің қыпшақ даласында жеңіліске ... ... жоқ, ... ... Мерв түбіндегі талқандалуы, көп жағдайда
солтүстегі жеңілістен болды ...», - деп ... ( 41.20 ( ... ... кейін шайбанилық сұлтандар арасында бірден бірлік орнамады. Мұндай
жағдайды тез түсінген Бабыр Кабулден шығып, Мауреннахрға аттанады., Исмаил
шахтың көмегімен ол 1511 ... ... ... 6-7 айға ... ... ( 31.43 ( ... ... мен оған тәуелді аймақтарға
Бабыр өз ... әуім етіп ... ... ... ... Сайрам қаласына Қаттабекті, ал Ташкентке оның ағасын
Мір-Ахмед Қасымды отырғызады. ( 21.321 (
Бабырдың Мауреннахрда билік құрған ... ... ... қандай
қатынаста болғандығын ешбір ... ... ... ... сол кездегі саяси жағдайды талдай отырып, Қасым хан ... ... ... ... сипатта болғандығына дәлел
болар бірнеше жанама факт ... ... ... ... ... ... аймағында тек
Сайрам өңіріне ғана өз ... ... Олай ... ... бөлікке Қазақ
хандығының билігі орнаған және оны Бабыр мойындаған болады.
Екіншіден, ... өз ... ... хан туралы өте жылы лебіз
білдіріп, оның әскери қуаттылығы туралы сүйсіне айтады.
Үшінші, 1513 жылы ... ... ... ... ... ... ... қайта ие болғанда, қаланы өз еркімен Қазақ хандығына
беруі жатады.
Төртінші, мынадай қағидаға сай ... ... ... ... және ... ... олай болса, «менің жауымның ... жау ... ... ... бойынша Қасым хан мен ... ... ... жылдың көктемінде шайбанилық сұлтандар біріге ... ... ... Ол ... етіп, сол жақта Үнді жерін жаулауға
кіріседі. (22.151 ( ... ... мен ... тағайындалған
әкімдерінің бірі билеушімен бірге кетсе, бірі шайбанилықтарға ... ... ... ... ... ... пен Сайрамдағы
билеушілер үшіншілер қатарына енеді. Шайбанилықтар әскері ... ... қала ... Мір-Ахмед Қасым бір түнде қоршауды бұзып ... ... ... Ал, оның Сайрамдағы інісі Қатта-бек 1512-13 жылдың
қысында қалаға жау әскерін енгізбей ... ... 1513 ... ... ... ... ... жай дауға көшкелі жатқан Қасым
ханға Сайран әкімдерінен адамдар келіп, оның қалаға ... ... ... ... ... ... хан бұл өтінішті қабыл алып, ... ... ... де, ... ... ... ... Қасым ханға бере отырып, оны ... ... ... Бұл кезде Ташкент шайбаилық Сүйініш-
қожа ханның ... ... еді. ... ... ... ... ... хан көп
әскерімен Ташкентке аттанды» деп баяндайды. ( 32.223 (
Қасым ханның ... ... ... ... ұсынысы тек түрткі
қана болады, ал оның бірнеше себебі бар. Қасым хан Ташкентті алу ... ... ... ... ... ... аймақтарыга
таратпақ болды.
Екіншіден, қайтадан күшейе бастаған ... ... ... ... ... Ташкентті алу арқылы алғаш рет толығымен қосылып
отырған Түркістан аймағының оңтүстік шекарасын қауіпсіз ету жаты.
Осындай ... ... ... ... ... аттанды. Бірақ
Қасым хан Ташкентті ала алмай, Сайрам өңіріне қайта оралды.
Қасым ханның Ташкент түбіндегі оқиғалар баяндайтын ... ... ... олардың мазмұндары бір-бірінен өзгешелеу. «Тарихи Рашидиде» ... хан ... ... ... кеп, бір түн ... ... ... тоңап, қолға түскен мүліктерді бәрін алды да, кейін қайтты. Сонан
соң Сайрам төңірегіне келіп, ... ... мал ... ... ... -
деп жазылады. ( 27.23 (
Екінші бір ... ... ... ... Онда ... хан ... таяғанда, лны Сүйініш-қожа хан әскерімен қарсы алды.
өте қатты қантөгіс ұрыс болды. Қасым хан өзі жараланып, аттан ... ... ... ... ... да, ол ... кетті. Жеңілген ... ... ... Бұдан кейін Қасым хан жаулап алу туралы ойламады», -
деп баяндайды.
Бұл екі ... бір ... ... ол – Қазақ хандығы әскерлерінің
Ташкентті ала алмауы ... Екі ... да бұл ... ... куәгері емес,
бірақ осы жылдарда өмір сүрген. Егер де осы ... ... ... ... қарасақ, екінші дерек мәліметті біршама күмән ... ... ... ... ... ... ондағы көптеген
оқиғалар ресми шайбанилық әулет көзқарасы тұрғысынан баяндалады. Шығарма
Сүйініш-қожа ханның ұлы, ... ... ... ... ... ... Мухаммед сұлтанның тапсырмасымен жазылған. ( 25.164(
Барлық шайбанилық деректерде ... ... ол – ... ... ... оқиғалар объективті түрде баяндалмайды». ( 13.276(
Қасым ... 1513 жылы ... ... Ташкентке жорығы сәтсіз
болғанымен, оның ... ... ... ... тигізген әсері онша
болмады. Осы жылдары Қазақ хандығы Дешті Қыпшақ мен ... ... ... ... бірі болып қала берді. Мұхаммед Хайдар мырза Дулати
«Дәл осы жылдары ... ... 300 000 ... ... - деп ... түбіндегі оқиғадан кейін, арада 3-4 ай өткеннен кейін
шайбанилық сұлтандарға қарсы ... ... үшін ... хан ... Сұлтан
Сайд хан келеді. Бұл туралы «Тарихи Рашидиде» өте жақсы баяндалады. (
37.225-227( ... осы ... ... ... ... ... ... зор болғандығын көреміз. «Қасым хан жасының ұлғаюына
байланысты ханды қарсы алуға шыға ... ... ... ... ... хан, ... хан, Мамаш хан, Жан-Хайдар сұлтан, Қарыш сұлтан
және басқалары 50-60 ... ... ... саны Жошы ... 30-40
сұлтанына, ханды қарсы алуға бұйырады», - дейді «Тарихи Рашиди» ... ... Сайд ... ... хандығына келудегі мақсаты, ... ... ... ... одақ құру және ... іске,
Ташкентке қарай Қасым ханды тағы да ... ... ... ... Қасым хан шағатайлық ханның бұл ұсынысына ... ... ... береді. Хан жарлығымен қазақтар қыстауларына қарай жылжи бастайды.
«Қасым хан ... Сайд ... ... ... ... жорық жасаудың қиындығын айта келіп, дала тұрғындарын бұл
кезде қыстау мәселелері ойландырады, сондықтан да ... ... ... ... ... ... ( 26.7-27( ... Қасым хан Сұлтан
Сайд ханды ... ... өзі ... ... ... ... ... Сайд хан
Қасым ханның көрсеткен құрметіне риза болып, ... ... ... ... сарайындағы адамдардың бірі бұл ... ... ... ... ... ... ( 9.2-27 (
Енді осы кездесудің қорытындыларын талдап көрейік.
Қасым ханның Ташкентке жорық ұйымдастырудың мүмкін еместігіне көшпелі
мал шаруашылығымен халықтың қыс қамын ... ... ... ... бізше,
сылтау ғана, ал себебі тереңде жатыр. Ташкентті ... ... ... ... ие ... ... Қасым хан өз халқымен бірге ... ... ... ... онда Сұлтан Сайд хан ... ... ... ... Шағатай әулетінің билігін қайта қалпына ... туар еді. Бұл ... ... ... ... қауіп туғызған болар еді. Ал Ташкентті билеп отырған шайбанилық
сұлтандар тарапынан Жетісуға көз аларту байқала ... ... ... Сайд зан ... ... ... ... XVI ғасыр басындағы жағдай жаты. Андижан – ежелден Мауреннахрдың ... ... ... шайбанилық сұлтандардың иелігі болып саналды.
Шағатайлық ханның онда ұзақ тұруға және шайбанилық сұлтандарға төтеп беруге
күші жоқ ... ... ... хан ... Сайд ... ... онда оған үнемі әскери жәрдем ретінде қазақ әскерлері бөгде
елде соғысқан болар еді. Осылайша, Қасым хан шағатайлық ... ... ... ... ... Оның бұл әрекеті алдын терең ... ... ... ... ... ... Қасым ханның Сұлтан Сайд хан ... ... ... ... тек ... ... ретінде айтып өтеді. ( 27.14(
Тек А. П. Чулошников қана бұл жөніндегі ... ... ... оны сабырлы болуға, асығыс шешім қабылдаудан Абай ... - деп ... ... ( 16.27(
Осы оқиғалардан кейін, XV ғасырдың 20 ... ... ... ... қарым-қатынасы туралы мәліметтер жоққа тән. Тек
қана 1516-17 жылдары Мауреннахр билеушілерінің ... ... ... жөніндегі бір мәлімет Васифи еңбегінде кездеседі. Бұл ... ...... ... мен Мауреннахр арасындағы саяси қарым-
қатынастың барысын ... ... ... Сол ... де ... кетелік.
1516-17 жылғы жорық Зайн ад-дин Васифидің «Бадай әл Вакай» ... ... Осы ... ... ... ғылыми
айналымға қосқан көрнекті шығыстаныушы – ғалым А. ... ... бұл ... 1516-17 жылдың қыс айларында болған
деп есептейді. Васифи (Кенет хан, Көшім хан және ... ... ... ... ... жасау үшін Түркістанға келеді), - деп жазады. (
2.177(
Васифи үшін ... ... ... ... бұл ... ... 1508-1509 жылғы жорығы секілді үлкен дайындықпен жүргізілген
болуы керек. Өйткені бұл кездегі қазақ хандығының ханы Қасым хан еді ... ... ... мен күші ... ... ... бұрыннан келе жатқан
қарсылас – Мауреннахрлық билеушілерге жақсы белгілі болатын. Сондықтан ... ... ... ... ... ... кездей соқ бара
қоймас еді. Жорықтың қыс айында болу себебі ... біз рның ... ... ... жылғы жорықтың мақсатын Васиыфи айтпаса да, біз оны сол
жылдардағы Қазақ хандығы мен ... ... ... ... аламыз. 1510-1513 жылдар аралығында Мауреннахрда болған саяси
оқиғалар барысында Қазақ ... ... ... аймағының оңтүстік
бөлігі толығымен енген болатын. Осы жылдары ... ... ... ... ... ... ешқандай әрекет жасаттырмайды. 1513 жылдан
бастап ... ... ... ... үрдісі басталады. Әулиет билігі
Сүйініш-қожа ханның ... ... (27.144 ( ... ... ... ... аймағының Қазақ хандығына қарауы қауіп туғызалы және
оны жою үшін 1516-1517 жылдары ... ... ... жорығы даярланады.
Васифи жорықтың барысы және оның қорытындылары туралы ештеңе айтпайды.
Егер де бұл жорық Мауреннахр үшін ... ... ... ... әулеттің ресми көзқарасындағы авторлар бұл жөнінде ханды ... ... ... мадақтап, үлкен шығарма болар еді немесе жорыққа
қатысушы ... ... ... ... да ... ... болар еді. өйткені жеңілген жау, қатарындағы жәй хан емес – атақты
Қасым ханның өзі болған ... еді. ... ... ... ... Васифиден
басқа барлық шайбанилық авторлардың бұл оқиға ... ... ... ... үшін сәтсіздікпен аяқталғанын көрсетсе керек. Тіпті,
Васифидің өзі де ... ... ... ... ... ... шайбанилықтардың бұл жорығында қазақтар жеңіске жеткен деп
есептей отыра, мұнда Қасым ханның ролі ерекше болған дейміз.
Қазақ ... ... Сыр ... ... ... ... Мауреннахрмен Ташкент аймағында шектесеседі. Түркістан аймағы
XVI ғасырдың бірінші ширегінің соңыга ... ... ... ... ... ... ... мәдени кеңістік құрайды. Жетісудың, Сыр
бойындағы ... ... ... ... қазақ тайпаларының этникалыө
территориясын біріктірудегі үлкен жеңіс болады.
XVI ғасырдың 20 ... ... ... ... ... да ... саясат жүргізеді. Орыс деректерінде қазақ ... ... ... ... ... ... сол ... өңірлерге де билігін
таратқандығын, Еділ-Жайық аралығы Қазақ тайпаларының көшіп-қонатын ... ... ( 1. 106 ( Осы ... ... ... ... хандықтарымен қарым-қатынастар орнатқан. (32.4.(
Осылайша, Қазақ хандығы XVI ... ... ... ... ... ... ... Жошы және Шағатай ұлыстары территориясындағы ең
күшті мемлекетке айналады. Қазақ хандығыны ... ... ... ... ... ... ... де түсініп, ол туралы әртүрлі мәліметтер
береді.
Қасым хан туралы Бабыр «Жұрттың айтуына қарағанда, Қазақ ... ... ... бұл ... дәл осы ... хан ... бағындыра
алмаса керек. Оның әскерлерінде 300 000 жуық адам бар еді» ( 32.34 (, ... ... ... ... ... Дулати «ол Дешті Қыпшаққа билігін таратты.
Оның әскерлерінде миллионнан аса адам ... Жошы ... ... бұл ... ... күшті хан болған жоқ», - мәлімет береді. ( 26.222 ( ... ... ... ... хан ... арасында автор аса белгілі
болғаны Қасым хан еді. Ұзақ ... ... ... ... ... улаяттарды өзіне қаратты. Оның хикаялары әр жерде кездеседі,
көпке мәлім мәнһүр»,-деді. (17.258 бет( ... ибн Уали ... ... ... ... ... өз ... күшейткені соншалық, оның әкерінде
екі жүз мыңана аса Адам болды »,- деп ... (38.353( ... ... хан Жошы ... ... ... ... бұдан артықты көз
алдымызға елестету мүмкін емес, оның әскерлерінің саны миллионға ... - ... ... ... ... Хайдар Рази (5. 215( әл-Гаффри
болса, «Қасым хан Дештінің ханы болды. Онымен және ... хан ... ... ... ... ... хан оған ... аттанды, бірақ
жеңіліс тапты», - деп ... (38. ... хан ... Қазақ хандығының күшеюі шығыс авторларынан басқа
Мәскеу патшалығына және сол арқылы батыс Еуропа елдеріне белгілі болды. ... 70 ... ... ... ... ... ... «38 жәшік. Онда Қасым хан тұсындағы қазақтар туралы кітаптар мен
қағаздар бар». Өкіңшке орай, бұл ... ... ... ... жоқ.
XVI ғасырдың бірінші ширегінде Мәскеу патшалығының Қазақ ... ... ... дипломатиялық байланыстар орнатуы, ( 24.282( Қазақ
хандығы осы кездерде ... Орда ... ... белсенді сыртқы саясат
жүргізуіне байланысты болса ... XVI ... ... ... хандығы батыста Астрахань хандығымен шектесіп, Қырым
хандығына елшіліктер жібереді. ( 31.165( Жошы ... ... ... ... ... Орда ... енді енді құтыла бастаған Мәскеу
патшалығы үшін өте қорқынышты еді. Сондықта да ... ... хан ... ... және ... ... ... арнайы жинақтада берсе керек.
1525 жылы Ресей туралы кітап жазған әдебиетші Иовии ( 40.1( мәскеудің
шығысындағы көршілерді ... ... ... деп, олардың
территориясы Қытайға дейін созылып жатыр», - деп ... (28.123 ... 1516 және 1526 ... ... екі рет болған Австрия елшісі
Сингизмунд Герберштейн «Волга бойындағы бұл ... ... ... ... аймақпен шектеседі. Шығыста олар шайбанилық және қазақ деп
аталатын татарлармен араласып ... - деп ... ( 12.40 ... ... ... ... хан ... Мауреннахрмен саяси қарым-
қатынасының жемісті болуы, оның оңтүстік және оңтүстік-шығыс ... ... ... ... бірге батыста да қарым-қатынастар
жүргізуге мүмкіндіктер береді. Қазақ ... ... ... ... ... ... тайпаларының этникалық территориясын біріктірудегі
өзінше бір кезең болса, Мәскеу үшін ол қауіпті бола бастайды. ... ... ... ... батыс Еуропа елдеріне де жетеді.
XVI ғасырдың бірінші ширегінде Қазақ хандығын ... ... ... ... елдерге тартқан Қасым хан есімі қазақ халқының
есінде ... мың ... бері ... келе ... Ол ... ... ауыз
әдебиеттерніде «Қасым ханның қасқа жолы» - деген сөз сақталған. «Қасқа жол»
- қазақ ... ... ... ... ... негізінде
жасалған және көшпелі қазақ өміріне үйлесімді заң болды. (14.243 ( ... ... өз ... ... бір сатысына көтерілгенде, ондағы қоғамдық
қатынастарды реттейтін заңдарын шығарады. Қазақ хандығы да XVI ... ... ... кезеңдермен салыстырғанда территориясы, халқының
саны, хандықтың күші мен қуаты жағынан анағұрлым биікке көтерілді. ... ... жол» - осы жаңа ... сай жасалған заң.
XVI ғасырдың бірінші ширегінде Қазақ хандығының күшеюі Қазақ ... ... ... атауларына байланысты бұрыңғы ұғымдарға өзгерістер
енгізеді. ... ... ... ... орнына бір ортақ
этникалық атау – «қазақ» қолданыла бастайды.
Географиялық мәдениеті «Дешті Қыпшақ» ғұмырына қоса, этногеографиялық
«Қазақстан» ... ... ... ... ... термині алған реет
XVI ғасырдың ... ... ... ... ... (34.180( Кейбір зерттеушілер бұл терминнің Мұхаммед Талибтің
«Матлаб ад-талибин» атты еңбегінде 1512 ... ... ... ( 25.76 ... алғанда, Қазақ хандығы XVI ... ... ... ... ... барысында өмірлік маңызы ерекше Сыр
бойын Қазақ хандығына қосады. Бұл ... ... ... мен нығаюына,
тікелей әсер етеді. Ал, сол ... ... ... Қасым хан есімі
аңызға айналады. Замандастарының бәрі Қасым ханның беделіг мойындайды, оның
атақ-даңқы туралы мәліметтер қалдыралы.
Ең басты, Қазақ ... XVI ... ... ... Сыр бойы үшін
жүргізілген күрестің бірінші кезеңі – XV ғасырдың 70 ... XVI ... ... ... Бұл жеңіс Қазақ тайпаларының этникалық
территориясын біріктірудегі алғашқы сәтті қадам болды және аймақтың ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың Мухаммед Шайбани ханның
Қазақ хандығына қарсы жорығы
2.1 Қасым ханның биліке келуі
Қазақ хандығының құрылғанына Орталық Азияда Шайбанидің Қазақ хандығына
қарсылығы тағы да ... ... ... ... басшылығы Түркістан
жеріне ұлғайды соған байланысты қазақтардың осы территорияларына жылжыуна
Шайбанидің басшысы ... ... ... және ... ... ... ... Бірінші қазақ хандығын экономикалық
әлсірету үшін ... ... ... ... сауда жасауға тиім салды. Бұл
тұралы Фазаллах ибн Рузбихан Исфахани екі – үш рет ... ... ... халықтар ешқандай қазақтардың көпестерімен сауданы тоқтату ... ... ... ... ... ... ... жарық көреді.
(17.11(
Осындай іс шаралар Мухаммед Шайбани ханға ... ... ... ... жатты .Осындай теріс саясатты зеріттеушілер
турасын айтты ,экономикалық жағдай ... мен ... ... ... ... мен қолөнерілерге де ұнамады.
Сырдария бойындағы қалаларыдың халықтары да ... ... және ... ... ... қосылды.(14.266(
Ғасырлар бойы тығыз қалыптасқан шаруашылық айланыстар көшпелі дала
халқы мен Мауереннахр турғындары арасындағы ... бұзу ... мен ... ... ... жоқ. Орталық Азия халқымен
мен қазақ халқының сауда байланыс проблемаларын зерттеген, В. С. ... ... ... ... болу уақытысынан бастап тарихи аренада
XVIII ғасырға дейін Орта Азияға ... ... ... «халықтың өсуі, жер өңдеудің дамуы және қол өнер дамуы Орталық Азия
оазисында ет немесе ... ... мал ... ... [30.15( ... тайпалары Орталық Азия рыногына ... ... жоқ, ... товарларды шығарған. Мысалы С. К. Ибрагимов,
ортағасырлық шығармаларға мәліметтерге сүйене ... ... ... ... қазақтардың қол өнерлер ... өте ... ... ... ... сұранысы және де тағы басқа қалалық қол
өнер, өнер кәсібі, азық түлігі де ... [25.93.] ... ... ... ... ... ... Көбінесе оның
негізі көшпелі мал шаруашылығы болды, бұда үнемі авторкичностік ... ... ... жер ... ... байланыстырды. Осыған
байланысты көшпелілердің мал ... ... ... қалаулары
болған, сондықтан да болар өзіне керек бұйымдарды, жерден ... ... қөл өнер ... алла алды. [32.108.]
Осыдан болар Мухаммед Шайбани ханның ықпалы аз көрініс ... ... ... ... рет ... ... және ... қазақ көпестердін тонауға бұйрық берген». [14.101.]
Осыған жауап ретінде, ... ... ... ибн ... ... немесе түсіндіруінше «тергеу амалдарын жүргізуде ... ... ... бөлімі құрайтын кербас-киім ... ... ... ... иелігіне басып ... ... ... ... топтары Түркістанның ... ... ... ... ... қазақ билеушілері Мауеренахр жеріне де
шабуыл жасады, бұл жоспар Мухаммед ... ... Орта ... ... алу
қаупіне қарсы жасалған еді.
Бұл қақтығыстар Шайбанидтер мен ... ... ... ... ... дау ... XVI ғасырждың басында бұлардың
арасында ашық әскери әрекеттер басталып кетті. Аталмыш әскери ... ... ... ерекшеленді, осыны нақты көрсеткен Т. И.
Сұлтанов еді. «Зерттеуші ... екі Жошы ... ... ... ... ... туғыздырды, осы уақыттна бастап бұл соғыстың
мақсаты екі ... ... ... ... ... осы жер көлемінде
өмір сүрген және осы мемлекет ... ... ... ... ... ... Орыс хан мен Әбілқайыр хан ... ... жаңа ... ... Деші–Қыпшақта иелік жүргізу
күресінде, қатыгез күрес сипатын үлкен әсерін ... ... ... (5, ... ... М. П. Вяткин өз зерттеу ойында шаруашылық дамыту және де
династиялық талас–тартыс, қазақ–өзбек қарым–қатынастарының жаңа өршіктіру
себептерін ... (26, ... ... мен Шайбанидтер араындағы болған қақтығыстардың ... ... ... ... ... деген пікірлер де бар. (4, 45(
Әрине бұл ой қате деп айтуымызға болады, ... ... діни ... ... ... ... ойымша ол тек қана сылтау ретінде ... ... ... ... ... Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы
бірнеше жорықтары туралы мәлімет келтіріледі. XVI ... ... ... ... ... ... жорықтары туралы Шайбанид тарихшылары бұны
қазақтардың тонаушылық жорықтарына қарсы амалсыз шаралары болды дейді.
Әрине, бұл шайбанид ... ... ... ... ... ... бәрі ... Шайбани ханға тәуелді болғанның
көрінісідеуге болады. Негізінен Қазақ хандығының жаулау әрекетінің ... ... жоқ, олар ... ... ... ... хандығына қосу және
ұлғайту мақсатында болды. Әрине жаулау кезінде кейбір шайқастарда ... ... ... жөн болар Қазақ хандары ... ... ... ... ... ... ... Өйткені Мухаммед Шайбани хан бұл
жерді жаулау мақсаты Шыңғыс әулетінің билігін орнатудың бастаушысы болды,
осы жерлерді Ақсақ ... ... ... ... ... ... (4, ... де Қазақ билеушілері Шыңғыс ұрпағы болғандықтан Мауренахрды өзінің
киіз үйі ретінде есептеді. Қазақ хандығының ... ... ... ... ... болғандығын олардың әскери жорықтарын кейін
түсіндіреді. ... оарй ... ... ... зерттеу
терминологиясында әскери(саяси сипаты тек қана тонау мақсатында болды деп
есептеген. Мысалы Т. И. Сұлтанов ... ... келе ... ... ... ... иелігіне Қазақ хандығынан төнген қауіпынан
босату» деген. (7, 270( Бұған қарсы пікір ретінде Б. Б. ... ... ... ... ... Түркістаннан қуып шығару. Осымен
тарихшылардың санауы бойынша Өзбек билеушілерінің міндеті немесе жоспары
күшейіп келе ... ... ... ... ... (9, ... пікірмен келіскен жағдайда, Мухаммед Шайбани ханның бірінші
жорықтары сырт ... ... ... ... хазалау және Мауренахрға
жасаған жорықтарының кегін тарту болды, осының көрінісің мақсаты ... ... ... ... ... шайбанилық тарихшылар
көрсетпейді. Оны нақтылай көрсететін ибн Рузбихан «Бұрындық хан мен Қасым
сұлтанның қысқы ... ... ... ... (41, 132( ... болар, шайбани тарихшыларының әр дайым Мухаммед ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінше билікті өз
қарамағына қарату болды. (2.93( Басқа Шайбани ... ... ... ... ... ... негізгі бағыты – «Дешті
Қыпшақты бағындыру». (15.133(
Мухаммед Шайбани хан 1495-1496 жылы Қазақ ... мен ... ... ... ... бұзған болатын. Ол Мауереннахрдың
кейбір орталық аудандарын ... ... соң, оның ... сол ... ... байлығын пайдалана отырып, Шайбани билігін Шығыс ... ... ... ... та бұл қастан ойлар болмуы алланың жазымы шығар.
Мухаммед ... ... ... ... ... жорығы туралы нақты дерек
«Мизман наме-йи Бухара» ... ибн ... ... Оның ... ... хан ... жорығын Хорасанды жаулаға бағытталған. Және
Амудариядан өткен соң Балха даласында тақталды. Осы ... ... ... кейбір Шайбани облыстарына тонаушылық жорық жасаған,- деген.
«Бұл хабарды естігеннен кейін, Балха ... ... ... ... Шайбани ханға жаңа жорық ... ... Ол ... хандығына өз
әскерлерін бет бұрды.»(39.102-103( Осы ... соң ... ... ... ... мәліметтері бойынша Мухаммед Шайбани хан әскері
Түркістаннан өтіп және одан әрі ... ... ... ... ... ... артқа шегініп өз аймақтарына бағыт ұстады. «Ол даланың
ұлы ханы, өз жорығынан олжалы және ... ең ... ... ... ... -деп ... наме-йи Бухарада. (17.103(
Осы Мухаммед Шайбани хан жорғы шамамен 1504 жылы ... ... ... ... берілген. (6.46( Ал егер А. А. Семенованың
зерікттеу жұмысын ... бұда ... ... ... ... ... ... ( хиджраның 909 жылдың күзінде( 1503 жылдың ... ... деп ... осы ... ... ... үш ай
шайқастан соң, артқа шегініп өзеліктеріне барды. (32.59( Осыған орай ... ... ... ... келтірілген жылдан ерте бола алған жоқ.
Өйткені Мухаммед Шайбани хан ( хиджраның 909 жылы ( ... жылы ... ... ... тек көктемнің басында Самарқандқа келді – деп Мухаммед
Хайдар Дулатиның «Тарих-и ... де. ... ... ... даласында бір-екі айдай болды, кейінрек Андижанды басып алуға
жөнелді. (38.197( Осылайша ... ... ... хан осы ... ... Қазақ хандығына жорығын бастуына себеп болды.
Бұл жайдың қызықты факторы, Қазақ хандығының жорықтары антиөзбектерге
қарсы жиылған әскери каолициясы Хорасандағы ... мен ... ... (32.60( Осы ... бас ... ... әйгілі болған
Хорасанда әйгілі басшы болған Сулатн ... сол ... ... ең үлкені болған. Осыған орай Гияс ад-Дин ... ... ( ... 901 жылы ( 1496 жылы ... ... келген, «Дешті
Қыпшақтың ең мықты десекте қате болмас мемлектінің қол ... ... ... бірі боды ». В. В. ... әділ шешіміне
түсіндіруі, ол болашақ Қазақ хандығының ... ... ... 2.264 ... ... ... ... мен кздеуі, біздің көз-қарасымыз бойынша
Қазақ басшыларының Мәскеу мемлекеті қызықтырған. Ол ... ... ... ... Осы ... ғана Қасым сұлтан Хусейн
сұлтанна кейбір орыс ... ... біле ... Орыс
жылнамаларында көретілген сұлтан Хусейн 1491 жылы ... ... ... ... ... бұл ... бұрын Қасым
сұлтан келіп кеткен болатын. (29.224(
Айтылған ойлар нақтыландыра алмай сенімсіздік туады, өйткені тарихи
әдебиеттер де ... Бұл ... ... ... ... ... осы жолы ... Шайбани хан ұлкен әскери күшімен
Хорасанға қарай жыл-жыды, жол ... ... ... ... ... ... жала ... немесе себеп қылу үшін болды.
Осыдай жағдай өзбектерге Қазақтарға соғыс ашу және де ... ... ... ... ... ... ( 4.46 ( ... кеткет
болар осындай ойларды нақталау үшін тарихи деректері өте көп ... ... ... ... өз шекараларын нақтылап ... ... ... ... ... ... ... немесе Түркістан
аймақтары басшыларынық әрдайым толық болмасада біраз аймақатарының билік
жүрігзген ... ... ... ... ғасырлар бойы ауысып
отырды. Қазақ хандығының танымал жақтары: әскери-саясаты, ұрыс жүргізу
тәсілдері және тағы ... ... ... Бір ... ... ... ... Қазақ хандығын толығымен жерлерінен қуып шығаруға ... ... ... ... XVI ... басында Қазақ хандығының күшею
кезеңінде ... хан ... ... ... айтсақ осы уақытта Мухаммед
Хайдар Дулати жазғандй «Дешті Қыпшақ және Жошы ... ... хан, ... ұрпақтарынан тараған мемлекеттер Бұрындықтың билігіне көнген және
олардың әскерлері жаңбырдың тамшысындай өте көп ... ( 18.184 ... ... ибн ... ... дерек көзінде Мухаммед
Шайбани ханды шындығында, көтермелегендігінде және ... ... ... ... ... ... ... мына фактыдан мәлім
болады: өзбек ханының Қазақ хандығына жасаған бірінші жорығында өз алдына
қойған ... жете ... олар ... Мауереннахрға Қазақтардан
төнген қауіпін жою, екіншіден Қазақ хандығын бір жолата талқандау ... ... ... ... ... ... негізгі күшін
талқандай алмады. Ол тіпті Қазақ хандығы әскері мен ... ... жоқ. Осы ... ... болатын өзбектер шабулдағанда Қазақ әксерлері
шегінген жоқ, олар өз жердеріне қашты деген. Бірақ түсінбеушілік ... ... ... женген және олжалы қайтқаны ... ... ал ... ... өзбектердің өзі тонаушылық жорықтарын
жиі-жиі жасаған. Өз ... қосу емес ... ... ... ... үшін ... болар?. Еске салсақ жоғарыда айтып кеткендей
Мухаммед Шайбани хан ... ... ... тонау және бар
қүшін өзіне ... ... сол ... ... ... ... не
ғұрлым көп иеленген жақ әскери, экономикалық, саяси, ... тағы ... ... орнығып тез арада күшейеді. Мухаммед Шайбани хан
негізгі бағыты Сыр өңірін жиі-жиі ... ... келе ... бол ... ... ... іске асқан жоқ болтын.
Өзінің бірінші жорығында Мухаммед Шайбани ханға ешқандай көрсеткіш
көрсетпеді, ал екінші ойластырған ... ... ... ... ... ... наме-йи Бухара» сипаталады. Осыған қарасақ бұл жорықты
1505-1506 жылдарды келтіреді. ( 24.103 ( Осы ... ... ... және зерттеулерде кездеседі, мысалы: «Қазақстан ССР тарихы» екінші
томында беріледі. ( 12.266 ( ... та ... ибн ... ... пікі ... «бір ... соң- дейді тарихшы Рузбихан,- жазда
Хорасанды бағындырғаннан кейін нақты шешімді ұлы тәңір жасады, ол ... ... түбі мен ... ... еш бір ... хан ... аяқ
баспады»,- деген. ( 14.103 ( Кейбір зерттеулердің ... ... ... ... әлі ... ... ... болатын. Мысыалы:
Мухаммед Хайдар Дулати бойынша ... ... ... ... ( ... 912 жылы ( ... ... (38.259( ... ... 912 ... сайкес
келетін мамырдың 24 бастап 1506 жылы, мамырдың 13 дейін 1507 жылға сайкес
келеді. (21.189( Демек Қазақ ... ... ... ... ... ... Оны ... айтылған Фазлаллах ибн Рузбихан сөздері. Айта келе
Рузбихан «Хорасан мен Ирак жерлері арасында хан әскерлері ... ... ( 14.103 ( Осы ... ... Мухаммед Шайбани ханның Қазақ
хандығына екінші жорығын, бұл ... ... ... Осы ... мамыр айларында Мухаммед ... ... ... ... ... қаласы – Хорасан ( Герат ) ... ... ( Ал ... өзі ... осы ... аяғында
немесе 1508 жылдың басында болуы керек болатын.
«Тарих-и Рашиди» бұл ойды да ... ... айта ... ... мен ... өлгенін, Мырза Хайдар жазады «Сол жылдың
қысында Шахибек хан Мауереннахрға келді, ... ... ... ... ал ... ... ... қалдырып кетті, көктемнің басында ол
қайтып келді, Хорасан бағытына ... ... ( 14.260 ( ... мәліметтер
арқылы белгілі болған Мухаммед Хаидардың әкесі ... ... ... ... ... ... ... Махмуд, Мухаммед Шайбани ханның бұйрығы
мен өлтірілді хиджраның 914 жылы, бұл 2 мамырдың 1508 ... басы мен ... 1509 ... аралығында болды. ( 14.189 ... ... ... ... ... ... жоғарғы билеуші
ұлыстары- Бұрұндық ханға қарсы. «Михман наме-йи ... ... ... ... ... ... соң, Бұрұндық ханның ұлысына
шабуыл жасады. Қазақ ... ... ... ... ... тастап қашуға жөнелді». Содан соң ... ... ... ... ... (14.103(
Айтарлықтай Фазлаллах ибн Рузбихан бұл жорықтың қортындысын қаншада
жоғарылатып айтса да, Мухаммед Шайбани хан ... ... ... ... да ... ... жете алмады. Өзбек хандары Қазақ ... ... жоқ және ... ... ... оңтүстік иеліктеріне төніп
отырған шобулдарын тоқтата алмады, осының көрінісі Мухаммед Шайбани ханның
жасаған жорықтарының мәнсіз ... ... Ал ... ... ... ... ... күштері Мауереннахрға шегінген соң,
Түкістан аймақтары Қазақ хандығының құрамына автоматы ... ... ... тарихшылыры негізгі деректерінде көрсеткен жоқ. Олар әр өзі ... ... ... ... ... ... жоғары қойды.
Себебі біздің Қазақ хандарының ... ... ... жағдай
жасаған жоқ және көп көңіл бөлмеген болар кәзіргі кезге шейін бізде Қазақ
хандығы жөнінідегі нақты ... ... ... ... ... ... көңіл бөліп, өзі құрғысы келген мемлекетінің тарихынан
бастағандығын, менің ... ең ... ... ... бірі ... ... ... Ахмад сұлтан, әкесі әйгілі сұлтан Жаныш ... ... ... Жаныш сұлтан мен Жәдік сұлтанды шатастырып алған, (
1.159 ( ал деректер арқылы бізге белілісі Жәнібек ... ... ... ... ... ... » ... Ахмад сұлтан 50- мың әскерімен Мухаммед Шайбани ханның
иеліктеріне қарай жылжыды. «Михман наме-йи Бухара» бойынша ... ... ... ... келген, Самарқанд пен Бухараныға бағыт алады.
Өзбектердің үлкен қалаларына ... төне ... Келе ... ... ... ... естіген шайбани сұлтандары, олар арасында Мухаммед
Шайбани ханның ... ... ... ... да ... Кеде
жатқан қауіпті ең үлкен басшылыққа жеткізеді, ол ... ... ... ... Шайбани хан ол кезде Тимуритармен ... ... Осы ... ... төндіретін жаңалық, Мухаммед Шайбани ханның әкерлері
ол ... ... ... ... ... ... кез болатын. Бұндай
жаңалық Мухаммед Шайбани ханды дүрсілкіндіріп, оның шешкен шешімі ... ... тез ... Амудариядан өтіп Мауереннахға жылжыуға бұйрық
берді. Бұны естіген ... ... ... ... ... ... пен
Бухарада күтіп отырғаннын, тез арада ... ... ... сұлтанның
Самарқант пен Бухараның қарамағындағы орта және ... ... ... ... тағыда басқа көптеген жерлерді ... ... маң ... ... ... және тұр,ындардың заттары Қазақ
әскерлерінің олжасы болды. ... өтіп ... ... ... аман ... ... ... жетеді.
Ахмад сұлтанның жасыған жорықтарынан кейін, өзбектерге жаңа сылтау
болды Қазақ хандығына аймағына қарсы. ... ... хан жаңа ... ... ... ... көзі ... ибн
Рузбихан осы жорықты толық мәліметтейді, себебі бұл жорыққа Мухаммед
Шайбани хан өзі ... ... ... ... бұл ... әскери жорықтың ең ұзағы болды,-біржарым айға
шейін созылды. Осы жорыққа ... ... ... ... ... ... жылдың басында Бухарада Шайбанит әулеттерінің жоғарғы басшыларының
жиналыстары өтті. ... ... хан осы ... ... ... үшін ... ... басшылардан сұрап алды,- ол қазақ халқы ... ... ... ... ... ... мұсылман дініне қарсы
болғандарды біз ... ... ... ... ... ... Мухаммед Шайбани ханның қарсылық сөзінің мақсаты ... ... ... ... ... үшін жрғізілген жоспры,-Б. А.
Ахмедов ... ... ... ( 20.29 (
Мухаммед Шайбани ханның сөзінен кейін бүкіл ... ... ... жиылуға келісіп, әр қайсысы Бухараға әскерлерін болатын
жорыққа дайындауға жан-жаққа тарады.
( 21.47-63 (
Мухаммед Шайбани ... ... ... ... қарсы жорығына 5-ші
ақпанда ( хиджраның 914 жылы ( 25 қантардың 1509 жылы ... ... ... ... мың бухар гвардиясы болды Убайдлла сұлтанның.
( 14.67 ( ... ... ... ... ... ... ... қақпаға келеді-Аққурт. Аққурт маңында бірнеше күн ... ... ... ... ... дайындала отырып және артта кележаттқан
қосалқы күштерлі осыда күтті. ( 14.73 ( ... ... қала ... ол ... ... ... жететін соғысқа қажетті заттарды және де
бір жарым айға жететін тамақтарын Берген болатын, осындайға қарағанда сол
кездегі ... ... ... ... ... ... ... айтылады
осындай қалаларға маңызы болған жоқ кімнің иелігінде болуды, ақыр ... ... ( 14.75( ... ... пікірлерге толық қанды сене
алмайиын, өйткені ол Аққурт ... ... ... ... ... болған жоқ болатын, әрине өзбек әскерлері ұрып соғып жұмыстеті және
тағы басқа ... ... ... мүлдем жазған жоқ болатын. Тағы
қосатынымыз ол Мухаммед Шайбани ханның ... ... ... Түркістан аймағына жіберіп сол жердегі болып жатқан оқиғаларды
біліп отырған. ( 14.77(
Аққурт қаласының маңында ... ... хан ... ... Тимур сұлтанның жақсы қаруланған және іпіктелген әскерлері
құрамына ... ... Бұл ... ... күштер саны отыз мыңға жуық
болды. ( 14.76( ... келе тағы ... күш ... ... ... ... ... Бахтияр сұлтанның баласы, Хизр сұлтанның баласы
қосылды. ( ... ... ... ... тоқтаған жерде шайбани сұлтандары
қоасылып отырған.Қыстың қақаған күнінде өзбек ... ... оңай ... ... ... өтіп ... соң ... ... ... жерінің басталатын орны» деп түсіндірген. Осылайша
Мухаммед Шайбани ханның үлкен ... ... ... ибн Рузбихан
берүінше әскер құрамасының саны үш жүз мыңға жиналған Сығанақ қаласының
мңына. ( ... ... ... ... Ахмад сұлтан әкесінің Жаныш
сұлтанның ... ... ... ... ... сұлтан оның алдында
Мауереннахрға тонаушылық әрекеті жорығын жасаған болатын. Мухаммед Шайбани
хан ... ... жоқ ... ... ... ең ... Қара-Абдалға басқа шайбан ұлысының әскерлерін жіберген, Сүйіншік
Қожа хан, Кучум ... ... ... ... ... Ал Убайдаллах
сұлтанның әскерлерін өзіне қалдырды.
Жаныш сұлтан өзбектердің кележатқан әскерлерінің нақты санын білмей,
ол тек Сүйіншік сұлтан әскерлері ғана ... ... ... ... шешімі
бойынша «өз жеріндегі елін, бала шағасын, қаласын сақтап қалу үшін шайқасқа
бет алмай шығады» өзбек әскерлеріне ... шығу ... ... ... ... жау ... ... барлығы бір топқа жиналып үш жүз мыңдай
адам қару-жарақпен және садақпен орныққан кезде жүз ... ... ... ... ... ( ... өте ... түрінде болды. Бұл туралы Фазлаллах ... өз ... ... өз ... ... ... ... жоғалтпау үшін өте мықты, аяусыз, жинақы, тез артқа жылжий білу және
тез арада ... баса білу ... ... » ( ... күш ... болиаған соң, шайқастың ең маңызды жерінде Мухаммед
Шайбани ханның баласы Мухаммед Тимур ... ... мен, ... ... ... ... ... ұшыратты. Осы жүрісі
Шайбанидің ұтымды пайдаланып шайқасқа неиесе ұрысқа нүкте ... ... ... болғандығына қарамастан қалған әскерімен Бұрұндық
сұлтанға келеді. Жаныш сұланның ... ... ... ... ... ... ... он мың киіз үйлерді толық камплектісімен, бүкіл жекеменшік
бұйымдарын немесе заттарын, «киім –кишек, таварларын, өнімдерін, ... ... ... ірі қара ... ... саны ... алмайтындай тонап кткен. ( 12.129( Және де ... ... ... саны ... ... болған Ахмад сұлтан Жаныш сұлтанның ... бір жыл ... ... ... барған, сол тұтқынға түседі. Оны ... ... ... «бұл сұлтан ең қатыгез болған өмірде де шайқаста да.» ... өз ... кек ... ... ... ... ... оны Мухаммед
Шайбани ханға жібереді. ( 16.128( «Бұл деректе түсініксіз жағлайға тап
боламыз,-Хамза сұлтанның қай ... ... ... тұрғаны белгісіз»
«Таварих-и гузида-йи нусрат- наме» айтылуынша үш ағалары болады-Бахтияр
сұлтан, Алике ... ... ... және ... ... ( 18.35( Бізге нақты
белгілісі Алик сұлтанды XV ғасырдың 70-ші жылдары Қазақ ... ... ( ... жылы ... ... сұлтан мен Махди сұлтан Захир ад-Дин Бабур
бүйрығы бойынша жазаланады. ( 33.119-120;22.135;13.300(
Осындай жетістіктен соң Мухаммед Шайбани хан ... әлі ... ... ... ... ... негізгі күшін жойсақ сонда ғана біз
толық және ... ... ... ... ... ... ұлысына
жете алған жоқ, жол жөнекей кобісі қатып ... ... ... ... ... ханның шешімі артқа Маееннахға қарай шегінді. Бірақ оларға
белгілі болған мәлімет он төрт жасар үнді ... ... ... ... кіші інісінің ұлысы Таныш сұлтан иелігі осы жақын жерде екендігін
және ол жерде бірнеше реет болғандығын ... ... алып ... ... ... сұлтанның ұлысын көретіп берген
соң Мухаммед Шайбани хан Қазақ хандығына аяқ ... және ... ... сұлтан Өзбек әкеріне қарсы тұра алатында ... ... ... Өзі ... ... қашуға жөнеледі, амалсыз өз қыстау
иеліктерін тастап.
Өзбектер тағы тонаушылық әрекетін жасап бірталай адамдарды ... ... ... мен ... ... ... тоналып, көптеген
бүйымдар мен бағалы заттар Мауереннахға кетті. ( ... ... ... ... ... ... ... Мауереннахға
қатты.
Мухаммед Шайбани соңғы жорығы болды Бұрындық хан билігі ... бұл ... ... ... ... мен ... қойған мақсатына жете
алмады. Мухаммед Шайбани ханға Бұрындық хан менәйгілі Қасым сұлтан ұлысын
талқандай алмады.
Бұл тараушаны қорытындылай келсек ең ... XVI ... ... ... ... ... жаңа күрестер басталады. Орталық Азияны жаулап
алған Мухаммед Шайбани хан өзбек ... ... ... ... әрекеттері, Дешті Қыпшақ жерінде түгелдей өзбек ұлысының Шайбанид
династиясын орнықтыру болды. Осы мақсатта 1504-1509 ... ... ... үш ... жорығы Қазақ хандығына ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері еш
нәтиже берген жоқ. Шығыс Дешті Қыпшақ пен Түркістанның жарты аймағы ... ... ... ғасырдың соңындағы бірінші он жылдығында Қазақ хандығының жоғарғы
басшыларында өзгерістер болды. Бірақта бас қолбасшы Бұрындық ... ... ... ... ... ... ... ханның баласы Қасым
ханға көшті.
Мырза Хайдар ... ... ( ... 919 ... ... жылы ... ... жасы алпысқа,шамамен жетпіске келген болатын.»
(14.326( ... осы ... ... ... ... ... ... анықтамақ болды, шамамен 1445 жыл.( 23.132;7.363;1.271;25.166 (
Қасым ханның ... атын ... ... айтуынша Жағам-бегім.
(31.162;13.236;34.239;15.121( «бегім» деген түсінік ... ... ... ... ... Шыңғыс ұрпақтарына жатқан жоқ,
моңғолдарда әйел адамдарды деректерде –Ханым,Ханум деп атаған. «Фатх ... өлең ... ... оны Мола Шади ... онда ... Махмуд-
султан Қасым ханның туысқан екендігін берілген, ... ... ... ... ... ... соң, онда ... хан оны ... ... ... ... ... автор ашуда «Шайбани-наме» де Камал
ад-Дин Бинаи жеткізуінше, олардың шешелері әпкелі сіңілі болғанын белгілі.
(15.117( Дәл осындай ... ... ... ... ... мен ... шайбани Шах-Бұдақ сұлтанның баласы, олар ағайындылардың
балалары демек жақын туыс екендігін білеміз. (19.17( ... ... ... ... ... шықты, ол Мухаммед Шайбани мен Махмуд
Сұлтанның шешесі. ... ... ... де ... ... ... «Алтын хан
тұқымынан»болып шықты. (11.97 ( Алтын хан тұралы Н. П. ... ... ... ... ... ... атын атауы шектелген, осылай
тұлғаның бет әлпетіне ... ... ... атап ... (35.385(В. П. Юдин
ойынша бұндай термин сөздер ... ... ... ... ( 10.507( Зерттеу бағытының тоқталатын дерек көзі «Тарих-и Кыпшақ-
хани» де Ходжамукли Бахли айтуынша Аққозы-бегім –«Хитая мәртебенің ... ... ... да болар Жаған-бегім Қытай үйіне қатысы бар деген тұжырымға
келуіміз ол кезде Қытайда Минь династиясы билік басында ... ... ... қажет немесе қытай деректермен қарастырылуы керек.
Қытай жылнамаларынан аударылған мәліметтерде Қазақ хандығы мен ... ... ... ... ... мин династиясы моңғол
басшылары туралы жоқ. Бірақ Юнус ханды зерттеушілердің ойынша негізгі қытай
деректерінде сол ... Аэр ... ... ... ... ... хан –Муханьмо. Мансур хан -Мансуэр». ( 26.13-15,24-29( Олар
Қазақтар мен Моңғолдар басшылары тығыз байланыста болғандығын, ... ... ... болған жоқ. Өйткені минь династиясы ол уақыттарда алыстағы
Мысыр мен Араб ... ... ... ... ... ханның тек Қасым хан баласы ғана болған жоқ, «Таварих-и гузида-
йи нусрат-наме» бойынша оның тоғыз баласы болған: ... ... ... ... Канбар, Тыныш, Уснак, Жадик. (14. 42 ( Ал Әділғазы бойынша ... ... ... болды делінеді:Жиренше, Махмуд, Қасым, Атик, Жаныш,
Канбар, Тыныш, Уснак, Жадик (31.157;16.188(
Осы генеологиялық таблицалапға қарасақ, ... ... ... үшінші баласы болып беріледі, Жиренши мен ... ... ... ... та Махмуд ибн Эмир Вали Атикті Қасым ханнан ... ... орай бұл ... ... ... буыры деген пікір айтады. (
14.353( Жоғарыда келтірілген генеологиялық сызбада айтылады. Камал ад-Дин
Бинаи,Махмуд ибн Эмир Вали ... Атик ... ... ... ... Хайдар Дулати кейінрек қосылған Махмуд ибн Эмир Вали айтуынша ... ... елге Атик ... өлген соң болды. Өйткені Жәнібек
ұрпақтарынан ... ... ... хан ... ( ... Сөз сіз Қасым
хан XVI ғасырдың бірінші он жылдығында ... ... ... қалған
үлкені болғандығы.
Қазақ хандығы құрылғаннан кейін Қасым хан небәрі жиырма жаста ... ... ... жасы ... болып саналды. Ол Жәнібек пен ... ... ... міндетті болды. Дәл осы кездерде ... және ... ... алды, болашақта осы алған тәжрибелері
іске асарлады.
Тарихи сахнаға Қасым XV ... 70-80 ... ... ... ... және ... ... басшы ретінде, өзінің Ұрыс хан әулеттерінің
билігін Дешті Қыпшақ пен ... ... ... ... ... ... Камал да-Дин Бинаи айтуынша оыс ... ... ... ... ... мен ... ... бахадуры болды» және әскерінің мықты ... ... (11.104( Ол ... сол ... шайқастарға міндетті түде
өзі қатысты, әскери шебер бытыр атағы мен мықты қол басшы атағына иеленеді.
XV ғасырдың ... ... ... ... үш ... ... орнын
басты. Олар Қазақ хандығының саяси және ... ... ... бірі болды. Қазақ хандығының ... осы үш ... ... ... болды. Берілген деректерде әйгілі қол ... хан мен ... ... ... ұлы Адик ... ... хан да
әрдайым айтылып жүрді. (14.28-29.11.12.120(
1503 жылдан кейін біраз уақыт өткен соң ... ... ... ... ... ... Содан соң Қасым хан тұлғасын Қазақ халқына танымал
болады. ( 18.323;13.222( М. ... осы ... ... ... ... ... ... түсіндіреді. (23.132( Бұндай тұжырым нақты болмаған
соң, ... ... ... ... ... билік етпеген болар өйткені
Бұрындық хан болған ... ... ... ... тек ... ... таралған. (31.134(
Түсіндіруінше Әдік сұлтан ... ... хан ... ... ... үлкен ұлына шығыс Қазақ хандығы ұлысының жоғарғы ... ... ... ... ... ұлысының сол қанатын биледі. Әдік ... соң, Әдік ... ... ... ... ... Осы мен қоса Қасым
ханға Қазақ хандығының жоғарғы әскер басшысы қызметі де болған. Осыны бізге
1504 жылы ... ибн Эмир Вали ... « ... хан осы ... ... ... даласына жаулап алып билігін жүргізді және Ташкент пен
Түркістан қалалаларының шекараларына тонаушы жорықпен ... ... ... ... талпыныстар Қазақ хандығында Бұрындақтан кейінгі екінші ... ... ... аты ... де Бұрындық ханнан үзілмей бірге
айтылып жүрді. Мысал ретінде 1509 жылы дейді ... ... ... ... ... ... ... Мухаммед әкесінің өлімінен кейін, өзінің
еркіні сіз моңғолстан да қала ... жоқ ... ... ... ... –Бұрындық пен Қасым ханға. (24.193( Тура ... ... ибн ... ... ... ханның үшінші жорығында айтылған
сөзі: «Бұрындық хан мен Қасым ... ... ... ... ... гүлденуінне үлкен қатысы бар, алтын алла ... және ... ... ... ... ... он ... Қазақ хандығының әл әуқатылардың
Бұрындық ханға ... ... ... соң. ... ханның саяси ауырлығы
күшейе бастады. Осы уақытта Қасым ханның Қазақ хандығы билігі ... ... ... ... болады. Хиджраның 914 жылды- 1509 жылы Фазлаллах ибн
Рузбихан жазуынша «сол кездегі ұлы және әйгілі ... ханы ол- ... ... кездегі жалғыз ең мықты жауынгер және батыр –Қасым хан» (14.131( Ал
басқа өзінің шығармасында жазған ... ... ... ... өте
қатыгез және Дншті Қыпшақтағы алдын ала көруші ... ... ... Мухаммед Хайдар Дулатидің Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына
қарсы жорығы туралы жазуында, хиджраның 914 ... ... ... 1510 ... ... ... «Осы ... Қазақ ханы Бұрындық ... мен ... ... Қасым хан жүргізген болатын». (38.287( Шығарманың
тағы басқа жерде айтылатын жай: «Қасым хан-хандық атағын алғанынша, оның
билігінің ... ... ... ... ханды ешкімде еске
түсірген де жоқ». Осы кезде Бұрындық хан да тек қана, Мырза Хайдар айтуынша
«хан деген ... ... еш ... болған жоқ». (13.324( Тағы бұл тұралы
нақтылап және ... ... ... Гияс ... Хондамира авторы «Хабиб
асияр» шығармасында айтлғаны, Мухаммед Шайбани ханның хиджраның 915 ... ... ... ... ... ... Осы кезде Қасым хан «Дешті
Қыпшақтағы билеушілірдің ... және де ... көп ... бірі ... ... ... ортақ шешімге келетін болсақ, Қасым ханға ... 1509 жылы С. ... ... ... керек, мүмкін 1509-
1510 жылдар ... ... те қате ... ... ... ... ол Жәнібек хан ұрпағының жеңісі. Осы тартысқа
зерттеу ... А. П. ... ... жөн болады. Ол « екі ... ... пен ... ... ... соңғы кезде қанды қырқысқа
екеуінің тартысна ауысып ... біз ... ... ... ... ... көрсететін жерге көшүіне немесе қашуынан басқа еш ... ... ... өз ... ... айдауға кетіреді....сындырылып жеңілген
Бұрындық хан Дешті Қыпшақ жерінен қуылады.» ... ... ... ... жүргізіген саясаты
XVI ғасырдың алағшқы жылдары Қазақстан мен Орта Азияның ... ... ... ... Бұл өзгерістер Қазақ хандығының
ғасыр басындағы Мауреннахрмен ... ... ... ... ... Сыр бойы үшін екі жақтан да күрес тоқталмайды. Аймақ жерін
иелену – XVI ... ... ... ... мен ... арасындағы саяси
қарым-қатынастың негізгі өзекті мәселесі болып қарала береді.
XVI ғасыр басындағы Орта ... ... ... ... ... ... ауысуы жаты. 130 жыл бойы Мауреннахрда билік құрған
Ақсақ Темір және оның ... ... XV ... ... ... ... соғыстар нәтижесінде әбден әлсірейді. Онда өзара күресуші күштер
көрші елдерден ... ... ... ... бірі – ... хан ... ханның Мауреннахрда билікке келуі А. А. Семенов еңбектерінд
жақсы зерттелген. ( 24.39-83( Мауреннахрдың жаңа билеушісі 1504 ... ... ... Темір ұрпақтарын толығымен жеңіп, билігін нығайтады. Моғолстан
хандары сұлтан Махмуд хан мен сұлтан Ахмед ... ... ... ... ... ... қосады. ( 21.50 ( Сөйтіп, ... ... ... ... мен Шайбанилық Мауреннахр Орта Азия мен
Қазақстандағы ең күшті мемлеттерге ... Екі ел ... ... XVI ғасырдың алғашқы он жылдығындағы региондағы саяси дамудың
бағдарын анықтайды.
XVI ғасырдың басындағы ... ... мен ... ... ... мәселелері әлі күнге дейін арнайы зерттелген емес. Тек
қана жұмыс авторының осы мәселе төңірегінде ... XVI ... ... ханның Қазақ хандығына жасаған жорығы талдауға арналған мақаласы
бар. (25. 45-49 (
XV ... ... ... хан мен ... ... ханның
жасасқан шарты бойынша Қазақ хандығы Сыр ... ... ... ... ... ... Мауреннахрдағы Жаулап алу соғыстары
кезінде Қазақ хандығының билігі аймақтық орталық және ... ... ... ... ... ... бағындырып, Хорасандағы Ақсақ Темір
ұрпақтарының күрес жүргізіп жатқан ... үшін ... ... ... өсу қауіпті бола бастайды. Қазақ ... ... ... ... қандай қауіпті болса, әскери стратегиялық
тұрғыдан аймақтың Қазақ хандығы құрамында болуы Мауреннахрға да дәл сондай
қауіпті болды. ... ... ... ... ... сұлтанның
«қазақтармен қазіргі кезде соғысудың себебі, бұл халықты қыруда, тежеуде
болып отыр, ... ... ... соғысуымызда олар жағынан
Мауреннахр мен Түркістан аймақтарына жорық жасау, жаулап алу қаупі ... ... сөзі Сыр ... ... үшін ... стратегиялық маңызын
көрсетеді. ( 28.68(
Мауреннахрды өте қысқа мерзімде бағындырып, және ... ... бай ... ... ... ... Шайбани хан XVI ғасырдың басында
бүкіл региондағы саяси күшке айналады. Ал, Қазақ хандығының Сыр ... ... ... ... ... ... аймақта оның саяси ықпалының күшеюі
Шайбани ханды тыныш қалдырмады. Күшіне ... ол XV ... ... хан мен ... шартты бұзуға әрекет ете бастайды.
Осындай оймен Мауреннахр ... 1504 жылы ... ... ... арасындағы саяси қарым-қатынастың даму сипатын анықтайтын жарлық
шығарады. Бұл ... ... ибн ... ... ... ... ... сауда байланысын жасамасын және олармен өзара
қатысу, олар ... ... ... ... деп ... ... Сондай-ақ бірнеше рет Түркістанның кейбір өңірлерінде және Хорехм
қалаларында қазақ саудагерлерін тонауға бұйрық берді, - деп ... ... ( ... Бере отырып, ханның өзі ішінде әртүрлі ойлары
болғандығын ... Одан әрі ибн ... ... бұл ... мен ... күші мен ... екі хандық
арасындағы қатынастардан байланысып басқа белгіленген болғандығын көрсетті.
Аймақ жеріне иелік ету – екі жақ ... ... ... ... ... XVI ... ... бастап, саяси ... екі ел ... ... ... мәселесі
қосылады. Шайбани ханның жарлығы мен ьұйрығы XV ғасырдың соңындағы екі
жақты ... ... ... ... ... мен ... шар бұзуға итермелеген жағдайдың бірі –
Мухаммед Шайбани ханның ... ... ... ... XV ... ... хан мен жасаған шарт Шайбани ханның Түркістандағы бір
өңіріне ... ... кезі ... Осы ... ... ол ... ... қатынастар орнатады да, қалыптасқан саяси жағдайды пайдаланып,
Мауреннахр билігіне келеді. Оған енді бұрыңғы шарт ... және ол ... ... ... толық құқы бар екендігін көрсете бастайды.
Екінші бір жағдай діни мәселеге қатысты болды. Орта ... ... кең ... бері ... ... ... және тағы ... діни басылары айрықша рөлге ие болады. Шайбани хан ... ... ... дін ... оған өзі ... ... ... ханның билікке келетінін алдын-ала білген емес, «Бұрыңғы ... ... ... сөзі бар. ... өзі ... ... ... қорғаушысы» пайда болатын, оның Мауреннахрда билікке келетінін
5 қасиет болатынын айтып кеткен. Бұл сөз 817-898 жылдарында өмір ... Даут ... ... ... ... - деп ибн ... ... ойды қолдайды. ( 16.80( Осындай ... ... ... ... ... - ол Мауреннахрда ... ...... хан ... ... жайлы бастайды. Мұндай пікірлер ең алдымен,
Шайбани ханға билігін нығайту үшін ... ... ірі дін ... ... жаңа ... олардың мүддесіне сай келетін саясат
жүргізуге тырысты. Оның бір көрінісі Түркістан ... ... ... және қазақтарды мұсылман дініне енгізу деген желеу
болды. Сөйтіп, Шайбани ханға қазақтар мен ... ... ... жағдайлар
әзір болды.
Қазақ саудагерлеріне қарсы әрекет жасай отырып, «Шайбани ханның өз
ішінде әртүрлі ойлары болды. Ол ... ... бойы ... ... ... өмір мен ... ... арасындағы экономикалық
байланыстарды бұзу арқылы көшпелілерді, яғни қазақ хандығын өзіне ... және оны олай ... ... ... ... Қазақ хандығын әлсірету
еді. Екіншіден, қазақ саудагерлерді тоңау туралы бұйрығына қарсы қазақтар
тарапынан қарсы іс ... яғни ... ... ... ... ... ... әрекеті Шайбани хан үшін оларға қарсы
жорық ... ... ... және ол өзін ... ... алдында
«Мұсылмандардың қорғаушысы» екндігін көрсетуді де ойластырады»
Осындай жолмен Қазақ хандығымен ... ... XVI ... ... ... ... басталады. Жалпы 1510 ... ... ... ... хандығына қарсы 4 жорық жасалады. Төрт жорықтың
ортақ мақсаты – Түркістан аймағының Қазақ ... ... сол ... ... ... ету болып саналады. Сонымен бірге әртүрлі
жорықтың алдына қойған міндеттері де болды.
Шайбани ханның XVI ... ... ... ... ... ... жылы ... Жорықтың басылуына қазақтардың Түркістандағы Шайбани
хан иелігіне шабуыл жасау түрткі болды. ( 26.263 (
Қазақ хандығының бұл ... ... ... ... ... ... жарлығына қарсы жасалған әрекет деп түсінуіміз керек. Алғашқы жорық
туралы мәлісет ортағасырлық деректер ... ... ... наме ... ғана ... (32.102 ( Онда Мухаммед Шайбани хан Түркістанға
жетіп, қазақтар иелігіне қарай бірнеше күндік жол жүреді. ... ... қаша ... ... өз ... қарай кетті деп айтылады. Қолға
түскен ... ... ... ... әскерлерін кейін оралады.
«Шайбани хан қазақтардың қуып ... Бұл ... ... ... жорық еді», - деп жазады ибн Рузбихан.
Енді осы бірінші ... ... ... ... ... XVI ғасырдың
Сыр бойындағы орталығы және оңтүстік бөліктері Шайбани ... ... ... осы ... ... ... хан ... осы
өңірлерден тез жетіп солтүстік өңірлеріндегі қазақтарға жорық жасаған.
Деректе жорықтың қай мезгілде ... ... ... ... ... осы ... ... қосымша мәліметтермен көшпелі өмірдің
шаруашылықты ұйымдастыру жағдайына қарап жорық мерзімін ... ... ... ... ... ... қыс ... өткен. Оған
дәлеліміз біріншіден, ибн Рузбихан «Хан әскерлерінің келе жатқан естігенде
қазақ сұлтандарының зәре-құты қалмады», - деп ... Сыр ... ... ... ... ... ... шаруашылықта ұйымдастырудағы
ерекшелік жағдайы жатады. «Дисперсты дамудың ең ... ... ... ... ерте күзде және ерте көктемге сәйкес келеді, оған ... ... ... ... ... жетіспеушілігі және көшіп-қонудың мүмкін
еместігі болды». (12.254(
Шаруашылық жағдайдың ерекшелігі әлеуметтік құрылымдарға тікелей ықпал
етіп, рулар мен тайпалар, ұлыстар ерте ... ерте ... ... ... ... қашық орналасады. Ибн Рузбихан ... қыс ... ... қашықтығы 15 күндік жер деп айтылады. ( 13.341 (
міне осыдан келіп, ұлыстардың бір-біріне ... ... ... ... қыс ... барынша кемітеді. Хабар алысып, сыртқы жазуға
қарсы бірігіп күресуге қыс айларында ... ... мен ... өте аз ... да олар көп ... қыс ... жау ... төтеп бере алмады. Көшпелі өмірдің қыры мен сыры
өте ... ... ... Шайбани хан қазақтарға алғашқа жорығын ... ... ... ... ... ... ... деп
жазғанына қарағанда, автор бұл арада Шайбани ханды мақтау, мадақтау үшін,
оның қуатын ... ... ... Екіншіден, ұлыстардағы қазақ сұлтандары
бір-бірімен байланыса алмай, әрқайсысы өз ұлысының жағдайын ғана ойлайды.
Жеке ұлыстың бүкіл Мауереннахр ... ... Бере ... ... ... ... ... амал таппайды.
Алғашқы жорық Шайбани хан үшін сәтті аяқталғанымен, өзінің ... ... ... ... ... Сыр өңірлеріндегі жерлерінен
айрылған жоқ. ... , ... ... иелігіне келесі жылы тағы
да жорықтар жасайды. ( 28.64 ( Бұл ... өз ... ... ... қарсы екінші жорығын ұйымдастыруға негіз қалады.
1506 жылы жазында Мухаммед Шайбани хан ... ... ... ...... бағындырды. Оның мемлекетінің шекарасы оңтүстікте
Иранмен, солтүстігінде Қазақ хандығымен шектеседі. ... ... болу үшін оған енді ... ... ... ... ... Бірақ Түркістан аймағына қазақ хандығының болуы ... ... ... ... ... «Ханның қазақтармен соғысы Иранды
бағындырудағы басты шара ... - деп ... ибн ... ( 3.80 ... ... ... ... Қазақтардың ешбір ұлысы хан ... ... ... ... хан оларды талқандауға шешім қабылдады»,-
деп жазады «Михман наме ... ( 25.103( Хан ... мен Ирак ... ... ... ... ... болу керек ,-деп
түсіндіріледі шайбанилық дерек мәліметтерінде.
Жоғарыда келтірілген мәліметтер ... ... ... ... ... ... жылдың қыс айында өтеді. Бұл жолғы соққы қазақ ханы
Бұрындық хан ұлысына қарсы ... Хан ... ... ... ... ... ... соқпай, оны айналып өтеді де, Қара-Абдал
деген ... ... ... «Қара-Абдал қазақтар қыстауының ортасы»,- деп
жазады Фазлаллах ибн Рузбихан.
Жорықтың қыста өтуі ... ... хан жау ... ... еді, ... болған соққыға төтеп Бере ... ол ... ... ... ... ... бұл ... барысында қазақ ханның
ұлысын талқандап ,Шайбани хан Яссы ... ... өтіп ... ... ... бойынша, хан ұлысы талқандалғанымен, жалпы
Қазақ халқының Түркістан аймағына енуі тоқталмады. Жорықтың ... ... ... талқандау еді, бірақ көріп отырғанымыздай, жорық міндеті
толық жүзеге асырылмады. Соған қарамастан ... ... ... толық талқандауда ойынан қайтпады. Ол енді келесі күреске ... ... ... ... ... ... оның барысы мен қортындысы «Михман
наме-йи Бухара» жақсы баяндалады. (25.109-111 (
Шайбани хан үшінші жорыққа барынша діни ... ... ... ... ... қазақтарға жасалатын жорыққа қатысушылар ғази бола
ала ма, әлде жоқ па мәселе бойынша анықтап жазу бұйырылмады. Және де ... ... ... ... деп ... ... ... мен
шейхтар Қазақтар дінсіздер, ал ... ... ... ... үшін ... ... ... ханға жеткізеді.
Үшінші жорықтың басталуына Қазақ хандығы тарапынан Мауереннахр орталық
аймағына жасалған жорық түркі болды. ... ... ... ... ... ұлы Ахмед сұлтан 1507-1508 жылы жасайды. Қазақтар жорығының
себебі мен мақсатын Фазлаллах ибн Рузбихан айтпайды. ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы болып жатқан оқиғалар
барысына қарап, Ахмед сұлтанның жорығының себебін білуге болады.
Бұл жорық біріншіден, Мауерннах билеушілерінің ... ... ... екі ... ... ... кек ... ретінде болды. Жорыққа
жалғыз сұлтан адамдары емес, бүкіл хандық күші қатысады. Екіншіден Мухаммед
Шайбани ... ... ... ... ... ... Қазақ
хандығы үшін өте қауіпті бола бастады. Түркістанда отырып, Мауреннахрдың
саяси жағдайын ... ... ... ... ... ... ханның жоқьығын
пайдаланып, жорық жасау арқылы ... одан әрі ... ... ... ... ... ... жылы 50 000 аса адаммен Мауреннахрдың орталық
аймағына жетіп, елді-мекендерді тоңайды. Тіпті, ... ... ... мен Самарақандты қоршауға алуға дайындалады. Қазақтардың бұл
әрекетін естіген Шайбани хан Ауғаныстан жақтағы бар істерді қалдырып, шұғыл
түрде Мауреннахрға ... ... ... ... Куфи ... қамалын, Соғд өңірін және Кухах өзенінің арғы бетіндегі ... ... ... Олар ... малдарды өзбектердің мүлкін
және мұсылмандарды тұтқынға алып, олжа ретіндже кейін оралады. ... ... ... саны ... мың ... делінеді.
Шайбани хан Бұқараға келісімен тонауға ұшырағане өңірлерді,
отбасыларын ... ... ... ... және ... материалдық көмек
бергізеді. Бұл әрекет оның Мауреннахр халқы ... ... ... және
де ол қазақтардан кек қайтаруға уәде береді. Ол ... ... ... жылдың қысына белгілейді.
Жорық 1509 жылдың 27 қаңтарында, жұма күні басталады. Шайбани хан мол
әскерімен Мауреннахрдан ... 18 ... ... сол ... ... ... ... келеді. Өзеннің сол жағалауындағы елді
мекендерден бүкіл әскерге бір айдан аса ... ... ... жинап
алынады. Арқұкте үш болғанын өзеннің сол ... ... ... ... ... келіп тоқтайды. Арқұк, Үзкент қалалары маңына
Шайбани хан әскеріне басқа шайбанилық сұлтандар өз аймақтарының ... ... ... ... Мауреннахр әскері Сырдың оң жағалауында жақ
бетіне өтеді де, бірден ... ... ... Одан әрі ибн ... ... қазақтар қыстауының ортасы Қара-Абдал келіп тоқтағанын
айтады.
Шайбани ханның үшінші ... ... ...... ... және
Сырдың оң жағалауындағы Қара-Абдал, қазақ қыстауларына ... ... ең ... ең қолайлы бағдар. Бұған дейінгі екі жорықта ... ... ... ... ... жауды тұтқындап әкелген еді.
Бұл жорық жолды Мауреннахр билеушісі бұрыңғы әдістерін қайталайды.
1509 жылдың наурыз айның алғашқы он күн ... жау ... ... бас ... ... ... ордасына он күндік жерде орналасқан
Жаныш ... ... ... хан ... ... Жаныш сұлтанға жау
әскерінің келе жатқанын ... ... ... ол жау ...... билеушісі Сүйіншік-Қожа сұлтанның әскері деп ... ... ... Хорасан жақтағы Шайбани хан тезарада бұл маңға келуі мүкін
емес болатын. Қазақ ... ... ... отыз ... әскерімен өз
ұлысында жауды күтеді. 1509 жылдың наурыз ... ... ... ... ( 12.58( Ұрыс ... ибн ... ... баяндайды. Ұрыс, Жаныщ
сұлтан ұлысының талқандауымен, сұлтанның қашып оны ұлы ... ... ... Олжалы он мыңнан аса арбалы үй, сан жетпес мал,
дүние-мүлік түседі.
Бір ұлысты талқандап, мол ... ... ... сұлтандар ауа-
райының қолайсыздығын бетке ұстап, кейін оралу туралы сөз қозғайды. Шайбани
хан аймаөтағы қазақ ... және хан ... ... ... ... Оның ойы ... аймағынан қазақтарды толық
қумайынша оралмауы болатын.
Қар-Абдал 15 күндік жерге орналасқан Бұрындық хан мен Қасым ... ... Хан ... етеді. Орта жолда Мауреннахр әскері қанер-
қаперсіз, Жаныш сұлтан ұлысының талқандалған ... ... ... ... ... ... ұлысына тап болып, оны да ... ... ... да ... ... мол олжалы кеңелді деп баяндайды.
Екінші қазақ ұлысының талқандалғандығы және жау ... ... ... келе жатқандығы туралы хабар, Бұрындық ханға ... ... ... ... ... ... ... ұлыстарға қарай келе жатқан
қауіпті хабар жіберу, әскер жиюдың өте қиын екендігін белгілейтін Бұрыңдық
хан аймақтағы қыстауын қалдырып, ... ... Бұл ... ... ... ... ... да қысқы суықтардан әлсіреген әскерді сақтау ... ... ... ... ... ... жау әскері асықпай Сығанаққа
беттенеді. Бұл маңда да ... ... ... ... бейхабар қазақ
рулары қыстап жатқандығы белгілі болып хан ... ... ... ... ... Сығанақ төңірегіндегі ру тайпалардан 10 000 ... үй, ... және ... мың мал ... ... жазады.
Осылайша, Түркістан аймағының солтүстік өңіріндегі ... ... ... ... ... хан Сығанақ арқылы Сауранға, одан
Яссыға келеді. Яссы қаласында ... хан әрі ... ... ... ... аймағының шекаралық өңірлерін қорғау туралы ойлана
келе, хан оны басқаруды Сайд Ашыққа тапсырады».
Сөйтіп, Мухаммед ... хан ... ... үшінші жорығын біршама
табыспен аяқтап, 1509 жылдың 15 сәуірінде Самарқандқа қайтып оралады.
Қазақ хандығының күшеюі және ... ... ... ... ... Олар: қазақтар Мауереннахрға басып кіріп, үкімет билігін
таратып алады деп ... ... ... ... ол ... ... ... хан өзіне қарасты ... ... ... ... жасауға тыйым салып, жарлық шғарды және қазақ
саудагерлерін тонауға бұйрық берді. Ол ... ... ... ... саяси ойлармен Шайбани хан Қазақ көпестері мемлекетке ... келе ... ... ... ... деген жарылық берді».
«Хан жарлығының мәні бар еді, ... ... ... ... ... ... алып, сонан соң құлшына күреске түсер еді. Сол ... ... жүру қиын ... еді. ... олар ... ... ... батып отырғанын білмейді. Сөйтіп, өздерінің мешеу өміріне өте жақсы
деп санайды, ал егер оларға жақсы және әдемі ... ... олар ... ... ... еді. Қазір олар білмейді. Осы ойлар негізінде олармен
қарым-қатынас және ... ... ... ... ... ... ... халқының жолын бөгегісі келді ». Шайбани хан ... ... ... ... реет ... ... жасап, талан-таражға салады.
Қорыта келе Шайбани ханның үшінші жорығы алғашқы екі жорыққа қарағанда
анағұрлым жемісті аяқталады. Оның бірнеше ... де ... ... хан бұл ... діни сипат бере отырып, өзіне
бағнышты аймақтардың бар күшін пайдаланады.
Екінші, Шайбани хан ... және ... ... қазақ ұлыстарына
тосынан жасау себеп болды.
Үшінші, жау әскерінің жеңісіне қыс ... ... ... ... ... ... бір-бірінен алыс, және
хабарсыз орналасуы көп көмек көрсетеді.
Тарауымызды қорыта келе XVI ғасыр ... ... ... ... үшін Мауреннахрмен жүргізген күресі өте ауыр болды. оның бірнеше
себебі бар. Біріншіден, XV ғасырдың соңында ... хан мен ... ... ... хандығы аймақтың солтүстік өңірлеріне ие бола ... ... ... мал ... болғанықтан Сығанақ, Сауран
және Созақ секілді ... ... ... Екіншіден, XVI ғасыр басында
Түркістан аймағы үшін ... ... ... ... ... XV ... ... бытыраңқылықтан айрылып бір орталыққа ... ... ... XVI ғасыр басында Мауреннахр мен ... ауыр ... осы ... ... ... ... билеуші топтар
арасындағы қайшылықтар әсер етті деп санаймыз.
Жоғарыда айтылған қиын ... ... ... хандығы Қасым
ханның Шайбани ханды жеңуі ... ... ... ... қана ... оны ... ... ұлғайта түседі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жалпылай қорытындылайтын болсам мынадай тұжырымдар ... ... ... ... жетіп, міндеттерімді орындадым деп
айта аламын,
Бірінші бөлімде ... ... ... ... ... ... географиялық орналасу ерекшелігіне байланысты
Дешті қыпшақ тайпаларының шаруашылық-экономикалық өмірінде ... ... ... жері - ... ... жүйесінің құрамдас бір бөлігі
болып ... бері Сыр ... ... ... қалалар мен
қоныстар дамығындықтан, олар ірі экономикалық, ... ... ... ... ... және ... ... обьективті экономикалық байланыстар қалыптасады да,
бірнеше ғасырлар бойы дамиды, жетіледі. ... біз ... ... бұл екі ... ... ... ... аймағы діни, мәдени орталық ретінде Дешті ... ... ... ... діни, мәдени кеңістік шеңберіне тарады. Мұсылман дініндегі
Дешті қыпшақ тайплары XV-XVI ғасырларда Сыр өңірі мен ... ... ... ... тұрады.
4.Дешті Қыпшақ тайпаларының аймақтағы отырықшы және ... көшу ... ... ... және ... ... XV-
XVI ғасырларда аймақтғы қазақтардың үлес салмағын ... ... ... ... Қыпшақ пен Сыр өңірі бір этникалық кеңістікті
қалыптастырады.
5.Геосаяси және ... ... ... ... ... ... ... Хорасан елдерімен байланыстырды
және қазақ хандығының оңтүстіктегі ... ... ... өңірі қазақ хандығы үшін XV-XVI ... ... ... ... ... этникалық рольдері
ерекше өмірлік маңызы бар аймақ деп есептейміз.
Екінші бөлім ... ... 1.XVI ... бірінші он жылдығында ... ... ... ... ... Бірақта бас қолбасшы Бұрындық болғанымен шындығында саяси
билік, хандық фактілі түрде Жәнібек ... ... ... ханға көшті.
Мырза Хайдар Дулатидың айтылғанындай (хиджраның 919 жылдың жазында(
1513 жылы «Қасым ханнның жасы ... ... ... ... ... осы мәліметтерге сүйене отырып, Қасым ханның туылған
жылын анықтамақ болды, шамамен 1445 жыл.( 23.132;7.33;7.271;2.166 ( ... ... атын ... Ксуымұлы айтуынша Жағам-бегім.
(11.162;3.236;13.239;35.121( «бегім» ... ... ... ... ... ... негізі Шыңғыс ұрпақтарына жатқан жоқ,
моңғолдарда әйел адамдарды ... ... деп ... ... ... өлең ... ... оны Мола Шади жазды, онда «Шайбанид Махмуд-
султан Қасым ханның туысқан екендігін берілген, Сауран ... ... ... –сұлтанды Берген соң, онда Қасым хан оны ... ... ... ... мағынасын автор ашуда «Шайбани-наме» де Камал
ад-Дин Бинаи жеткізуінше, олардың шешелері әпкелі сіңілі ... ... Дәл ... тұжырымды «Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме» атылады,-
Қаысм мен Махмуд шайбани Шах-Бұдақ сұлтанның ... олар ... ... ... туыс екендігін білеміз. (19.17( Осылайшы Жаған-бегім
Аққозы бегімнің сіңлісі ... ... ол ... ... мен ... ... ... ад-Дин Бинаи де Аққозы түбімен негізі «Алтын хан
тұқымынан»болып шықты. (15.97 ( ... хан ... Н. П. ... ... ... ... танымал адамдардың атын атауы шектелген, осылай
тұлғаның бет әлпетіне ... ... ... атап ... ... П. Юдин ойынша бұндай термин сөздер ... ... ... ... ( 40.507( ... ... тоқталатын дерек көзі «Тарих-и
Кыпшақ-хани» де Ходжамукли Бахли ... ... ... ... ( 16.393( ... да ... Жаған-бегім Қытай үйіне қатысы бар деген
тұжырымға келуіміз ол кезде Қытайда Минь ... ... ... ... тұжырымдар толықтырулар қажет немесе қытай деректермен қарастырылуы
керек. Қытай жылнамаларынан аударылған мәліметтерде Қазақ ... мен ... ... ... ... қытайдың мин династиясы моңғол
басшылары туралы жоқ. ... Юнус ... ... ... негізгі қытай
деректерінде сол екенін Аэр сұлтан «қытай ... ... ... хан –Муханьмо. Мансур хан -Мансуэр». ( 206.13-15,24-29( Олар
Қазақтар мен Моңғолдар басшылары тығыз байланыста ... ... ... ... ... жоқ. Өйткені минь династиясы ол уақыттарда алыстағы
Мысыр мен Араб халифатымен дипломатиялық ... ... ... ... ... бөлімінің қорытындылары
төьендегідей: 1.XVI ғасырдың соңындағы ... он ... ... ... ... ... ... Бірақта бас қолбасшы
Бұрындық болғанымен шындығында саяси ... ... ... ... ... баласы Қасым ханға көшті.
Мырза Хайдар Дулатидың айтылғанындай ( хиджраның 919 жылдың жазында(
1513 жылы «Қасым ханнның жасы ... ... ... болатын.»
(38.326( Зерттеушілер осы мәліметтерге сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... 1445 жыл.( ... ( Қасым
ханның анасының атын ... ... ... ... ... ... түсінік монғолдардың тегінен
еместігін көрсетеді. Жағам-бегім негізі ... ... ... ... әйел ... ... –Ханым,Ханум деп атаған. «Фатх –наме»
дерегі өлең түрінде берілген, оны Мола Шади жазды, онда «Шайбанид ... ... ... ... екендігін берілген, Сауран қаласын Қасым ханға
Махмуд –сұлтанды ... соң, онда ... хан оны ... екендігін
түсіндірді.» (15.82-83( Бұның мағынасын автор ашуда «Шайбани-наме» де Камал
ад-Дин Бинаи жеткізуінше, олардың шешелері әпкелі ... ... ... Дәл осындай тұжырымды «Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме» атылады,-
Қаысм мен ... ... ... сұлтанның баласы, олар ағайындылардың
балалары демек жақын туыс екендігін білеміз. (14.17( ... ... ... ... болып шықты, ол Мухаммед Шайбани мен ... ... ... ... Бинаи де Аққозы түбімен негізі «Алтын хан
тұқымынан»болып шықты. (17.97 ( Алтын хан ... Н. П. ... ... ... ... ... ... атын атауы шектелген, осылай
тұлғаның бет ... ... ... ... атап ... ... П. ... бұндай термин сөздер әртүрлі династияларда ... ... ( 41.507( ... ... ... ... көзі ... Кыпшақ-
хани» де Ходжамукли Бахли айтуынша Аққозы-бегім –«Хитая ... ... ... ... да болар Жаған-бегім Қытай үйіне қатысы бар деген тұжырымға
келуіміз ол кезде Қытайда Минь династиясы билік ... ... ... ... қажет немесе қытай деректермен қарастырылуы керек.
Қытай жылнамаларынан аударылған мәліметтерде Қазақ хандығы мен ... ... ... ... қытайдың мин династиясы моңғол
басшылары туралы жоқ. Бірақ Юнус ханды зерттеушілердің ойынша негізгі ... сол ... Аэр ... ... ... ... ... хан –Муханьмо. Мансур хан -Мансуэр». ( 26.13-15,24-29( Олар
Қазақтар мен Моңғолдар басшылары тығыз байланыста ... ... ... ... ... жоқ. ... минь ... ол уақыттарда алыстағы
Мысыр мен Араб халифатымен дипломатиялық қарым-қатынаста болды. ... ... ... ... ... ... хандығының күшеюі
және кеңеюі ... ... ... ... ... ... ... басып кіріп, үкімет билігін таратып алады ... ... ... ... ол үшін ... ... Шахбахат
хан өзіне қарасты жердегі халық қазақ саудегерлерін сауда жасауға тыйым
салып, жарлық шғарды және ... ... ... ... ... Ол
бұйрықты Рузбехан былай түсіндіреді: «Кейбір саяси ... ... ... көпестері мемлекетке жіберілмесін, ал келе қалған жағдайда тонап
алынсын деген жарылық берді».
«Хан жарлығының мәні бар еді, ... ... ... Қазақтар оның
күш-қуатын зерттеп алып, сонан соң құлшына күреске түсер еді. Сол ... ... жүру қиын ... еді. Бүгінде олар өзбектердің қалай тұрып,
рақатқа батып отырғанын білмейді. Сөйтіп, ... ... ... өте ... ... ал егер ... ... және әдемі өнімдер жетсе, олар басқаша
ойлай бастаған ... еді. ... олар ... Осы ... ... олармен
қарым-қатынас және сауда жасауға тыйым салынды, осындай шаралар арқылы
Қазақ халқының ... ... ... ». ... хан ... ... Қазақ
жеріне бірнеше реет тонаушылық жорық жасап, талан-таражға салады.
Жалпылама қортатын ... ... ... барлығын орындағаннан
кейін мен өзімнің алдыма қойған ... ... ... ... ... тақырыптың Қазақстан тарихында да, тіпті әлем
тарихында да ... орны ... ... ... ... ... тоқтамйтындығымды айта кеткім келеді...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әмір Темірдің саяси қызметі3 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
XVI ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекеті29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь