Әлеуметтану ғылымының даму кезеңдері

ӘЛЕУМЕТТАНУ ҒЫЛЫМНЫҢ НЕГІЗГІ ТАРИХИ ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ

XX ғасырдаң екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанда әлеуметтік ой.пікірлердің дамуы.

Бәрімізге мәлім, қазақ елі XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың бірінші жартысында феодалдық қоғамдық қатынастар дәуірінде болды. Қазақ халқы, бір жағынан, жергілікті феодалдардың, екінші жағынан, Ресей Патшасының зор қанауының, езгісінде болды. Еңбекші бұқараның хал.жағдайы өте нашар болды, өйткені олар әр уақытта алуан түрлі ауыр салықтар төлеп отыруға мәжбүр болды. Қанаушылар олардың құңарлы.шұрайлы жерлерін тартып алып, өздерін шөл және шөлейт жерлерге ығыстырды. Ресей патшасы байырғы ұлтты одан әрі жаныштап, езуді күшейтті. Ал, жергілікті үстем тап, қалыптасып келе жатқан буржуазия, дін басылары, патшалық ресей үкіметі халықты революциялық күрестен аулақ ұстауға тырысты, қазақ бұқара халқын орсытың жұмысшы.шаруа табынан, алдынғы қатарлы интеллегенциясынан алыс ұстауға әрекет жасады, араға іріткі салды, ұлтаралық дау.дамайды, жанжалды насихаттады. Осылардың салдарынан Қазақстанда бұқара халықтың патшалық ресей үкіметіне, жергілікті хандарға, байларға қарсы әлденеше стихиялық ереуіл.көтерілістері болды, бірақ олардың бәрі күшпен басылып отырды.

Осындай ауыр жағдайлардың нәтижесінде және орыс демократиясының, мәдениеті мен ғылымының игілікті әсерінің негізінде Қазақстанда алдыңғы қатарлы философиялық, әлеуметтік.саяси ой.пікірлер қалыптаса бастады.

Қазақ халқы ұлттық мәдениетінің тарихына жаңа жол ашушы бір топ ұлы ойшылар мен прогрессивті ағартушылар, қоғамдық.саяси қайраткерлері шықты. Олардың қатарында Шоқан Уәлиханов (1835.1865жж.), Ыбырай Алтынсарин (1841.1889жж.), Абай Құнанбаев (1845.1904жж.) сияқты қоғамдық.саяси қайраткерлер, Әлихан Бөкейханов (18870.1937жзж.), Ахмет Байтұрсынов (1873.1937жж.) т.б. оқымыстылар болды.

Енді осы ұлы ойшылар мен ғалымдардың, әлеуметтік.саяси қайраткерлердің көзқарастарына қысқаша тоқталайық.

Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік.ғылыми көзқарастары, оның демократиялық, гуманистік ой.пікірлері Петербургте және Сібір Кадет корпусында оқып жүргенде, сонымен бірге сол кездегі орыстың ұлы демократиялық өкілдерінің шығармаларын оқып, олардың кейбіреулерімен жақындасып, кездесіп, араласып жүргенде қалыптасты. Ол қазақты орыс мәдениетіне жақындату, орыс ғылымына идеясын жақтаған адам. Оның аққан жұлдаздай қысқа өмірі ғылым үшін өте құнды жылдар болғпн еді.
        
        ӘЛЕУМЕТТАНУ ҒЫЛЫМНЫҢ НЕГІЗГІ ТАРИХИ ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ
XX ғасырдаң екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанда
әлеуметтік ... ... ... ... елі XIX ... екінші жартысы мен XX ғасырдың
бірінші жартысында феодалдық қоғамдық қатынастар дәуірінде болды. Қазақ
халқы, бір ... ... ... ... ... ... зор ... езгісінде болды. Еңбекші бұқараның хал-жағдайы
өте нашар болды, өйткені олар әр ... ... ... ауыр ... ... ... ... Қанаушылар олардың құңарлы-шұрайлы жерлерін тартып
алып, өздерін шөл және шөлейт жерлерге ығыстырды. Ресей патшасы ... одан әрі ... ... күшейтті. Ал, жергілікті үстем тап,
қалыптасып келе жатқан буржуазия, дін басылары, патшалық ... ... ... ... ... ұстауға тырысты, қазақ бұқара халқын
орсытың жұмысшы-шаруа табынан, алдынғы қатарлы интеллегенциясынан алыс
ұстауға әрекет жасады, араға іріткі салды, ... ... ... ... ... Қазақстанда бұқара халықтың патшалық
ресей үкіметіне, жергілікті хандарға, байларға қарсы әлденеше стихиялық
ереуіл-көтерілістері болды, бірақ ... бәрі ... ... ... ауыр жағдайлардың нәтижесінде және орыс демократиясының, мәдениеті
мен ғылымының игілікті әсерінің ... ... ... ... әлеуметтік-саяси ой-пікірлер қалыптаса бастады.
Қазақ халқы ұлттық мәдениетінің тарихына жаңа жол ашушы бір топ ұлы ойшылар
мен прогрессивті ағартушылар, қоғамдық-саяси қайраткерлері ... ... ... Уәлиханов (1835-1865жж.), Ыбырай Алтынсарин (1841-1889жж.),
Абай Құнанбаев (1845-1904жж.) сияқты қоғамдық-саяси қайраткерлер, ... ... ... Байтұрсынов (1873-1937жж.) т.б.
оқымыстылар болды.
Енді осы ұлы ойшылар мен ғалымдардың, әлеуметтік-саяси қайраткерлердің
көзқарастарына қысқаша тоқталайық.
Шоқан Уәлихановтың ... ... оның ... ... ... және Сібір Кадет корпусында оқып
жүргенде, сонымен бірге сол кездегі орыстың ұлы демократиялық өкілдерінің
шығармаларын оқып, олардың кейбіреулерімен жақындасып, кездесіп, араласып
жүргенде қалыптасты. Ол ... орыс ... ... орыс ... жақтаған адам. Оның аққан жұлдаздай қысқа өмірі ғылым үшін өте
құнды жылдар болғпн ... ... ... ... ... өз ... ... тағдырымен
байланыстыра қараған. Сондықтан ол тек ғалым ғана емес, қоғам қайраткері де
болды. Осы ... ... ... ... ... ... жасау
қызғылықты болып табылады.
Бұл мәселені тарихшылар, әдебиетшілер, соның ішінде Ә.Х. Марғұлан, С.
Мұқанов сияқты белгілі авторлар біраз зерттеген. Жеке ... ... да ... бұл ... ... олар ... қоғамдық көзқарастарының көп
қырына бір ғана көзқарас тұрғысынан қарады деп үстірт ұғуға болмайды.
Ғылымның мақсаты – объективтік ақиқатқа ... Ол ... жету ... ... ... қажет етеді.
Міне, осы орайда Шоқан көзқарастарына қатысты бірнеше пікірлер айтылып жүр.
Бұл негізінен Шоқанның ... ... ... ... қанша
дәрежеде қабылдағаны және халқы үшін қандай істер істегені туралы
байламдар. Академик С. Зимановтың монографиясында /1965ж./ Уәлихановтың
саяси көзқарастары жайлы ... үш ... ... ... Шоқанды
бағалау үшін үш ұдай пікірге бөліну мәселенің күрделілігін көрсетеді.
Бірақ, ғалымдардың бәрі ... ... бір ... атап ... орыстың ұлы революцияшыл демократтарының шығармаларымен етене
таныс болып, ... ... ... өз ... ... оны ... ... орыс мәдениетін үйретуге тырысқанан мойындайды.
Ш. Уәлихановтың қоғамдық-әлеуметтік және саяси мәселелерді сөзқ ететін
«Записка о судебной реформе», «Очерки ... «о ... ... ... ... у ... ... сияқты еңбектерінде және
достарына жазған хаттарында біз оның көзқарастары көп жағдайда ... ... ... ... байқай аламыз. Ескерте кететін бір
жайт, Ш. Уәлиханов өзінің саяси көзқарасын жан-жақты, жүйелі көрсететін
үлкен еңбектер жазбаған. Бірақ, бұл оның халықтың болашағы үшін ... ... ... ... қатарлы адам болғандығын анықтауға
кедергі келтіре алмайды.
Айталық, Сібір казактарына арналған сот реформасы туралы мақаласында
/жазбаларында/ ол ресми үкіметке көптеген талаптар қояды. Бұл ... ... ... ... оның сот ... ... дербестігін
сақтай отырып, орыстармен араласуға мүмкіндік алуға бағытталған.
Патша үкіметі Сібірдегі қазақтардың билігін заң ... ... ... ... ... Осы қитұрқы саясатқа тікелей қатысы болған 1860-шы жылдары
жүргізіле бастаған сол реформадан Ш. Уәлиханов ... ... ... әдет-ғұрпын, дәстүрін жақсы білетін ол реформаны даындаған
облыстық басқарманы халық тағдырына немқұрайдылығы үшін ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда, біріншіден, Ш.
Уәлиханов өз халқының өзіндік ерекшклігін ескеру реформа даындау барысында
ерекше маңызды фактор екенін айтады. Ш. ... осы сот ... ... ... ... жүргізілуге тиісті реформа халықтың
мүддесіне, оның материалдық мұқтажына сай келуі, әрі сол қоғамның ұлттық
мінез-құлқына сәйкестендірілуі қажеттігін терең талдап, қорытты.
Ал, бұл ... тыс ... ... бәрі де ... ... деп түсінді Ш. Уәлиханов. Қоғамның дамуына не залал, не пайда
екендігі ... ... әр ... әр ... ... ал, халыққа ең
маңыздысы, оның мұқтажын өтейтін нақты іс-шаралар. Реформа – ол
экономикалық және әлеуметтік реформа. Ал, саяси реформа ... іске ... ... ретінде көрінеді – олар халықтың материалдық әл-
ауқатын жақсартуға ... ... ... ... өзі деп
тұжырымдайды.
Адам - әрқашан да өз ортасының презенті. Ендеше Ш. Уәлихановқа берер
бағамыз нақты тарихи жағдайларға байланысты болмақ.
Ш. ... ... жылы ... еңбегінде реформаны іске асыру барысында
халықтық ерекшелігін ескеруі жайлы пікірін тереңдете түсіп, реформалардың
сәтті болуы халықтың тұрмыс-салты мен әдет-ғұрпын, заңдарын ... ... ... ... ... кейін: «В наше время нет общественного вопроса, ... был ... ... как ... о ... реформах. От неудачных и удачных реформ
зависит вся будущность народа, в них заключается его быть или не ... ... ... ... ... ... они правильны т.е. тогда когда
они основаны на тех неизбежных законах, прогресса при которых только и
возможно здоровое развитие общественного организации» деген ... ... ... ... ... ... ... – Шоқанның прогресс деген ұғымға
халықты ағарту, отандастарының ... ... ... ... сиғызады.
Пікрімізге дәлел ретінде Шоқанның осы тектес басқа да ойларын келтіре ... ... ... ... ... көне заман ескерткіштерінің
қиратылып жатқанына байланысты күйінішті, орыстың, еуропаның мәдениетін
жақсы білуі Шоқанның прогресс үшін ... ... ... ... ... прогресшілділігі халықты мәдениетпен, алдыңғы қатарлы ұлттық
ғылымынан бөліп тастауға қарсы бағытталған.
Таптардың қазақ қоғамында орын алып отырғанына Ш. Уәлиханов талай рет
тоқталды.
«Алатау ... ... жай ... деп қана ... Тек қащақтар ғана
оларды ақ, не қара қалмақ деп атайды. Кейбір аңыз-деректер бойынша, қырғыз-
қайсақтар екі түрлі ... ... Бірі – күн ... ... ... ... де, ... – құдая тобасы жоқ, басы жұмыр пендеден туған
құл-құтандар, деп аталатын қара халық.
Бұл ойларды А.И. Майковқа, Ф.М. ... ... ... айтқан. Ш. Уәлиханов әдет-ғұрыпты өте жақсы білген, билердің
сотындағы ... ... ... ... ... ... ... жақын деп көрсетті. Мысалы, би болу үшін халық арасында әділдік,
шешендік ... ... адам ... ... бдің ... ... екінші бидің төрелігіне жүгінуге құқы барлығын және тағы ... ... ... ... осы ... ... ... сақтау керек, деген
тұжырымға келеді.
Қазақ даласында құрметті би атағы халық тарапынан ... да ... ... ... ... ... өкіметтің бекітуімен емес, тек сот
рәсімінтерең білетін, оған қоса шешендік өнерді меңгерген қазаққа ғана
берілген. Би ... үшін би ... ... адам ... ... ... ... түсіп, өзінің білімділігін, шешендігін танытатын болған.
Мұндай адамдардың есімі халықтың арасында тез ... ... ... ... би мен ... ... бір болғанымен, араларында жер
мен көктей айырмашылықтар бар. Бидің балалары ... ... ... әке ... ... ... қалады.
Сол сияқты:
Бидің санына шек қойылмайтын болса, әрбәр округте мировой судья бірнешеу
болады.
Биді ресми ... ... ... да, ... түрде ешкім бекітпейді де,
еуропадағы ақындар, ғалымдар, адвокатар ... ... ... ... ... Ал мировой судьяның сайлауында арнаулы тәртіп, парық
бар.
Халық ... ғана би ... ... ... оның беделі жойылғанда билік
құруына құқы болмайды. Би қазынадан да, халықтан да ешқандай пұл алмайды,
бірақ, биден биақы алады, ал, ... ... ... ... ... бөлінеді.
Билердің мәжілісі мезгілсіз, кейдейсоқ оқиғалар мен ахуалдардың себебі
бойынша шақырылады.
Әрине, билердің ... тап ... ... халықты езуге мүдделі
болғаны талас тудырмайтын жайт. Бірақ, Шоқанды өз заманы тұрғысынан алсақ,
ол мәселе ... ... ... ойға ... ... да, ... ... таныс, беделі бар билер сотын сақтап қалуда белгілі бір ... ... ... ... әділетсіздікке баратынынғ соның басқалай
былықтарын да жақсы білген. Отаршыл Ресейдің отаршыл сотынан әділет күту
қиын болғандықтан, Шоқанның билер ... ... ... ... көңілге
қонады.
Шоқанның «атаңның ұлы емес, адамның ұлы» болуға тырысқан деп айта аламыз.
Шоқан шығармаларынан халқына деген шексіз жаңаршылығын, сүйіспеншілігін
байқаймыз. Патша ... ... ... ... ... ол ... қарсы шықты. Халқының сауатсыз болғанын
жасырмай айтқан Шоқан оның қабілетті, өркениетті ... ... ел ... ... ... ... Уәлиханов сияқты өзінің бар саналы өмірін елдің
игілігі үшін сарп еткен, өз халқынның даңқты ұлы. Ы. ... ... ... ... және ойшыл болған кісі. Ы. Алтынсарин қазақ халқының
мақтан ... ... ... ... Ол өзінің шығармаларында қазақтарға
озық орыс мәдениетін үйренуді насихаттаған, сол халықтың ... ... ... ... ... ашу ... өзі бас болып, үлгі көрсетіп
бірінші әрекет жасады. Торғай облысының халық училищелерінің инспекторы
болып ... ... ... ... ол ... ... үшін ... ашты.
Ы. Алтынсарин Қазақстанның Ресейге толық қосылып, кең қазақ даласын игеру
мәселесі міндет етіп қойылған дәуірде өмір сүрді.
Ш. Уәлиханов ХІХ ... 50-ші және 60-шы ... ... ... жою үшін ... және идеологиялық күрестің шиеленіскен дәуірінде
қызмет етсе, Ыбырай Алтынсарин 70-80-ші жылдарында крепостнойлық ... ... ... ... ... ... ... Ы.
Алтынсаринның туып-өскен жері Солтүстік Қазақстандағы капитализмнің
ықпалына түскен аудандардың бірі еді. Ресейдің экономикалық өмірінде болып
жатқан үлкен өзгерістер және сол ... ... ... ... ағартушы және прогрессивтік пікірлерінің қалыптасуына үлкен
әсер етеді.
Ыбырай ... өз ... ... өзоқ ... ... ... Ол қазақ халқының экономикалық және рухани дамуын тездетудің
негігі құралы етіп баолық қазақ ауылдарында ... ... ... ... Мектептерді халық арасында білім таратушы мәдениет ордалары
деп санады және бұқара ортасында орыс, ғылымының табыстарын насихаттаудың
тіректері деп қарады. өзі бас ... ... ... ... орыс ... хрестоматия» оқу құралын жарыққа шығарды. Мұндағы көздеген
мақсаты, қазақ оқушыларының орыс тіліндегі кітаптарды пайдалана білуді
баулу, орыс мәдениетін түсінуді жеңілдету болатын. «Қырғыз ... ... ... рухани өміріндегі үлкен маңызды оқиға болып табылады.
Ы. Алтынсарин орыс білімі қазақ ... ... ... жолы деп ... жоқ, оны ... ... ... септігін тигізетін, яғни
қазақтардың орыс халқынан ғылыми және практикалық білімін қабылаудың әдісі»
деп санады. Ы. Алтынсарин осы идеясын іске асыру үшін 1883-ші жылы ... ... ... ... школа) ашты. Бұл мектептің ашылуын
«айрықша мәнді оқиға» деп атап, оны ... ... ... деп ... ... ... жатқан орыс-қырғыз мектептерінде білім алудың өте
пайдалылығын және қажеттілігін көпшілік бұқараға ұғындыру және ... ... ... үшін «Қырғыз хрестоматиясының» бірінші беттерін
білім үйрену, ғылым игері туралы жалынды өлең сөздерімен бастайды.
Сауатсыз, білімсіз адамдар – ... ... көзі жоқ ... ... ... деп ... Ы. Алтынсарин. Нағыз адамдар – ғылымды игеріп,
біліммен қаруланған, дүниенің игілігін пайдалана білетін кісілер. ... ... ... ... оның ... шексіз кеңейтеді.
Оқысаңыз балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегеңін алдыңнан
Іздеме-ақ табылар – деп жазды
Алтынсарин.
Ы. Алтынсариннің түсінігі бойынша, білім дегеніміз, төңіректегі ақиқатты
тану. «Табиғи ақыл айналадағы ... ... ғана ... ... ... ... біздің көрмегенімізді де білуге қабілетті ететін дүниелік
(светский) білім ғана» деп көрсетті Ы. Алтынсарин.
Сонымен, Ы. Алтынсаринның ағарту идеясы қоғамда ғылым мен ... ... ... ... бұл ... ... ... алынған ғылымның рөлін асыра дәріптегенін байқауға болады.
Ы. Алтынсариннің орыс-қырғыз мектептерін ашуы, «Қырғыз хрестоматиясын»
жазуы, қазақ ауылдарында орыс әдебиетін таратуы Қазақстан мәдениетінің ... ... ... революциядан бұрынғы дәуірде қазақ халқының рухани
өміріндегі дамудың ... ... ... ... ... оның ... ... айқын
көрінісі еді. Ол еркі жоқ бұқараның қорғаушысы болып, ... ... ... ... ... ... зорлық-
зомбылықтарына, заңсыздықтарына қарсы шықты. Ол қоғам ауырпалықтарын, үстем
таптар өкілдерінің ел үстінен күн көрген жарамсыз ... ... ... ... Ы. ... ... жергілікті өкімет, сот
орындарының өкілдерін, молдаларды сынады, себебі, оның шығармалары
негізінен оқушы балаларға арналған еді. Ы. Алтынсарин ... ... ... сот ... ... білді. Сондықтан Ы. Алтынсарин
оқушылардың бойына ізгілік өрнегін егу үшін «Қырғыз хрестоматиясында»
демократия және гуманизм ... ... ... мен әңгімелерді басты.
Келешекте қазақ ауылдарында демократиялық идеялардың таратушысы болу үшін,
оларды әділеттік, ... ... ... ... ... ... өкіметінің Қазақстанда жүргізген қлт саясатында сын
көзімен қарады. ... ... ... орыс ... ... ... ... ұлттық кемісітушілік саясатын көре білді. Орыс
шенеуніктерінің қазақтарды төменгі нәсілдің адамдары деп санауы, қазақ
халқына ... ... ... жиіркенішпен қарауы Ы. Алтынсарин секілді
халықтың адал ұлдарына өте ауыр тиді. Ы. Алтынсарин «білімді орыстардың»
жергілікті халықты жек көре ... ... ... ... адамдардың
міндеті – қазақ халқын мешеусің деп қорламай оның мәдениетінің дамуына
көмектесу ... өз ... ... ... де сын ... қарады. Бірақ,
қоғамның ауыртпалықтарын, жергілікті өкімет орындарының өкілдерін,
реакцияшыл қазақ феодалдары мен молдарын сынаса да, ол қоғамдық-саяси
құрылысты тұтас сынауға ... ... ... ... ... ... әлеуметтік әділетсіздіктің түп-төркіні
қоғамыдқ-саяси қатынастарда екенін түсінуіне мүмкіндік бермеді. Надақтықты
жою үшін олардың экономикалық негізін құртып, қоғамды революциялық жолмен
жақсартып, ... ... және ... ... ... ету қажет.
Ы. Алтынсарин замандастарын гуманизм тәрбиелеуге тырысты, оларды
кедейлерге, ... ... ... жәрдем беруге шақырады. Бай
таптардың өкілдерін кедейлерге жәрдемдесуге шақырғанымен, іс жүзінде
байлардың кедейлерге рақымсыздығын, олардың ... ... ... ... ... куә болды. Бұл жағдай
мәңгі болуы мүмкін емес, арамза мырзаларды жазалайтын күн де туар, ... ... Ы. ... де ... ... ... дамытуға бағытталған Ы. Алтынсариннің ағарту
қызметі, оның езілген еңбекшіхалықты ашық жақтауы, оларды зорлық-
зомбылықтан қорғауы феодалдық үстем таптарға және ресми ... ... ... Ы. ... ... ... даму келешегі, қазақ
халқының болашағы, оның қандай жолмен алға басатыны туралы аса құнды, терең
ой-пікірлер айтты.
Әлеуметтану мәселелері туралы арнайы еңбек жазбағанымен, ресми ... ... ... ... оның ... ... ... байқатады және бұл еңбектерінде кейбір қоғам дамуының мәселелерін
ғылыми пікірлерге ... ... ... ... ... ... Сейітқұл» әңгімесінде
революциядан бұрынғы Қазақстанда кең таралған барымтаны айыптайды, қазақ
көшпелілерінің отырықшылдыққа өтіп, мал шаруашылығымен қатар егін
шаруашылығымен айналасуын, ... ... ... ... ... ... ... Ы. Алтынсарин Қазақстанның дамуын табиғи процесс
ретінде қарады. Ы. ... ... ... бұдан былайғы дамуына қолдан
жасалған сыртқы күш керек деуші пікірлерді қате деп санады. ... бұл ... осы ... де ... жоймаған.
Қазақ халқының ұлы ақыны және ұлы ойшылы Абай Құнанбайұлының ағартушылық
қызметі ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... ... ... ... көзқарастары осы кезде қалыптасты. Ол бағзыдағы
кемеңгер ойшылдардың шығармаларын оқып, өз дәуірінің алдыңғы қатарлы ой-
пікірлерін қорытып, оларды қазақ өміріндегі аса маңызды ... ... ... Сол ... ... ... ... мәселелерге жауап беруге ұмтылды.
Абай әлеуметтанудан арнаулы еңбектер жазбағанымен шығармаларында алуан
түрлі әлеуметтік мәселелерді қозғап отырған. өзінен бұрын және ... ... ақын – ... ... Абай ... ... ... туралы, оларды басқару, қоғамның құрылымы, адам, тарихтаға
бұқара халықтың және тұлғаның ... оның ... ... ... ... ой ... Яғни ... ғылым және біліммен
қаруландырып, олардың сана-сезімін, білімін дамыту, қоғамның дамуына
байланысты білімнің ерекше маңызды рөлі, т.б. ... ... ... ... ой-
пікір айтқан және қоғам құбылыстарының даму қағидаларының бағыты туралы
алғаш рет мәселел қозғап, өзінше шешкен. Абай сол кезде қазақ халқының
саяси, мәдени, ... ... ... қалу ... ... ... ... халыққа түсіндірмекші болды.
Қоғам туралы мәселе Абайды терең ... Оның ... ... ... ... қоғамның табиғи негізін халық құрайды. Қоғамның
әлеуметтік құрылымы бірыңғай емес, ол бір-біріне қарсы тұрған жіктерден,
яғни байлар мен кедейлерден ... ... ... ... ... ... ежелден бар. Сондықтан олардың арасындағы күрес
толастаған емес. Қоғам біртұтас, бірыңғай құбылыс ретінде оның ішкі
құрылымы алуан түрлі ... ... ... қажет етеді. Олардың
қатарына мүлік арқылы жікке бөлінуі және жеке меншік, таптық құрылым,
мемлекеттік басқару және сот ісін ... ... ... бостандық,
теңдік және адамдардың достығы, т.б. жатады.
Абай дүниенің объективтік заңдылығын мойындады, дүние мен адамзат ... ... ... отырады деп біледі.
Абайды адам проблемасы қатты ойландырғанын байқаймыз. Қырық үшінші нақыл
сөзінде, тән азағы ішіп-жеу болмаса ол өсіп қуаттанбайды, ал, ... ...... ... бұл ... оның ... айырмашылығы жоқ.
Білмекке құмарлықты қанағаттандыру – дүниенің көщге көрінген және
көрінбеген қасиеттерін танып білуі, өздену, сұрап ... ... ... ... ... бұлар көкірекке сәуле, көңілге сенім береді деп толғанды
ол.
Тән азығы мен жан азығының адам өмірінде бір-бірімен байланысты ... ... ... ... ... ... сияқты өмірдің күштері адасның
денсаулығы, жүйке-жүйелерінің саулығына байланысты қалыптастырылады. Адам
бойындағы туа біткен болмысы дамымай ескерусіз қалса, қуаттың (қабілеттің)
қайсысы ... да ... ... ешнәрсеге жарамай қалады. Егер оны
үнемі ескеріп, күтіп, күнде ... ол ... ... ... қоғамының болмысына терең үңіле білді.
Бес нәрседен қашық бол,
Бес нәрсеге асық бол –
Адам болам десеңіз.
Тілеуің, өмірің алдында,
Оған қайғы ... ... ... ... мал ...
Бес дұшпаның, білсеңіз.
«Ғылым таппай мақтанба».
Абайдың ойынша, елдің ... ... ... оның ... ... Ол ел ... ... – жақсы жайлау, ол бір – көл ... ... ел ... ... елдің шырқын бұзатындар еңбек
етпейтін арамтамақтар, еңбексіз жатып ішу адам баласын аздырады: «Тамағы
жоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар адам ... ... ... ... ... ... ... айтуынша күллі (38-қара сөзінде) адам баласын қор қылатын үш нәрсе
бар, сонан қашпақ керек. Әуелі надандық, ...... ... ... ... ...... ғылымның жоқтығы, дүниеде еш нәрсені
оларсыз біліп болмайды.
Жалпы, Абай әлеуметтік мәселелерге ... ... ... ... ... байлар мен кедейлердің арасындағы
айырмашылықтарын, олардың жағдайын, қоғамдағы алар орындарын салыстырып,
сауатсыздардың көзін ашып түсіндірмек болған.
Абай жалпы ... ... ... ... Абайдың өмірлік шұғылданған кәсібі –
билік, кәдімгі дала биі еді. Әрине, әділ би ... ... ... қандай
билік үстем құрады, ол неге негізделеді және би мен заңның арақатынасы
қалай ажыратылады немесе неге ... ... ... Абай үшін тек
қана басқару үшін емес, сонымен қатар халықтың дәстүрі мен ... ... ... ... ... үшін бір ... заңы екінші елге
жетекші бола алмайды. Сондықтан да ол ... ... жат ... заң ... ... оның ... ... сенімсіздікпен қарап:
Абай Ресей заңына сенімсіздік білдіреді. өйткені отарлық билікті қамтамасыз
етуге, соны қорғауға арналған ... ... ... Ол ... орай ... ... бір ғана жақтың –
отаршыл биліктің ғана мүдесіне қызмет ететінін Абай ... ... ... ... ... ... шығуының өзі абайдың рухани
тәуелсіздікке ұмтылғанын байқатады.
Хандықты жою – ... ... ... және халықтың санасындағы
мемлекеттік тұтастық ойлау жүйесін өшіруге алып келеді. Онда ұлттық
үстемдік, мемлкеттік тұтастық, бірлік, мемлекеттік мүдде, идеология ... ... ... Мұны Абай түсінген. Ол: «Сәулең болса кеудеңде, Мына
сзөге көңлің бөл. Егер ... ... ... ... ... өл. Танымассың,
көрмессің, қаптаған соң көзді шел» - деп ... ... ... ... не ... бір ... – деген ой.
«Сәулең болса кеудеңде»
Абай биліктің жағдайын және оның баптарын жақсы білген. өзі де заң ... ... ... ... жақтауының себебі, ХІХ
ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Қазақстанға сауда капитализмі ... ... Бұл ... ... ... ... таптары болса, бұл
тапқа бірте-бірте қазақ жастары да араласа бастаған. Абайдың: пайда деп,
мал деп туар ендігі жас, еңбекпен малын сатып ... ... ... ... ... ықыласын бейнелеген. Абайдың арманы малды еңбекпен
табу. Жастар жалған жолға түспей, адал еңбекпен мал тауып жұртқа жақса
дейді.
Осылайша, Абай әкімшілік және сот ... ... өз ... ... Қызметті және басының мүддесіне пайдаланушы жергілікті әкімдердің
сайлауларда болатын айла-амалдарын, қулық-сұмдықтарын, алаяқтығын,
соттардың әділетсіздігін, сатылшығтығын өлеңдеріңде және қара сөздерінде
батыл сынады.
Қазақ ... ... ... Абай ... ... надандықты, артта қалғандықты, кертарпалықты ызамен сынады.
Оларды қазақ халқының прогресс жолындағы басты кедергі деп санады.
Қазақстанның дамуына жол ашып, оны мешеуліктен ... ... ... ... ... ... ... ағарту деп білді.
Абай халықты оқыту жұмысын бір орталықтан (мемлекет жағынан) басқарып, ... ... ... ... ... ... бұл идеясы бір жағынан өз заманында іс жүзіне аспайтын қыял
болғанымен, екінші жағынан, болашақта жемісін беретін өте ... ... ... ... қарап емес, адамгершілік деңгейіне қарап бағалау
керектігін ерекше атап көрсетті. Ұлы ойшыл ақын жастарға жар тандау
мәселесіне де дәл осы ... ... ... ... ... сүйіспеншілік, махаббат, отбасы жөніндегі пікірлерінің құндылығы –
демократиялық, ойларды ту еріп ұстайлы.
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан аса ірі қоғам және саясат қайраткері,
оқымысты, жазушы, ... ... ... Ол Ресейдің І Думасының
депутаты. «алаш» қозғалысын ұйымдастырушы, әрі ... ... ... «Алаш Орда» үкіметінің төрағасы, т.б. саяси-әлеуметтік
қызметтер атқарады. Ол Санкт-Петербургтегі Орман Шаруашылығы
институтынтәмамдаған, ... ... ... ... ... ... қатысқан. Маркс ілімін оқыды. Ол қазақ қоғамындағы әлеуметтік
қатынастарды білу үшін орыстың демократиялық әдебиеттерін қазақ тіліне
аударды. «Коммунистік жар» деген атпен «Коммунистік ... ... ... ... Ол ... ... ... дейінгі өмірін патша
әкімшілігінің әділетсіз отаршыл саясатымен күресуге арнады. Қазақ еліндегі
әлеуметтік қатынастарды әділетті құру үшін тер төкті. Осы ... үшін ... ... жылы орыс ... ... еркіндігі»
(кадет) партиясының бөлімшесі ретінде Қазақ саяси ұйымын құрды. Оның
бағдарламасы Орал қаласындағы «Факел» газетінде жарияланды. Онда алғаш рет
қазақ ... ... және ... ... ... үшін ... мәні бар
мақсат мен міндеттерді іске асыру белгіленді. Мысалы, қазақ жерін сол
халықтың меншігі, ол жеке меншікке ... ... деп ... ... үшін күш ... ... ... оқитын мектептер, медреселер,
жоғары оқу орындарын ашу, т.б. мәселелер қойды.
Ә. Бөкейхан басқарған Қазақ кадеттерінің ... ... ... бойынша орыс кадеттерінен айырмашылықтары болды. Біріншіден, Ә.
Бөкейхан қоғамдық-әлеуметтікқатынастарға ... ... ... ... ... ұлттық мәселелерді шешуде де әлдеқайда терең ойлап
ілгері кетті. Ол патша үкіметінің отарлық саясатын әшкереледі, бұл ... ... ... ... ... ... ... тұрсын, қайта қазақтардың
рухани әрі әлеуметтік қатынастарының азғындауына әкеліп отырғанын көрсетті.
Сөйтіп, Ә. Бөкейхан қазақ халқын алдыңғы қатарлы Ресей, онан әрі ... ... ... ... қойды. Қазақ халқының Ресей
империясына бағыныштылығы оны ұдайы толғандырды. Осымен бірге қазақ
халқының ру, жүздер арасындағы өзара дау-дамайлары мен ... ... ескі ... феодалдық қатынастардың
үзілмегендігінен надандық, қараңғылық, сауатсыздықтың, т.б. орын алуы оның
жанына жай таптырмады. Тығырықтан шығудың жолы – ... ... ... деп ... ... ... институтын бітіргеннен кейін, ол
Омбыға келді. Мұнда ол 14 жыл ... ... ... Ол ... ... ... әлеуметтік жағдайларды жан-жақты зерттеді, өзінің туған
елін, халқын қорғап бірнеше мақалалар жазып, зерттеу ... ... ... Ә. ... орыс ... ... елінің Солтүстік және
орталық аймақтарында қоныстануына үзілді-кесілді қарсы болады. Ал, бұл
процесс жыл сайын ... алып ... ... Осы қоныстанудың
барысында қазақ халқы 40 миллионнан астам ... ... ... ... ... халық шөл және шөлейт т.б. құнарсыз жерлерге ... орай Ә. ... ... ... бұл ... тоқтатуға барлық
шараларды қолданды. Ол патша үкіметінің отаршылдық саясатын жан-жақты
әшкерелейді. Осы мазмұндас мақалалар Санкт-Петербургте шығатын «Сібір
мәселелері» журналында 1908-1909-жылдары жиі ... ... ... ... ... ... қазақтың тарихы туралы еңбектер
жазды. Оның «Сібір темір жолы аудандарының экономикалық зерттеу
материалдары» 1904-ші жылы Ташкентте жарияланды. 1914-ші жылы ... ... ... қатысып, онда Ресей мемлекеттік
депутаты А.Ф. Керенскиймен кездеседі. Құрылтайда Ә. ... ... ... ... ... ... ... Ә. Бөкейхан Кадет
партиясының орталық комитетіне сайланды. Орыстың ... ... ... қаулысымен 1917-ші ылы Ә.Бөкейхан Батыс Қазақстандағы уақытша
үкіметтің ... ... ... ... массон ұйымының саясаты Ә.Бөкейханның ойынан алыс жатты, яғни
қазақтарға автономияны бермеу, өзін қуғынға салу ... ... ... ол өзінің қудалау мерзімі біткеннен кейін Орынборға келеді,
бірақ, оның Омбыға баруына рұқсат етілмеді. Ә.Бөкейхан Орынборда ... ... онан әрі ... ... ... халық Ә.Бөкейханды
жергілікті үкімет – қалалық думаның мүшелігіне сайлады.
Ә.Бөкейхан өзқінің шығармалары мен мақалаларында басты мақсат етіп қазақ
халқын Ресей империясының ... азат ету, ... ... ... ... ... елмен тең құқықта болуды, өзін-өзі басқаруды,
т.б. алға қояды. Ол 1917-ші жылғы Ақпан ... зор үміт ... бұл ... оның ... ... ... жылы ... Ә.Бөкейхан
Ресейдің уақытша үкіметі құрған Түркістан Комитетінің құрамына кіреді де,
уақытша үкіметтің ... ... ... ... ... ... ... жаңа оқиға, процесстерге байланысты Ә.Бөкейхан
ұлттық саяси партия құруға мәжбүр болды. Ізінше «Алаш» партиясы құрылды.
Оның мақсаты – қазақтың егеменді ... ... ... 5 ... ... ... ... Ә.Бөкейхан болды.
1917-ші жылы Ә.Бөкейхан Томск қаласында автономшылардың құрылтайына
қатысты. Құрылтайда қазақтардың Сібір үкіметінің ... ... ... ... Осы ... ... ... қаласында бүкіл қазақтың
құрылтайынды Алаш автономиялық мемлекетінің уақытша халықтық кеңесі –
«Алашорда» құрылды. Оның бірінші төрағасы болып ... ... ... жүргізе бастаған саяси-әлеуметтік өзгерістерінің сол уақытта
болып жатқан азамат соғысы ... ... ... ... ... ... (кешірім) жарияланды. Алаш партиясының
басшылығы большевиктер партиясына қосылу туралы шешім қабылдады.
Партияның көптеген басшыларының ішінде тек Ә.Бөкейхан ... ... бас ... 1926-шы жылы КСРО ғылым академиясының шақыруымен
автономиялық және одақтас республикаларды зерттеуге арналған ерекше
комитетінде Қазақстанды ... ... ... ... атқарды. 1927 жылдан
1937-ші жылға дейін Ә.Бөкейхан өзінің Мәскеудегі пәтерінде «үй тұтқынында»
отырады. 1937ж. тамыз айында Ә.Бөкейханды Кеңес ... ... ... ... деп ... ату жазасына бұйырады.
Ә.Бөкейхан қазақтың географиясын жан-жақты терең зерттеген ғалым. Жер –
адамзаттың ... ... ... да бір ... ұлт болмасын, оның дамуы
жерге байланысты. Ол Қазақстанның қандай аймағында жер құнарлы, құнарсыз
екенін өте ... ... ... ... орай ... ... өзінің ыңғайлы,
тиімді, сапалы шаруашылығын ұйымдастыруы қажет деген.
Ол өзінің ... ... ... ... ... қой ... ... жер, мал шаруашылығы туралы өте көптеген ой-пікірлер,
ұсыныс, кеңестер берген. Ә.Бөкейхан этногенез, яғни ... шығу ... да ... ... жүргізген. Мұны оның мынадай шығармаларынан
байқауға болады. Олар: «Қырғыз елінің тарихи тағдыры және оның мәдени
жетістіктері», «Қырғыздар» және т.б. Бұл еңбектерінде ... ... ... ... отырып, қай уезде қанша, қандай адамдар
тұртынын айтқан.
Ә.Бөкейхан мемлекет, құқық, партия, дін, т.б. мәселелер жөнінде де көп
келелі ой-пікір, ... ... ... ... ... «Мен ... неге ... деген мақаласында оның себебін терең ашып
баяндайды: біріншіден, Кадет партиясы жерді бөлу және сатуға, екіншіден,
ұлттық ... ... ... ... ... бөлінуіне қарсы.
Ә.Бөкейханның пікірі бойынша, жер сатылатын болса, бірнеше жылдан кейін
қазақтар ... ... ал, ... ... ... ... ... жерді
сатып алады; Ұлтқа автономия бермесе, теңсіздік болады; ... пен ... дін ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы, әлеуметтік ғылыми жаңа көзқарастары,
ой-пікірлері қазақ қоғамының қазіргі өмір жағдайына аәйкес келіп, іске
асырылуда.
ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстандағы ... ... ... әрі ірі ...... Ахмет Байтұрсынов болды. Ол еңбек жолын
ағартушылықтан бастады. Орын алып отырған қиындықты деңу үшін ол қазақ
жазуымен айналысады. Ол ... ... ... ... ... зерттеуге
кіріседі. Алдымен қазақ балаларының сауатын ашатын «Әліп-би» мен ана тілін
үйрететін «Тіл құралын» жазу үшін оған ... ... ... ... ... ... болды.
Ол зерттеудің нәтижелерін 1912-ші жылдан бастап «Айқап» журналы мен «Қазақ»
газеттерінің беттерінде ... ... ... ... 9-10
сандарында және «Қазақ» газетінің 1913-ші жылғы 34-інші және одан әрі
қарайғы ... ... ... ... ... ... жариялап, оларда
қазақ дыбыстарын білдірмейтін араб алфавитінің кейбір ... ... ... ... тұтас сөздің жіңішкелігін білдіру үшін дәйекші
деп аталатын белгі қою қажеттігін дәлелдейді. Осы кезден бастап ... ... ... ... ... ... түзетілген
алфавит сауат ашудың дыбыстық әдіске сай келетін кесте екендігін айтады. А.
Байтұрсыновтың араб жазуын қазақ тіліне икемдеген нұсқасын ... ... ... ... қуана қабыфлдайды, себебі бұл қазақ
тілінің табиғатына, яғни сингармонизм заңдылығына сүйеніп жасалған болатын.
А. Байтұрсынов ... жазу ... ... ... іс ... қолданыла
бастады, яғни осы жазумен кітаптар шықты, 1913-ші жылдардын бастап мұсылман
медреселерінде де, қазақ-орыс мектептерінде де осы жазу қолданылды. А.
Байтұрсынов реформалаған араб ... ... жылы ... ... ... - өз ... ... халқының мәдени дүниесінде үлкен рөл атқарған, қалың
көпшілікті жаппай сауаттандыру ісіне, ... ... ... ... жандануына игілікті қызмет еткен прогрессивтік құбылыс болды. А.
Байтұрсыновтың бұл тәжірибесін сол кезде өзге түркі халықтары үлгі ... ... ... ... ... ... ... күш жұмсап, тер
төккен бұл еңбегін, яғни «реформаланған қазақ жазуы қазақ мәдени
талаптарын әбден өтей алады» деген көзқарасын латын ... көшу ... ... ... 1926-щі жыылғы Бакуде болған түркі халықтарының
Бүкілодақтық құрылтайында барынша дәлелдеп, латын ... ... ... ... ... 1929 және ... ... кезінде А.
Байтұрсыновтың бұл пікірі «ұлтшылдық, пантюркистік, антисоветтік» деп
бағаланғаны белгілі. Шындығында бұл баға дұрыс емес.
А. ...... ... ана ... ... ... көп ... адам. 1902-ші жылдан бастап ашылған «ауыл мектебі» деп аталатын үш
жылдық бастауыш оқу орнының өзінде шәкірттер ... орыс ... ... ... тілі ... болғанымен, оны оқытуға арналған, ресми түрде
қабылданған кесте жоқ болатын, әр мұғалім өз ыңғайына ... ... ... ... А. Байтұрсынов пен өзге де бір топ қазақ
оқығандары қазақ даласында оқу-ағарту ісінің дұрыс жолға қойылуын, ол үшін
ауыл мектептерінде ... ... ... ашулары керектігін, оқудың ана
тілінде жүргізілуін үкіметтен талап етеді. Осы ... ... ... ... сауат ашатын тұңғыш әліппені – «Оқу құралын» жазған адам - ... Ол бұл ... ... ... ... ... ... бірнеше рет басылады. 1926-ші жылы автор «әліпбидің» жаңа түрін жазып
ұсынады, бұл осы күнгідей суреттермен ... ... ... ... ... ол ересекретдің де сауатын ашуға арналған «Әліп-би» жазды, ... ... ... ұзамай (1912ж. тұңғыш әліппе жазғаннан кейін) А. Байтұрсынов қазақ
балаларына қазақ тілін тереңдетіп оқытатын оқу құралын жазуға ... ... деп ... бүл ... ... ... І бөлімі 1915-ші
жылдан, морфологияға арналған ІІ бөлімі 1914-ші жылдан бастап 1927-1928-
жылдарға дейін 6-7 басылым көрді.
«Тіл ... ... ... ... кездеспеген соны құбылыс болды,
оны автордың өзі де ескертеді. Қазақ грамматикасын талдап-тануда А.
Байтұрсыновтың еңбегін екі тұрғыдан атау керек: ... ол ... ... қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша ғылыми термин
жасап ұсынды. Бұл атаулардың өте сәтті екенін өзге түркі тілдерінің
мамандары атап кетеді. ... қзақ тілі ... ... ... А. ... жаңаша талдап, соған анықтамалар
береді. Қазақ тілін зерттеуші орыс ғалымдарының қате таныған тұстарын А.
Байтұрсынов түзетіп, ... ... ... мен ... ... көп ретте тілдің типологиялық ерекшеліктері мен өзіне тән даму
барысын ескертетін ... ... ... ана ... ... ... – қазақ лингвистикасы 1917-ші жылғы
Қазан революциясынан бұрын, өткен ХХ ғасырдың 10-ыншы жылдарынан бастап
қалыптасты және оның ірге ... ... ... Байтұрсыноа болды.
Ол ең алдымен, қазақ тілінің тұңғыш әліппесі мен ... ... ... ... буыны ана тілінің сыр-сипатын осы құралдар бойынша
танып, үйренді. Қазақ лингвистерінің бұл күнге аға ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынов болғандығы, бірқатары
Ташкенттегі Қазақ Халық Ағарту Институтында, Алмтыдағы ҚазПИ-да, қазіргі
АМУ-де дәрістерін тыңдап, тікелей шәкірттері ... ... ... – араб ... ... ... ... реформаторы. Бұл жазу ХХ
ғасырдың 10-ыншы жылдарынан бастап 20-ыншы жылдардың соңына дейін қазақ
мәдениетіне, жазба дүниесіне, оқу-ағарту ... ... ... ... ... жасаған жаңа араб жазуы күні бүгінге дейін қолданылып келеді:
Қытай Халық Республикасындағы, Ауғанстандағы, Ирандағы қазақ бауырлар
сауаттарын осы жазумен ашып, баспа дүниелерін ... ... ... шығарады. Шетелдегі қазақ бауырларға арналып, бұл күнге өзімізде
шығатын «Біздің Отан» атты газетіміз де А. ... ... ... А. Байтұрсынов – қазақ тіл білімінің іргетасын қалаушы, тұңғыш
лингвист-ғалым. Ол – қазақ лингвистикалық терминдерінің авторы.
Ахмет ... ... ... ... азаматтық борышы
және ұстаған жолының негізі деп санаған. Ол білім-ғылымнан ... ... ... ... ... қазақ халқын сол қараңғылықтан, сол марғаулықтан
маса болып ызындап оятуды өмірінің мақсаты етіп қояды. Бұл мақсатын,
әсіресе, өлеңдерінде ашық өрнектейді:
Баяғы ... ... ... жұрт ... ... ... бай
Жатыр бейқам жым-жырт жай –
деп күңіренсе, тағы бір тұста:
Емшегін еміп,
Анаға сеніп
Бала ұйықтайды жастықпен,
Қымызға қанып,
Қызарып ... ... ... ... ... мас,
Мына дұрттың түрі оңбас!
деп, бала мен байдың ұйқысы жастық пен мастықтан болсын, ал, ... ... жоқ, ... мас болып ұыйқтау қалың сор, дегенді айтады.
Сондықтан:
Жөн көрсеттім қазақ деген намысқа,
Дол сілтедім жақын емес, алысқа.
Өзге жұрттар өрге қадам басқанда,
Дедім сен де ... ...... ... мақалаларында бұл ойын бұдан өткірірек тілмен батыра
айтады: «Надандық, өнерсіздік ата жолдасымыз болған соң, олжалы жерде
үлестен қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, ... ... ... – бәрі ... ... ... ... Ақтөбе, Қарқаралы уездерінде ауылдық,
болыстық мектептерде бала оқытады, екі кластық училищелерде сабақ ... ... ... жылдары А. Байтұрсынов әлеуметтік саясат ісіне
белсене кіріседі, атап айтқанда, мұнда ол патша үкіметінің отаршылдық
саясатына қарсы ... ... ... Осындай әрекеттің бірі –
1905-ші жылы біт топ қазақ оқығандары болып, патша үкіметінің жоғарғы
басқару ... ... ... Онда қазақ халқына әлеуметтік теңдік
берілуін, жер бөлісінде тұрғылықты халықтың мүддесі көзделуін, қазақ
даласында оқу-ағарту ісін жолға қою керектігін талап етеді.
Самодержавиеге ... ... ... іс-әрекеттер жүргізіп отыр деген
айып пен ұсталып, 1907-ші жылы Қарқаралы түрмесінде біраз отырып шығады.
1909-шы жылдың бірінші шілдесінде А. ... ... ... ... тағы да ... ... ... Қарқаралы түрмесінде,
кейін Семей түрмесіне қамайды. Губернатордың бұл жарлығына ... ... ... ... ... ... оның ... көрсеткен
арызы. Бұл арызды А. Байтұрсынов меңгеріп отырған училищеде қазақ балалары
бір өзбек сабады, училищеде бірде-бір орыс баласы жоқ (өйткені ... ... ... ... ... ... ... жазылады. Сондай-ақ
арызды А. Байтұрсынов Мемлекеттік Бірінші думаның мүшесі Әлихан Бөкейханов
пен және басқа ... ... ... ... ... ... ... жүргізіп жүр деген де айтылады.
Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқып жүрген қазақ жастарының бастамасымен
елден қаржы жинап, 1913-жылы «Қазақ» атты газет ... ... ... ... ... ... ... жылдың соңғы айларына дейін осы ұйымның
редакторы болып еңбек етеді.
«Қазақ» ... 5 ... ... уақыт өз қаражатымен, сол кезең
үшін едуәір көп таралыммен (8000 ... ... ... Бұл ... ең ... халқының ұлт-азаттығын және мәдени-әлеуметтік дамуы үшін күресті
мақсат етіп қояды.
А. ... ... ... ... ... ... құлатып,
халықтарға азаттық әкелді деп шын көңілмен қарсы ... Осы ... ... ... қол ... ... әр халықтың өз ішінде бас
қосып, бірігу, ол үшін құрылтайлардың өткізу ... ... ... бұл ... ... асыру сол халықтың көзі ашық, озық ойлы зиялы
қауымының мойнында болды. Зерттеуші Б. Қойшыбаевтың жазғандарына қарағанда,
Торғай облысының осындай ... ... оны ... ... ... ... А. ... болды. Бұл құрылтайда қазақ құрылтайын
шақыру керек деген мәселе қойып, оны ұйымдастыратын алқа сайлайды. Қазақ
құрылтайы осы оқиғадан бірнеше ай өткен соң ... ... 21-28 ... А. ... сол қрылтайды ұйымдастырушылардың бірі болды. Қазақ
ішінде саяси партия құру жөнінде тұңғыш рет мәселе осықұрылтайда көтерілді.
Петроградта ... ... ...... ... ... делегаттар сайлауы керектігі айтылды. «Қазақ» газеті осы мақсаттй
орындау үшін Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі ұлт комитеттерінің басын
құрап, партия етіп, оған «Алаш» деп ат ... ... ... ... керектігін жазды.
Бұл газеттің 1917-ші жылдың 21-қарашасындағы санында жанадан құрылған
«Алаш» партиясының бағдарламасы жарияланды. Бағдарламаны жасап, қол қойған
алты адамның бірі А. Байтұрсынов ... 10 ... ... ... ... демократиялық-федератвитік республика боолуға
тиістігі, Қазақтың ұлттық автономиялық мемлекетінің құрылуы, дінді
мемлекеттен бөлу, сот істерінің тәртібі, салық салу тәртібі, халыққы білім
беру, жұмысшы заңдары, жер ... т.б, ... ... 1917 – ші ... – 13 желтоқсанында өткен екінші жалпы қазақ құрылтайына 25 мүшеден
тұратын «Алашорда» атты ... ... ... ... құру ... шешім
қабылданды. Қазақтан сайланға 15 мүшесінің ішінде, яғни «Алашорда»
үкіметінің басшылық құрамында А. Байтұрсынов болған жоқ. Ол оқулықтар жазу
жөніндегі Комиссияға сайланды.
«Алаш» - ... ... орта ... ... ... орта ... ұйым болатын. Ұлттық идеологияны негізге алған бұл партияның
алғашқы кезіңдегі платформасы ұлттық даму, ұлттық тең ... үшін ... бұл идея сол ... ... ... ... ... арқылы
жетуге болады деп танып, осы майданда ширек ғасырдай аянбай тер төгіп,
еңбек етіп келе жатқан А. ... ... тұра ... ... А. ... емес, сол кезеңдегі көзі ашық, санады қазақ
зиялыларының көпшілігінің «Алаш» партиясына тоатасуының субъективтік
жағымен қатар, объективтік те ... ... ... керек, яғни өнер-
білімнен кенже қалған қазақ қауымын ... ... сол ... ... ету ... ... ХХ ... бас кезеңіндегі қазақа қоғамындағы басты
ағымдардың бірі болғаны белгілі.
А. Байтұрсынов «Алашқа» қызмет ете жүріп, өзге ... да ... ... ... ... Оны ... халқы үшін қай
партияның бағдарламасы қолайлы деген ой толғандырды. «Алаш» партиясының
Қазақ төңкерілісінен кейінгі ұстанған автономия-ұлтшыл платформасы қазақ
қоғамының әрі қарай ... қол емес ... ... ... 1919-ші
жылдың Наурыз айынан бастап өз қалауымен Кеңес үкіметі ... ... ... түрлі жауапты мемлекетік істерге араласады. 1919-ші жылы
«Алащ» партиясынан шығып, ол ... ... ... ... енеді. Сол жылы
ол Коминтерннің РК(Б)П 2-ші конгресінде Ленин бастаған ... ... ... А. ... халық ағарту комиссары, Қазақстан Орталық
Атқару Комитетінің мүшесі лауазымдарын атқара жүріп, Қазақстанда
автономиялық мемлекет құру ісіне жаңа әлеуметтік қатынастар ... ... үлес ... Оның ... ... мемлекетін құруды қалай
түсінетінін 1920-шы дылжың 17 мамырында Ленинге жазған хатынан анық
көреміз. Онда ол, ... ... ... ... ... ... жақсы
білетін, халық сенетін адал коммунист қазақтардан қою керектігін дұрыс
дейді; екіншіден, аралас ұлт өкілдерінен тұратын ... ... ... ұлт ... ... ... екісін құрау керек дейді;
үшіншіден, қазақ өлкесінің шаруашылық-экономиялық мекемелерін басқару
ортақтандырылуына немесе ортақтандырылмауына қарай ешбір ... ... ... ... мен ... ... ... қолында
болуға тиісті; төртіншіден, қазақ коммунистері мен интеллингенциясының
барлық саяси-мәдени жұмысы кеңес социалистік шаруашылық саясатында
негізделіп, жүргізілуі керек; бесіншіден, ... оның ... ... ... ... округ құру; алтыншыдан, қалалардағы
әскери гарнизондар міндетті түрде қазақтардан болуы керек; Ахмет
Байтұрсынов шын ... ... ... болу ... деп түйген еді.
Әрине, оның ұсыныстары іске асу ... ... ... ... ... ... да оның ... ретінде егемендігі болмады. Қазақ
қоғамының дамуы мешеулеп қала берді. Осындай қоғам дамуындағы келеңсіздікті
(кемшіліктерді) сынағаны үшін А. ... ... ... ... ... кетті

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлеуметтану ғылымының негізгі тарихи даму кезеңдері.9 бет
Әлеуметтанудың тарихи қалыптасу кезеңдері14 бет
Әлеуметтану ғылымның негізгі тарихи даму кезеңдері8 бет
"Жас мәселесі және психикалық дамудың заңдылықтары."3 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
"Тест" бағдарламасын құру20 бет
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет
"Қазақстандағы жекешелендіру процесі және оның ерекшеліктері"4 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
XVII ғасырдың I- жартысындағы еуропадағы халықаралық жағдай және отызжылдық соғыс46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь