Қазақтың ұлттық ойындарының бес түрі

Кіріспе
Қазақтың ұлттық ойындары бес түрге бөлінеді. Олар: аңға байланысты, малға байланысты, түрлі заттармен ойналатын, зеректікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін, соңғы кезде қалыптасқан ойындар. Олардың негізгілерінің өзі жүзден астам. Бұл ойындардың көбісінің ежелден қалыптасқан арнайы өлеңдері бар. Өлеңдер ойынның эстетикалық әсерін арттырып, балалардың өлең.жырға деген ыстық ықыласын оятып, көңілін көтереді, дүниетанымын арттырып, еңбекке баулиды, ширықтырып, шынықтырады. Этнограф . ғалымдардың пайымдауынша, ата.бабаларымыздан бізге жеткен ұлттық ойындарымыздың тарихы Қазақстан жерінде б.з.б. бірінші мыңжылдықта.ақ қалыптасқан. Олардың ішінде тоғызқұмалақ, қуыршақ, асық ойындары Азия елдерінде тайпалық одақтар мен алғашқы мемлекеттерде кеңінен тарады. Біздің қоғамыздағы ұлттық ойындардың негізі, шығу тегі халқымыздың көшпелі дәстүрлі шаруашылық қарекеттерінен бастау алады.
Бұлардың көбісі мал шаруашылығына, аңшылыққа, жаугершілікке негізділген. Ахмет Жүнісовтың айтуынша,«Өзге халықтар сияқты қазақтың да ертеден қалыптасқан, атадан . балаға мұра болып жалғасып келе жатқан ұлттық ойын.сауық түрлері бар. Зер салып байқап отырсақ, ол ойын.сауықтар қазақтың ұлттық ерекшелігіне, күнделікті тұрмыс.тіршілігіне тығыз байланысты туған екен және адамға жастайынан дене тәрбиесін беруге, оны батылдыққа, ептілікке, тапқырлыққа, күштілікке, төзімділікке т.б. әдемі адамгершілік қасиеттерге баулуға бағытталған екен». Ал енді, «Қазақстан. Ұлттық энциклопедия» кітабында қазақтың ұлттық ойындарының мән.маңызы туралы былай деп жазылған: «Қазақ ұлты негізінен ұрпақ қамын басты мақсат етіп қойып, балалардың нағыз азамат болып қалыптасуына аса зор мән берген. Нәтижесінде дәстүрлі бала тәрбиесінің басты құралы ретінде ұлттық ойынды орайластырып, дамытып отырған».
        
        Кіріспе 
Қазақтың ұлттық ойындары бес түрге бөлінеді. Олар: аңға байланысты, малға байланысты, ... ... ... зеректікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін, соңғы кезде қалыптасқан ойындар. Олардың негізгілерінің өзі ... ... Бұл ... ... ... ... арнайы өлеңдері бар. Өлеңдер ойынның эстетикалық әсерін арттырып, балалардың өлең-жырға деген ыстық ықыласын оятып, көңілін көтереді, дүниетанымын арттырып, ... ... ... ... ... - ... пайымдауынша, ата-бабаларымыздан бізге жеткен ұлттық ойындарымыздың тарихы Қазақстан жерінде б.з.б. бірінші мыңжылдықта-ақ қалыптасқан. Олардың ішінде тоғызқұмалақ, қуыршақ, асық ойындары Азия ... ... ... мен ... ... кеңінен тарады. Біздің қоғамыздағы ұлттық ойындардың негізі, шығу тегі халқымыздың көшпелі дәстүрлі шаруашылық қарекеттерінен бастау алады. ... ... мал ... ... ... ... ... Жүнісовтың айтуынша,. Ал енді, кітабында қазақтың ... ... ... туралы былай деп жазылған: .
Зерттеу бөлімі.
Қай халықтың болмасын, оның ұлттық ойындарының белгілі бір мақсаты мен әлеуметтік-психологиялық ... ... ... болады. Сондықтан халық арасында қалыптасқан ойындар туралы сипаттамалық жинақтар, деректер және құжаттар дұрыс зерттеу мен талдауды қажет етеді.Ұлттық ... ... ... ел арасындағы беделі, тарихи қоғамдағы алатын орны және ... ... ... ... оның шығу ... ... ... тұрғыдан бізге дейінгі ғалымдар да көп ізденді. Осы мәселеге байланысты зертелеген ғылыми еңбектерді біз хронологиялық ... ... ... ... ... ... ... отарлау саясаты кезеңіндегі алғашқы орыс әскери шенеуніктері мен миссионерлерінің көшпенділер хақындағы зерттеу жұмыстары;2. Кеңес заманы кезеңіндегі Орта Азия және ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер;3. Мектеп жасына дейінгі балаларды дене шынықтыруға баулу әдістерін педагогикалық ... ... ... ... жинақтар.4. Тәуелсіз егеменді елдер кезеңіндегі (1992 жылдан бүгінге дейін) аталған тақырыпқа қатысты ізденістер. ... ... ... ... ... Ә.Диваевтың еңбегін талдаудан бастайық. Ол өзінің атты еңбегінде тарихта алғаш рет қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа ... ... ... ... ойын ... рулық-қауымдық құрылыс кезеңінде өмірге келген ойындарды, екінші топтамадағы дәстүрлі ойындарға қозғалыс ойындарын, үшінші топқа - спорттық ойын ... ... ... ... дәлелдеуінше, халық ойындары балалардың іс-әрекетін, қимыл-қозғалысын дамытумен қатар денсаулығын шыңдауда тездетуші үрдіс әрекетін атқарады. Ә.Диваев: деген мақаласында: , - дей ... ... мен ... ... алға тартады және аталған мақалада саусақ пен қимыл-қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... даналық философиялық мағынасы жатқандығы сөз етіледі.Қазақ балаларының ұлттық ойынына тоқталғандардың бірі - орыс ... ... ... оның ... 1891) атты ... ... болады.Автор бұл еңбегінде көшпенді қазақ халқының өмір сүру салтындағы ... ... ... ... ... өсу ... ... ұлттық ойын мен қимыл-қозғалыс әрекетінің алатын орны және балғындардың денсаулығы мен дене ... ... ... жеке ... ... ... ... ашып көрсетеді. Қазақтың белгілі ғалым ағартушылары А.Құнанбаев, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин халық ойындарының балаларға білім берудегі тәрбиелік мәнін жоғары ... ... ... ... мен алтын құрметтеп, адамдардың ойы мен іс-әрекетін танып түсінуде жастардың эстетикалық, адамгершілік ой талабының өсуіне оның ... ... ... ... ... ойындарды халық мәдениетінің бастау алар қайнар көзі, ойлау қабілетінің өсу қажеттілігі, тілдің, дене шынықтыру тәрбиесінің негізгі элементі деп ... ... ... ... ... дәстүрлі табиғатының жалғасы. Ежелден дәстүрлі ойындарда халықтың өмір сүру ... ... ... ұлттық дәстүрлері, батырлық-батылдық туралы түсінігі, адалдыққа, күштілікке ұмтылуы, шыдамдылық, т.б. құндылықтарға мән ... - ... ... ... ... басында өмір сүрген этнограф М.Гуннер қазақтың ұлттық ойындарын былайша жіктейді:1. ... ... ... мен ... ... ... Ашық алаңқайдағы ойындар;4. Қыс мезгіліндегі ойындар;5. Демалыс ойындары;6. Ат үстіндегі ойындар;7. Аттракциондық-көрініс ойындар.Қазақтың ұлттық қозғалыс ойындарын ... ... ... ... рет ... қараған ғалым М.Гуннер қазақ ойындарына топтамалық жіктеу жасай ... ... ... оқу ... пайдалануға ұсыныс жасайды. Бұл жерде айта кететін бір жайт, Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1943 ... ... ... 1949 жылы ... ... атты ... ... толықтырып, өңделген кітабы. ХХ ғасырдың басында көшпенді халықтар: қазақ, өзбек, қырғыз, түркімен, қалмақ, т.б. отар елдері туралы этнографиялық ... ... ... ... ... тармағы - халық ойындары, оның ішіндегі құрамдас бөлшегі болар ойынын жинап зерттеуді Түркістан ... ... ... мен ... ... ... Орыс ғалымы А.Васильев атты мақаласында Ферғана және Сырдария ... ... ... ... ... ойындарының бірнеше түрлерін ажыратып, топқа бөліп, нақты зерттеген.Ізденіс барысында ... ... ... ... ойнайтын ертеден келе жатқан дәстүрлі ойыны Ташкенттегі сарт балаларына таныс емес екендігін айтады. Ал М.Гавриловтың авторлығымен жазылған атты ... ... ... ойын ... ... ... жыл мезгілдерінің белгілері уақытында (тауық, қаз, т.б.) ойнаудың ережесі, ойын түрлері, тәртібі зерттеледі. Кеңес ... ... ... ... дәстүрлі халық ойындары күн тәртібіндегі өзекті мәселе ... ... сол ... ... дәстүрлі ұлттық ойындарды зерттеген авторлар қатарында М.Тәнекеев, Б.Төтенаев, М.Балғымбаев, Ә.Бүркітбаев, т.б. есімдерін атауға ... ... ... ... ... және дәстүрлі ойындарын зерттеген деректерінің өзі жеке мәселе. Оның негізгі еңбектері Қазақстандағы спорт пен дене тәрбиесі саласына ... Ең ... ол дене ... халықтық педагогикасы сияқты көкейтесті мәселесінің негізін қалаған М.Тәнекеевтің авторлығымен шыққан алғашқы ... ... 1957). Бұл ... ... қазақтың ойынының ереже тәтіптерін таразылап, халық ойынының қажетті жақтарын ... ... ... ... да ұлттық қозғалмалы, спорттық ойын түрлеріне тоқталып, анықтама беріп жіктеп, құнды мұрағат деркетеріне сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңде дене тәрбиесі мәдениетінің дамуын талдай отырып, тарихта тұңғыш рет, дене мәдениеті мен спорттың екі даму ... қара ... және ... деп ... оны ... ... сүйеніп, яғни таптық тұрғыдан қарастырады. Ә.Бүркітбаевтың авторлығымен 1985 жылы жазылған жинағында ұлт спорты түрлері мен ... ... ... ... күнделікті өміріндегі алатын орны, тәрбиелік маңызы және ат спорты мен ұлттық ойындардың ережесі қарастырылса, М.Балғымбаевтың (Алматы, 1985) атты ... ат ... ... ... ... жорға жарыс, аударыспақ, жамбы ату, аламан бәйге, т.б. жарыс түрлеріне салыстырмалы ... ... Бала ... ... және ... қимыл-қозғалыстың және ойынның алатын орны, формасы және мазмұны үлкен адамның тұрмыстық күйімен, еңбек түрімен және мазмұнымен салыстырылса, қаладағы ... бір тұсы ... ... үйрету екендігін байқаймыз.М.Контарович, Л.Михайлованың авторлығымен жазылған еңбекте жыл мезгіліне сәйкес қыс айларында ойналатын ойындар, топ болып ... жеке бір ... ... ... ... ... ойындарының әдістемелік нұсқауы берілген. Ойын түрлері мен шарттарын бала жасына қарай бөліп классификация жасап, бірнеше халық ойындарын ұсынған. Олардың ішінде (2-3 ... (4 ... ... (5-6 жастағыларға арналған) қозғалмалы ойындарын зерттеп, қолданысқа түсірген.А.Быкованың басшылығымен баспадан шыққан кітабында балабақшаның әр тобында жас ерекшелігіне ... ... ... ... ... және оны ... ... т.б. мәселелер қарастырылған. Мысалы, қозғалып ойнау барысында алғашқы күннен бастап балаларды өзін-өзі тежеуге үйрету, сонымен ... ... ... ... ... бірдей емес екендігі, яғни белсенділер мен жайбасар әлсіз балалар арасындағы тепе-теңдікті сақтау қасиеті, оларды әр түрлі ойынға тарту арқылы ... ... ... рет бір ... ойнату барысындағы баланың физиологиялық өзгерісімен қатар психологиялық тұрғыдан сенімділігінің артуы ғылыми еңбектің құндылығын жоғарылатады.
Ойын-сауық, тұрмыс-салт ... ... ... ... ... және Ақ ... Күзем алу
* Тоғыз аяқ, тоғыз табақ
* Тоқым қағар
* Жар-жар (ойын-сауық)
* Қыз кәде
* Беташар
* Бастаңғы
* Шалма (ойын)
* ... ... ... ... ... ... таяқ
* Шертпек
* Инемді тап
* Айдап сал
* Қарамырза
* Белбеу тастау
* Монданақ
* Қаһарлы-Бану
* Көрші ойыны
* Кім ... ... ... ... ... (ойын)
* Жылдырт-жылдырт
* Үйімнің үстіндегі кім?
* Алтыбақан
Жануарлар дүниесіне, аңшылыққа ... ... ... ... Тұзақ құру
* Ақ байпақ
* Көк сиыр
* Түйе-түйе
* Жануарлар ... ... ... Қой бағу (ойын)
Дене шынықтару спорт ойындары
* Атқаума (ойын)
* Айгөлек (ойын)
* Мәлкі тотай
* Соқыртеке
* Орамал тастау
* Жаяу ... Әуе ... ... дөңгелек
* Қап киіп жарысу (ойын)
* Тоспа доп
* Қарғымақ
* Қарақұлақ (ойын)
* Алакүшік
* Доп тебу
* Қасқырқақпан
* ... ... ... доп дарытпа
* Ақ сандық, көк сандық
* Көген ... Тең ... Кім ... ... ... ... Сақ ... (ойын)
* Қуалап соқ (ойын)
* Сен тұр, сен шық!
* Шымбике
* Тауқырайдан
* Асау мәстек
* Көги ... Үй ... қол ... Марламқаш
* Айқұлақ ойыны
* Біз де
* Арқан тарту
* Ептілік (ойын)
* Бәлләй
* Теңге ілу
* Ортаға түспек
* Дәл басу
* Етек-етек
* ... ... ... жетсе -- үзіп кет
* Жаңылма
* Байқап қал!
* ... ... ... Ақ ... ... Орда (ойын)
* Жаяу көкпар
* Таяқ ойнау
* Таяқ жүгірту
* Атшылар жарысы
* Қардан жасалған тир
* Тепе-теңдік (ойын)
* Жүйріктер жеңеді
* Қармақ ... ... ... Бөрік теппек
* Жігіт қуалау
* Тымақ ұру
* Бұғынай
* Қосқұлақ (ойын)
* Тартыс (ойын)
* Қындық-сандық
* Қара сиыр
* ... ... ... Түйілген орамал
* Жүрелей секіру
* Қазақша күрес
* Жатып күресу
* Тауық ... ... ... ... ... ... мен ... бәйге
* Тай жарыс
* Құнан жарыс
* Дөнен жарыс
* Жорға жарыс
* Аударыспақ
* Түйе жарыс
* Табақ алып қашу ... мүше алып ... Қыз ... ... ... Ат ... ... қуу
* Ат үстіндегі тартыс
* Жаяу тартыс
* Сайыскерлер
* Аш қасқыр
* Дүмпілдек
* Кім жылдам?
* Үш орындық
* Шүлдік (ойын)
* Домалақ ... ... ... ... ... ... Бөрік жасырмақ
* Қамалды қорғау
* Жасырынбақ
* Ошақ (ойын)
* ... ... ... мен ... ... Асық ойындары
* Бес тас
* Атбақыл
Осы аталған ұлттық ойындардың барлығы ойналып, қолданылып жүр.Бізді қызықтырған ойындарға тоқталып өтпекпіз.
Ойындарға тоқталу ... ... ... ойындар: ағаш аяқ, аққала, ақпа, ақсүйек, ақшамшық, алакүшік, алты-бақан, арқан аттау, ... ... ... ... ... ... асау мәстек, асық, аттамақ, ауыртаяқ, әйкел, әуетаяқ, батпырауық, белбеу соқ, белбеу тартыс, дауыстап атыңды айтам, епті жігіт, жаяу көкпар, ... ... қуу, ... ... ... ... ілу, қамалды қорғау, қараше, қимақ, қыз қуу, лек ... ... ... ... ... ... сиқырлы таяқ, тапшы, кімнің дауысы, таяқ жүгірту, тепе-теңдік, тобық, тұтқын алу, түйілген орамал, шалма, ... ... және т.б ... Бұл - жас-тардың кешкілік бас қосып, ән айтып, домбыра тартып, қыздар, жігіттер болып айтысып, бір-бірімен әзілдесіп көңіл ... ... ... де ... ... алтыбақан құрылады. Алтыбақанды құру мынандай тәсілмен жүзеге асырылады: алты бақанды сырықтың екі басын ... ... да мосы ... етіп ... ... ... аша тармағы сырыққа кигізіліп тұруға тиісті. Алты бақанды құрастырып болғаннан соң оның екі ... 3 ... ... ... ... ... шек қойылмайды.Алты бақан далада,алаңда,алаңқайда көбіне көктем,жаз кештерінде өтеді.
Ақсүйек. Ең алдымен, ойнаушылар өзара келісіп, жеңген топ үшін жүлде тағайындайды да, екі ... ... Топ ... ақсүйекті қайсысының лақтыратынын шешіп алу үшін кезектесіп таяқ ... ... ... кімнің қолы бұрын шықса, сол ақсүйекті құлашы жеткенше лақтырады. Ақсүйек жерге түскеннен кейін ғана ойыншылар іздеуге шығады. ... топ ... ... ешкім қалмайды. Ақсүйекті тапқан ойыншы ешкімге білдірмей, көмбеге қашуға әрекет жасайды да, ал қарсыластары біліп қалса, ... ... ... ... Сондықтан ақсүйекті алдымен тауып алған топтың ойыншылары біріне-бірі лақтырып, көмбеге қай ... ... ... ... сол топ ұтқан болады да, жүлдегер атанады. Келесі жолы ақсүйекті екінші топ ... ... ойын ... ... ... Ол - ... қырғыз халықтарының арасында кең тараған ойын. Атқа мінген екі жігіт жекпе-жекке шығып, бірін-бірі аттан аударып тастауға тырысады. Аударыспаққа үлкен тойларда ... ... ... Оған он ... жастан асқан қарулы жігіттердің қатысқаны жөн. Аударыспақ ... ... ... ... қатысушылар салмақтарына қарай үш топқа бөлініп, күш сынасады. Ептілікті, күштілікті, тапқырлықты, батылдықты талап ететін спорттық ойын. [6]
Арқан тартпақ. Оны ... ... деп те ... Бұл ойынның екі түрі бар. Біріншісі жазда көгал үстінде, екіншісі қыста қар үстінде ойналады. Жазда ойыншылардың саны 10 ... көп ... ... қызықты болады. Ойынға ұзындығы 8-10 метрлік екі ұшы түйілген арқан әзірленеді. Оның тең ортасына белгі ретінде ... ... ... ... Ойынға қатысушы екі топтағылар өз жағында бойларына қарай сап түзеп, ойын бастауға белгі берілгенде арқанды өз жағына қарай ... ... он - он бес бала ... үзілмейтін арқан таңдап алынып, үлкен адамның алақанының көлеміндей екі ... ... ... ортасына аққала үйіліп, екі жақ оны өзіне ... ... үшін ... Оны ... екі ... бөлініп, қаз-қатар тұрып, бір-бірінің қолынан ұстап тұрып ойнайды. Бір топтың ойын бастаушысы: , деп ... ... ... ойын ... , -- деп, бір ... атын атап ... да, аты ... адам бар пәрменімен жүгіріп келіп, шақырған топтың тізбегін үзіп кетуге тырысады. Тізбекті үзіп кетсе, ол топтан қалаған ... алып ... үзе ... сол топта қалып қояды. Ойын екі жақтың бірінің адамдары таусылғанша жалғаса береді. [2.117]
Ұшты-ұшты. Ойын бастаушы оған қатысушыларды жаңылыстыру үшін тез-тез ... ... ... ... ... Шарт ... ... ұшатын заттарға ғана қолын көтеруге тиісті. Олар ұшпайтын затқа қолын көтеріп қалса, айыбына өз ... ... Ойын ... ... ... ... ... Ұшты, ұшты - тарғақ ұшты! (ұшады).- Ұшты, ұшты - жарғақ ұшты! (ұшпайды).- Ұшты, ұшты - ... ... ... ... ұшты - ... ... ... Ойын, әдетте, жазды күндері ай жарығында, шөптесін алаңдарда, ал ... ... мол ... яғни жасыратын жері бар алаңдарда ойналады.Ойнаушылар көмбеге жиналғаннан кейін, саусақ ... ... ... яғни ... ... іздеп тауып көмбеге әкелушіні тағайындайды. Осыдан кейін ойын басқарушы кезекшінің ... ... ... ... елу рет ... да, қоя ... Осы кезде ойнаушылар жасырынып үлгерулері керек. Кезекші жасырынған ойыншыларды іздеуге кіріседі. Жасырынған ойыншыларды ол іздей жүріп көмбе маңынан алыстамауы керек. ... ... ... ... ... ... ... көмбеге ойыншыдан бұрын келіп хабарлайтын болады. Егер кезекшінің ... ... ... ... ... ... ... келсе, онда кезекші өзінің қызметін екінші рет қайталайды. Бұл жерде кезекші ұтылмас үшін, ... ... ... атын ... мәселен, Бекбай деп дауыстап көмбеге қарай жүгіруі керек. Содан кейін асықпай басқаларын іздей бастайды. Тағы бір ... жай: ... ... ... атын атап ... ойыншылардың өз бетінше көмбеге кетулеріне болмайды.
Ат сайысы. ... ... Оның ... ат ... аударыспақ, жорға жарыс, көкпар тарту, теңге алу, қыз қуу, қыз жарыс, ... т.б. Олар ... ... ... ... ... аттар алдын-ала жаратылады. Ат сайысындағы кейбір ұлттық ойындар Олимпиада ойындарына енгізілген.
Аламан бәйге. Мұнда жүйрік, ... ... 25-100 ... ... шабады. Оның жолында айналып өтетін көл, сай-сала, бел-белестер тәрізді кедергілі жерлер болуға тиісті. Аламан бәйге ... ... ... ... ... ... мен зор мерекелерде жарияланады.арының жоспарына енгізілген.
Қыз қуу. Ол - ... ат ... ... ... бұл ... ережесі жасалып, бір жүйеге келтірілді. Қазақстан-да қыз қуудың алғашқы спорттық жарыстары 1923 жылы өткізілді. Содан бері ... ... ... ... Қыз қуу ... атқа ... ... айналып қайтатын жерге дейін алдында атпен шауып бара жатқан ... қуып ... оның ... ... тиісті. Бұл - жігіттің жеңгені. Қуып жете алмаса, қайыра шапқанда қыз жігітті, оның атын қамшының ... ... Бұл - ... ... Ұлттық ат ойыны. Этнографтардың айтуынша, әуелгі атауы сөзінен шыққан. Бұрындары мал баққан көшпелі халықтар көк ... ... ... ... ат ... ... бір-бірінен ала қашып, мәз-мәйрам болған. Кейін ол ұлттық ойынға айналған. Көкпар Орта Азия халықтарының да ... ... ... ... ... және дода ... ... екіге бөлінеді. 1949 жылы елімізде көкпар жарысының жаңа ережесі бекітілді. Алаң көлемі қатысушылар санына сәйкес. Егер әр команда 5 ... ... ... ... ұзындығы 300 метр, ені 100 метр; 10 ... ... 500х200 ... 15 адамнан болса 700х300 метр; 20 адам болса, 1000х500 метр. Көкпарда басы кесілген серке тартылады.
Тоғызқұмалақ -- қазақтың ... ... ... ... ... ... ... деректерге қарағанда, оның шығу тарихы 4 мың жылдық кезеңді қамтиды. Ал ... ... ... оның ... ... кезі ... да көп уақыт болуы әбден мүмкін. Тоғызқұмалақ өткен ғасырларда қазақ даласындағы ең кең тараған ойын болатын.
Алтын ... ... ... келе ... ... үстінен нысананы дәл көздеп,атып түсіру.Бұл ойынның нұсқалары қырғыздарда (жамбы атмай),грузиндерде(кабахи),буряттарда,тағы басқа халықтарда кездеседі.Шығу тегі әскери ойынның пайда болуымен байланысты ... ... ... 18 ғасырға дейін сақталған.
Асық ойыны негізінен ер балаларға тән.Асық ... үшін ... ... ең ... ... ... бір-бірінен асық ұту.Әдетте оны үлкен оңқай асықтан шіге ... ... ... ауырлатып,тәйке жақ табанын,шіге жақ бетін тегістеп,оң қолға ұстап асық атуға ыңғайла ... ... ... күні ... ... ... ... 5-12кісі қатысады.Ойынды жазық алаңда,алаңқайда өткізуге болады.Ойынға қажетті нәрселер:ойынға қатысушылардың санына қарай ағаш таяқ,ағаштан ойылған шар немесе ... ... ... ... бұйымдарын да пайдаланады.
Ине жасырмақ.Жастардың бас қосуында,көбіне уйде ойналатын ойын.Қажетті бұйымдар:ине және ... ... ... ойнайтын ойындарының бірі -- . Ол жазда, алаңда, көгалды шөптесін жерде ойналады. Ойнаушылардың саны көп болса, ойын ... ... ... ... тең екі ... ... де, арасы он адымдай екі сызықтың бойына қарама-қарсы қатарласа тұрады. Жүргізуші қолындағы орамалын бірінші топтың өз жағындағы ... ... ... Ол ... қарсыласының біреуіне тастайды да: деп дауыстайды. Ол қағып , дейді, болмаса ... ... , , т. б. ... ... ... сөз екі буыннан ғана тұруы керек, мысалы деп дауыстаса, , , -, , т. б. ... ... ... керек.Орамалды қағып алған ойыншы сол бірінші буынның сөзі ... етіп ... ... Егер ол екі ... ... ... ... буынын тез, дұрыс тауып айта алмаса, онда ортаға шығып, өнер ... Енді ... ... ... өзі лақтырады.Лақтырған кезде жаңағыдай сөздердің бірінші буынын айтуы керек. ... ... бере ... ... да ... ... шығып өнер көрсетеді. Осылайша екі топтың ойыншылары орамалды бір-біріне лақтыра отырып ойынды жалғастыра береді.Бұл ойын жастардың ойын дамытып, ана тілін ... ... ... ... ... -- ... ойын.Бұл ойын далада, алаңда, ауыл сыртында ойналады. Жас ... ... ... ... ... да, ұпай ... әбден келісіп алып, бірінің таяғын бірі көздей аспанға ... ... ... ... ... ... келісім бойынша белгілі бір ұпай алады. Егер әуеде таяққа таяқ ... онда ... ... ... ... ... бала ... Мұндайда ұпай саны әуеде таяқтардың санына байланысты болады. Ойын тәртібін ойын жүргізуші бақылайды. Ол ойынға неше адам қатынасты, ... ... ... ... ... ... ... түсті -- соған төрелік айтады. Әдетте ұтылған жас ... өлең ... ... Бұл ойын балаларды лақтырған нәрсесін дәл тигізуге ... -- бұл ойын ... ... ... үлкен залдарында және дене шынықтыру залдарында ойналады. Гимнастика, тағы басқа спорт түрлерімен шұғылданып жүрген ... ... ... ... ... ... ойыншы, екі аяғын өз иығының деңгейіне жеткізе ... ... екі ... ... тік ... ... да, ... оң жақ қырымен жерге құлай бере оң қолын еденге тірейді. Сол ... оның ... ... сол қолы да ... тіреле келіп, бөксесі жоғары көтеріледі. Бұл кезде әуелі сол аяқ, одан ... оң аяқ ... ... ... ойнаушының басынан айнала жерге тіреліп, бүкіл дененің дөңгелей серпілуіне көмектеседі.
Қап киіп жарысу -- ойын ... ... ... клуб ... дене шынықтыру залдарында өткізіледі. Ойын ашық алаңда өткізілгенде оған қатынасушылар 50 метрдей жерден сөре жасайды. Ойын залдарда өтетін болса, сөре оның ... ... ... ... ені бір ... метрдей болады және 4 -- 5 қатар жолақ жол созылып қойылады. Жолдың қақ ортасына жарысатын адамдардың санына сәйкес етіп кенеп ... ... ашып қою ... басқарушының командасы бойынша сызықтың бірінші басында қатарласып тұрған ойнаушылар жарысып жүгіре ... ... ... ... ... екі ... оның ішіне тығып, тез киіп, екі қолымен жоғары көтеріп, ілгері секіріп ... ... ... -- ... ... ... ... жету.Осы тәртіппен ойын қайталана береді. Oлар барлық талапкерлер кезектесіп қатынасады. Бұл ойын әр ... ... ... де ... Бұл ... ... ең оңай түрі.
Білектесу. Бір столдың шетіне қарама-қарсы отырған екі жігіт оң ... ... ... ... ... да, ... қолын бірі алақандастыра мықтап ұстайды. Сол жақтағы қолдарын әркім өзінің оң жақ қолтығына тығып алады. Осылай ұстасып алған екі ... ойын ... ... ... ... сол ... ... қарсысындағы палуанның тіреулі қолын шалқасынан түсіруге ұмтылады. Білегі тайып жантайған палуан жеңіледі. Бұл білек күшінің жетілуіне көмектеседі
Қорытынды
Қазақ ұлты негізінен ұрпақ ... ... ... етіп ... ... ... ... болып қалыптасуына аса зор мән берген. Нәтижесінде дәстүрлі бала ... ... ... ... ... ... ... дамытып отырған. Қазақ халқы- ұлт ойындары ерлікті, ... ... ... тағы ... қуаты молдылығын, білек күшін дененің сомданып шынығуын қажет етеді.
Сонымен бірге, бұл ойындар әділдік пен ... ... ... негізделген. Өйткені, ойынға қатыспай тұрып-ақ оған күн ... көп ... тер ... ... ... тура ... Мысалы, бәйгені алайық. Ол үшін алдымен бәйгеге қатысатын атты таңдап алады. Ол атты баптап, ... тура ... оның ... суы мен ... ... ... белгілі бір мөлшерге келтіреді. Сондықтан, қазақтың ұлттық ойындары сауықтық жағынан ғана емес, ол-спорт, ол- өнер, ол- ... ... ... бар ... ... ұлттық ойындары: көкпар сайыс, күрес, теңге алу, қыз қуу, алтын табақ ату т.б. ... ... ... ... ... ... да ие ... қазақтардың өмір-салты денсаулыққа аса зор мән берген. Атқа міну ... жас ... ... мен ... ... ... және ортақ дәстүріне айналды. Бозбала да, қыз бала да жастайынан ... ... ... бейімделді, соған тырысты.
Ойын-сауық тәжірибе мен тәсілдің еркіндігі, тапқырлық пен болжамның қиылысатын ... ... пен ... ... ... ... ойын, ойынсыз әзіл-қалжың бола берді. Ойын-сауық қара күш көрсететін озбырлық немесе біреудің намысын жыртатын қастандық емес. Ой өтімділігі мен сөз ... ... өз ... ... жатады. Ойын серіктесті таба білуге, онымен тіл табысуға үйретеді. Ойында адам қарсыласының олқы және оң жақтарып дұрыс ... ... мән ... Оның күш ... тура ... ... енеді. Халқымызда қозғалмалы ойындардың түрі кең таралған.
Ұлтымыздың тұғыры мықты болуында ... ... ... ... ... да өз ... ...

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасында туризмнің дамуы, оның мәселелері мен өзектілігі13 бет
2011 жылғы «Азиада» ойындарының туризмдегі рөлі78 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
VІІ қысқы Азия ойындары5 бет
Бастауыш сыныптың оқыту процесінде халықтық ойындарды қолдану21 бет
Халық ойындар теориясы мен проблемасының педагогикалық, психологиялық, әдістемелік әдебиеттерде зерттелуі53 бет
Халықтың ұлттық және спорттық ойындары7 бет
Қазақтың ұлттық ойындарының зерттелуі11 бет
Қазақтың ұлттық ойындарының зерттелуі туралы46 бет
Ұлттық ойындарға анықтама 26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь