Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы мен ағартушылық қызметі

Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы мен ағартушылық қызметі (1841.1889)

Жоспар
1. Ы.Алтынсарин балалық шағы.
2. Ы.Алтынсарин білім алуы.
3. Қазақ халқының білімге құштарлығын арттыру жолында.

Ы.Алтынсарин аса талантты педагог, ағартушы, дарынды жазушы, тамаша ақын, көрнекті қоғам қайраткері Ыбырай Алтынсарин қазақ қоғамының мәдениет пен экономика жағынан мешеу кезінде өмір сүріп, халқымыздың демократиялық мәдениеті мен өнерінің бір сыпыра саласында жаңадан өсіп өркендеуіне айқын жол ашып, баянды негіз жасады.
Жан.жақты талант иесі Ыбырайдың есімі қашанда уақыт сынынан мүдірмей өтіп, өз халқымен бірге жасасып келеді. Оның өмірі өз Отанын шексіз сүйіп, оған бүкіл жан тәнімен қызмет етудің тамаша үлгілерінің бірі болып табылады.
Ағартушының өнегелі өмірі мен өрісі биік таланты бір кезде қандай жарқын да жанды қасиеттерімен көрініп, қазақ мәдениетінің тарихында айқын іздерін қалдырса, қазірде сол асыл да абзал ерекшеліктерін өз бойында толық анықтауда. Мұның өзі заңды да еді. Өйткені әрбір ұлы адамзатпен бірге жасайтын мәңгі өшпес, ескірмес иделарды көтереді. Сондықтан олар арада бірнеше ұрпақтың өткеніне қарамастан, әрбір жаңа ұрпақ, жас қауымға алыстан қол созып, «жол болсын» айтып тұрғандай болады, уақыт өткен сайын биіктей, мән.маңызы қадір.қасиеті арта түседі. Мәдениетіміздің тарихында Ы.Алтынсарин дәл осындай, үркердей саңлақтардың бірі болған еді. Ол өзінің бүкіл шығармашылық өмірін бір ұлы мақсатқа арнады. Ол мақсат қазақ халқын ғасырлар бойы езіп келген надандық пен қараңғылықтың шырмауынан босатып, өнер.білімді, мәдениетті елдердің қатарына қосу еді.
Заманымыздың заңғар жазушысы Мұқтар Омарханұлы Әуезов Ыбырай Алтынсарин туралы былай жазды: «Ыбырай орыстың мәдениет мектебін танымаса, Ушинский бастаған педагогикалық жаңалықтарды білмесе, орыстың адамгершіл, прогрессшіл классикалық әдебиетінің нәрінен қорек алмаса, Ыбырай болмас еді... Ыбырай да сол бір бағытта болумен қатар, өмірі, еңбек еткен ортасы, әлеуметтік.қоғамдық қайраты, әрекеті жөнінде Шоқанға да, Абайға да ұқсамайды. Ыбырай жаңағы екеуінің де ісін өз өмірінде еңбегіне түйістіріп, қоса білді. Сөйтіп, ол екеуі де істеген тың тарихтың ұзақ өрісі бар, зор келешегі бар істердің үлгісін өз қолымен орнатты. Әрі ол жаңа үлгідегі ақын, әрі сол кездегі Ресейде батыл жаңалық жасап, «бұратана» елдер үшін тың үлгідегі мектеп ашушы. Қазақтың ең алғашқы мәдениетті мектебін жасаумен қатар, жазушылық пен оқытушылықты ол аса шебер өнерлі түрде қабыстырушы».1
Кезінде қазақ ха лқының болашақ дағдырын орыс мәдениетімен бірлікте алып қараған Шоқан, Абай және Ыбырай секілді ұлы ағартушы.демократтар тарихымызда өшпестей із қалдырды.
        
        Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы мен ағартушылық қызметі (1841-
1889)
Жоспар
1. Ы.Алтынсарин балалық ... ... ... ... ... халқының білімге құштарлығын арттыру жолында.
Ы.Алтынсарин аса талантты педагог, ағартушы, дарынды жазушы, тамаша
ақын, ... ... ... Ыбырай Алтынсарин қазақ қоғамының мәдениет
пен экономика жағынан мешеу кезінде өмір сүріп, халқымыздың демократиялық
мәдениеті мен өнерінің бір ... ... ... өсіп ... ... ... баянды негіз жасады.
Жан-жақты талант иесі Ыбырайдың есімі қашанда уақыт сынынан мүдірмей
өтіп, өз халқымен бірге жасасып келеді. Оның ... өз ... ... ... ... жан ... ... етудің тамаша үлгілерінің бірі болып
табылады.
Ағартушының өнегелі өмірі мен өрісі биік ... бір ... ... да ... ... көрініп, қазақ мәдениетінің тарихында айқын
іздерін қалдырса, қазірде сол асыл да абзал ерекшеліктерін өз бойында ... ... өзі ... да еді. Өйткені әрбір ұлы адамзатпен бірге
жасайтын мәңгі өшпес, ескірмес иделарды ... ... олар ... ... ... ... ... жаңа ұрпақ, жас қауымға алыстан
қол созып, «жол болсын» айтып тұрғандай болады, уақыт өткен сайын биіктей,
мән-маңызы ... арта ... ... ... дәл ... ... саңлақтардың бірі болған еді. Ол өзінің
бүкіл шығармашылық өмірін бір ұлы мақсатқа арнады. Ол мақсат қазақ ... бойы езіп ... ... пен қараңғылықтың шырмауынан босатып,
өнер-білімді, мәдениетті елдердің қатарына қосу еді.
Заманымыздың заңғар жазушысы ... ... ... ... ... былай жазды: «Ыбырай орыстың мәдениет мектебін танымаса,
Ушинский бастаған педагогикалық жаңалықтарды білмесе, орыстың ... ... ... нәрінен қорек алмаса, Ыбырай болмас
еді… Ыбырай да сол бір ... ... ... ... ... ... ортасы,
әлеуметтік-қоғамдық қайраты, әрекеті жөнінде Шоқанға да, ... ... ... ... ... де ісін өз ... еңбегіне түйістіріп,
қоса білді. Сөйтіп, ол екеуі де істеген тың тарихтың ұзақ ... бар, ... бар ... ... өз ... ... Әрі ол жаңа ... әрі сол кездегі Ресейде батыл жаңалық ... ... ... ... ... ... ... Қазақтың ең алғашқы мәдениетті мектебін жасаумен
қатар, жазушылық пен оқытушылықты ол аса шебер өнерлі түрде қабыстырушы».1
Кезінде ... ха ... ... ... орыс ... ... қараған Шоқан, Абай және Ыбырай секілді ұлы ағартушы-демократтар
тарихымызда өшпестей із қалдырды.
Осы орайда Ыбырай ... ... ... мен ... ... ... халқының талантты ұлдарының бірі Ыбырай Алтынсарин – аса көрнекті
ағартушы-педагог, ... ... ақын әрі ... жаңашыл педагог болған
адам.
Ы.Алтынсариннің сан салалы қызметі мен ... ... ... ... ... өте көп, олардың дені ағартушының өз қолынан шыққан.
Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы ... 20-шы ... Орта ... ... ... ... (Қостанай облысының Затобол ауданы). Әкесі
1844 жылы ... ... ... қаза ... да, жас ... атасы,
белгілі би Балғожа Шаңбыршыұлы тәрбиелейді.
Балғожа би көзі ... ... ... ... ... ... ... ол өз заманының жайын тез байқады. Ендігі үміт ... ... ... ... ... ... ... саясатына ыңғайланып, орыс
мәдениетінен азық ... ... ... ... ... екінші жартысынан бастап, патша өкіметі қазақ даласын
бағындырудың, билеп-төстеудің тағы бір жаңа ... ... ... ... ... ... ашуға кірісті. Патша өкіметінің бұл мектептерді
ашқандағы мақсаты мектеп туралы ережеде ашық ... ... ... ...... басқару ісін атқара алатын адамдарды сұлтан – ел
билеушілердің, ордаға аралық бастықтардың ісін ... ... және ... атқара алатын адамдарды дайындау» деп жазылған.
Сонымен, бұл мектеп 1850 жылы 22 тамыз күні Орынбор қаласында ... ... 30 ... ... ... бірі тоғыз жасар Ыбырай болды.
Ыбырай бұл мектепті жеті жыл оқып, 1857 жылы бітірді. ... ... ... ... ... қаласында оқып жүрген кезінде және сонда қызмет етіп жүрген
жылдары Ы.Алтынсарин Орынборда Шекара комиссиясының төрағасы болып ... ... ... ... ... ... ... болып және онымен достасып алады да, оның бай кітапханасын еркін
пайдаланады. Соның ... ол орыс және ... ... ... ... оқып, олармен мол танысады.
Сөйтіп небәрі жетіжылдық мектепті бітіріп шыққан Ыбырай ... ... ... ... еңбек етуінің арқасында жан-жақты мол білімі бар,
ой өрісі өте кең, ... адам ... ... ... ... ... ... құрық алып кетер едің!
Тентіреп екі ауылдың арасында
Жүргеннен не мұратқа жетер едің?», - деп, атасы Балғожа би айтқандай,
Ыбырай өз ... ... тек ауыл ... ғана емес, бүкіл бір халықтың
мәңдайына біткен жарық жұлдызы болып, ... ... ... ... ... 1860 жылдардан бастап жергілікті жерлерден мектеп ашу
ісімен айналысады. Сол өңірдегі қазақ ... ... ... мектеп
1864 жылдың 8 қаңтарында Торғай қаласында ашылып, ... өзі ... ... ... ... 1864 ... 1889 ... дейін жиырма бес
жылдық өмірін қазақ балаларына арнап мектеп ашу, оларды оқыту, тәрбиелеу,
оларға ... ... оқу ... және ... ... ... сарп ... Осы жылдардың ішінде ол қазақ қыздары үшін мектеп-
интернат, ауыл шаруашылық және ... ... ... ... ғалым, әрі өз халқының ұлы ... ... ... ... тек ... ... білім-ғылыммен, сол білім-ғылымды ел ішіне
көптеп тарата алатын мектеппен байланыстырған.
Сондықтан да ол: «Мектеп – ... ... ... ... ... ... қазақ халқының келешегі мектеппен байланысты», - деп жазған
болатын-ды.
Ы.Алтынсарин қазақ балаларына арнаған мектеп ашумен бірге онда ... ... ... тәрбиелейтін кадрларға, атап айтқанда,
мұғалімдерді даярлауға аса зор мән ... Ол ... ең ... ... ... деп ... ... салынған мектеп үйі, болуы мүмкін, тамаша
жазылған оқу құралдарын да ... ... ... ... ... ... шамалы деп есептеген.
«Халық мектептері үшін ең керектісі оқытушы. Тамаша жақсы педагогика
құралдары да, ең жақсы өкімет бұйрықтары да, ... ... ... ... ... да ... тең келе ... Сондықтан да мен жақсы
оқытушыны дүниедегі заттың бәрінен де қымбат ... ... ... ... орыс ... ... демократияшыл идеяларын,
әсіресе, Ушинскийдің ... ... ... ... қабылдай отырып, қазақ даласына білім таратушы, мектеп ... ... ... ... Ол өз ... ... ... туын
көтеріп, көптеген педагогикалық мұралар қалдырды. Солардың ... ... ... мен ... бар. ... ол – ең ... ағартушы педагог.
Ал оның ақындығы мен жазушылығы оның негізгі мақсатына – сол ... ... ... ... мен ... балалар тәрбиесіне
арнап, оқу құралдары мен оқулықтары үшін жазған.
Өзінің мектеп ... ... ... ... озат ... тағы басқа да материалдарды қорыта отырып,
Ы.Алтынсарин – «Қазақ хрестоматиясы» (1879 ... мен ... ... ... ... ... басшылық» деген екі кітабын жазды. Бұл
еңбектер кезінде қазақ халқының мәдениетінің тарихында аса зор ... ... ... ... ... шығуы өз кезінде қазақ халқы үшін ... ... ... болды.
Ы.Алтынсариннің шығармашылығына Н.Ф.Бунаков және Н.А.Корфтің
жүйесімен Ресейде құрылған бастауыш ... ... ... ... болды. Ы.Алтынсарин оқу жоспарларын және бағдарламаларын
жасауда ... мен ... ... және ... ... оның ... тәжірибелерін пайдаланды.
Ы.Алтынсарин өзінің оқу құралдарын жасауда өзінің идеялық ... ... ... қызмет етуге және балаларды өз ... ... ... ... ... да орыс ... ... шығармаларымен қатар ол хрестоматияға қазақ ауыз әдебиетінің
үлгілерін енгізді.
«Қазақ хрестоматиясымен» жұмыс ... ... ... ... ... мен оның ... ... сонымен
қатар Л.Н.Толстойдың, И.И.Паульсонның, Н.А:Карфтің және басқалардың
оқулықтар жасаудағы ... ... ... зор ... Қазақстанда әйелдерге білім беруде біршама қадамдар
жасады. 1887 жылы ... ... ... ... ... интернатымен
ашылды.
Ы.Алтынсариннің есімімен Қазақстанда кәсіптік-техникалық білім беру
ісінің дамуы байланысты. Торғайда кәсіптік-техникалық ... ... ... ... ауыл ... ... ... өзі оқып, қызмет еткен жылдары Орынбор, Қазан, Уфа, Петербург
қалаларындағы сол кездегі ... ... ... ... ... қызметкерлер Яковлев, Караулов, Плотников т.б.тығыз
байланыста, достық ... ... ... ... ... ... ... Қ.Насыри, С.Кукляшев, әсіресе, Петербург
университетінің ... ... ... белгілі татар ағартушысы
Хұсин Файызхановпен де танысып, достасады. Олармен хат алысып, хат ... Оқу ... ... ... ... ... да, Ы.Алтынсаринге көп
көмегі тиген.
Әрине, Ыбырай олармен істес, қызметтес, достас болып ... ... ... ... ... ... мәселелер жөнінде үнемі
пікірлес бола ... ... ... ... ... ... өз ... келіспей қалатын кездері де аз ... ол ... ... ... ... ... білдіріп отырған. Ы.Алтынсарин сол кездегі қазақ
жазуын (яғни, араб әрпіне ... ... ... орыс алфавитіне
көшіруге мүлде қарсы болған. Бұл ... ... ... ... рет ... арыз айтып ұсыныстар жасаған. Мысалы, ол 1871 ... 31 ... ... хатында былай дейді: «Шапағатты төрем Николай
Иванович! Сіз бұл ... ... ... орыс ... ... жөнінде
пікір айтқан екенсіз. Бұл талассыз пайдалы пікір ғой. ... оны ... ... ... ... ... Орыс ... жазылған кітаптар
қазақ арасына, тап біздің ойлағанымыздай жеңіл және тез сіңе ... ... ... ... екінші жағынан, орыс жазуына көзі
үйренбегендіктен, оның таныс ... оның ... ... тарап
отырған татар жазуының әсерінен… Кітаптарды қазақтың өз тілінде, олардың
өздеріне ... ... ... алу ... Міне, менің шын пікірім осы».1
Алайда, Ы.Алтынсариннің өз заманы үшін бұл ... ... де, сол ... оқу ... ... қабылдамаған.
Ы.Алтынсарин сонымен бірге кейбір миссионерлердің оқушы қазақ балаларын
еріксіз шоқындыруға ... ... ... Бұл ... ... ... ... наразылық білдіріп отырған.
Қазақ әйелдеріне білім беру ісі де ... ... ... Аса ... бұл ... ол ... өкіметі тарапынан
кедергілерге ұшырайды. В.В.Катаринскийге жазған бір хатында ... ... ... ... арнап ашылмақ табысты боларына губернатордың
күдігі бар… ал мұндай маңызды істі ... ... да ... де ... Бұл ... ... оңға ... мен қазірдің өзінде кәміл
сенемін».
Көп ұзамай бұл араманы жүзеге асады. Ырғыз қаласында қазақ қыздарына
интернаты бар ... ... ... ... бұл қазақ халықының
өмірінде болған аса үлкен оқиға еді. Аса ... бұл ... ... ... аса ... Ол ... ... Торғай облысының
барлық уездерінде қыздар училищелерін 1891 жылы Торғай қаласында, 1893
жылы ... 1895 жылы ... және 1896 жылы ... ... ... ... ... мектептерді ағарту ісінің алғашқы
қадамдары деп біледі. Ыбырайдың ... ... ... ... ... ... ең ... халықтық мектеп болуы керек, халықтың тұрмысына
ыңғайлы, шаруашылығына қолайлы болып құрылуы керек. Ауыл ... ... ... ...... жағдайға сай құрылуы керек. Ауыл
мектептері үлгілі, тәртіпті, көрнекті, мәдениетті, ... ... ... ... ... ... оқытудың негізгі буыны» болуға тиіс.
Ыбырай мектептерінде өтетін сабақтардың бәрі де орыс ... ... ... ... сабақтың көпшілігі орыс тілінде жүрді.
Ыбырай мұғалімдер жөнінде өте жоғары ... ... Ол ... ... күннен бастап, қазақ балаларын ана ... ... ... ... ... белсенді кірісті. Патша өкіметі Ыбырайдың
бұл тілегін қабылдамады. Керісінше, Ыбырайды қудалай бастады. Ыбырай өзінің
тағы бір хатында «оқушылар ... ... ... ... деп ... іздеп алдым, өкімет орындары ... ... ... ... «жер»
аударылуға аз-ақ қалдым» деп күйініп жазды.
Сол кездегі Қазақстан жағдайында өте ... ... бірі ... ... ... бар ... кадрлардың жетіспеуі Ыбырай ол
мәселені екі жолмен ... ... ... ... өз ішінен
мұғалім даярлайтын қазақ мұғалімдер мектебін ашу ... ... ... жатқан орыс-қазақ мектептеріне Ресейдің ... ... ... ... жас ... ... шақыру арқылы мақсатты іске
асырмақ болды.
Ыбырай қазақ ... ... ... ... ... жүргенде
Қазан мүғалімдер семинариясының директоры Н.И.Ильминскийге жаңадан ашылып
жатқан екі сыныптық орыс-қазақ ... үшін ... ... ... әлденеше рет хат жазған болатынды. Бұл кезде Қазан
мұғалімдер семинариясы Қазан, Орынбор ... ұлт ... үшін ... ... бір оқу орны ... ... қазақ даласында әдейі қазақ жастары үшін
педагогикалық оқу ... ... ... ... күн тәртібіне
қойды.
1883 жылы бітіріп шықты. Оның түлектері кезінде қазақ даласының түкпір-
түкпірлерінде жемісті еңбек ... ... ... ... ... оқу ... жетілдіріп
отырды. Ыбырай Алтынсарин Қазақстанда педагогикалық білім берудің ... және ... ... роль ... Сондықтан да біз Ыбырайды
Қазақстанда педагогикалық білім берудің негізін салушы «Ұстаздардың ұстазы»
ретінде бағалауға тиіспіз.
Ы.Алтынсариннің енді бір топ шығармалары ... ... ... ... этнопедагогикалық мәнде келеді. Мұның бірі өлген
адамды жерлеу және оған ас беру және той жасау ... ... ... ... және әдет-ғұрыптарын жетік болатын жан-
жақты ... ... ... ... Осы ... ұлы ... ... да айқын аңғарылады.
Ыбырайдың қазақ балаларына арнап жазған «Қазақ хрестоматиясы» атты ... ... ... зер салып қарасақ, оның ... ... мен ... ... сәйкес құрылғанын көреміз. Осы
талаптарға орай айтылар ойдың дәлдігі мен ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ осы мақсатта автордың халық
ауыз әдебиеті асыл үлгілері мен мақал-мәтелдерді, небір көркем шешендік ... ... ... де өте ... жастарды оқу білім -өнерге үндегенде ... ... ... өз ойын ... ... ... және ... жас өрендерін оқуға, өнер-білімге шақыруда
Ыбырайдың ұран салып, ту етіп ... ... ... ... ... сайын сүйсіндіріп отыратын, ескірмейтін ... ... бар ... ... ... ... балалар,
Шамнан шырақ жағылар,
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
Кел, балалар, оқылық,
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!»-деп ұран салады. Ыбырай бұл ... ... ашу, ... ... бірінші орынға қояды, баланы оқыту барысында
тәрбиелеу керектігін түсіндіреді. Оның өлеңдері мен ... ... ... ... ... ... өнегелі кісі болуды уағыздайды.
Елді қараңғылықтан жарыққа шығаратын жастар, тек ғана жастар деген
қорытындыға келді. Әсіресе, оның ... ... мол ... ... өзі ... ... ... жастар орындайды деп білді.
«Біз болмасақ сіз барсыз,
Үміт еткен достарым,
Сендерге бердім батамды!»-деп, ол өз халқының келешек ... ... еді. ... сол ... ... ... жүзеге асқанын бұл күнде
айқын көріп отыр.
Ыбырайдың сол ... ... ... ... ... пен кейбір кемшіліктер болды. Қоғамдағы кемшіліктерді көре
тұрып, оны ... ... жолы ... ағарту, білім беру, өмірді
төңкеріс ... ... ... арқылы әділетсіздікті жойып, жақсылық
орнатуға болады деді.
Бұл оның көзқарасының, дүниетанымының кемшілігі еді. Ол ... ... бола тұра ... ... түсіндіруде идеалистік
көзқарастан аса алмады.
Ыбырай Алтынсарин 1889 жылғы 17 шілдеде, Қостанай ... ... ... ... ... ... ... өзінің үйінде,
қырық сегіз жасқа толуына үш ай және үш күн қалғанда дүниеден өтті.
Қазақ педагогикасының ұлы классигі Ы.Алтынсариннің 150 ... ... 1991 жылы ... ... ... базасында Қостанай
қаласында атап өтілді. Мерей тойды ... ... ұлы ... ... ... ... ... Ыбырайға арналған кесене іске
қосылды, Қостанайда Ыбырай Алтынсарин көшесінің бойында «Музей үйі» ... ... ... ... конференция
өткізіліп, оған республиканың белгілі Ыбырайтанушы ғалымдар, жазушылары
жоғары оқу орындары, ... ... ... ... ұрпақтары
қатысқан болатынды.
Туған халқының талантты перзенті ұлтының рухани ... ... ... ... ... мәдениеті мен тарихының алтын
қорына үлес ... ... ... ... ... сарқылмас бай мұра
қалдырды.
1. Ыбырай Алтынсарин тағлымы: Әдеби-сын мақалалар мен зерттеулер. Алматы:
Жазушы, 1991. 21-22 беттер.
2. Алтынсарин А: ... ... ... 1955, 278-279 ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ТОРҒАЙДАН ШЫҚҚАН ЗИЯЛЫЛАР72 бет
Ы.Алтынсарин кәсіптік білім туралы60 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
Ыбырай Алтынсарин өмірі10 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Абай Құнанбаевтың ағартушылық тағылымы (1845-1904)6 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь