Қазыбек би

Өмірбаяны

Қаз дауысты Қазыбек би, Қазыбек Келдібекұлы . қазақ халқының XVII . XVIII.ғасырлардағы ұлы үш биінің бірі, көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері. Орта жүз арғын тайпасының қаракесек руына кіретін болатқожа атасынан шыққан ол 1667 жылы Сыр бойында дүниеге келген. Арғы аталары Шаншар абыз, Бұлбұл, өз әкесі Келдібек — есімдері елге белгілі әділ билер болған.

Қаз дауысты Қазыбектің оқыған жерлері, алған білімі туралы нақты дерек жоқ. Дегенмен, ел аузындағы әңгіме, аңыздар мен биден жеткен шешендік сөздер оның өз заманында білімді де жетелі, халықтың ауыз әдебиеті мен салт.дәстүр, рәміздерін, ата жолы заңдарын мейлінше мол меңгерген, озық ойлы, әділ де көреген, батыл да батыр адам болғандығын айқын аңғартады. Әділдігі мен алғырлығы үшін Тәуке хан Қазыбекті Орта жүздің Бас биі еткен. Би Әз Тәукенің тұсында хан кеңесінің белді мүшелерінің бірі болса, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай ел билеген кезеңдерде де мемлекет басқару ісіне жиі араласып, ішкі.сыртқы саясатта ақыл.кеңестер беріп отырған.

Бидің жастық шағы мен бүкіл саналы өмірі қазақ елінің өз ішінде рулық.тайпалық алауыздықтар мен хандық билікке таластың неғұрлым өршіген, көрші мемлекеттердің көз тігуі жиілеп, Жоңғар шапқыншылығы үдей түскен кезеңге тап келді. Ел аузындағы аңыз.әңгімелерге қарағанда, ол Тәуке ханның белгілі би.батырлары бастаған елшілігіне ілесіп алғаш рет қалмақ қоңтайшысы Цэван Рабданға барғанында 14 жаста екен. Қылышынан қан тамған қаһарлы қалмақ ханының алдында қазақ билері жасқаншақтық танытып, күмілжіңкіреп қалған сәтте жасөспірім Қазыбек: “Дат, тақсыр!” деп жұлқынып алға шығады да:

“Қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.
Елімізден құт.береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп найзасына жылқының қылын таққан елміз.
Дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз.
Досымызды сақтай білген елміз, дәм.тұзын ақтай білген елміз.
Бірақ асқақтаған хан болса . хан ордасын таптай білген елміз.
Атадан ұл туса . құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса . күң боламын деп тумайды, ұл мен қызын жатқа құл мен күң етіп отыра алмайтын елміз.
Сен темір болсаң, біз көмірміз . еріткелі келгенбіз, қазақ.қалмақ баласын теліткелі келгенбіз.
Танымайтын жат елге — танысқалы келгенбіз, танысуға көнбесең . шабысқалы келгенбіз.
Сен қабылан болсаң, мен арыстан . алысқалы келгенбіз, тұтқыр сары желіммен жабысқалы келгенбіз.
Бітім берсең . жөніңді айт, бермесең . тұрысатын жеріңді айт!” . депті.

Жас баланың бұл сөздерінен бас алыспақ батырлықты да, ынтымаққа шақырған ізгілікті де аңғарған қалмақ ханы әділдікке жығылып, өжеттігі мен шешендігіне риза
        
        Өмірбаяны
Қаз дауысты Қазыбек би, Қазыбек Келдібекұлы - қазақ халқының XVII - ... ұлы үш ... ... ... қоғам және мемлекет қайраткері. Орта жүз арғын тайпасының қаракесек руына кіретін болатқожа атасынан шыққан ол 1667 жылы Сыр ... ... ... Арғы ... ... ... Бұлбұл, өз әкесі Келдібек -- есімдері елге белгілі әділ билер болған.
Қаз дауысты Қазыбектің оқыған ... ... ... ... ... дерек жоқ. Дегенмен, ел аузындағы әңгіме, аңыздар мен биден жеткен шешендік сөздер оның өз заманында білімді де ... ... ауыз ... мен салт-дәстүр, рәміздерін, ата жолы заңдарын мейлінше мол ... озық ... әділ де ... ... да ... адам ... ... аңғартады. Әділдігі мен алғырлығы үшін Тәуке хан Қазыбекті Орта жүздің Бас биі еткен. Би Әз Тәукенің ... хан ... ... ... бірі болса, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай ел билеген кезеңдерде де мемлекет ... ... жиі ... ішкі-сыртқы саясатта ақыл-кеңестер беріп отырған.
Бидің жастық шағы мен бүкіл саналы өмірі ... ... өз ... рулық-тайпалық алауыздықтар мен хандық билікке таластың неғұрлым өршіген, көрші мемлекеттердің көз тігуі жиілеп, Жоңғар шапқыншылығы үдей ... ... тап ... Ел ... ... қарағанда, ол Тәуке ханның белгілі би-батырлары бастаған елшілігіне ілесіп алғаш рет қалмақ қоңтайшысы Цэван Рабданға ... 14 ... ... ... қан тамған қаһарлы қалмақ ханының алдында қазақ билері жасқаншақтық танытып, күмілжіңкіреп қалған ... ... ... "Дат, тақсыр!" деп жұлқынып алға шығады да:
"Қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге ... жай ... ... ... ... деп, ... шетін жау баспасын деп найзасына жылқының қылын таққан елміз.
Дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз.
Досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзын ақтай ... ... ... хан ... - хан ... ... білген елміз.
Атадан ұл туса - құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса - күң боламын деп ... ұл мен ... ... құл мен күң етіп ... ... ... ... болсаң, біз көмірміз - еріткелі келгенбіз, қазақ-қалмақ баласын теліткелі келгенбіз.
Танымайтын жат елге -- ... ... ... ... - ... келгенбіз.
Сен қабылан болсаң, мен арыстан - алысқалы келгенбіз, тұтқыр сары ... ... ... ... - ... айт, ... - ... жеріңді айт!" - депті.
Жас баланың бұл сөздерінен бас алыспақ батырлықты да, ынтымаққа шақырған ізгілікті де ... ... ханы ... ... өжеттігі мен шешендігіне риза болып: "Дауысың қаздың дауысындай екен, бұдан былай сенің есімің Қаз ... ... ... - деген екен. Соның арқасында елшілік жау қолындағы 90 тұтқынды шабылған мал, тоналған мүлігімен шашау шығармай ... ... елге ... ... ... ... ... кейін де жоңғарларға екі рет елшілікке барып, ел намысына дақ түсірмей, көздеген мақсатын ... ... хан ... Төле, алшын Әйтеке, арғын Қазыбек билерге жаңа заң жобасын - "Жеті жарғыны" жасатып, Күлтөбенің басында бүкіл халық алдында ... ... ұлы үш ... ... ел ... ... нормалары, жер-су, қоныс иеліктерінің мөлшері, жесір дауы, құн төлеу, кек алу, ұрлық-қарлыққа тыйым салу, ағайын-туыс, ру арасындағы дау-дамайлар, ел бірлігі, ... ... Отан ... ... ... шабуылдарына тойтарыс беру, ұрпақ тәрбиесі, т.б. мәселелердің шешілу жүйесі жаңаша белгіленді.
Ел "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" ... ... ... күйзеліске түскен кезеңде Қазыбек би өзге де билермен бірге Сәмеке, Әбілмәмбет хандардың, Барақ, Батыр, Абылай сұлтандардың арасын ... күш ... ... ... ... ... Орыс патшасымен достық қарым-қатынас орнатуды жақтады. Абылай сұлтан тұтқынға түсіп қалғанда Қазыбек би Абылайды құтқару үшін қолдан келген барлық дипломаттық ... ... Би 1762 ж. ... ... ... ... іргені аулақ салуға кеңес берген. Қазыбек мемлекет істерімен қатар руаралық, сұлтандар арасындағы кикілжің тартыстарға да әділ билігін айтып отырған. Орыс ... ... ... 1740 ... ... ... ... Қарасақалдың Қабанбай батырға бармас бұрын Қазыбек биге келіп паналағаны белгілі. Ал Барақ ... ... 1748 ж. ... Кіші жүз ханы ... өлтіргенде, мұны ел бірлігіне іріткі салатын қылмыс деп бағалаған.
Би 18-ғасырдың 40-жылдарының басында Сыр бойынан Арқаға қарай ... ... ... өңірін қоныс қылып, Семізбұғы тауының беткейлерін жайлаған. Қазыбектен: Бекболат, Қазымбет, Базаргелді, Барқы, Сырымбет есімді бес ұл, Маңқан (Қамқа) деген бір қыз ... ... ... ... ... ... сөз ұстаған парасатты әділ қазылар атанған. Баласы Бекболат, одан кейінгі Тіленші, Алшынбайлар да дүйім жұртты аузына қаратқан әділ де тура ... ... ... ... Мәди ... да ... бидің ұрпағы.
Қазыбек би 1764 жылы Семізбұғы тауының етегіндегі Теректі қыстағында 97 жасында ... ... ... баласы Бекболат Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесіне апарып жерлеп, басына құлпытас орнатқан. Қазыбек бидің қайраткерлік қызметі мен ... ... ... ... ... ... Уәлиханов, Шаһабуддин Маржани, Балтабай Адамбаев, Нысанбек Төреқұлов, т.б. зерттеулері сақталған. Жазушы Софы Сматаевтың "Елім-ай" романында кемеңгер бидің ... ... ... ... ... бір ... ... Шымкент қалаларында көшелерге би есімі берілген, ел ... - ... ... ... ... бидің әдеби мұрасы әр жылдарда баспадан жарық көрген шешендік сөздер жинақтарына енгізілген.
Қосымша ақпараттар
Қазыбек Келдібекұлы (1667-1764) Сырдария жағалауындағы ауылда туып, жастық ... ... ... ... ... ... ... шежіре деректері бойынша, Қазыбек Арғынның Қаракесек (Болатқожа) руынан. Сол Қаракесектің бір атасынан Бұлбұл, одан Шаншар туады. ... ... ... көп, ... ... шешен би көп өткен.
Шаншардың екінші әйелі Айбикеден ... ... ... ... ... ел деп те ... ... Келдібек кезінде аузына ел қаратқан белгілі шешен, би бопты. Ол отыз жасқа келгенше үйленбей жүріп алыпты. Оның себебін ел ... аңыз ... ... ... ... - сен қатын алмайсың, ешбір әйелге көзіңді салмайсың. Алатын әйелің мынадай болады: ұзын бойлы сары қыз, оң аяғы ... оң жақ ... ... ... ... екі ... ... алақандай қалы болады. Сен соған үйлен - депті. Айтқанындай Келдібек сол қызға кеш ... ... ... Ол қыздың аты Тоқмейіл екен. Айттырып алмақ боп жүргенде әке-шешесі:
- Балам-ау, басқа сұлу қыздар тұрғанда, өзі түсі келмеген қыз екен, ... ... ... қайтеміз? - дегенде, Келдібек:
Қаймағын піскен сүттің алдым қалқып, Аяғы ақсақ болғанмен, ақылы артық. Көзі қыли, сөзі мен ісі ... ... өн ... кетті балқып, - депті. Тағы бірде құрбы-құрдастары Келдібектің ... ... оны ... ... ... ... Сонда жаңа түскен жас келіншек әдеппен сыпайы ғана:
Көзім қыли, жасырмаймын, ақсақпын. Келдікеңмен сондай тату жақсы-ақпын. Татулықтың белгісіндей тамаша, Төрт ... ... ұл ... - ... ... ... ... Тоқмейіл анадан атақты Қазыбек би дүниеге келеді. Сол ... ... ... ... ... Үсен, Бөдене деген алты ұл туады. Бұларды ел деп атап ... ... ... ... - депті. Сәдімбек туғанда айтыпты: депті.
Асан ... ... ... ... депті. Үсенге депті. Бөдене туғанда депті. Бәрі сол ... ... ... боп ... бала ... шешендік өнерге бейім өседі. Ол ел арасындағы айтылып жүрген дана сөздерді, мақал-мәтел, нақылдарды өткендегі ақын>> жыраулардың тақпақ, терме, толғауларын, шешен, ... ... ... ... ... жүреді. Әсіресе, әке тәрбиесі оған мол өсер етеді. Жасынан ел билігіне араласады.
Қазыбек би жайлы әңгімелер
Қазыбек би жайлы әңгіме
Қазыбектің шешен ... ... ... жеті ... ... көріне бастапты деседі бір аңызда. Ертеде ас беріліп, бәйге жарыс болып жатқанда бір құла қасқа жүздеген аттан озып келеді. Тойханада ... бір ... ... ... тай ... ... ... - деп, оның шылауына орала кетеді. Бөйгеге қосып тұрған адам:
- Өзімнің құла биемнен туған атым, - деп оған ... ... Осы ... ... ... ол екеуін:
- Келдібек биге жүріддер, - деп ертіп барады. Келдібек екі ... ... ... не ... ... отырып қалады. Сонда әкесінің жанында отырған жеті жасар Қазыбек екі даугерге қарап:
- Қандай дәлелдерің бар, айтып көріңдерші? - ... Құла ... ... қосқан кісі:
- Енесін бір көрсем, одан туған төлді дөл айта аламын.
деген жігіт:
- Мал бағып өскен қазақпыз ғой. Енесін көріп ... ... ... ... ... ... Олай болса, - дейді Қазыбек бала, - анау көгендеулі тұрған қозы, лақтан, екеуің екі қозы ағытып ... Екі ... ... деп, ... екі қозы ... келеді.
- Енді, - дейді Қазыбек, - ... ... ... осы екі ... енесін танып әкеліңдер?
Екеуі өріске барып, екі саулықты әкеледі.
- Қозыны енесіне салыңдар, - ... ... Ат ... ... ... енесіне салса, әлгі әкелген саулығы алмайды, қозы да жеріп қашады. Ал, ... ... ... саулыққа салса, иіскелеп, қозыны емізіп тұра қалады. Сонда ... атқа ... етіп ... ... Ал, ... мына ... мал ... қасиетіне күманыңыз бар ма? - деп, сұрайды. Ол ... ... ... ... ... көпшілікке қарап:
- Қане жұртшылық, бұған сіздер қалай қарайсыздар? - дегенде айнала төңіректеп тұрғандар:
- Бала дөл шешім ... ... ... ... құла тай ... ... жігіттікі десіп, тарапты.
Қазыбек би жайлы әңгіме
Ертеде бір байдың ... ... ... қызы ... бой ... ... мырза-серілердің бірін де қаламай өз үйінің кедейліктен басқа міні жоқ қойшысы Қозыбаққа ғашық бопты. Қыздың әкесі момындау, ... ... ... ... ... жақын туыстары Ақбалықты жылатпай өзінің сүйгеніне қосыпты.
Ақбалық төркінінен түк жасау алмай, қотан шетіне отау тіктіріпті. Бұған намыстанған ру ... Қаз ... ... шақыртады. Қазыбек қызды сынау үшін әдейі бір топ кісімен Ақбалықтікіне кеп түсе қалады.
Қозыбақ ... ... ... ... жаңа келген екен. Қазыбек би амандык үстінде Ақбалык сұлуды қағытып:
- Е, қарындас, мәнді сөзден мән шығады, бимөнді сөзден не ... ... ... ... одан не мән ... - ... сұлу осы ... мүдірместен:
- Рас, мәнді сөзден мән шығады, мәнсіз ... не ... ... ... ... ... оның тағы да бір сарыала қаздан дәмесі бар,- депті. Қазыбек қыздың қойшыны шын ықыласымен сүйгеніне риза болып ... ... ... Байлық мұрат емес, Жоқтык ұят емес, Теңін тапқанды ... бер, ... коса ... - деп, ... салып кетіпті.
Қазыбек би жайлы әңгіме
Қаз дауысты Қазыбек, Жәнібек, Әлібек үшеуі ел ... келе ... жол ... бір қария жолығады. Қарияға сәлем беріп, Жәнібек мынадай сауал қояды:
- Уа, ... ауыл ... ... ... ... сәл ... былай дейді:
- Ауыл ақсақалы шала болса, Жігіттері алты ауыз ала болса, Ә ... мә ... Жасы ... жасы ... сен ... Сол ... берекесі кетеді.
Қаз дауысты Қазыбек тұрып:
Келінің керіске сай болса,
Қызың сумақай ... ... ... түгел кетеді,
-- Әйелің жақсы болса,
Досың жаныңа жиналып, Рахаттанар қонағың.
Әйелің жаман болса.
Досың сенен безініп,
Үйіңнен кетер қонағың, -
- Уа, ... үй ... ... ... - ... ... ... түйіп керілсе,
Шай құйып беруге ерінсе,
Ұлың ұрысқа сай болса, деген екен қария саспастан. Әлібек ... ... ... Ия, ... не ... Ақсақал мүдірмей жауап беріпті:
- Атың жақсы болса, Тіршілікте мінген пырағың. ... ... ... ... ... шырағың.
- Ал, не жаман?
- Атың жаман болса, Тіршілікте көрген ... ... ... ... Ғұмырлық көрген азабың.
депті.
Аксақалдың мағыналы жауабына тапқырлығына риза болған билер ауылдарына ертіп барып, қонақ етіп, тон кигізіп, ат ... ... би ... ... жыраудың қартайған кезінде көңілін сұрамақ болып Қаз дауысты Қазыбек би келеді.
Төсекте жатқан Бұқар ... ... онға ... ... ... маған ешкім айтып бере алмады, Қазыбек, сен айтып берші? - деген. Сонда Қазыбектің берген жауабы:
- Бір ... - ... ... ел жаман.
Екі дегеніңіз - егесіп өткен ер жаман.
Үш дегеніңіз - үш ... ... ... ат ... дегеніңіз - білікті адамнан белгілі бала тумаған жаман.
Алты дегеніңіз - аймағын билей ал маған кісі жаман.
Жеті ... - ... ... ... жете ... ... ... - серкесіз бастаған қой жаман.
Тоғыз дегеніңіз - толғанғаныңыз.
Он дегеніңіз - өткеніңіз, о дүниеге ... ... би ... ... ... бір ... дауысты Қазыбек ел аралап жүріп бір үйге түсіпті. Ерінің үйде жоғына қарамастан, әйелі қонақтарды жақсы күтіпті. Сонда Қазыбек - деп, ... ... ері ... ... ері ұя ... ғана адам ... ... әзілдеп, жолдастарына қарап былай депті:
Жарандар, бұл сөзімнің мәнісі бар, ... ... не ісі бар? ... ... ... ... ... үйрек алған бір ісі бар. Сонда әйел ... ... ... ... ... ол ... ... бар, Мәнсіздің мәндіменен көп ісі бар. Жапалақ ілген құсын місе түтпай, Әлде де ... ... ... бар, - ... ... әйелге риза болып:
Балаң жаман болса,
Көрінгеннің мазағы емес пе!
Атың жаман болса,
Шыбын жанның азабы емес пе!
Қатын жаман болса,
Бұл ... ... емес ... ... ... болса, депті.
Тән мен жанның шырағы емес пе!
Мінген атың ... ... ... ... емес ... ... жақсы болса,
Жиғаның мен мейманыңның тұрағы емес пе! - боп бас ... - деп ... ... ... Сонда Абылай: - дейді. Осыған халык бөтуа ... сөз ... Бұл ... ... ... биге ... ... өзі бара алмай, өзіндей кісі таба алмай, ақыры Қазыбек деген баласын ... ... ақшы ... оның ... кел се, ... үйде жок екен, оны желі басынан табады. Балам жөн айтуға, жол айтуды біле ме екен деп ... ... сен ... ... ... ... - дейді.
- Атым Қазыбек, әкем Келдібек, Шаншардың немересі ... - ... ... Балам, сенің осылай асық ойнап, тай үйретіп жүргенің ... ма, жок, ... ... еріп ел ... жер ... сөз ... ... ма?
- Балалық дәуір де өтеді екен, оны да ... ... түр, ... ... ... еріп ел ... жер танып, сөз таныған теріс болмас, - дейді Қазыбек. - Олай ... ... үйге ... - ... ... он кісі ... ... дейтін тайды ерттетіп беріп Келдібек баласын қалмақ ханына жібереді.
мін деуінде де себеп бар екен. Бір күні Келдібек ... ... келе ... қара жал құла қулықтың іші жер сызып, жылқыға ере ... ... ... келе жатқанын байқайды: - дейді.
Күндердің күнінде бие кұлындап құлын биенің мойнына артылып ойнап жүреді. ... ... бір ... сүті не ... ... екі ... сүтін емсін, қызыл тарлан бас мама сүтті бие еді, соның құлынын өздерің сойып же ... ... ... жібер дейді жылқышыға. Құлын сол екі биенің сүтін емгендіктен атаныпты. Келдібектіңтауға-тасқа ... ... бір ... ды ... бар екен.
Ат-тонын сайлап, кісісін онға толтырып сол жігітті Қазыбекке қосып беріпті.
- Қанша айтқанмен мынау бала ғой, бақылап жүрерсің, - деп ... ... ... ... Бар, Абылай ханға сәлем бер! - деп коя беріпті.
Абылай бастаған топ бір дөңнің басына шығып түр екен, самсап ... сары ... ... ... тура ... жетіп келіп, Қазыбек Абылайға сәлем беріпті. Абылай сөлемін алған соң:
- Сен кімнің баласысың? - деп сұрапты.
- Атым ... әкем ... - ... ... Мен ... жүргенде балалардың басшысы едім, енді ағаларымның атшысы болайын деп келдім. Тай бәйгесі мен құнан бәйгесін көріп ... енді ат ... ... деп ... - дейді бала. Сонда Абылай қарк- қарк күліп.
- Жарайды балам, жарайды, барсаң бар. Тайың да жақсы екен, ... де ... ... - ... ... , - ... дабылды қағып жіберіп жүріп кетеді. Ыңғай жаратып, таңдап мінген қаз мойын, қамыс құлақтар, еттері қызып, біреуі ... ... ... ... Телқоңырдың еті қызған сайын аузынан көбік шашып, алды-артын орап, ортекедей ойнап отырады. Ауыздығымен алысып, баланың колын қиып ... ... келе ... Абылайдың балаға тағы да назары ауады.
- Балам, сен бері келші? - деп ... ... ... ... - Сен ... ... атшы болғың келе ме, басшы болғын келе ме? - дейді. Сонда бала:
- Тәуірі, мен жол ... ... ... ... ... не қылайын, атшы болсам да жарар! - ... ... бір ... ... жұртты иіре тұра қалып:
- Ал, жігіттер, барыңдар! ... ... ... ... ... ... Тайкелтір би болсын, хандарың Қарқаралы хан Бертіс болсын, батырларың Малайсары ... ... мына ... бала ... Үлкендеріңді кішілерін сыйландар. Көп арасында мына Қазыбек сыкылды кішінің де ... ... Жат ... ... ... ... ... құсап тұрындар. Калмақтың ханы Қоңтажы тасып жүрген хан еді! - , - ... соң ... Ол ... ... келген соң түс деп атын ұстаңдар, - ... ... ... ... түспей атының басын теріс қаратып тұрып:
- Ай, Абылай, ... ... ... мен ... ... ... ... еді? - дейді.
- Сен бір ... ... бір төбе еді, - ... ... ... келген жағына шауып кетіп, өлден уақытта қайта ... ... ... ... қарап тұрып:
- Орал таудың ор түлкісі,
Ақиық келсе, тек ... қуса ит ... мерт ... таудың ақ иығы, - деп байлаулы тұрған ... ... алып ... ... хан ... ... Бекболат кеткен соң, қасындағылардың түсіне алмай таңырқап отырғанын біліп, Абылай:
- Бекболат, бір төбе, басқалар бір төбе дегенге сендер намыстанғандай болдындар-ау, ... ... ... не ... отырсыңдар? Жаңа ол не айтып кетті? - депті ... ... Сол ... ... ... ... - деген соң, Абылай:
- Білмесеңцер, енді онымен таласып өкпелемеңдер, - деп Бекболаттың сөзін ... ... - деп ол өзін ... деп ... ... деп мені ... - деп ... қалған соң, ашумен інімді алған шығарсың>> дегені. дегені ханнан халык күшті, халықтан биліксіз, хан да болсаң ... ... ... ... ... ... айып алып ... дегені>> депті.
Айтқанындай артынан Бекболат тоғыз айыбын жіберіпті. деген сол. Абылай сықылды азуы алты қарыс хан да ... ... ... ... ... дейді.
Қазыбек би жайлы әңгіме
Жантай деген бай малшысымен төбелесіп, сол ... ... бір ... тісі ... ... деп ... сұрайды. Бай деп ақысын бермейді. Екеуі Қазыбекке ... ... ... ... ... еді, ... ... бір күрек тісімді сындырды. Бұның құнын сұрасам бермейді. ... ... ... бер деп жүр, - дейді. Сонда жалшы тұрып:
Мен жалға жүрдім ... Мен ... ... тай ... ... алты ... Содан барып төбелес туды,
Бір асына жарытпады, Жазым болып күрек тіс сынды.
- Байдың аты бай емес пе, ... ... ... ... Би ата, ... жүгінгелі келдім, - деп сөзін аяктапты. Бұл дауға Қазыбек мынадай билік айтыпты:
- Ас ... ... еді. ... асқа жарытпаған соң жалшыға күш қайдан дарысын. ... ... ... да өзің ... ... Сондыктан мынаның ақысын бер, күрек тісің күнсыз. Еркектің қалған тісі аман болса, бір күрек тістен келер кемшілік жоқ, Ал әйелдің ... ... әрі ... әрі жіп ... ... - ... би жайлы әңгіме (Тағы бір нұсқа)
Қазыбек беріде елге белгілі болған кезде екі әйел бал ата ... ... ... жүгінеді. Әйелдердің біреуі: - Мынау баламды есін білмейтін жас күнінде жоғалтым. Соны мына әйел тауып алды ма, өлде ... алды ма, оны ... ... ... ... ... ... сұрасам деп бермейді.
Екінші әйел тұрып:
- Бала өзімдікі, өзім талтым, мынау босқа жармасып тұр. - ... екі ... ... тыңдап болып, біраз ойланып отырып қалады. Содан кейін: - Бірің балаңды жоғалтқаныңды, енді ... ... ... ... ... ... куә жок. ... мұнда мынадай билік еткім келеді, - дейді де, баланың екі қолынан екі ... ... ... қара ... ... ... - дейді. Сонда бал аға ие ... ... ... Біреуге тірі кеткенше, жартысы болса да өзімде қалсын, бөлсең бөл! - деп ... ... ... Ал, ... таныған әйел:
- Ойбай, биеке-ай! Қайда жүрсе де, тірі болсын, шаба көрмеңіз! - деп безек қағады. Содан барып Қазыбек:
- Бала мына ... ... ... ол ... тірілігін тілеп түр, баласын өзіне бер, - деп ... ... би ... ... пен ... екеуі бас қосып ақылдысатын бір мөселе болып, бір орынды уағда қып, ел атасы деп, Төле бидің алдына ... сөз ... ... ... Төле бидің аулына кеп түсіпті. Сәлемдесіп, амандасып дал ада ... Төле сөз ... Уа, ... күс үшса ... ... ... ... күйетін ит арқасы қиян қашық жерден келіп отырсыңдар, осы аттың күші қай жерінде? - дейді. Сонда біреу ... ... , енді ... ... Төле ... дегенге қадала бір қарады да: - ... күші ... да ... артында да болмай, ортасында болатын себебі қалай? - ... Бас - ... арт ... ... төрт ... бар - ... ... емес пе? Күш ортасында болатын себебі сол, - дейді соңғы айтушы. Тағы да Төле:
- ... ... ... деп, үш ел өр ... ... дау бітімі бытырамасқа төбе би атап қойса қалай болар еді? - ... Оған ... ... ... төбе ... ... туады. Ұлы жүз: , Кіші жүз: , - дейді. Сонда манаты аттың күші ... ... ... ... Аға төреші болмайды - алдында қаймығары жоқ, іні төреші болмайды - артында қайрылары жоқ. Айбар қылар ... ... бар, ... ... ... бар, екі жағынан да сүйеуі бар, билікті айтатын тебе билік ортаншы үлға лайык! - ... Төле қарт ... ... жен сұрайды. деген ұлы жүз жігіті, деген Әйтеке, ал деген жігіт Қазыбек болЫн шығады.
, - ... ... ... бар еді, уа, ... ... төбе ... саған бердік, айтқан сөздеріңнің бөрі жоба болсын, - деп Төле оң ... ... ... ... би ... әңгіме
Жоңғарлардың қолбасшысы Сары Манжы бастаған отыз мыңдай ойрат Сарыарқаны ... одан ... ... ... төңірегін түгелдей жаулап алған ғой. Сол шайқас кезінде Қалдан Cереннің батыр баласы Шарышпен Абылай батыр жекпе-жек ... ... мерт ... ... ... жабылып Абылай мен оның біраз жігіттерін қолға түсіріп әкетеді. Оларды арашалап қалуға қазақтардың шамасы келмей қалады. Сонымен бір ... ... ... ... батыр аяқ-колы кісендеулі жата береді. Артынан іздеп барған қазақтың белді адамдарын жоңғар Қонтайшысы ... Енді ... боп ... ... Халық бір ауыздан десіпті. Осы көпшілік өтінішімен Қазыбек Жоңғарияға елшілікке аттаныпты.
Қазыбектің асқан алғырлық, батылдык, шешендік қабілетін бұрыннан білетін ... бұл жолы ... көп ... ... Барынша күтіп сыйлапты да, мынадай шарткойыпты: Біріншіден, Әбілхайыр, Әбілмәмбет хандар, Барақ сұлтан, ... ... тағы сол ... он ... ... бір-бір жігіттен кепілдік берсін. Екіншіден, орыс патшалығынан қол үзесіңдер, Жоңғарияға қосыласыңдар ... ғана ... ... ... Оған коса ... оныц ... отыз екі қала ... беріледі, - дейді.
Қаз дауысты Қазыбек қайтып келеді. Ел басшылармен ақылдасыпты. ... ... қамы үшін ... ... ... ... үшін Қонтайшы талабын жартылай орындауға бекінеді. Сөйтеді де Әбілмәмбет пен Барақ сұлтанға ... ... ... ... Ресей патшалығына да, Жоңғарияға да өзірше беріле қоймайтындығын білдіреді. Егер бұған көнбеген күнде орыстармен бірлесіп ... ... ... ... мұнысы айла-тәсіл, Қонтайшыны үрейлендіру еді. Қонтайшы Қазыбектің бұл шартын ары-бері ойластырады да, деп ... де, ... ... ... ... тұтқыннан босатады. Түркістанды және оның атырабындағы отыз екі шаһарды ... ... ... ... хан ... ... ... Арқа жағына сұлтан боп белгіленеді. Бұл кезде Қаз дауысты Қазыбек аулы Ұлытауды ... ... ... ... ... ... баба Абылай ханды жоңғар тұтқынынан осылай құтқарған екен.
Қазыбек би жайлы әңгіме
Қыпшақ пен Қаракесек елдері жайлауға таласыпты. Осы ... ... ... Қаз ... ... ... ... кейін Қыпшақтың биі:
- Арғынның арык биі сөйле. - депті. Сонда Қазыбек:
- Арық емес қатумын,
Жетімдік көрсе қыз азады,
Бала ... ... ... ер азады,
Көшершілік кезде түйе азады,
Ермен бірге ел азады,
Көктемде бие ... хан ... - ... де, ен ... екі елге қақ ... ... елдің бәрін риза етіпті.[8]
[өңдеу] Қазыбек би жайлы әңгіме
Бағаналы Борбас дейтін байдың атанған, талай ... дес ... қара ... ... ... ұлан-асыр тойда жорғаға көзі түсіп қызыққан Ахмет хай қара қасқаны қалап алуға көңілі ... ... ... ... ... ... ... деген екен: , . деп салғыртсыпты. Олардың сыңайың сезген соң:
- Қауқары тышқан аулауға ғана ... ... ... ... көрі қулар не тындырар дейсің, - деп хан бала шағынан сөз сайысына түсіп, талай шешенді ... ... жас - ... бала биді жұмсапты.
Балаби Борбастыкіне барса, жоғарыда аты аталған үш би ... ... ... отыр екен. Он жеті жасар бала жігітті ... бай: ... ... кой, Жөн сөзге көш! - Табындағы би азады. Сендей бейқам би, Арғынның түбін қазады!
- Қандай ... бар еді, ... ... - ... ... ... Ханнан сәлем әкелдім,
Бағаналы Борбасым.
Қасым жомарт сиякғы,
Даңқың аян ... ... ... зіл-қорғасын.
Берсін деді ренжімей,
Қара қасқа жорғасын.
Хан да жомарт өзіңдей,
Жанар таудың көзіндей
Айтқаны ғибрат ... үш ... ... да ... ғой,
Көздің жауын арбайтын.
Жауға мініп барсаң да,
Ешқандай мін таңбайтын.
Шыныдай мүзға салсаң да,
Тас тұяғы таймайтын.
Құбылып басып ойнайтын,
Қылығына ???? Тұғырдаяқан тұйғындай,
Көк аспанда ... ... ... ... қоймайтын,
Қарқынынан танбайтын,
Жыл мінсең арып-талмайтын.
Қара қасқа жорғаны.
Сыйладым деп ханыма,
Жөнің бар жанға байлайтын, - депті.
Айтпайын десе, елге сор, Отыз ... ... Отыз рулы ел ... ... жасырған ажалсыз өледі, Зорлыктан қорыққан амалсыз көнеді. Айтайын десе, бұған сор,
Мына билерге рай ... отыр ... ... рас ... Жарайды. Ханның қалауын алып қайт. деген бар. Оның да бір ... бар ... Үш биді куә ... дедің ғой>>, - депті Борбас бай. [9]
Пайдаланылған әдебиет
↑ Отырар. Энциклопедия. - Алматы. баспасы, 2005 ISBN ... ... Ч.Ч., ... соч. в пяти ... А-А., 1984 - 85; ... ... 2-т„ А„ 1998.
↑ Марджани, Мустафат улахбар фи ахвал Қазан ва Булгар, Қ, 1885
↑ "Балалар Энциклопедиясы", V-том
↑ Тарихи тұлғалар. ... - ... ... ... ... оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. - ... ... ... 2009 ISBN ... ... А.И., ... киргиз-кайсацких, или киргиз-кайсацких, орд и степей, 2 том, 1832
↑ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: ЖШС, ... ... ... ... ... ... - ... Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
↑ Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС ... ... 2001, - 592 бет. ISBN ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қаз дауысты Қазыбек4 бет
Қаздауысты Қазыбек5 бет
Қазыбек би және оның дәуірі45 бет
Қазыбек би Келдібекұлы14 бет
Қазыбек би туралы6 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь