Бұрындық хан

Бұрындық хан – Керей ханның үш ұлының бірі. Бұрындықтың қашан дүниеге келгені белгісіз. Орта ғасырлардағы жазба деректердің үзік-үзік мәліметтеріне сүйене отырып, оның өмірінің 40-50 жылдық кезеңін қалпына келтіруге болады.
Бұрындық ханның өмірі Қазақ хандығы тарихының алғашқы дәуірімен тығыз байланысты. Сондықтан да хандық тарихындағы ірі оқиғалар мен дамулар оның өміріндегі белестер болып есептеледі. Жазба деректердің өте тапшылығына қарамастан, Бұрындық хан өмірінен бірнеше белесті айқын көруге болады.
1. Оның Қазақ хандығы құрылуының екінші кезеңдегі атқарған рөлі, бұл шамамен 1469-1472 жылдарда болған;
2. 1472-1473 жылдардан XV ғасырдың 90 жылдарының ортасына дейін, қазақ хандығының батыста ноғай мырзаларымен және оңтүстікте Сыр бойы қалалары мен өңірлері үшін күрестегі атқарған рөлі;
3. XV ғасырдың 90-жылдарының ортасынан XVI ғасырдың алғашқы 10 жылдығы ішіндегі Қасым сұлтанмен арадағы қайшылықтар, Шайбани ханмен одақтасу, қазақ қоғамындағы беделін жоғалтып, елден кетуі.
Бұрындықтың хандықтың құрылу үрдісіне қатынасуы 1469-73 жылдардағы оқиғалардан көрінеді. Осы жылдары Қазақ хандығына қатысты мынандай оқиғалар болған еді: 1469 жылы Әбілқайыр хан Моғолстанның батыс жағындағы Қазақ хандығына қарсы жорық ұйымдастырып, сол жылдың қараша-желтоқсан айларында орта жолда қайтыс болды. Орнына екінші ұлы Шайх-Хайдар отырады. Оның билігі туралы деректердің бәрі оң баға бермейді. «Тарихи Кипчакидің» авторы Ходжамқұлы-бек Балхи оның жеке басына мынадай сипаттама береді: «Ол жұмсақ мінезді және жігерсіз адам болатын, басқару ісіне өз бетінше
        
        Бұрындық хан
(1480-1511 ж.ж. билік құрған)
Бұрындық хан – Керей ханның үш ұлының бірі. Бұрындықтың қашан ... ... Орта ... ... ... ... ... отырып, оның өмірінің 40-50 жылдық кезеңін қалпына
келтіруге болады.
Бұрындық ханның өмірі Қазақ хандығы ... ... ... ... ... да ... ... ірі оқиғалар мен дамулар оның
өміріндегі белестер болып есептеледі. ... ... өте ... ... хан өмірінен бірнеше белесті айқын көруге болады.
1. Оның Қазақ ... ... ... ... ... рөлі, бұл
шамамен 1469-1472 жылдарда болған;
2. 1472-1473 жылдардан XV ғасырдың 90 жылдарының ортасына дейін, қазақ
хандығының батыста ноғай мырзаларымен және ... Сыр бойы ... ... үшін ... ... ... XV ... 90-жылдарының ортасынан XVI ғасырдың алғашқы 10 жылдығы
ішіндегі Қасым сұлтанмен арадағы қайшылықтар, Шайбани ханмен ... ... ... ... елден кетуі.
Бұрындықтың хандықтың құрылу үрдісіне қатынасуы 1469-73 ... ... Осы ... ... хандығына қатысты мынандай оқиғалар
болған еді: 1469 жылы Әбілқайыр хан Моғолстанның ... ... ... ... жорық ұйымдастырып, сол жылдың қараша-желтоқсан айларында
орта жолда қайтыс болды. Орнына екінші ұлы ... ... Оның ... деректердің бәрі оң баға бермейді. «Тарихи ... ... ... оның жеке ... ... ... береді: «Ол жұмсақ
мінезді және жігерсіз адам болатын, ... ... өз ... ... қабілетсіз еді» ... ғ.ғ. ... ... тарихының
материалдары.- Алматы, 1969.- Б.393). Осыны пайдаланып ... ... әр ... ... ... ... ... да бірнеше жорықтар жасалады. «Тауарихи гузидан
нұсрат-намадан» басқа «Шайбани нама», «Фатх нама», «Бахр ал-асрарфи ... ... ... дерегі бойынша «көшпелі өзбектер» мемлекетін
талқандауда қазақ хандығы жағынан тек Жәнібек хан ғана ... Ал ... ... ол 1469 ... дейін қайтыс болған дейміз. ... ... ұлы ... ... ұлысын басқаратыны өзінен-өзі
түсінікті. Керейдің ... ... ... жөнінде аңыз дерегі былай
дейді: «Шудың бойында он жылдай ... ... ... хан Хан ... ... ел аузынан жинап, жариялаған белгілі археолог М.Елеуов.
Керейден соң хандық билік ... ... ... Ал ... ... ... ... ханның жарлықтарын орындап жүреді. Дәл осы жылдарда алғаш
рет Бұрындық есімі «хан» ... ... ... ... ... ... қарсы Қазақ хандығы тарапынан күресті басқарушы Жәнібек хан
болса, ал оны іске асырушы Бұрындық болған. Бұл ... ... ... хан адамдары ішінен Бұрындық хан өз ұлысын жиып, Әбілқайыр хан
ұлдарына ... бас ... ... ... ... ... бытырай
қашты. Бұрындық кейін қайтқан соң, олар ... ... бас ... ... ... ... ... отырғанымыздай, Бұрындық Жәнібек хан
тапсырмасын орындаушы, жорықтың мақсаты – ... ... ... жою ... Жорық біршама сәтті аяқталғанымен, негізгі түпкі
мақсат орындалмаған секілді. Бұрындықтың кері ... бас ... ... ... ... ... Соған қарамастан Бұрындықтың бұл
жорығы оны тарихта қалдырады. Сөйтіп ол Қазақ хандығының құрылу кезеңіне,
әсіресе оның ... ... өз ... ... ханның қазақ тарихында аты жарқырап көрінген тұсы – ... 70-90 ... ... Бұл ... ... хандығы үшін күшею, нығаю
және қазақ халқының этникалық территориясын ... ... ... еді. ... ең ... ... көрсетілген жылдар ішіндегі Қазақ
хандығының Сыр өңірі үшін Мауреннахрлық ... ... және ... ... ... ұрыстары жатты. Осы
ұрыстарда тарих сахнасына қазақ хандарының екінші буыны: ... ... ... ... ... одан әрі күшейіп, нығаюына өз үлестерін
қосады.
Сыр өңірі үшін болған күрес жылдары Қазақ хандығын ... хан ... ... ... ... ... болып, Бұрындықтың қай жылдардан бастап
билік құра бастағаны белгісіз. Ол ... ... ... ... бойы деп ... – Сырдария өзенінің орта ағысы бойындағы
жерлер. XIV-XVI ғ.ғ. жазба деректер өңірді Түркістан ... деп ... – ХІ ... бері ... ... ... ... бөлігі және
онымен бірге біртұтас шаруашылық, мәдени, этникалық, ... ... ... Тек кей ... кезеңдерде Сыр өңірі саяси жағынан
Мауреннахрға ... ... ... ... пен Мауреннахр билеушілері
арасындағы XI-XV ғ.ғ. қарым-қатынастың негізгі ... ... ... ... Дәлелді болуы үшін ХІ-ХІІ ғасырлардағы қыпшақ хандығы ... ... ХІІІ ... Орда Ежен ұлысы мен Шағатай ұлысы, Орыс
хан мен Ақсақ Темір, Тоқтамыс хан мен ... ... ... хан мен ... хан мен ... Темір ұрпақтары арасындағы саяси қатынастарды
айтсақ та жетіп жатыр. Саяси ... ... ... ... ... ... ... Аймақ үшін күрестің басталуы Бұрындық ханның билігі тұсына
сай келеді. Оның қазақ тарихында алатын рөлі де осы Сыр бойы үшін ... бойы үшін ... ... ... ... ал басталуына
түрткі болған оқиғаға Әбілқайыр ханның немересі ... ... ... қол ... ... ... келіп бекінуі болды. Осы
жылдары өзара феодалдық ... ... ... жатқан Мауреннахр
билеушілерінде Түркістан аймағын қорғайтындай күш жоқ болатын. Сондықтан
оларға Қазақ хандығының негізгі жауы – ... ... ... қою өте ... еді.
Қазақ хандығы Мауреннахр билеушілерінің бұл ... ... ... Қыс ... қарамастан Бұрындық хан бастаған қазақ әскерлері
Мұхаммед Шайбани хан ... ... ... және ... ... ұрысқа
түседі. Бірнеше рет болған ұрыстарда жеңіген Шайбани хан ... ... ... ... да ... ... ... сезген аймақтың әкімі
Мұхаммед Мазид-тархан Шайбани ханды Самарқанға кетуге көндіреді. Осылайша
күрестің алғашқы ... ... ... үшін ... ... ... өңірлері Қазақ хандығына өтеді. Орны келгенде айта кету керек,
бүкіл хандықты Бұрындық ... ... ... қол жеткізілсе де,
деректерде атап ... ... хан ... ... ... ... ... көзге түседі. Бұл ұрыстар шамамен алғанда, 1470- жылдардың
ортасында өтеді.
Ал XV ғасырдың 80-жылдарында Шайбани мен ... ... ... ... тағы да ... солтүстік өңірді басып алады. Бұрындық
хан және Жәнібек хан ... ... ... ... нәтижесінде
Әбілқайыр ханның немересі Түркістан аймағынан кетуге мәжбүр болады. ... ... ... ... ... өңірін қорғап қана қоймай, аймақтың
орталық және оңтүстік өңірлерінде өз ықпалын күшейте бастайды. ... ... ... 9 ... ... өседі. Олардың ұлыстары
кеңейіп, қалалар мен жақсы қысқы жайылымдар солардың ... ... ... ... ... хан мен ... хан ... арасында
қайшылықтар туа бастайды. Қайшылықтың негізіне Сыр өңірінде Жәнібек ... ... өсуі мен ... ... Ішкі ... ... осы ... саясатқа да өз салқындығын тигізеді. Сол себепті де 1493-96 ... ... үшін ... ... қиын да ... ұзақ ... Шайбани хан
бірде Моғол ханы жағына, бірде Мәуреннахрлық билеушілер жағына шығып, ... ... ... ... ол негізгі қарсыласы – Бұрындық ханмен де
жақындасуға ұмтылады. ... хан ... ... ... одан ... ... ... ханмен одақтас еткізеді. Сөйтіп, 1496 жылы үш
жылға созылған ұзақ ұрыстардан соң ... ... ... ... қорытындысы бойынша Түркістан аймағы үшке ... ... ... ... оңтүстігінде Моғолстан, орталығында Шайбани
хан билік жүргізуге тиіс болады.
Сонымен бірге Бұрындық хан мен ... хан ... ... ... үшін екі ... ... екі ... ұзатады.
Мұндай одақтастыққа қарсы Жәнібек хан ұлдары Моғолстан ханымен жақындасып,
қарсы одақ құрады. ... ... ... Әдік ... ... ханының
қарындасына үйленеді. Осылайша, қазақ қоғамындағы хандық әулет ... ... ... ... ... ... хан тұсында XV ... ... ... ... ... ... бөлініп, ол хандықтың сыртқы
саяси жағдайына әсерін тигізеді. Бірақ қалыптасқан жағдай Бұрындыққа абырой
әкелмейді. Хан ... ... ... ... ... басын қосудың
орнына, керісінше олардың бір-біріне қарсы тұруына, ол күштердің бірінде
өзі ... – оның ... ... басы ... Бұрындық хан өмірінің
қайғылы жағы да осында еді.
XVI ғасырдың алғашқы 10 жылдығында Бұрындық хан ... ... ... ... ірі ... болып өтті. Ол оқиға тағы да Мұхаммед
Шайбани хан есімімен байланысты еді. 1500- жылдың жазында Самарқан тағына
келген ... ... ... 3-4 жыл ... ... ... ... қол астындағы Ташкентті моғол ханынан тартып алды.
Моғол хандары Сұлтан Махмұт пен ... ... ... ... ... ... хан оларды босатып жібереді. Әбден күшейген Мұхаммед Шайбани хан
1505-жылдан ... ... ... ... ... 4 рет ... ... алдына қойған саяси және ... ... ... ... не ... және Түркістан аймағын
Мауреннахрға қосу жатты.
Бұрындық хан дәл осы ... ... ... ... ... ... Оған дәлеліміз мынадай: Алғашқы үш жорық кезінде Бұрындық хан
жауға қарсы ... шара ... ... хан ... ... хан
ұлдары: Жаныштың, Тыныштың ұлыстарыын ойрандап, мыңдаған мал-жанды
олжалайды. ... ... ... ... ... ... кезінде, өз
ұлысына қарай жау әскерінің келе ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұрындық ханның шарасыздық ісін,
оның әдейі жасаған жоспарлы ойы деп түсінеміз. Жәнібек хан ұлдары ... ... оның күші өсуі тиіс еді. ... бәрі ... ... қысында жау тағы да қазақтарға жорық жасайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ресми хан болмаса да, осы жылдары оның беделі Бұрындық ханнан да
күшті еді. Қазақ хандығының құрылуы кезінде ... ... одан ... хандықтың күшеюіне өз үлесін қосқан Бұрындық хан XVI ... ... ... ... ... көрегендік көрсете алмайды.
Елдік мүддеден жеке, тар мүддеге көшу оның ... ... ... Бұрындық ханның тағдыры әркімге де тарихи сабақ бола алады.
Әдебиеттер:
Қазақ хандықтарының құрылуы. Қазақ халқының қалыптасып болуы. Бұрындық ... // ... ССР ... ... 1957.- Т.1.- ... ... Б. Бұрындық хан // Егемен Қазақстан.- 1998.- 16 қазан

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бұрындық және Қасым хандар билеген кезеңдегі қазақ хандығы.13 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
ХVІ ғасырдағы жетісу аймағындағы Қазақ хандығының саяси жағдайы4 бет
Қазақ хандары жайында мәліметтер28 бет
Қазақ хандығының жылнамасы5 бет
Қазақ хандығының этномемлекеттік шекараларының кеңеюі3 бет
Қасым хан3 бет
Қасым хан ( 1518 – 1523 жж.)3 бет
Қасым хан Жәнібекұлы31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь