Көркем өнер шығармашылығының 70-80 жылдардағы ерекшеліктері

Жоспар

I. Кіріспе

II. Негізгі бөлім.
1. Көркем өнер шығармашылығының 70.80 жылдардағы ерекшеліктері.
2. 70.80 жылдары драматургияның өркендеу белесі.
3. І. Есенберлиннің «Жанталас» песьсасының көркемдік ерекшілігі.

Әдебиеттер.
Кіріспе
Әдебиеттің басқа жанрлары сияқты, бұл жылдары драматургия да едәуір өркендеді. «Ол өмір шындығын терең тартыс арқылы бейнелеуде, сол арқылы адам бойындағы сыр мен мінезді ашуда, оны өмірдің күрделі құбылыстарымен байланыстыра көрсетуде бірсыпыра табыстарға жетті. Өмірдегі жаңалықтарды тану және көркем бейнелеу жаңа кейіпкерлер туғызды. Мұндай жаңашыл ізденістер, ең алдымен, бұл жанрда қызмет істейтін қаламгерлердің жаңа буынының таланты мен табысына байланысты. Бұл жылдары драматургияға, негізінен, жас авторлар келді. Олар өмірді тануда, оны көркем бейнелеуде өз ұғым-түсінігін жария етті. Осы тұрғыдағы ізденістің басы ретінде Қ. Мұхамеджановтың Ш. Айтматовпен бірігіп жазған "Көктөбедегі кездесу" (1972) пьесасын айтуға болады. Пьеса Қазақстан шекарасын аттап өтіп, көптеген шетел театрларында қойылды. Оның Мәскеуде, "Современник" театрындағы қойылымын көрген К. Симонов: "Мен көптен бері театрдан дәл осындай, адамның адамшылығының бағасы және менің, сенің, оның, кез келгеніміздің өміріміз бен қызметімізді бағалаудағы жоғары адамгершілік өлшемдердің маңыздылығы жайындағы спектакльді көрсем деп жүруші едім", — депті. Пьесаға ризалық айтқан. Бұл ризашылықтың негізінде пьеса авторларының көтеріп отырған мәселесінің маңыздылығы және оның көркемдік шешімі туралы баға жатыр. Пьеса көтерген проблема тек бір халықтың өмірімен шектелмейді, ол — жалпы адамзатқа ортақ проблема. Адамның қандай жағдайда болса да, адам боп қалу мәселесі. Жазушылар оны пьеса кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесіне үңіле отырып, жалпы адамдық, азаматтық борыш, шындыққа адалдық тұрғысынан шешеді. Онда Көктөбенің басына жиналған достардың өз бастарынан кешкен өміріне терең барлау жасалып, қуанышы мен қайғысы, жақсылығы мен реніші ақтарылады. Осы арқылы олардың өмір ағымында қаншалықты өзгергені көрінеді. Олар көзқарасы мен өмір жайлы түсінігі, адамгершілік, азаматтық сыпаты жағынан арқылы боп шығады. Шындық оларға өз бағасын береді. Ғылым
Әдебиеттер.
1. Қирабаев С. Кеңес дәіріндегі қазақ әдебиеті-А. 1998.
2. ХХ ғасырдағы қазақ әдеби тілі-Алматы, 2003.
3. Жұбанов А.Қ. ән-күй сапары-А. 1976.
4. Калиев А. Қазақ тәлім- тәрбиесі-А. 1997.
5. Қазақ Совет энциклопедиясы-А. 1971.
        
        Жоспар
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім.
1. Көркем өнер шығармашылығының 70-80 жылдардағы ерекшеліктері.
2. 70-80 жылдары драматургияның өркендеу белесі.
3. І. Есенберлиннің «Жанталас» ... ... ... ... ... сияқты, бұл жылдары драматургия да едәуір
өркендеді. «Ол өмір ... ... ... ... ... сол ... бойындағы сыр мен мінезді ашуда, оны өмірдің ... ... ... ... ... ... Өмірдегі жаңалықтарды
тану және көркем бейнелеу жаңа ... ... ... ... ең ... бұл жанрда қызмет істейтін қаламгерлердің жаңа
буынының таланты мен табысына ... Бұл ... ... жас авторлар келді. Олар өмірді тануда, оны көркем бейнелеуде өз
ұғым-түсінігін жария етті. Осы ... ... басы ... ... Ш. ... ... жазған "Көктөбедегі кездесу" (1972)
пьесасын айтуға болады. Пьеса Қазақстан шекарасын ... ... ... театрларында қойылды. Оның Мәскеуде, "Современник" театрындағы
қойылымын көрген К. ... "Мен ... бері ... дәл ... ... ... және ... сенің, оның, кез келгеніміздің өміріміз
бен қызметімізді бағалаудағы жоғары ... ... ... ... көрсем деп жүруші едім", — депті. Пьесаға ризалық
айтқан. Бұл ризашылықтың ... ... ... ... отырған
мәселесінің маңыздылығы және оның көркемдік шешімі туралы баға жатыр. Пьеса
көтерген проблема тек бір ... ... ... ол — жалпы
адамзатқа ортақ проблема. Адамның қандай ... ... да, адам боп ... ... оны ... ... ішкі жан ... үңіле
отырып, жалпы адамдық, азаматтық борыш, шындыққа адалдық тұрғысынан шешеді.
Онда Көктөбенің басына ... ... өз ... ... ... ... жасалып, қуанышы мен қайғысы, жақсылығы мен реніші ақтарылады.
Осы арқылы олардың өмір ... ... ... ... ... мен өмір ... түсінігі, адамгершілік, азаматтық сыпаты жағынан
арқылы боп шығады. ... ... өз ... ... ... ... Өсіпбай,
жазушы Исабек, агроном Досберген және олардың әйелдерімен диалог достар
арасындағы сырға ... ... ... мен өмір ... ашуға
көмектеседі. Олар ескі досы Сабырды еске алу арқылы оның алдындағы дос
қарызын өтей ... ... ... ... ... ... ұстазы Айша
апай қатынасып, төреші болады. Пьеса адамның өз арымен, шындықпен бетпе-бет
келуі арқылы ... ... паш ... ... ... ... ақыл үйретуден бой тарту, драмалық ойды
адам тағдырын ашуға құру, ол үшін кейіпкер психологиясының қалтарыстарын
ақтаруға ... ... ... ... ... нышан ретінде танылды.
Оның "Күтпеген кездесу, "Боран", "Махаббат мұңы", "Ант" ... ... осы ... ... ... ... Бір атап айтарлық жағдай —
Тахауи пьесаларының көбі оның бұрын ... ... ... мен ... құрылады.
Жазушы оларда драмалық тартысты тереңдету ... ... ... "Күтпеген кездесу" пьесалары да осы тұрғыдан заманның
өткір проблемасын — адамдық пен ... кең ... ... ... ... ... ... де мойымайтын, ары алдында
жалтармай жауап беретін Қоспан да, "Күтпеген кездесудегі" қарапайым, адал,
адамдық борышын ... ... ... та ... әдебиетіндегі кесек
бейнелер. Олар соғыста бірге ... ... ... ... ... ... Мырзахметпен тартыста көрінеді, олармен адамдық,
азаматтық жарыста жеңіп шығады. Жазушы бұл арқылы екі түрлі мораль ... ... ... ... мен ... ... өткен іске талдау
жасайтын, ой, талғам, жаңа ... ... Ал, ... ... ... ... таза күйінде тапқан махаббатын ардақтап, жанына азық
еткен Ләззаттың ойлы бейнесі жасалады. Жас ... ... ... ... ... ... ішкі ... ашарлық суреттермен береді. Қыздың Нияздың
әйелі барлығын білгеннен ... ... да ... ... ... ... адамның кейпін таныған жас сезімінің мұңы.
"Ант" - тарихи драма. Онда ... ... қол ... ... ... ... осыған мәжбүр еткен тарихи жағдайлар сөз болады. Драматург
тарихи оқиғалар легінде ... ... ... ... ... хан, ел тағдыры таңдауға түскен кездегі ерлер, билер, ру басылары
көрінеді. Олардың бірі Ресейге бағынуға келісіп ант ... бірі ... ... ... ... линиясы арқылы адамдар
арасындағы қарым-қатынас, психология ашылады. Пьеса тарихи драмаға лайық ақ
өлең үлгісін шебер ... Оның ... ... ... ... ... ... ажарлы.
Тарихи драмада Қалижан Бекхожиннің "Ұлан асу" атты ... ... орны бар. ... да Ақтабан шұбырындыдан кейінгі қазақтың ел қорғау
оқиғалары жырланады. Шығарманың басты кейіпкері осы ... ... хан. Ол ел ... ... сыртқы жаулармен айлалы-амалды қарым-
қатынас құруға ұмтылады. Абылай маңындағы елдің бас көтерер ... ... ... ... ... ... ... қалмақ нояндары Дабашы
мен Әмірсана — барлығы да тарихи ... ... ... ... ... мәліметтер ізімен жүреді. Драматург дәуір ... ... ... ... ... көрінген С. Жүнісовтің драматургияға ауысуы да
табыссыз емес. Ол "Өліара", "Ажар мен ажал", ... ... ... ... ... пьесаларымен көрінді. М. Әуезов ("Қорғансыздың күні"), ... ... ... Б. ... ("Раушан - коммунист") шығармаларының
кейбір сарындары ... ... ... мен ажал" — шын мәніндегі
драмалық тартысы күшті пьеса. Онда ... ... ... ... ... тартыстың бір басында тұрса, ал оның ... ... ел ... ... Ажар осы ... ширығып өседі, өмір
кешеді. Қаныпезер болыстың қолына түсіп, зорлығына ұшыраған ол ... ... ... сол ... ... қара ... ... болысты
өлтіреді. Жаза тартса да, арнамысын қорғайды. Қоғамдық өзгерістер өсерімен
жазадан босанып, еліне оралған Ажардың өмірмен қайта табысуы, ... ... ... ... да ... Ал, "Жаралы гүлдерде" автор соғыс кезі
шындығын өмірдің салмағы мойнына түскен ауыл ... ... ... ашады. Адам тағдырын оның ... ... ... ой ... ... ... танытуда Сакеннің "Қызым, саған
айтам" ... да ... ... бар. Онда өмірді көркімен
бағындырмақ болған әйелдің қасіреті көрінеді.
Бұл жылдар драматургиясында кешегі ... ... ... ... ... жапа ... жандар мен зұлым саясаттың иелері
көркем бейнеге айналып, ... ... ... ... ... ... аударылды. Бұл тақырыптағы шығармалар ішінде Ш. Мұртазаның "Сталинге
хат", "Бесеудің хаты", Қ. ... "Біз ... ... ... ... ... сияқты туындылар бірқатар ... ... ... Сталин билігі кезінде қазақхалқының
өмірінде болған асыра сілтеу, аштық оқиғаларын негізге ала ... ... үн ... ... ... т. б.) ерлік тұлғасын көрсетеді. Ал,
Әкім мен Қалтай империялық саясатқа икемделгіш, ... ... ... ... ... "қырағы күзетшілері" мен қолшокпарларының
трагедиялық бейнесін ашады. ... ел ... ... тон ... ... ... ... сахна арқылы әшкерелеу И. Оразбаев пен
М. Шаханов пьесаларында ерекше ... ... ... иесі өз ... ... ол, сөзсіз, трагедия туғызады. Зұлымдық зұлымдыққа жетелейді.
Шыңғыс ханды ("Шыңғыс хан") Иранбек осылай ... Оның ... ... адамның құдай болуға ұмтылған тойымсыз мінезімен байланыстырады. Ол
мұрагер баласын мерт ... өз ... өзі ... ... ... ("Күшігінен таланған") мен Абай ("Мен ішпеген у бар ... ... да ... ... ... ... ... алады.
М. Шахановтың "Күре тамырды іздеу ("Махаббат заңы"), "Сенім патшалығы"
пьесалары шартты оқиғалар ... ... Ол ... белгілері —
достық, арман, бақыт, қайғы туралы толғанысын, биік ... ... ... ... ... бейнесіндегі зұлымдықпен тартыста бейнелейді. Қылышынан
қан тамған хан мен ... ... ... ... ... төзімділігіне,
достығына, жомарт жанды азаматтығына қарсы қояды.
Екі ... да ... ... ... байлығымен, тапқыр
диалогтарымен құнды.
А. Жағанова өз пьесаларында адам ... ... ... арқылы
ашып, күшті характерлер жасауға ... ... Оның ... Айша — ... тип, терең парасатты, өз ісіне берілген,
азаматтық ... ... ... жаны таза ... Ол ... ... аяқтан шалуға тырысқан кертартпалықпен тартыста жеңіп шығады. Ал,
"Жан алқымда" пьесасында адам өмірінің қиын бір сәтін суреттеу арқылы ... Осы ... ... ... кім ... Неге біз ... ... шаламыз? Автор осы сұрақтарға жауап іздейді.
Мұндай сұрақтарды соңғы пьесаларында Әлжаппар Әбішев те жиі ... оған ... ... да ... "Мансап пен ұждан" пьесасында
қоғамдық ... ... бір ... ... ... ... ... сияқтылардың мансапқа қолы жетіп алып, өзі типтес
адамдарды жұмысқа тартқанын ашық ... Олар ... ... ... қуғынға салады, пәлеқолықпен жазалауға дейін барады. Автор
осындай ірі тартыс кезінде адалдығы мен принциптілігін сақтап ... ... ... ... тұтады. Бураханның лауазымына қарамай, ол
ұйымдастырған ... ... де ... ... ... ... ... өз арының айтуымен шешеді. Жазушы осы сияқты
тартысты жағдайларды арымен шешетін кейіпкерінің атын ... ... ... жақсы сапаларды арман тұтады. Бағлан да жеке ... ... ... ... ... ... ... Пьесаның реалистік сыпаты оның
ұнамсыздықты, мансапқорлықты сынауында ғана ... оған ... ... ... ... ... бері ұялуды да азайтып
барамыз", — дейді Бағлан. Ол мансапқорлық ... ... ... ... Оның күші ... орнатқан тәртіпке қарсы шығып, адалдықты батыл
қорғауында жатыр.
Заманның адам алдына қойған осы проблемасын Әкім Тарази да тап ... Оның Асау ... ... ... ... де ... еңбек өнімділігін
көтеру жүйесінде жаңа тәжірибе жасап, ... ... ... Асау ... жеңілісін тәжірибенің негізсіздігінен емес, оған қарсы
ұйымдасқан топтан көреді. Жаңалыққа қарсы жүретін ... ... ... ... қоғамымыздың дертіне айналғаны, оған қарсы
батыл күресу қажеттігі Әкім позициясын танытады. "Күлмейтін комедияда" ... ... ... ... үн ... кейінгі жылдары етек жайып кеткен осындай ... ... ... Садықбек Адамбековтің "Аюбайдың ажалы" трагикомедиясы да
театрларда едәуір табысты ... Онда ... ... ... мол. ... ... ... партия комитетінің бюросына бармай
қалған Кәлмен мүсәпірсіп ... ... ... ... ... тип. Ол ... терезеден қарсы беттегі кеңседе не боп ... ... ... ... — кісі ... ... сыздап тұрған, алыстан
ысқырынатын бейне. Шайпау, ащы тілді, ұрдажық ... да ... ... ... ... ... ... ауыртпай, оңай жолмен бедел,
аброй алуға ұмтылысын ... ... ... ... жас ... бойына дерт боп жабысқанын
ашып, ... ... ... ... ... басқа авторлардың
ізденістері де ізтүзсіз өткен жоқ. Мансап пен ... ... оңай ... ... Сырым (Р. Сейсенбаев пен Е. Обаев: "Өзіңді тап"), еш жерде
жұмыс істемейтін ата-ананың шолжың ұлы Әнуар (А. ... ... ... тотай, шолжың, жеңілтек қыз Анар (О. Бөкеев: "Құлыным менің"), жынды
көбелектей айналатын берекесіз ... (Ж. ... И. ... ... ... ... осы ... танудан туған. Өмірден жолын таба
алмай, әр нәрсеге алданып жүргендер Б. Мұқаевтың, Е. ... ... И. ... ... да кездеседі. Осындай кеселге
қарсы жас ... үн ... ... да. ... ... ... тереңдетіп, характерлердің тұтас, дара кейпін нақтылауға ... ... ... ... ... ішінде олардың ұнамды типтерін
даралауда, өмір қиыншылықтарымен күресе жүріп ... ... ... ... ... Дулат Исабековтің "Әпке" атты шығармасы
бағалы саналады. Онда ... ... ... ... ... ... төрт
баланың өмір үшін күресі суреттеледі. Бауырларының тағдырын өз ... ... ... тәрбиелеген Қамажайдың адамдық қылықтары нанымды әрі
ұнамды ... ... әпке ... ... ... ... қатарда Б. Мұқаев, Қ. Ысқақов, С. Сматаев, Н. Оразалин ... ... ... ізденістерімен көрермендерін тапқанын атау орынды.
Драма - қиын жанр екені белгілі. Онда ... ... ... ... образ жасауды тек әр адамның, өзіне лайық бейнелі тілі
арқылы жүзеге асырудың ... оны ... ... да ... ... ... өмір шындығын шынайы тартысқа құру арқылы характерлерді
психологиялық жағынан шыңдау қажет. Осы талаптардың ... ... ... оңай емес. Әсіресе, ондай жетіспеушіліктер тәжірибесі жоқ ... ... жиі ... Бұлардан жоғарыда аталған
пьесалардың қай-қайсысы да құр емес. Сюжет, оқиға ұқсастығы, кейіпкерлердің
іс-әрекеттерінің қайталануы, тіл ... да жиі ... ... ... ... шыға ... да байқалады.
Сонымен қатар бұрын біздің драматургияда қалыптасқан классикалық
драмадан бой тарту, жанрдың ... ... ... де көзге түспей
қалмайды. Соңғы жылдары театр сахналарында режиссердің күшімен қойылған
құранды туындылар көбірек ... жүр. ... ... ... ... ... қиялымен жасалған жасанды көріністер, киноға ұқсас тез
көрініп жоқ болатын кадрлар көзге көп ... ... бәрі ... ... тиіс. Театр мен драматургия, қанша дегенмен,
күшті характерлерге зәру. ... ... мен ... үшін күрескендер,
адамгершілік пен әділеттің жаршылары сахнадан өз орнын алуы қажет.
Бұл ... ... ... сыны мен ... ғылымының кең
қанат жайып өркендеген мезгілі болды. Оған ... ... өзі ... көркем әдебиеттің дамуы жолындағы сынның атқарар рөліне мән ... да ... ... ... 1972 жылы КОКП ... ... сын туралы" қаулысы шықты. Партия сынды өркендету, оның
қырағылығын арттыру арқылы әдебиетті ... ... ... ... ... бұл ... ... өркендеуіне қажет бірсыпыра ұйымдастыру
жұмыстарына негіз салды. Әдеби сынның ... мен ... ... ... ... пленумы өткізілді. Одақ жанындағы сын кеңесі
жұмысын ... ... ... ... жиі ... ... Сыншы кітаптары көптеп басыла бастады. Күнделікті баспасөзде сын
еңбектерге көңіл аударылды. Жыл ... ... ... ... және ... сын ... жинағы қалыптасты. Ең бастысы сын еңбектердің көркемдік
теориялық дәрежесін көтеруге, олардың әдебиет ... ... ... кең ... ... жол ашылды. Осы тұста жарық көрген М.
Қаратаевтың ... ... (1968), ... және ... ... ... (1979), "Ізденіс іздері" (1984), С. Қирабаевтың "Өнер
өрісі" (1968), "Әдебиет және дәуір талабы" (1976), "Шындық және ... ... ... (1988), Р. ... "Дәстүр тағлымы" (1976),
"Ғасырлар толғауы" (1977), ... ... (1985), 3. ... ... ... (1988), Ш. ... "Замандас парасаты" (1977), Н.
Ғабдуллиннің ... ... (1981). Қ. ... ... ... С. ... ... өрнектері» (1969). "Тоғысқан толқындар" (1974).
"Өлең ... (1974), ... ... кестелер' (1984), "Биік
мәртебе" (1974) атты сын ... өз ... ... процесте елеулі
оқиға болды. Оларда қазақ әдебиеті дамуының негізгі мәселелері сөз ... ... ... еңбегі, басты шығармалары, әдеби ... ... ... ... ... ... ... байланысы, т.б.
жайлар әдеби сын тұрғысынан бағаланды. Аға сыншылар дәстүрін жалғастырып,
бір топ талантты жас сыншылар тобы ... ... ... ішінен С.
Әшімбаевты, 3. Серікқалиевті, Т. Тоқбергеновті, Р. ... ... Қ. ... Б. ... Т. ... Т. Шапаевты
атауға болады. Олар сын жанрындағы белсенді ... және ... ... көзге түсті. Осы дәуір ішінде әрқайсысы бірнеше
кітабын ... ... ... С. ... "Сын ... ... ... (1982), "Парасатқа құштарлық" (1985), 3. Серікқалиевтің
"Ойлар, толғаныстар" (1967), "Жылдар ... (1971), ... ... (1976),
Т. Тоқбергеновтің "Тоғыз тарау" (1974), "Үш тоғыс" (1977), "Қос ... Р. ... ... тамыр" (1973), "Айдын" (1985), ... Қ. ... "Жан ... (1981), ... (1991), Б.
Майтановтың "Көркемдік нәрі" (1983), Б. Ибраимовтың "Көркемдік ... «Ой мен сөз» (1985) атты ... ... ... ... Жас ... да ... үрдіске белсене араласты. Бұлардан басқа
сыншы жастардан бұл ... М. ... А. ... ... С. ... Ж. ... Т. ... Ә. Нағметовтің,
Қ. Керейқұловтың кітаптары басылды. Әдебиетке биік ... ... ... ... ... мамандану жастар бойындағы жақсы енеге болып көрінді.
Әдеттегідей, бұл жылдарда да біздің әдебиеттік ойпікіріміздің дамуына
қазақ жазушылары белсене ... ... ... ... жағы ... туралы ойларды өз тәжірибесіне сүйене, жазушы лабораториясымен
таныстыра ... ... ... ... ... көбінесе,
шеберлік мәселесін, өмір мен байланысты ... ... ... ... ... ... ... Ғ. Мүсірепов, Ғ. Мүстафин, С.
Шаймерденов, М. Әлімбаев, Ғ. Қайырбеков, Қ. Мырзалиев, Ә. ... мен ... ... ... Ә. ... X.
Ерғалиевтің, Қ. Бекхожиннің, тағы басқалардың мақалалары ... ... ... үлес ... ... ... тіл, көркем шығарманың тілі
мәселесін бірнеше ... ... сөз ... Ғ. ... ... бағалы.
Әдеби сыншылдық ой-пікірдің баюы оның ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен жалпы
кеңестік ... ... ... ... ... жағынан
жинақтауға көп себін тигізді. Осы негізде ... ... ... дамуы
кезендерін айқындау, ондағы жанрлардың есеюі мен табыстарын қорытындылау,
жеке жазушылардың творчестволық жолы мен ... ... ... ... ... ... ... Ілияс, Сәбит, Мұхтар, тағы басқа
классиктердің творчествасы туралы зерттеулер жалғасты. С. ... пен ... ... ... Б. ... Бейімбет жайлы жаңа еңбектері
басылды. С. Мұқанов ... ... және ... ... ... ... кітап жариялады. М. Әуезов (Ә. Байтанаев, Е. Лизунова, Ы.
Дүйсенбаев, 3. Ахметов, Р. Нұрғалиев, Т. Жүртбаев), Ғ. ... ... Н. ... Қ. Аманжолов (Т. Абдрахманова), Қ. Бекхожин (Ә.
Нарымбетов), С. Мәуленов (Ә. ... Қ. ... (М. ... 3. Шашкин
(С. Байжанов), Ғ. Сланов (С. Оразалинов) шығармашылығы туралы монографиялар
жарық көрді. Әдебиеттің ... ... мен ... ... ... ... қатары ості. Олардың ішінде,
Р.Бердібаевтың "Роман және Заман" (1967), ... ... (1975), ... ... (1979), Е. ... "Қазіргі қазақ романы" (1966), Ш.
Елеукеновтің "Қазақ романы және қазіргі дәуір" (1968), М. ... ... ... (1975), Б. ... ... романы және
психологиялық талдау" (1996) сияқты зерттеулері едәуір табысты ... ... өсу, ... ... Ә. ... ... және қоғам" - 1977,
"Қазіргі повесть және көркемдік ... - 1985), Ә. ... ... ... 1989) ... Қазақ поэзиясының мәселелерін, лирика мен ... ... М. ... ... — сөздің патшасы, сөз сарасы" —
1973, "Қазақ поэзиясы: көркемдік ізденістер" — 1995) пен ... және ... — 1970, ... ... поэмасы" — 1977, "Қазіргі қазақ
поэмасы" - 1982) зерттеді. Драматургия жанрының өсу жолы мен проблемаларын
зерттеуге Ә. ... ... ... дамуы мен қалыптасуы" —
1971), Р. Нұрғалиев ("Қазақ драматургиясы" — 1979), Е. Жақыпов ("Дастаннан
драмаға" — 1979) көп ... ... Ал, сын ... ... ... Т.
Кәкішев көп еңбегін арнады. Оның бұл ... ұзақ ... ... ... "Сын ... (1971), "Оңаша отау" (1982) деген атпен
жарияланды да, кейін толықтырылып, "Қазақ әдебиеті сынының ... ... ... Әдебиеттің проблемалық мәселелерін жеке-жеке ... Ә. ... ... ... ... мен жаңашылдық" —
1984), Б. Майтановтың ("Қазақ прозасындағы замандас бейнесі" - 1982), ... ... ... - 1981) ... де ... ... ... қазақ әдебиетін дәуірлеу мен оның ... ... ... С. ... ... және ... - 1977), Р.
Бердібаев ("Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы" - 1971), М. ... пен ... ("Ұлы ... ... - 1982) ... де едәуір танымдық
материалдарды ... 3. ... пен 3. ... ... ... М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында
жүргізілген ... ... ... мен ... ... ... зерттеулер («Жанр поэзиясындағы дәстүрдің ұласуы» -1981,
"Көркемдік кілті — ... - 1985) ... ... ... бүгінгі
әдебиет проблемаларының кең қойылып, зерттеліп келе жатқанының ... ... ... ... салаларында да бірқатар табысты ... Бұл ... осы ... ... ... бағалауға, оның
тарихи-танымдық, қоғамдық-ғылыми маңызын түсінуге деген жаңа ... атау ... ... ... ... ауыз ... ... үлгілерін басып шығаруға мүмкіндік туды. Алғашқы томдардың ішінде
қазақ халқының батырлық, ғашықтық эпосы, ... ... ... дастандар үлгілері жарияланды. В. Радлов, Г. Потанин, Ә. Диваев
жинаған халық әдебиетінің үлгілері кітап болып ... ... ... ... ... жөнінде зерттеулер жасалды. Олардың арасында
қазақтың ертегіге жатпайтын прозасы (С. Қасқабасов), қазақтың ... (Б. ... ... эпосы (Р. Бердібаев, Ш. Ыбраев), қара өлең (А.
Сейдімбеков), халық өлендері (Б. ... ... ... ... ... (Ы. Дүйсенбаев) туралы зерттеулердің бағалылығын
айтуға болады.
Қазақ ... көне ... ... фольклорлық шығармаларда
шындықтың көрінісі проблемалары зерттелді. ... ... ... 6 ... ... қолжазбаларының сипаттамасы басылды.
Халық әдебиетінің кеңес дәуіріндегі дамуы проблемалары да зерттеуден
тыс қалған жоқ. ... ... ... ... ... ақындары
творчествасын зерттеумен, олардың шығармаларының көркемдік ерекшеліктерін
талдаумен шұғылданды. Бұлардың қатарында М. Жолдасбековтің, Н. ... ... ... халық ақындары жайлы М. Дүйсеновтің, Ұлы Отан
соғысы кезіндегі халық поэзиясы туралы К. Сейдехановтың еңбектері бар. ... ... ... ... мен ... ... пайдалы қызмет
атқарды.
Қазақ әдебиетінің тарихы жайлы ... ... ... ... бері ғана ... ... келсе, бұл жылдары оның тарихын көне
дәуірден, түркі тектес халықтардың ортақ ... ... ... ... ... ... Одан ... кезеңде қазақтың ұлттық төл әдебиеті
туғаны, оның қазақтың дербес ел ... ... ... құрылуынан
бастау алатыны ғылыми дәлелді пікірлермен толықты. Бұл ... ... ... ... ... мұрасы"), М. Жолдасбековтің
("Асыл арналар"), М. Мағауиннің ("Қобыз сарыны"), X. Сүйіншалиевтің ("ҮІН-
ХУІІІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... Көне ... ... "Огузнаме", "Мухамеднаме", Қожахмет Ясауидің "Дивани
хикмет" кітабы қазақ тіліне аударылып басылды. Бұл еңбектер ... ... ... әрі қарай бірнеше ғасырға жылжытып, біздің қоғамдық ой-
пікірімізге жаңалық болып қосылды.
XVIII ғасырдың бер жағындағы ... ... ... ... ... оны ... бағалау жүйесінде де көптеген жұмыстар
атқарылды. Бұқар жырау, Шортанбай, Дулат, Мұрат, Әбубәкір Кердері, ... ... ... ... Олар ... зерттеу мақалалар
жазылды. Шоқан Уәлихановтың әдеби мұрасы жаңа ... (Ә. ... және ... Ш. ... ... ...... толықты. Ы.
Алтынсарин, Абай Құнанбаевтың әдеби ... ... ... ... ... ... жаңа ... жарық көрді. XVIII-ХІХ-ХХ
ғасырларда өмір ... ... ... ... ... жинағы ("XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының
шығармалары", "XX ... ... ... ... шығармалары", "Қазақ
поэзиясының антологиясы"), олар жайлы зерттеу мақалалар кітаптары ("XIX
ғасырдағы қазақ ақындары", "XX ғасыр бас ... ... ... ... ... ... Ы. Дүйсенбаев, Ә. Дербісалин, Қ. Сыдықов, С. Негімов,
С. Дәуітов, Ж. Тілепов зерттеулерінде кең талданды.
Қазақ әдебиетінің бұл ... ... ... әдебиеттерімен
байланысы, өзара үйрену, шығармашылық әсер ... Ш. ... және ... ... ... ... әдебиеті және Шығыс"), Ә.
Күмісбаевтың (ХІХ-ХХ ғасырдағы қазақ-парсы-араб ... ... ... ("Қазақ-татар әдебиеттерінің байланысы") ... ... орта ... ... ... елімізде қоғамды
"қайта құру" саясаты іске асты. Ел басшысы М. С. Горбачев сол ... ел ... ... мен социализмнің дүниежүзілік экономикалық
дамуда ... ... ... ... ... ... ... да кеңестік жүйенің қатал тәртібі босаңси бастады. Осы жағдайларды
пайдаланып, қазақ халқының әдеби-мәдени мұрасын кеңірек ... ... ... ... ... бере ... ... зерттеу, жекелеген
ақын-жазушылар шығармашылығын қайта қарау мәселесі күн ... ... ... ... Комитеті Алашорда қозғалысы мен оған
қатысты ... ... ... мен ... ... ... 1988-1989 жылдары осы комиссияның шешімі бойынша Ш.
Құдайбердиев, А. ... М. ... Ж. ... М. ... ... ... олардың кітаптары басылды. Әдебиет өмірінің ... ... ... ... түсе ... Аталған ақын-жазушылардың
мұрасын насихаттау және зерттеу мақсатында ғылыми-теориялық конференциялар
өтті. Ш. ... ... ... (1994), С. ... Аймауытов" (1993), Ш. Елеукеновтің "Мағжан" (1995) атты зерттеу
кітаптары жарық ... ... ... ... ... ... ... қайта қаралып, оның жаңа жинағы
екі том (1993) боп шықты. Ақын жайлы А. Еспембетовтің монографиясы ... ... ... Ы. Алтынсариннің, Абайдың, Жамбылдың, Ақан серінің 150
жылдық тойлары олардың мұрасына ... жаңа ... ... ... ... ... қаралып басылды. Абай тойы күндері 3.
Ахметовтің "Абайдың ... ... Ж. ... ... ... М. Мырзахметовтің "Абай-танудың тарихы", Қ. Мұхамедхановтың
"Абайдың ақын шәкірттері" атты ... мен ... ... таш
басқа көптеген кітаптар жарияланды. 1997 жылы М. Әуезовтің 100 жылдығы ... ... ... ... жаңа ... ... 3. Ахметовтің,
3. Қабдоловтың, Р. Бердібаевтың, Т. Жұртбаевтың, М. ... ... ... бар. Бұл еңбектер қазақ халқының әдеби мұрасын
бүгінгі егемендік ... ... ... ... тұрғысынан қайта қарау
мақсатында жазылды. Қазақ әдебиетінің ұзақ ғасырлар бойы ақсап ... ел ... ... ... ел ... ... ... әдебиет зерттеу ғылымының негізгі ұстар қазығы ... ... ... ... ... ... осы ... қайта қаралу үстінде.
Қазақ кеңес әдебиетінің тарихы күрделі де қайшылықты жағдайларға толы.
Ол негізінен дәуірдің, қоғамдық шындықтың ... ... ... бірсыпыра жағдайлары жоғарыда айтылды. Ал, сонымен бірге бұл ... ... ... мен ... өсу, өркендеу жолында елеулі
өзгерістер әкелген кезең болғаны да ... Оны 1917 ... ... әдебиет
пен бүгінгі әдебиет дәрежесін салыстыру арқылы да көре аламыз. Бұл кезде
қазақ әдебиеті көп салалы, көп ... ... ... әлем ... ... ... ... ұлы шығармаларды тудырды.
Осы әдеби очерк қазақ әдебиетінің, ұлттық сөз ... өсу, ... ... ... ... ... ... ойлаған мақсатының орындалғаны.
Шығарманың жанр ерекшелігін материалдың сипаты, авторлық аңсар,
эстетикалық мұрат ... ... ... аян. Сол үшін қандай да
болмасын көркем туындыны сөз еткенде оның ... ... ... ... ... ... ... іздеген абзал. Мұнсыз
олардың әдебиеттегі орны мен салмағын ажыратып тану ... ... ... мен ... едәуір қиындық әкеледі. Мұның
себебі олардың құрылысы, жалпы бітімі, оқиғалар жүйесі, кейіпкерлер қатары
мүлде ... ... ... ... ... ... тобына
жазушы Ілияс Есенберлиннің «Жанталас» романын қосуға болады. Роман автордың
қазақ халқының XV—XIX ғасырлар арасындағы ... ... ... ... бір ... ... ... жағынан алғанда роман «Алмас қылыш» пен
«Қаһардың» аралығынан орын алады. ... ... да ... ... ... ... композициялық бітіміне қарағанда «Жанталас»,
«Қаһардан» гөрі «Алмас қылышқа» ... ... да ... ... ... ... ... психологиялық талдаумен ұштасып жатады. Аталған ... да ауыз ... ... бейнелеу тәсілдері күрделі орын
иелейді, айтушының, баяндаушының қызметі ерекше күшті. Бірақ ... ... ... ... ... ... да кездеседі. Біз енді
«Жанталастың» осындай дара келбетіне тоқталуымыз лазым. Романның ... ... ... ... ... ... мұндағы оқиғалық
жүйелер құрамын қысқаша мазмұндап өтудің қажеттігі бар.
Романның бірінші бөлімінде Жоңғар елінің ... ... ... ... ... ... ұрымтал тұсты пайдаланып, жойқын соғыс
бастағандығынан шежіре шертіліп, қазақ халқының ауыр ... ... ... ес ... күш ... Бұланты өзені мен Алакөл бойында
алғашқы екі жеңіске жеткені айтылады. Сонымен қатар Бұхар жыраудың ... ... ...... хан ... ... мен қазақ жұртының
Бұхар ханы Абдлла әскерінен Сауран ... ... ... ... ... ... екінші бөлімі Әбілхайыр, Бөгенбай бастаған қазақ қолының
Ордабасы деген жерде жоңғарларға күйрете соққы бергеніне, Бұхардың Тәуекел
хан заманынан ... ... ... орыс ... қол ... әрі ... тыныштығын сақтау, әрі өзі бүкіл ... хан ... ... ол ... толық жете алмай, патша әкімдерінің
ойыншығына айналғанына, саяси аренаға оның ұлы ... ... ... ... сұлтанның Әбілхайырды өлтіргеніне, қысқасы, жоңғар
шабуылының нәтижесі қазақ ... ... тың ... ... ... ... соңғы, үшінші бөлегінде Абылайдың және оның
батырларының жоңғар мен Қоқан ... ... ... азат ету ... ... ... Абылайдың дербес қазақ хандығын ... ... ... ... ... ... тізілген. Шығарма ақыры Абылайдың
дүниеден қайтар алдындағы ... ... ... берілумен: бітеді.
Сонымен «Жанталас» романында қазақ халқының XVIII ... ... ... ... ... шешуші кезеңдері, сол күрестің
негізгі күштері, қазақ елінің саяси-әлеуметтік ақуалы, ішкі ... ... ... ... ... жыртқыштық, арандатушылық
саясаты, ар, намыс, өмір үшін ... ... ... халқының өз
тәуелсіздігін қорғауға қажыр, қайрат таба білгендігі, осы оқиғалар тұсында
қол бастайтын қаһармандар өсіп, жетіліп ... ... көп ... Оның үстіне Бұхар жыраудың төрт дүркін әңгімесі ... ... Есім ... кезіндегі қазақ елінің ақуалы, үздіксіз,
жанталас соғыстар, сыртқы жаулардың толассыз шабуылы, халықтың дұшпандарын
жеңіп отырғандығы ... ... ... ... ... ... ... тек
XVIII ғасыр оқиғаларымен шегерілмей, одан арғы екі ... да ... ... ... шығады. Міне, осындай үш ғасырға жуық кезеңнің
күрделі істерін бір кітап ... ... ... ... ... ... ... қиын емес. Романның өзіндік жанры мен композициясын
сөз еткенде есте болар жайдың бірі осы.
«Жанталас» романында көп ... аты ... ... ... желі үстінде көрінетіні санаулы ғана. Ал басқалары түрлі оқиғалық
баяндаулар ... ... ... одан ... қара үзіп ... қойып
отырады. Әдеттегі әлеуметтік-психологиялық роман шартымен өлшесек, мұнда
көркем тұлғаның тарихы, қалыптасу жолы ... ... ... ... ашып ... сюжеттік жүрістер жиі кездесе бермейді.
Бұхар ... ... ... ... ғана Хақназар, Тәуекел, Есім
хандар тарихы біршама толық айтылады. Ал өзге ... ... ... ... ... соққысынан Түркістанды қорғауды
басқарған Елшібек, жаудың арам ойын іске ... үшін өз ... ... ... ... ... ... қыз Гауһар, белгілі баһадүрлер: Қияқ,
Бөгенбай, Баян, хан сұлтандар: Әбілхайыр, Абылай, ... т. б. ... ... ... кейде автор, кейде ... ... ... ... ... көрінеді. Аталған қаһармандардың мінезіндегі
қат-қабат қайшылықтар да сенімді аңғартылған. ... ... ... ... ... боп ... жоңғарларға қарсы алғашқы
екі-үш жеңісті шайқаста басшылық еткен Әбілхайыр ханды алып ... ... ... ... қасиет — ақылдылық, әскери дарындылық,
табандылық, айлакерлік жан-жақты елес береді. Әбілхайыр ... ... ... ... де, ездікті де танитын алғыр адам ... ... С. ... дәіріндегі қазақ әдебиеті-А. 1998.
2. ХХ ғасырдағы қазақ әдеби тілі-Алматы, ... ... А.Қ. ... ... ... ... А. Қазақ тәлім- тәрбиесі-А. 1997.
5. Қазақ Совет энциклопедиясы-А. 1971.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан музейлеріндегі Әбілхан Қастеев шығармашылығының көрінісі69 бет
Сәбит Дөнентаев7 бет
Қазақстан үшін мәдениет пен өнер мамандарын даярлаудағы ресей өнер оқу орындарының рөлі (30-50жж.)9 бет
Өнеркәсіптік роботтарды қолдануы65 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
Шығармашылық құқық37 бет
Қазақстан Республикасындағы адамдардың және азаматтардың жағдайының конституциялық негіздері10 бет
Құддыс Қожамьяровтың өмірі мен шығармашылық жолы5 бет
Құқық және мемлекеттік - құқықтық. Құбылыстардың негізгі түсінігі10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь