Нәзір Төреқұлов

Қазақ елінің, қазақ жұртының тағдыры сынға түскен тарихи кезеңдерде, алмағайып замандарда әсіресе қазақ оқығандары, ұлт зиялылары жанқиярлық еңбек көрсетті. Ұлт болашағын ойлап қам жеген, халқы үшін от пен суға түскен, азап шеккен, керек болса осы мақсатта басын бәйгеге тігіп, жан қиған да осы Алаш арыстары болды. Әсіресе, ұлттық тәуелсіздік үшін күресте олардың бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, тізе біріктіріп, ел санасын оятудағы қыруар еңбегін ешуақытта ұмытуға болмайды.
Алайда, 1937 жылдың қырғынында осынау қазақтың қаймағы болған арыстарымыз барлығы дерлік қуғын-сүргінге ұшырап, басым көпшілігі ату жазасына кесілді. Ажалдан аман қалғандарының өзі ұзақ жылдар бойында ескерусіз қалдырылды.
Осылайша, қазақ ұлтының бүгінгі жарқын болашағын жақындатуға, оның іргетасын қаласуға сонау өткен ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында аянбай еңбек еткен, қыруар жұмыс жасаған А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, М.Шоқай, С.Садуақасов, Т.Рысқұлов т.б. көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлерінің бел ортасында Нәзір Төреқұловтың да есімі жарқырап көрінеді. Алаш идеясы бастарын біріктірген осынау саңлақтарымыздың қоғамдық және саяси өміріміздің әр саласында еңбек етіп, сол арқылы әрқайсысының түптің түбінде ұлттық тәуелсіздігімізге қол жеткізуге әрекет жасағандығын аңғарамыз.
Мемлекет және қоғам қайраткері Нәзір Төреқұлов та осы идея үшін күресті, азабы мен абыройы қатар түсіп жатқан, қатал да қатыгез тағдыр кешті. Оның өмір жолына қарап отырсақ, қоғамдық және саяси қызметінің барлық белестерінде алдымен ұлтына, туған халқына аянбай көмек беруге ұмтылғанын көреміз. Керек болса, осы мақсатта қолына қалам алып ғылыммен, әдебиетпен және журналистік қызметпен де айналысты.
        
        Нәзір Төреқұлов
Қазақ елінің, қазақ жұртының тағдыры сынға түскен тарихи ... ... ... ... оқығандары, ұлт зиялылары ... ... Ұлт ... ... қам ... халқы үшін от пен суға
түскен, азап шеккен, керек болса осы мақсатта ... ... ... ... да осы Алаш ... ... Әсіресе, ұлттық тәуелсіздік үшін күресте
олардың бір жағадан бас, бір ... қол ... тізе ... ел
санасын оятудағы қыруар еңбегін ешуақытта ұмытуға болмайды.
Алайда, 1937 жылдың қырғынында осынау қазақтың ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі ату
жазасына кесілді. Ажалдан аман ... өзі ұзақ ... ... ... қазақ ұлтының бүгінгі жарқын болашағын жақындатуға, оның
іргетасын қаласуға сонау өткен ХХ ғасырдың ... ... ... еңбек
еткен, қыруар жұмыс жасаған А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов,
Ж.Аймауытов, М.Шоқай, С.Садуақасов, ... т.б. ... ... және
қоғам қайраткерлерінің бел ортасында Нәзір Төреқұловтың да есімі жарқырап
көрінеді. Алаш идеясы бастарын біріктірген осынау саңлақтарымыздың ... ... ... әр саласында еңбек етіп, сол арқылы әрқайсысының
түптің түбінде ұлттық тәуелсіздігімізге қол ... ... ... және ... ... ... Төреқұлов та осы идея үшін
күресті, азабы мен абыройы ... ... ... ... да ... ... Оның өмір ... қарап отырсақ, қоғамдық және ... ... ... ... ... туған халқына аянбай көмек ... ... ... болса, осы мақсатта қолына қалам алып ... және ... ... де айналысты. Соның арқасында қазақ
әдебиеті мен өнері үшін, қазақ тіл ғылымы мен баспасөзі ... бір ... ... ... ... мен ... үшін қаншама құнды дүниелер
жазып тастап кетті.
Осы орайда қалам қайраткерінің осынау баға ... ... ... ... ... ой-пікірлерді айтқан, сүбелі-сүбелі мақалалар жазған
бір ғалым ағамыздың ерен еңбегін атап өтпеу қиянат. Ол өмірден өтіп ... ... ... ... ... ... ағамыз, көрнекті
әдебиеттанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор ... еді. ... ... 80-ші жылдардың аяғы мен 90-шы жылдардың басында-
ақ осынау тақырыпты терең қазып зерттеді.
Ал енді Н.Төреқұловтың қазақтан ... ... ... ... елші ... және оның ... сол ... көзі тірісінде-ақ
халықаралық деңгейде танылғандығын, жоғары бағаланғандығын ... ... ... ... Бұл биік ... ... үлкен
белестерден өтіп келді.
Нәзір Төреқұлов өмірінің, қоғамдық-саяси қызметінің осы кезеңі белгілі
қоғам қайраткері, саясаттанушы ғалым Тайыр ... ... ... ... ... ... нақты деректік құжаттар негізінде терең
ашылады. Оның төмендегі кітаптарын: ... ... – Сауд ... ... ... ... ... күнделіктер, есептер/
(1928-1935жж), М.: Русский раритет, 2000.; “Елші Нәзір Төреқұловтың Арабия
дастаны”, 4 тілде (орыс, ... ... ... М.: Реал-Пресс, 2001.;
“Елші Нәзір Төреқұлов. Дипломат, Саясаткер, Азамат”, М.: Реал-Пресс, 2003.;
“Елші Нәзір Төреқұлов. Дипломат, ... ... ... ... 2003.; “Елші Нәзір Төреқұлов” (Жизнь замечательных людей:
өмірбаян сериясы.) М.: ... ... 2004.; ... Нәзір Төреқұлов.
Дипломат, Саясаткер, Азамат” (араб тілінде), Эр-Риад: АБЕКАН, 2006, т.б.
Қазақтың біртуар, ... ... ... өткен қызмет белестері,
Н.Төреқұловтың өзі қалың ортасында жүрген, болған тарихи оқиғалар ... ... өз ... ... елді ... ірі-ірі саяси тұлғалармен,
мемлекет басшыларымен жасаған қарым-қатынасы сынды азаматтың ... ... ... ... ... ... ... тұлғасын
терең ашуда айрықша қызмет еткен. Әсіресе, елші Н.Төреқұлов жайындағы Ресей
Сыртқы істер министрлігіндегі, Ресей ... ... ... солардың кіруге рұқсат етілмейтін ... ... ... ... ... ... мемлекеттік грифтегі”
құжаттары мен олардың ... ... ... ... ... танытты.
“Нәзір Төреқұловтың” араб тілінде басып шығарылуы, сөз жоқ, біздер –
қазақстандықтар үшін, әсіресе өткен ... ... ... ... ... дамуының барынша қиын-қыстау кезеңінде онда кеңес
дипломатиялық қызметін біздің аты ... ... ... ... ... Бұл кітап КСРО мен Сауд Арабиясы арасында 55 жыл бойы қарым-
қатынастар үзілгендіктен, ... ... ... арабиялықтар
өкілетті елші Нәзір Төреқұловтың даңқты істері туралы білмеген олқылықтың
орнын толтырып отыр.
Кеңес-Сауд қарым-қатынастарының, “алтын ... ... ... арабшылардың айғақтауынша, бұл зерттеу өз мақсатына жеткен. Осы ... ... Араб ... ... ... Каирдың “Айн-шамс”
университетінде аударуға ден қойған Сауд ... рөлі ... ... жай ... ғана емес, Төреқұловтың сыртқы істер
халық комиссариатының басшылығымен жазысқан хаттарындағы ... ... мен аса бай тіл ... бәрі де араб ... ... ... бір ... сол кездегі Кеңес одағының басшыларының
Н.Төре­құловты Сауд Арабиясына елші етіп тағайындау арқылы ... ... ... жол ашқанын өздері де аңғармай қалды.
Н.Төреқұловтың сол ... ... ең бір ... ... ... елшілік қызметінің көрнекті қайраткерлерімен тіл табысып,
қоян-қолтық араласып кетуі, сонымен ... ... ... ие ... ... сол елде ... тепкен шетелдік елшіліктер корпусының жетекшісі,
жолбасшысы (дипкорпус дуайені) ... ... ... ... үкіметтің толық қолдауына ие болуынсыз екіталай еді. Қазақ
перзентінің халықаралық деңгейдегі ірі, ... ... ... ... ... ... Одағының, қызыл империяның шовинистік ... ... 1930 ... ... ... ... жоқ.
Н.Төреқұловтың Кеңес Одағы үшін, ішінара, әрине, ... ... ... ... үшін жасап жатқан жемісті елшілік қызметін шұғыл
арада үздіртіп, Кеңес Одағына қайта шақыртып алу саясатында да ... бар ... және оның ... ... ... ... ... тікелей жала жабу арқылы көп
ұзатпай Н.Төреқұловты ірі қайраткер ... ... ... ... ... ... саясат жүргізілді. Түркі жұртына жаны ашығаны ... ... үшін ... ... бірі ... Диверсиялық-
террорлық пантүркілік ұйымның белсенді мүшесі ретінде Тұрар Рысқұловпен
бірігіп Кеңес Одағын құлатуға әрекет ... ... айып ... Оның аяғы
арысымыздың нақақтан-нақақ ату жазасына кесіліп, 1937 жылдың 3 ... ... ... ... мерт ... алып ... ... осының
барлығын сезді, білді. Біле тұра, зиялы, аса сабырлы, аса мәдениетті жан
ретінде ең соңғы сағатына дейін ... ... ... ... деп ... тұстас жаппай репрессияға ұшырап жатқан Алаш көсемдері Ахмет
Байтұрсынов, Әлихан ... ... ... ағаларымнан жаным артық
емес менің деп, іштен тынып, соңғы деміне дейін жақсылықтан үмітін ... ... ... барлығы жоғарыда аталған еңбектерде нақты
мысал­дар ... ... Ату ... ... ... беріледі. КСРО-ның Жоғарғы соты Әскери кеңесінің үштігімен
кесілген жаза шеші­мінің фотокөшірмесі жан түршіктіреді. Ешкім ... ... ... әскери заңгер деген атақтары бар ... ... ... ... үш ... жабық сот мәжілісін
өткізіп, жүрдім-бардым тергеп, жол-жөнекей қоя салған қанды қолдарының
айбақ-шайбақ ... ... ... ... ... жеткенін
ойлағанда, түршігесің. Сталин сияқты жеке адамға табынған қоғамның тұтас
бір ұлттың ... ... ... ... ... ... ... қалайша аяққа таптағандығын көріп, зығырданың қайнайды. Көпе-көрнеу
жасалып жатқан қиянатқа не істерлерін білмей, ... күй ... ... ыза ... ... қан ... еш болмаса кегін ала алмай арманда
кеткен қайран арыстарымыз-ай!
Кітаптың тартымды тілмен, анық, айқын стильде, ... ... ... сол ... ... жеткізуі Нәзіртану ғылымындағы
беймәлім беттерді ашады. Сонымен бірге Н.Төреқұловтың өмір деректері ... ... ... ... маңызды белестері де қысқа
да нақты баяндалып, назардан тыс ... ... ... ... зерттеу әдісі Н.Төреқұловтың тарихи ... ... ... шығуға
мүмкіндік берген. Қайраткердің елшілік қызметіне дейінгі азаматтық, адамдық
келбеті де қалай қалыптасқандығы тартымды өмір ... ... ... ... ... Төреқұловтың өскен ұясы әулетті, ұлағатты, алған
білімі ... ... еді. ... шыққан алғашқы кәсіпкердің отбасында
дүниеге келді, өз заманына сәйкес ... ... ... ... сол
заманның ең беделді жоғары оқу орындарының бірі – ... ... ... ... ... ... ... қатар меңгерді. Соның
арқасында өз тұстастарынан оқ бойы озық ... ... ... жан болды.
Алайда, өз мемлекетінің мүддесін шет елде биік ... ... үшін ... де адамға аздық етеді. Біліктілігі жағынан аса жоғары деңгейдегі
елші болу үшін алдымен, өмір ағымына жетік болу керек, ерік-күші ... ... ... жол таба ... жан ғана қапы ... ... білу, әсіресе өзің елші ... ... ... ... ... тең ... сөз жүргізу, көрегендік,
шешендік өнер, осының барлығы бір бойыңнан табылып тұрмаса опық ... ... Осы ... барлығы Нәзір Төреқұлов бойынан табылды.
Қалай дегенде де ... ... ... ... ... ... сонан соң азамат соғысы кезеңінде жинаған іс-тәжірибесі ... ... ол ... жауапты қызметтерге сайланды. Түркістан
Компартиясы Орталық ... ... ... ... ... ... ... халықтары институты директорының орынбасары
және КСРО Орталық Атқару Комитеті жанындағы Орталық ... ... ... ... ... ... ... көшіру жөніндегі
Орталық Комитеттің төрағасы сынды басшылық ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырды, мемлекет
ісін терең меңгеруге жол ... ... ... ең бір ... ... ... үш ... – өз мемлекетінің беделін лайықты дәрежеде ұстап тұру,
оның саяси, сауда-экономикалық, басқа да ... ... ... ... аса ... ... дер кезінде електен өткізе білу сияқты
салаларды терең меңгеріп, ... ... ... ... Ол сол ... төтенше және өкілетті елшісі болып ... ... ... беделін
көтеруге күш салды, осы мақсатта әр деңгейдегі келіссөздерді ... ... ... ... ... ... сауда жүйесінің
өміршеңдігін дәлелдеп, оған жасалған шетелдік ... ... ... ... елшіліктің сараптау жұмысының арнасын жаңа жолға қойды. Мұны біз сол
кезеңнің өзіндегі асқан шеберліктің үлгісі ретінде ... ... ... Сауд ... ... ... беймәлім мемлекетке
елші ретінде таңдаудың, тағайындаудың күрделілігі шын мәнінде тереңірек,
салыстыр­малы түрде, керек болса тарихи құжаттарға ... ... ... ... ... етеді. Сахара корольдігінің көп елге құпия жатқан ішкі сыры,
мемлекеттік, саяси ерекшелігі, қоғамдық-әлеуметтік өзгешелігі т.б., ... ... ... ... да аса қиын ... ... ... айдан
анық еді.
Оның үстіне бұл елде, яғни ислам елінде еркін жүріп-тұру, өз еліңнің
саясатын тыңдата білу, діні ... ... ... ... ... ... сойылын соғу “жүрек жұтқандықпен” тең еді. Айталық, бір-ақ
мысал, Мекке мен ... ... ... ... ... ... ... басу тек шынайы мұсылман жанға рұқсат етіледі. Оның үстіне атеизмнің
қызыл туы ... ... ... ... шығарып отырған мемлекеттің өкіліне,
мұсылман болсаң да араб ... ... ... реті ... ... ... ... есептеп келгенде, Кеңес ... ... ... арқасына жүктеген, мойнына ілген
жүктің қаншалықты ауыр болғандығын түсіндіріп жатудың өзі артық.
Солай бола тұра ... Араб ... ... ... ... ... ... 3-ші қарашада, Меккеде корольдің ұлы, тақ мұрагері Фейсалға
сенім грамоталарын тапсырды. ... өзі ... Әзиз ... ... ... ... 1928 ... 9 маусымдағы
жолдауына Кеңестік миссияның жаңа басшысы Сауд үкіметі мен ... ... ... ... ... ... достық байланыстарды нығайту үшін”
құрметке, барынша жақсы қатынасқа бөленеді деп жауап береді. Бұл ... ... ... ... емес еді. ... болған сегіз жыл бойы
Н.Төреқұлов король мен оның ... шын ... мен ... Бұған көп жағынан жәрдемдескен тарихи оқиғалар ағымы – ... ... емес еді. ... ... ... ретіндегі жеке басы, кісілігі,
адамгершілік қасиеті, терең білімпаздығы мен ... биік ... ... ... оны ... ... әріптестеріне, керек болса
жаулары мен дұшпандарына да оның ... ... ... ... ... ... ... Нәзір Төреқұловты дара феномендік
тұлғалық деңгейге көтерді.
Жас мемлекет – Сауд режімі сол кездегі аса құрметті ... ... ... ... оған ... Мәскеу беделін көлденең
тартуға мәжбүр болды. Әл Сауд үшін КСРО рөлінің айрықша құндылығының тағы
бір ... – нақ ... ... ... болып оны жаңадан жарияланған
мемлекеттің басшысы деп ... ... жаңа ... тез ... ... ... саяси
қайраткерлермен, ірі саудагерлермен өзара сенімді қатынастар орната алды.
Бұл орайда мына бір фактіні келтіре кеткен орынды. ... араб ... ... ... тез ... оны жақсылап үйреніп алғаны соншалық, ... ... бас ... “Өйтпесем, бірдеңе айтсам, басқаша аударылады
да, әңгіменің мәні айдалада қалады”, деп жазады ол. Бұл оның ... ... өте ... әрі өте ... ... ... атқаратын
еңбек екендігін терең түсінгендігінің белгісі.
Оның араб тілін жетік меңгергені ... ... ... ... сөз ... ... жиында король мен оның
төңірегіндегілермен дипломатиялық корпус атынан сол тілде ... ... ... жетті. Араб тілін жетік білуі оны ... ... ... араб ... құрметіне бөледі. Ал ... бұл ... ... ... ... миссиясының басшысы тек
қана ағылшын тілінде сөйлейтін.
КСРО-ның Сыртқы істер халық комиссариатына жазған алғашқы ... ... ... ... ... ... бір жылға
тәжірибе жинақтауға жіберуді ұсынып, олардың тек араб әдеби тілін білуінің
жұмысқа жеткіліксіз екенін дәлелдейді. “Құран тілінде бұл ... бір ... те ... ала ... Ал ... оқу ... бейнелеп айтқанда,
арабистерді емес, аруақтармен және періштелермен ғана ... ... ... – деп ... ... ... түсіндіреді.
Пайдалы таныстықтардың кең ауқымы, олармен ... ... ... ішкі және ... ... ... игеріп кетуге жәрдемдесті.
Ағымдағы жағдайды және Сауд режімінің КСРО-мен қатынасының болашағын ... оның ... ... ... ... ... Фуад Хамзамен
жүйелі сұхбаттасып тұруы мүмкіндік берді.
Ал король мен оның ұлдары – ... Сауд пен ... ... ... тұру ... болды. Өйткені, корольдің ордалары
Риад пен Меккеде, ал дипкорпус Жиддада еді. Соған қарамастан, Н.Төреқұлов
қажет ... ... ... екі король мен мұрагерлердің Жиддаға келуін
пайдаланатын. Аса ... ... ... ... ... ... ... құпия полиция бастығы Нәзір үйінде жиі қонақ болып, оларды
емін-еркін әңгімеге тартатын.
1930 жылы-ақ, сауда шарты жасалмаған кездің ... ... ... ... ... ... сату ... қым-қуыт келіссөз жүргізді.
Әңгіме 50 мың “жәшік” бензин, керосин сату туралы. Бұл өнім ... бір ... ... еді. Келіссөз сәтімен аяқталды. Бірақ бұл үшін ... ... және ... “Стандарт ойл оф ... ... ... еңсеруіне тура келді. Сауд жағы мұнай
өнімдерінен басқа, КСРО-дан ағаш, ұн, күкірт, қант және мата ... ... ... ... мәміленің” мықты саяси астары бар еді. 1931 ... ... ... ету ... ... топтардың тайталасы күшейе
түскен болатын және бұл тайталас Сауд-Британ қатынастарының нашарлай түсуі
жағ­дайында жүріп ... ... ... ... ... Недж шекарасын
бойлап бекіністер сала бастауы, ағылшын фирмаларының ... ... ... ... нақ ... ғана ... ұстау, Лондонның Араб
Федерациясын құру жобасы еді.
Бұл кезде Хиджаз-Недж, Иеменді есептемегенде, бірден-бір тәуелсіз араб
мемлекеті ... ... ... осы ... іс ... жоспары болатын. Осыған байланысты ағылшын сөзін ... ...... мен Недж ... ... ... түскен-ді. Сайып келгенде, недждіктер мерейі үстем болып, 1931 жылы
2 тамызда Нәзір мен ханзада Фейсалдың қатысуымен 150 мың ... ... ... несиеге сату туралы шартқа қол қойылды. Бұл ... ... ... еді. Бұл шарттың жасалуындағы Н.Төреқұловтың еңбегін КСРО
Сыртқы істер халық комиссарының ... ... оған ... ... аса ... бағалап отырған.
Сонымен бірге Н.Төреқұлов қажылыққа келген әртүрлі қайраткерлерден,
соның ішінде жат жерде жүрген отандастарынан да бойын ... ... ... ... шығып, Түркияда қоныс тепкен белгілі панисламист, король
қабылдамай қойған Абдурашид ... ... ... ... ... ... ... қатты қиналып жүрген
Өзбекстан азаматтарына көмектескен. Л.Қараханға ... ... ... ... ... ... ... осындай істердегі ағылшын және
итальян өкіметтерінің тәжірибесін негізге ала отырып, оның нақты ... ... Ол ... ... ... аударған Мұса Бигиев, Миян Кудрат
секілді ... ... ... ... ... ... байланысты мәселелерді реттеуді Кеңес өкіметінің алдына қоюдан да
қаймықпаған.
Нәзірдің өзі талай үлкен және кіші қажылық жасады, ... ... ... ... ... ... (ораза айт) мейрамын ... ... ... ... ... ... астам
адаммен сәлемдесіп, сұхбаттастық. Құттықтай келген ... ... ... – деп ... ол бір ... жылы 5 мамырда Н.Төреқұлов демалыстан оралғанда Жидда портында
оны дипкорпус ... тыс ... ... ... ... Жидданың
вице-губернаторы А.Амри, қаржы министрлігінің сенімді өкілі С.Хашем, құпия
полиция бастығы М.Тайиб қарсы алды. Осының өзі де ... ... ... елші ... өте сыйлы, абыройлы болғандығын дәлелдей түседі.
Н.Төреқұлов Сауд үкіметімен келіссөзде, әрине, ... ... ... ... ... ... отырған. Соның нәтижесінде Сауд
үкіметі бұрынғы бірқатар талаптарын ... ... ... бұлжымай келген
шектеулер толық алып тасталынды. Бұл ... ... ... ... елшісіне:
“Ақыр соңында, бес жылғы даудан кейін Саудиядағы кеңес саудасы бағынуға
мәжбүр болған, ылғи да ... ... ... ... ... түсуіне бөгет болып келген ерекше тәртіп ауыртпалығы еңсерілді”, –
деп хабарлады.
Ал корольдің өзі Меккедегі ... ... ... өз ... ... ... ... өкіметінің көмегіне зәрумін. Мен әскери-
саяси мәселелерде КСРО-ның қолдауына ие ... ... ... ... ... отырсын. Мен артымдағы барлық күш-қуатыммен ... КСРО мен ... ... үшін кеңестер мені қалауынша пайдалана
алады”. Демек, осының ... ... ... ... елшілік
қызметінің тиімділігі мен кәсіби деңгейінің биіктігі ... ... Біз ... ... аса ... шытырман, әрі өте шетін, аса
сақтықты қажет ететін ... ... ... ... Нәзір Төреқұлов
жете меңгергендігі анық.
Сонау өткен ғасырдың 30-шы жылдарында ... ... ... ... ... ... терезесін тең ұстап, сол
алпауыттардың өз тілінде, өз ... ... ... ... алып
мемлекеттің елшісі ретінде абыроймен ... ... ... ... ... халықтардың да мұң-мұқтажын шешіп, осы ... қам ... ... ... ... ... десек, артық емес. Осындай тағылымды тағдыр кешкен
перзентіміздің тәуелсіздікке қол жеткен заманымызда арамызға қайта жарқырап
оралатын ... де ... ... ... оның атаулы даталарына ... ... ... дипломатия мектептерінің атаулары,
мемлекеттік деңгейдегі сыйлықтарымыз Н.Төреқұловтың есіміне ие ... ... ...... ... Оның асыл ... ел ... еңбегін әрдайым есте сақтаған жөн.
Ұлт рухын ұлықтаған
Қай кезде болсын ... бір ... даму ... алға ... тұлғалардын феномені ерекше орын алатындығы баршаға белгілі. Өз
елінің тәуелсіздігі мен ұлтының жарқын ... үшін ... ірі ... ... өркениетіне маңызды үлес қосып келеді. “Аса көрнекті тарихи
қайраткерлердің, шын мәніндегі мемлекетшілердің тұтас бір ... ... ... бас ... ... ... даму ... берген тұлғалардың ұлттық мүдделерге қызмет етуінің ұлы тарихи
үлгісі көз алдымызда тұр”, деп ... ... ... ... ... ... жазғанындай, қазақ тарихындағы ірі тұлғалардың
қоғамда ... орны мен ... ұлт үшін ... ... ... білу – ... ... орайда Қазақстанның қазіргі заманғы мемлекеттілігінің бастауында
тұрған аса көрнекті тұлға, нағыз елжанды, ардақты азаматтарының бірі Нәзір
Төреқұловтың да ... ... ... ... орнын иемденуге
қосқан үлесін атап өтуге тиіспіз. Өткен ғасырдың ... ... ел ... ... тер төккен алаш қайраткері Нәзір Төреқұловты ... ... ... ... ... көрнекті мемлекет және қоғам
қайраткері ретінде тануға тек еліміз дербес саясатын жүргізе бастаған ... ғана ... ... ... ... 70 ... ... үстемдік құрған өктемшіл
саясат дәуірінде ... ... ... Ә.Бөкейханов, М.Дулатов,
А.Байтұрсынов, М.Шоқай, Т.Рысқұлов, С.Қожанов сынды қайраткерлер бүгінгі
Тәуелсіздігіміздің жолдарын, амалдарын ... ... ... ... ... ... ... табиғат молынан берген қабілет-
дарынын, ... ... ... адал ... ... ... арнаған қазақтың сайыпқыран перзенттерінің бірі, бірі емес
бірегейі Н.Төреқұлов болып ... – деп ... ... ... ... саясаткер Т.Мансұровтың “Елші Н.Төреқұловтың
Арабия дастаны” атты кітабына берген алғысөзінде.
Нәзір Төреқұлов Ресей отаршылдығының Түркістан ... ... алып ... ... ... Бұл ... ... ол
Ташкентте, Мәскеуде шығып тұрған басылымдарда жариялаған мақалалары мен
биік мінберлерде ... ... ... ... ... ... большевиктер билеген Ресей Түркістанды шикізат өндіретін ел ретінде
санап, оның мәдени өркендеуіне мүдделі болмағанын, ... ... ... ... ... ... отырғанын тұңғыш рет айтып, ашық
әшкерелеген.
Нәзір Төреқұлов XX ғасыр басындағы ұлы өзгерістер ... ... ... ... ... Дүниетанымы демократиялық бағытта
қалыптасқан мемлекет және қоғам қайраткері. Жиырмасыншы ... ... ... ... болып сайлануының өзі көп ... ... ол ... ... ... ... Қожанов,
Мұстафа Шоқай, Мұхамеджан Тынышпаев секілді “сен тұр, мен ... ... ... ... шоғырланғанын, Нәзір солардың ... ... ... ... хатшысы болып сайланғанын ескерсек көп
мәселеге көз жеткіземіз. Міне, осы бір кезеңдерден басталған ... ... ... ... қиып ... ... репрессияға дейін
жалғасты. Ол негізінен ағартушы, білгір баспагер, ел мен елді елдестірген
елші болып ... ... өмір ... ... зиялыларының қақ ортасында
шоқтығы биік ... ... ... ... ... ... ... қайраткер
дәрежесінен бірде-бір рет ауытқымай өтті.
Нәзір Төреқұлов қарымы үлкен ... ... ... өлең ... ... ... Торғайға барып “Қазақ мұңы” газетін шығарды. 1916-17
жылдары толқыған Торғай ... ... ... ... ... ... мәлім. Демек, Торғайда демократияшыл ойға рухани тамызық
берген, қоғамдық ойдың қозғаушысына айналған ...... ... “Темірқазық” журналын ұйымдастырып шығарып тұрды. Қаламы ... ... ол ... ... тәжік тілдерінде халықтың ... ... ... мақалалар жазып жариялады. Бұл орайда Нәзір
Төреқұловты жалынды публицист ретінде танимыз.
Нәзір Төреқұлов қазақ, өзбек, тәжік ... ... ... деп ... башқұрт, қырғыз, әзірбайжан тілдерінде оқыған, ағылшын тілін білген,
аз уақытта араб ... ... ... ... ... іске ... ғалым. 1926 жылы Бакуде өткен І түркологиялық конгреске арнайы
қатысып алфавит ... ... ... Онда ... ... ... өзбек, тәжік тілдерінде оқулық жазды. ... ... ... ... ... ... ... “Түрік халықтары кіндік
баспасы” бас редакторы кезінде 12 тілде кітап ұйымдастырып, басып шығарып
отырды.
Нәзір Төреқұлов ... ... ... ... ... баспа ісін ұйымдастырушы болған ол Мәскеуде 1922-28
жылдары “Күншығыс халықтары ... ... бас ... ... ... ... дерлік түркі халықтары мақал-мәтелдерін, жұмбақтарын кітап
етіп бастырды. Қазақ Бөкейханов, Жұмабаев, өзбек Аблани, ... ... ... ... ... ... іске тартты.
1918 жылы РКП (б) қатарына өтіп, Қоқан автономиясын құлатуға қатысқан.
Қоқан ... ... ... және ... ... ... және ... Республикасы Орталық атқару комитетінің
төрағасы болды.
1920 жылы Түркістан КП Уақытша орталық ... ... және ... ... ... ... қызметін атқарды. 1922 ж. Түркістан
Республикасының Оқу-ағарту комиссары болып сайланды.
1922 жылдың ... КСРО ОАК ... ... баспаның басқарма
бастығы, сонымен бірге Мәскеу жоғары оқу орындарында шығыс тілдерінен сабақ
берді, ғылыми еңбектер жазды. Оның ... ... ... ... автономиясы”, “Ферғана мәселесі” деген тарихи шығармалары бар. Өзбек
мектебі үшін ... ... ... 1923 жылы ... ... ... ... Бұл журнал қазақ әдебиетіндегі кенжелеп қалған сын
мәселесіне көңіл аудара бастады. “Нәзір ... сыны ... ... сын деп айтуға болады” (С.Мұқанов. “Қызыл Қазақстан”. №16, 1923 ж).
Көп ұлтты Түркістан Республикасының саяси тынысында ... ... және ... ... ... ... ұстаған. Жергілікті ұлт
өкілдерінің алғашқылары қатарында Түркістан Компартиясы Орталық комитетінің
бірінші ... ... Одан ... де ... ... ... комитетін (ЦИК), Оқу-ағарту халық комиссариатын басқарды. ... ... ... ... мүше ... Сондай-ақ партия тарихы
институтын өз ... ... оның ... ... ... ... шығарды. Сауаттылығы төмен елде қоғам құрып,
мемлекеттік құрылысты ... ... ... Т.Рысқұлов, С.Қожанов,
М.Тынышпаев, Х.Досмұхамедовтер оқу-ағарту ісіне аса мән ... ... ... ... оқу ... ... бұл ... басында Нәзір Төреқұлов
тұрды. Ірі лауазымды қызметтер атқара жүріп, саяси ғана ... ... ... да оң ... қабылдады. Бүкіл адамзаттық құндылықтарды
игеруді қадір тұтуды өз ұлтының дәстүрімен ұштастырды.
Нәзір ... ... ... аса бір ... ... ... қоғамның әлеуметтік мұраттары жүзеге асырылған ауқымды әлеуметтік
сынақ уақытына ... ... ... пікірінше, жұмыс барысында
кедергі аздай жергілікті саяси топтарға ... ... ... ... ... ... түбінде өз үстемдігін нығайтты... орталықтың
саясатына қатысты мәселелерден шебер бұрып әкетіп отырды...”. ... өз ... мен ... ... ... ... ... оңайға түсе
қоймады. Әйтсе де ол принциптеріне ... ... ... бас ... ... жасытып, сатып кетпеді. Әділдік орнығар ... ... ... еңбек етті.
Сол қызыл империя саясатының бел ортасында жүріп мұсылмандықты
сақтауды ... ... ... “Ислам және коммунизм” атты
мақаласында ... діні ... ... қалдырады деген қағиданы өмірден
тәжірибелер келтіре ... ... ... ... ... жақсарту мақсатында 1929 жылы бүкіл Түркістан Республикасының
көлемінде демалыс ... ... ... ... ... айт сынды мұсылман
халықтарының мерекелерін демалыс деп ... ... ... оққа
тіккенмен бірдей еді.
Өкінішке қарай, Н.Төреқұловтың бұл бастамасын сол дәуірде жүзеге асыру
мүмкін болмады. Тек еліміз ... ... ... ғана ... ... ... ... айты демалыс күні
болып жарияланды.
Н.Төреқұловтың оқу-ағарту ... ... ... айтқан
сөздері, жазған мақалалары бүгінгі күнге дейін күн ... ... ... ол елді ... баса ... аударып, бірінші кезекте
жергілікті ұлттық мамандарды даярлауға ерекше мән берген еді. Осы ... ... ... ... ашуға, әр ұлттың өз тілінде білім алуына
баса назар ... ... ... ... қазақ ағарту институты аталған,
кейіннен жоғары педагогикалық институтқа айналған оқу орнын құрудың басы-
қасында жүрді. Бұл ... ... ... ... ... оқу орны ... ... кеткен соң Нәзір Мәскеудегі КСРО халықтарының
Орталық баспасын басқарды, ғылыми-педагогикалық ... ... ... академиясы түркология секторын басқарып, ғылымға біржолата ден қойды.
Шығыс еңбекшілерінің Коммунистік университетінде (КУТВ) ... ... ... осы оқу ... ... ... ... Осы жылдары
Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев сияқты ... ... ... ... қолдау көрсеткені үшін
ұлтшыл атанды. Осылайша, өкінішке қарай, 1937 жылы ... жала ... ... кетті.
Өзінің қысқа өмірін Нәзір Төреқұлов толығымен ұлтына, оның ... Сол бір ... ... ... ... ... ... Соның ішінде Түркістан Орталық атқару комитетінің төрағасы ретінде
халқымыздың жағдайын, әл-ауқатын ... ... ... ... ... білім ошақтарын көбейту, жастарды тәрбиелеудегі еңбегі
ұшан теңіз. Ол тек қана ... ... ... бүкіл түркі тілдес халықтардың
мақтанышына айналды. Өмір ... қай ... ... халықтармен етене
араласып, оларды мәдениетке, әдебиетке баулыды. Өзі ... ... ... ... жарияланған мақалалары езілген ... ... ... ... ... ... төрағасы болып жүріп жерді пайдалану
жөніндегі шығарған қаулы-қарарлары бүгінгі күнге дейін өз маңызын ... ... жеке ... құру ... ойлары бүгінгі нарық
заманында іске ... жылы ... 36 ... ол ... ... Арабиясы) КСРО-ның
өкілетті уәкілі болып тағайындалды. Ол ... ... ... ... ... ... ... тәжірибеде өте сирек кездесетін. Араға
екі жыл салып, Нәзір Төреқұлов ... ... ... ... ... ... қаланып, әлемді тек мұнайымен ғана емес, рухани байлығымен
аузына қаратқан Сауд ... ... ... болу қарапайым кезекті
қызметке тағайындалу емес еді. Бұл елге елші таңдаудың өзі үлкен ... ... ... ... ... ... білім дәрежесі,
қазақ халқының өкілі екендігі – бәрі-бәрі ... Оның ... ... ... ... ... қызмет істегені еске алынды. Осылай ол
алып империяның өкілі ретінде шетелде 8 жыл бойы ... ... ... бас ... ... ... ... араласа бастаған
қазақ интеллигенттері ұлттар арасындағы теңсіздікті жоюға, оқу, білім,
мәдениет, ғылым, техника саласында артта қалған ... ... ... ұмтылды. Өзінің білім дәрежесі, күрескерлік тәжірибесі, мұсылман
елдері өркениетін жақсы ... ... ... ... оқ бойы озық ... КСРО ... мен ... тарихындағы алар орны
ерекше екендігіне қарамастан, Алаштың абзал арыстары С.Қожанов, Т.Рысқұлов,
С.Сейфуллин ... ... та ... ... солақай саясатының
құрбаны болды. Бір айырмашылығы, Н. ... ... ... ... алашордалықтардың құрамында болғаны үшін емес, мұсылман елдері
өкілдерімен тығыз байланыста болғаны және мұсылмандық ... ... ... үшін ... ... ... мерт болды. Бірақ, кеш болса
да 1958 жылы толығымен ақталды.
Әрқилы себептермен, еліміз егемендігін ... ... ... ... ... Ыбырай қажы Ысмаилұлы 1995-2005 жылдары
Н.Төре­құлов атындағы халықаралық қор ... ... ... ... ... Мемлекет қайраткері, қазақтан шыққан тұңғыш
дипломат, түркі тектес халықтың ... ... ... ... көпшілік қауымға жария етіп, Қазақстан тарихынан өз орнын алып
беруде Ыбырай қажы зор ... ... ... ... ... есімін алғаш еске салған, естелік жазған
жазушы Жүсіпбек Арыстанов, профессор Бейсембай Кенжебаев, зерттеп ... ... ... мен ... Сахаббат еңбектерін арнайы атау қажет.
Н.Төреқұлов еңбектерінің бір ... ... ... ... ... ... ... лайық.
Белгілі ғалымдар Б.Кенжебаевтың, Т.Қожакеевтің, ... ... ... Д.Ысқақұлының,
Б.Қойшыбаевтың, т.б. еңбектерінде Н.Төреқұловтың өмірі мен ... ... ... бағалы пікірлер айтылды. ... ... ... қорғады. Сондай-ақ,
С.Қирабаевтың, Т.Кәкішевтің, Ш.Елеукеновтің, т.б. ... ... ... болмаса да ішінара Нәзірге қатысты ... ... ... ... ... ... ... жұлдызы, саясаткер
Н.Төреқұловтың есімін әлемдік аренаға алып ... ... ... ... ... ерекше. Ол архив деректеріне,
дипломатиялық ... ... ... отырып тұңғыш рет
нәзіртануға тың ... ... Оның ... Нәзір Төреқұловтың Арабия
дастаны” ... ... ... ... араб ... бір мұқабаға
жинақталып Мәскеуден жарық көруі, сондай-ақ “Жизнь замечательных ... ... ... ... ... ... кітабының жарық көруі
тіпті қуанышты жағдай. Ол аударылып “Қазақстан” баспасы ... ... ... Енді ... саласында жасалған осындай игілікті істер ... ... ... ... ... ... ... өмірі мен қызметі –
әлі тиісті бағасын толық алмаған, ... ... тың да соны ... сол ... толықтай жинастырып, халыққа ұсынатын кез келді.
Халқына қалтқысыз қызмет етіп, артына ... мол мұра ... ... жыл ... ... нұрланып, жарқырай бермек. Биыл, 2007
жылы 18 қазанда ... ... ... – 115 жыл, ... ... 70 жыл толады. Ұлт рухын ұлықтаған халқымыздың осындай ... ... ... жадында мәңгі сақтағаны абзал.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасырдағы Қазақстан мәдениеті11 бет
Абай тұлғасы8 бет
Терминтанудың тарихы тереңде9 бет
Н. Төрекұловтың дипломатиялық қызметі49 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Ж.Баласағұн. "Құдатғу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау. Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі11 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Қазақ әдебиетіндегі Зар заман ағымы мен нәзирагөйлік дәстүр (ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басы)45 бет
Абай оқыған шығыс шайырлары27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь