Қазақстандағы валюталық реттеуді талдау

1.3. Әлемдiк валюталық жүйелердiң даму кезеңдерi

II тарау. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІ ТАЛДАУ
2.1 Валюталық реттеудің қазіргі жағдайы және мәселелері
2.2 Қазақстандағы валюталық реттеу мен ырықтандыру механизміне талдау

III тарау. ВАЛЮТАЛЫҚ САЯСАТТЫ ЖӘНЕ ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ.

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        1.3. Әлемдiк валюталық жүйелердiң даму кезеңдерi
Алғашқыда табиғи тұрғыдан ұлттық валюта-қаржылық ... ... ... олар ... ... ережелерiне сай ұлттық заңмен
бекiтiлген. Ұлттық валюта-қаржылық қатынастар жүйесiнiң ... ... және ... шекаралардан шығуына қарамастан, ... ... ... ... ... экономиканың қуаты мен
даму деңгейiмен және ... ... ... ... ... қатынастар жүйесi сыртқы экономикалық қызметтi
қамтамасыз ететiн ұлттық банктер арқылы ... ... ... ... ... ... тиiс. Және де бұл ... валюталық реттеуде және жетекшi елдердiң валюта-қаржы
қатынасы саясатын үйлестiруде өз-өзiнен айқындала ... ... ... ... ХIХ ... ... ... алтын монометализм негiзiнде алтынтиындық үлгi
(стандарт) түрiнде құрылып, 1867 ж. ... ... ... ... едi. Бұл жүйе алтынды әлемдiк ақшалардың ... түрi ... Осы ... ақша және ... ... жүйесi —
ұлттық және әлемдiк жүйелер бiрдей едi, тек әлемдiк деңгейге шыққан ... ... ... ... ... үлгi өндiрiстi, сыртқы экономикалық байланыстарды, ... ... ... ... есеп ... бей-берекет
реттеушi рөлiн атқарды.
Бұл үлгi дүниежүзiлiк ... ... ... ... ... едi.
Бертiндеп алтын үлгiсi (алтынтиын түрiнде) тиiмсiз болғандықтан
жойылды. Өйткенi, бұл үлгiде өсiп келе ... ... ... ... ... ... ... төтеп бере алмады. Алтынтиын
үлгiсi ақша және валюта-қаржылық ... ... ... ... ... ... және жетекшi елдердiң алтынына айналмалы валюта
негiзiнде алтын-девиз үлгiсi ... ... есеп ... ... ... ... ... девиз деп аталды. ... ... жүйе 1922 жылы ... ... ... ... ... келiсiммен заңды түрде бекiтiлген.
Бiрақ, 30-шы жылдары валюталық жүйесiне қатысты төрт ... ... ... ... Олар — экономикалық оқшаулық, тоқырау,
ұлтшылдық және ... 30-шы ... ... ... шартты
түрде бес кезеңге бөлуге болады.
Бiрiншi кезеңiнде (1929-1930 жж.) аграрлық және ... ... ... орын алды, өйткенi осы елдерге шығарылатын
тауарлардың ... ... ... ... әлдеқайда (50-70%) төмен
болды. Валюталық қорлардың кемшiлiгiнен бұл ... ... ... жоя ... ... олардың валюта курсы ... ... ... ... ал ... — 80%-ке ... кезеңде (1931ж.) әлемдiк валюталық жүйенiң әлсiз буыны Германия
мен Астрия болды, өйткенi бұл ... ... ... ағып ... ... қорларының кем болуы және банктердiң банкротқа ұшыраулары орын
алды. Iс жүзiнде бұл елдерде алтын үлгiсi жойылды.
Үшiншi кезең 1931 ... ... ... ... үлгiсiнiң
жойылуымен тұспа-тұс келдi. Бұның басты себебi төлем ... ... ... пен ... ... күрт ... байланысты
елдегi ресми алтын қорларының азайып кетуi болды. Мұнымен бiр ... ... ... мен ... ... ... өткiзiлген болатын. ... ... ... шығарушылары ұтты. Өйткенi олар валюталық демпингтi
кеңiнен iске асырды.
Төртiншi кезеңде, экономикалық дағдарыс ... ... ... 1935 ж. АҚШ-та да алтын үлгiсi жойылды.
Бұның негiзгi себебi көтерме сауда бағаларының 40%-ке, ... ...... бидайға — 75%-ке, бөлшек сауда ...... ... Бұл 10 ... астам банктердi банкротқа ұшыратып, АҚШ-
тың ақша-несие жүйесiне керi әсерiн тигiздi де, ... ... ... 1934 ... ... ... доллар алтынға қарағанда
40%-ке құнсызданып, 41%-ке ... ... АҚШ ... ... ... ... ... арасында басқаларға қарағанда
алтын үлгiсiн ұзағырақ ұстанған Франция түстi.
Экономикалық дағдарыс төлем балагсының әрекетсiздiгiне, мемлекеттiк
бюджет ... ... бұл ... басқа елге ағылуына ұшыратты.
1936ж. Францияда да ... ... ... ал франк 25%-ке девальвацияланды.
Генуэздiк валюталық жүйесi дағдарысының ... ... ... ... ... пен ... ... Әлемдiк валюталық
жүйесi валюталық блоктарға бөлiндi. 1937ж. әлемдiк ... ... ... ... ... ... рет ... АҚШ, Ұлыбритания, Франция арасында ақыл-кеңес кеңесi енгiзiлдi.
1944ж. Бреттон-Вудс қаласында (АҚШ) БҰҰ валюталық қатынастары ... өттi. Бұл ... ... ... ... ... талқыланды. Валюталық жүйесiне қатысты тиянақты ұсыныстар мен
түбегейлi бастамалар АҚШ пен ... ... ... жасалды.
Жүргiзiлген келiссөздердiң нәтижесiнде валюталар курсының жағдайы
анықталып, ... және ... ... ... ... қаржы
аспектiлерi үшiн жауап беретiн халықаралық валюта қоры (ХВҚ) және ... мен ұзақ ... ... ... ... ... ... даму банкiсi (ХЖДБ) құрылған едi. Бiрақ та, алғашқы жылдары құрылған
қорлардың кемшiлiгiнен алға қойылған мақсаттар ... ... ... ... және ... ... көрсетiлген тiркелген валюта паритетi (тепе-теңдiгi) ... ... ... жоғары девальвация тек халықаралық валюта қорының
рұқсатымен ғана жасалатын. Тiркелген валюта курстарының ... ... ... ... ... 60-шы ... аяғында
Вьетнамдағы соғысқа ұштаса қабаттасты. Бұл кедейшiлiкке ... ... ... ... тыс ... (ақша көлемiне қатысты).
Келе-келе валюта-қаржы қатынастарында доллар өзiнiң басымдылығынан
айырылды. Батыс Еуропаның ... ... және ... ... ... нарықтарда доллармен қатар немiс
маркасы, швейцар франкiсi, жапон ... ... ... ... ... үш ... құрылуымен АҚШ пен Жапониямен бақталасатын
Еуропа одағы (ЕО) түрндегi жаңа ... ... ... ... ... ... ... күйiнде ұстауға поллиативтер, әсiресе арнаулы
өзара көмек құқығы (SDR) — қағаз алтын көмектестi. ... ... ... ұқсас құралдар тепе-теңдiк үшiн берiк негiз құрайды деп үмiттендi.
Мұндай құралдардың ... ... ... ... ... ... ... қысқарту механизмi құрылған болатын.
Валюталық дағдарыстан шығудың амалы 1971 жылдың 18 желтоқсанындағы
«ондық топтың» ымыралық Вашингтон келiсiмi ... ... ... ... валюталық курстардың реттелуi жолға қойылды. Iс ... ... ... ... тiркелдi, айырмашылығы — АҚШ-тың айырбас курсына
бағынды.
Алтын бағасы ресми түрде бекiтiлгенiмен (уницияға 35 ... ... ... АҚШ ... ... ... жоқ ... салдарынан олар доллардың артықшылық мәртебесiн сақтап қалды, басқа
сөзбен айтқанда халықаралық валюта жүйесi ... ... ... үлгiнiң ... ... ... факторларынан дербес болуы едi. Ал, кемшiлiгi — жүйеде
доллардың басымдық ықпалының ... және ... ... жоқ болуы.
1974-1975 жж. валюталық дағдарыс әлемдiк экономикалық дағдарыспен
ұштаса түстi, бұл 70-шi жылдардың аяғында жыл ... 20%-ке ... ... ... ... күшейттi. Доллар курсының 70-шi жылдары
төмендеуi жыл бойы байқалды.
Түпкi ой бойынша, ... ... ... ... ... төлем балансы мен валюта бағамдардың тұрақсыздығына икемдiрек
лайықтануы керек едi. Бiрақ, ... ... ... ... ... өзара көмек кұкықтарына (СДР) ... ... ... 1) ... мен ... 2) ... ету; 3) ... ... 4) АӨКҚ ... ... АӨКҚ ... ... ... және
халықаралық есеп айырысулардың қажеттiлiгi.
Арнайы өзара көмек құқығы өз жүйесiнiң халықаралық валюта қоры ... да ... ... ... жолымен қолма-қол ақшасыз есеп
айырысулар түрiнде қолданылады. АӨКҚ есебi елге халықаралық валюта ... ... ... ... алуға мүмкiндiк бередi. АӨКҚ
эмиссиясы көлемi аз ғана едi, ... ... ... ... ... ... шығу жолдары алғашқыда академиялық, кейiннен
билеушiлiк шеңберге шығып, көптеген комитеттерде талқыланды. ... қоры ... ... ... ... әлемдiк валюталық
жүйенi қайта құру жобасын ұсынды, бұл ... 1976 жылы ... ... ... ... қоры ... қол қойды.
Сөйтiп, құбылмалы валюта курстары жағдайында әлемдiк валюталық нарықты
қайта реттеуге оңтайлы болжамдар теориясының көрiнiс табуына алғы шарттар
туғызды. Бұл ... ... ... ... ... ... болжау мүмкiндiгiне негiзделген. Экономикалық
теория ашық нарықтар үшiн тепе-теңдiктiң ... ... жол ... және валюта тәуекелдерiнiң дәрежесi үнемi құбылмалы болып, ... ... ... ... (СДР) ... доллар үлгiсiне ұқсас. Жетекшi халықаралық төлем
және ... ... ... ... ... ... валюталық
плюрализмге деген беталыстардың күшеюi байқалды. Алтын ресми түрде ... ... ... ... ... iс жүзiнде жаңартылған валюталық
тауар рөлiн сақтап қалды. Бұрынғы Бреттон-Вудс валюталық ... ... ... АӨКҚ тұжырымдамасы 90-шы жылдары өз мәнiсiнен айырылды,
және Ямайка валюталық жүйенiң осындай құрылымдық қағидасы өзгертiлдi.
Ямайка ... ... ... ... қоры ... ... тәртiбiн таңдау құқығын бердi. Егер дамыған елдер құбылмалы валюта
курсын ... ... ... елдер бiрнеше валюталық курстарды
қолданады. Көптеген жас мемлекеттiрдiң валюта курстары бұрынғыдай ... ... ... ... ... ол — АҚШ доллары. Өз ақша
бiрлiгiн анықтауда валюта ... ... ... ... саны да
өстi. Ямайка келiсiмi дамушы елдер тобы үшiн өз ... ... ... ... ... ... ... валюталық жүйесiндегi болып жатқан құбылыстар оның
ары қарай даму қажеттiлiгi тудырады. Сондықтан да ... ... ... халықаралық (аумақтық) валюта-қаржы қатынастар жүйесiн құрды.
70-шi жылдар аяғында экономикалық және валюталық одақты құру ... ... Ұзақ ... ... 1979 ... 13
наурызында Еуропалық валюта жүйесi құрылды. Оның мақсаты — экономикалық
бiрiктiрудi ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы өзiндiк валютасы бар еуропалық тұрақтылық аймағын құру,
«жалпы ... ... ... жол ... ... ... ЭКЮ — ... ... ... ЭКЮ — ... құны ... ... 12 мемлекет валюталарынан
тұратын валюталық қоржын әдiсi бойынша анықталады. 1993 жылдың ... ... ... ... ЭКЮ ... валюталардың
«абсолютты салмағы» оқшауландырылды. Ал «салыстырмалы салмағы» валюталардың
бағамдарына қарай тербелiп тұрды.
Еуропалық валюта жүйесi ... ... тән ... ... ... ... ЭКЮ шығарылымы iшiнара алтынмен қамтамасыз етiлген
едi.
Екiншiден, осы ... ... ... ... және ... ... қоры мүшелерiнiң ресми алтын қорларынан 20%-нiң бiрлесуiнiң
есебiнен құралған алтын қоры ... ... ... ... 2,66 ... алтын аударды. Жарналар жаңғыртылмалы үш айлық «своп» мәмiлесi
түрiнде ... ол ... ... ... ... ... қалуы үшiн
әдейi жасалды.
Үшiншiден, Еуропалық одақ елдерi алтын қорға беретiн мүшелiк жарна
сомасын ... үшiн және ЭКЮ ... мен ... ... ... үшiн ... құны ... бағаға бағындырылды.
Валюта бағамдарының тәртiбi «еуропалық валюталық жылан» түрiнде өзара
ауытқулардың бекiтiлген шектерiнде (2,25%-тен 15% ... ... ... ... ... одақ және Еуропалық валюта-қаржы қатынастар жүйесiнде
қиындықтар да, қайшылықтар да, шешiмi қиын мәселелер де аз емес ... ... ... төмендегiдей кемшiлiктер орын алды.
1. Жүйеде дүркiн-дүркiн валюталық курстардың ресми өзгеруi болып
тұрады. ... ... ... ал күштi валюталар
ревальвацияланады. Осылай, 1992 жылдың ... ... одақ ... дағдарысқа ұшырады. Итальян лирасы мен фунт ... ... ... ... ... ... шығуына
мәжбүр болды. 1993 жылы валюталық нарықта ... ... ... ... ... ... ... мүшелерiнiң экономикасындағы
аса iрi құрылымдық тепе-теңдiкпен, экономикалық даму деңгейлерi ... ... ... ... балансының тиiстi
жағдайымен шарттастырылған. ... ... ... ... артта
қалған аудандары аумақтық саясат шеңберiнде ... ... ... ... демеу қоржынын (дотацияны) қажет етедi.
3. Экономикалық саясатты үйлестiрушiлер мүшелердiң өздерiнiң егемендiк
құқықтарын ұлт үстiндегi органдарға бергiсi ... Жеке ... ЭКЮ ... ЭКЮ-мен шығарушы орталық өзара ... ... 1985 ... ... ... өтеу үшiн ЭКЮ ... ... 50%-тен
100%-ке дейiн кеңейтiлгенiне қарамастан, ЭКЮ шығарылымының Еуропалық ... ... ... ... ... ... ... аз едi.
6. Еуропалық валюта жүйесiнiң қызмет етуi сыртқы мәнбiр әсерлерiнен
қиындай ... ... ... ... және ... ... валюта жүйесiне керi әсерiн тигiздi. Доллар курсы төмендегенде
батысеуропалық валюталар жоғарлайды, ал ... ...... валюталар төмендейдi. Бұл курстардың ара ... ... ... ... ... валюта жүйесi доллардың әлi ... ... ... ... ... есеп айырысулардың 60%
американ доллары бойынша жүргiзiледi.
80-шi жылдардың орта шенiнде жаңа ... ... ... ... ... пен мемлекетаралық реттеу күшейдi.
1991ж. Еуропалық одақ туралы Маастрихт келiсiм-шарты әзiрлендi, онда
Еуропалық одақтың 12 елi қол қойып, ол 1993 ... 1 ... ... ... ... ... ... Австрия, Финляндя, Швеция қосылды.
Осы келiсiм-шартқа экономикалық және валюталық одақтасу үш ... ... ... ... (1990 ... 1 ... 1993 ... 31
желтоқсанына дейiн) Еуропалық одақ туралы ... ... ... ену үшiн ... ... дайындық шаралары өткiзiлдi.
Сонымен қатар евроны енгiзуге дайындық жүргiзiлдi.
Екiншi кезеңде (1994-1998 жж.) ұлттық экономикалық саясаттарды жүргiзу
кезiнде ... ... ... ... ... ... жүзеге
асыру кезiнде белгiлi шектеулердi енгiзу, сонымен қатар Еуропалық валюталық
институттар құру ұйғарылған едi. Ал Еуропалық ... ... ... банктiң келешек үлгiсi болды.
Үшiншi кезең 1999 жылдың 1 қаңтарынан басталды. Бұл ... ... — жаңа ... ... ... болды. Бұл шара одақ
мүшелерiнiң ұлттық валюталарын арнайы орнатылған курс ... ... ... ... ... еуроны енгiзу қолма-қол ақшасыз ... ... — 2002 ... ... бастап қолма-қол ақшалар жаңа үлгiдегi
банкноттарға ауыстырылды. Үшiншi кезеңнiң қағидалық жаңалығы (1999 ... ... одақ ... ... орталық банктердегi ақша-несие
және валюталық саясатты өткiзу өкiлеттiгiн Еуропалық одақ ... ... ... ... ... жүйесiн құрды.
Макродеңгейдегi ұлттық экономиканың бiр-бiрiне сай маңызды мәселелерi
қарастырылды. Бiрыңай валютаның қызмет ету механизмiн тиiмдiрек ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқаларын ұйғаратын «оңтайлы ... құру ... Дәл ... ... ғана ... ... банк арқылы
жүргiзiлетiн ақша-несиелiк саясат тиiмдiлiгi туралы және аймақтың барлық
аудандарының бiрдей экономикалық ықпалға ... ... ... сөз
етуге болады.
Әрбiр валютаның ... ... ... ... айырмашылықтарды ескере отырып, мiндеттi ... бас ... ... тудырды. Әрi сол тай-таластық
Еуропадағы валюталық жағдайдың тұрақсыздығын күшейттi.
Еуропада ... ... iрi ... ... жаңалықтардың енуiне
себепшi болатынына анық көзiмiз жетiп отыр. Дегенмен, жаңа саяси ... ... ... ... валюталық жағдайға терең үңiлер болсақ, сiрә, басты валюталар
«қоржынына» өзгертулер енгiзiлуi мүмкiн. Еуро көптеген нарық ... ... ... ... ... есеп айырысулардың сенiмдi
валютасына айналды. Қолайлы жағдай туындай қалса, еуро ... ... ... ... ... ... етуде, алтын-валюталық
қорларды құруда маңызды роль ... ... ... ... ... да әр ... ... ықтимал. Еуро өз қызметiне енгенiмен, оның салдары
туралы сөз ету әлi ... ... жаңа ... ... ... ... ... толық тұрақты жағдайға тек ұзақ мерзiмде ғана
жетуге болады. Өйткенi, өте ... ... жаңа ... бейiмделу,
олардың сыртқы әлеммен өзара iс-әрекетiн орнықтыру, әрине, ұзақ ... ... осы ... ... ... ... ... мәнбiрлер ықпал жасар.
Қазiргi әлемдiк валюта жүйесi ғасырдың ... бiр ... ... ... ... ғана ... Бұл тарихи тұрғыдан өте аз ... да ... ... кемшiлiктердiң бар болуын 1997-1998 жж.
әлемдiк дағдарыс дәлелдедi. Әсiресе, бұл ... ... ... ... кеңес қаржы жүйесiнiң дәстүрлерiне негiзделген
және ... ... ... ... ... қаржылық жүйелерге қатысты
едi.
II тарау. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІ ТАЛДАУ
1. Валюталық реттеудің қазіргі жағдайы және мәселелері
Валюта курсы тәртібінiң жағдайға орай ... ... ... құруды
жүргiзiп жатқан кезеңiнде валюталық және экономикалық ... ... Ал ... валюта курсының тәртібінiң бiрте-
бiрте өзгеруi өзiн толық ақтайды. ... ... ... тек ... ... макроэкономикалық мәнбір ғана емес, оның iшкi
мiндеттемелерi де алынады. Өзгерiс серпінінде әлемдiк ... ... ... ... кезінде халықтың жалақысын көтеру үшін ... мен ... ... реттеудiң әлемдiк экономикадағы
жағымсыз салдарын болдырмау ... ... ... ... ... банк ... 1999 жылдың 4 көкегiнде шешiм қабылдап,
баспасөзде ... ... ... ... ... ... жасады. Онда реттеулi ... ... ... ... ... ... көшу ... туралы хабарландырылды.
Ұлттық банк жобалағанындай, алғашқы екi күнде (5 және 6 ... ж) ... ... ... ... құбылмалы айрыбас курсы
тәртiбiнде айрыбас ... жаңа ... ... ... ... ақпаратпен қамтамасыз етілмегендіктен халық қатты абыржыды. Оған
нақты нарық доллардың сату ... ... ... жiберумен жауап
бердi. Алматы бойынша ол 130-150 ... ... ... ... ... 1 ... бағасы 200 теңгеге жеттi.
Көптеген айрыбас орындары әлiптiң ... ... ... ... ... ықпал етуiмен көптеген адамдар АҚШ долларын
соншалық көтерiңкi ... ... ... ... ... ... ... 113-116 теңге ... ... ... қалды. Үкiмет пен
Ұлттық банк тарапынан еркін құбылмалы ... ... ЕҚАБ ... ... ... жұмсарту үшiн төмендегiдей шаралар
қабылданды:
➢ демпинг жағдайларын қоспағанда, Ресей, Қырғызстан және ... ... ... енгiзiлген шектеулердi алып тастау;
➢ банктердiң жеке тұлғалары — салымшыларға егер ... 9 ... ... ... ... ... АҚШ-тың долларын
88,3 теңге курсы бойынша 100 проценттiк конвертациялау мүмкiндiгi
берiлдi. ... ... үшiн ... депозиттерi 6 ай бойы
сақталса, 30 ... ... ... ... ... жинақтаушы зейнеткерлiк қорларға өздерiнiң ... ... ... ... 5 ... ... мемлекеттiк бағалы
қағаздарға ерiктi түрде ... ... ... 1999 ... III ... ... шын мәнiндегi инфляция ... ... ... ... кiрiс шегiнде
бюджеттен алатын табысы төмен халық тобының табыс шығынының ... ... ... ... ... ... резервтiк талап 10%-тен 5%-ке
дейiн уақытша төмендетiлдi, сондай-ақ басқа да ... ... ... ... ... ... экспорттық валюталық
түсiмдi мiндеттi түрде сату енгiзiлдi;
➢ экспорттық-импорттық, ... - ... ... ... ... күшейтiлдi.
Теңгенiң еркiн құбылмалы ... ... ... ... ... алып ... бұл, ... заңды да едi. Оның «шарықтау
шыңы» 1999 ... 7-8 ... сай ... сосын баға ... ... ... ... ... Статистика жөнiндегi
Агенттiктiң ресми мәлiметтерi бойынша, 1999 жылың 13-i мен 20 ... ... ... ... 100%-тi ... Бағаны
төмендету үшiн әртүрлi шаралар ... ... ... ... бiр қап ... бағасы барлық сатушыларда бiр
мезгiлде 980 теңгеден 1400 ... ... ... ... ... ... Нарыққа iрi жабдықтаушы - бiр ... ол ... бiр ... 935 ... сата ... Соның
нәтижесiнде бiр қап ұнның бағасы 935-950 ... ... ... ... ... ҚР ... ... 9 көкекте шығарылған
«Коммуналдық қызмет ... ...... қызметтерiнiң
бағасы мен тарифтерiн мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... ... еттi.
Осы қаулыға сәйкес жылу ... ... мен ... ... ... ... ету жөнiндегi қызметтердi, темiржол
жолдарын пайдаланумен айналысушы ... ... ... ие және оның ... мен ... негiзсiз ... ... ... алынды.
Электр энергиясы мен газды ҚР-сының ... тыс ... ... ... ... тауар өндiрушiлерден баламалы ... ... жоқ ... ... ... және ... қамтамасыз
ету тоқтап қалмауын қамтамасыз ету мақсатында ҚР ... ... ... үшiн ... ... бағамның қозғалысын негiзге
ала отырып, газ бен электр энергиясының ... ай ... ... ерекше тәртiбiн белгiледi. Облыс пен қала әкiмдерiне 1999
жылдың 1 ... ... ... ... қызметтiң тұтыну
нормасын ... ... ... және ... ... шетелдiк валюта немесе шартты бiрлiк ... ... ... ... ... ... жинағының нақты бағасында
көрiнiс таппады. 1999 жылдың 1 көкегiндегi ... ... 70%, ... ... ... ... ... бөлiгi бағалы
қағаздар ... ... ... ... ... доллармен
белгіленген және ... ... ... ие ... бiр ... ... осы қағаздарды ... ... ... өйткенi батыс банктерi оларды екiншi қайтара ... ... ... ... ... зейнетақы
қорларының активтерi арнаулы валюталық мемлекеттiк облигацияларға ... ... ... ... ... 6,14%-тi құрайтын ... ... ... ... ... ... ... 1999 жылдың 12 көкегiнен бастап ... ... ие ... ... ... жазу ... орналастырылып, айналымға
түседi.
Ең көп ... ... ... шектi. Өйткенi девальвация
инфляцияның туындауына түрткi болды, ал ол 1999 жылы ... ... ... мен ... 20% азайтты.
Қазақстанның iшкi ... ... ... ... ... көп ... теңгемен қайта есептелетiндiктен, олардың
қымбаттауы пайда болды, ал ол теориялық ... ... ... және ... ... ... ... жағдай жасауы
тиiс. Сондықтан 1999 жылғы ... ... ... ... жағымды болса керек-тi. Шын мәнiнде бұл ... ... ... орай iске ... соның салдарынан шикiзат
өнiмдерiнің бәсекелестiк қабiлетi төмендедi. Басқаша айтсақ, ... ... ... ... ... бастады,
ал бұл уақытта iшкi ... ... ... құнның арзандауы
байқалмады, ... ... ... ... ... ... валютамен төлендi (немесе соған теңестiрiлдi).
Осылайша, тәжiрибе ... тән ... бар ... ... соңынан импорт ... ... ... байқалмады.
Мұнымен қатар, шикiзат әлемдiк нарықта ... ... ... ойындар да жоқ емес. Батыстық серiктер де
шикiзатты ... ... ... ... ... ... ... бiлдiруде.
Жоғарыда айтып өткендерге экспорттық несиелердi өтеу мен алтын-
валюталық қорларды ... ... ... ... ... жөн. Сол ... ... экспорттау өндiрiстерiне, соның
iшiнде валюталық-қаржылық қатынастарды жетiлдiру мен ... ... ... ... ... ... жасау үшiн
барлық қорларды пайдалану қажет. ... ... ... ... ... ... бәрiбiр оның жағымды жақтары
болғанын әсте естен ... ... ... отандық тауарларға деген сұранысты арттырды, ал
бұл ... iшкi ... ... ... ... тауар өндiрушiлердiң
қаржы жағдайына оң септiгiн тигiздi. Доллар ... ... ... және тағы да ... iшкi ... ... ... валюта арқылы есеп ... ... ... ... ... ... ... экспортың тауарларға
әлемдiк баға өскен кезде ... ... ... ... ... ... ... жақтары (олар жайлы бiз жоғарыда естерiңiзге ... ... ... ... (бұл ... ... да, жеке
меншiк мiндеттемелерiне де қатысты); өндiрiстiк импорттың қымбаттауы
қазақстандық ... ... ... ... мүмкiндiгiн
төмендеттi; тұтынушылық импортының қымбаттауы мен ... ... ... ... өте ... қырынан әсер еттi.
Көрiп отырғанымыздай, ... мен ... ... тиiмдi
құралы ретiндегi девальвацияның рөлi соншалықты ... ... ... өтеу ... ... ... ... тiптi, оның өсуiне мүдделi болады. Бұл ... ... ақша ... да еш ... ... ... ... үшiн қазақстандық қор биржаларында ... ... ... жол ... ... жоқ. ... ... қағаздар
нарығына салу үшiн өтiмдi құралдарды ... ... ... ... ... ... мүдделiлiгiн
күшейтетiн фактор инвесторлар үшiн тиiмдi, ал эмитент, яғни ... ... ... ... ... ... өтеуге пайдаланылатын
iшкi қарыз, негiзiнен, ... ... тиiс. ... ... ... белсендiлiгi басылған шақта Ұлттық банкке доллардың
төмен ... ... тұру онша ... ... ... ... алыпсатарлықтың шабуылы тым күшейе қоймайды. ... ... және ... ... («белесi») байқалатын
күзгі доллар курсының ауытқуы мүлде ... ... ... ... ... курсының тамыздағы 132 теңгеден
қыркүйекте 143 теңгеге дейiн секiруi ... өттi. Ал ... ... өсу басым болған жоқ. Көптеген инвесторлар ақшаларын
теңгемен ұстауды ... ... ... ... ... ұшырауы мен бюджет жүйесiнiң тұрақсыздығы жағдайларында
елдiң ... ... ... валюталық нарыққа килiгуге ... ақша ... мен ... ... ... ... жылдары ұлттық валютаның тұрақты курсын ұстап тұру ... ... ... ... ол, ... ... ... тауарларға деген әлемдiк нарықтың баға ... ... ... ... 2000 ... өсуiнiң көрсеткiшi
(9,6%) ТМД елдерiндегi ең жақсыларының бiрi болып ... ... ... тыс ... ... мақсатымен Ұлттық
банк iшкi нарықтағы долларды сатып алу ... ... және ... ... ... ноталармен зарарсыздандырды. 2000 жылы банк
ноталармен ... 250 млн. ... ... ... ... ... ... төмендеді,
сондай-ақ, доллар курсы да ... ... ... ... ... ... өсу ... ... ... деңгейiнен асып түстi. 1999 жылы ол 8,6-дан 13,6%-ке
дейiн ... ... ... ... монетизациялық
деңгейi төмендеп, «қымбат ақша» саясаты жүргiзiлді.
Сарапшылардың ... ... ... ЖIӨ-ның ақша
қаражатымен қамтамасыздандырылу деңгейi 35-50%-тi ... ғана ... сүре ... ... ... Қазақстанның тәуелдiлiгiн неғұрлым
азайту үшiн «Шевронмен» жасалған ... ... ... (660 млн. ... ... ... Қор ... Ұзақмерзiмдiк жоспарда
Ұлттық Қор ... ... ... ... ... ... салдары ретiнде экономиканың «қызып ... ... ... ... ... жақсаруы мен оның әрi қарай
дамуына ... ... ... ... ... экономикалық
саясатына инвесторлардың сенiмiнiң ... ... ... ... жылы ... ... 29%-ке өстi, ... айтсақ, ол 99
млрд. теңгенi құрады.
Дегенмен, дамыған ... ... ... деңгейi 20-22%
деңгейiнен артпайды. Жапонияда бұл көрсеткiш 15%-ке ... ... ... қор жинауға бейiмдiлiгiнiң жоғарлылығымен, сондай-ақ
тауарлар мен қызметтерге деген ... ... ... ... Жапония — әлемдегi ең «қымбат» елдердiң ... ... ... ... ... ... ... үшiн 16-18% деңгейiндегi монетизация қажет.
Қазақстанның банкноты — теңгені айырбастау 1993 жылғы 15 ... 20 ... ... аяқталды. Сөйтiп, айналымнан 1991-1997 жылдары
жасалынған рубль ... ... ... Оның ... ... ... ... рубль болды.
Өзiнiң ұлттық валютасы болуы Қазақстанда ұлттық банк пен ... ... ... және ... саясатын қалыптастыруға
мүмкiндiк ашты.
Инфляциялық жағдаяттар теңгенiң құнсыздануын жеделдете түстi. 1993
жылғы 18 ... 21 ... ... ... ... девальвациясы,
долларға шаққандағы құны 4,7-ден ... ... ... 1993 ... ... процестi айқындады.
Орталық банктiң коммерциялық банктерге несие беру қарқыны ... ... ... ... ... 1993 ... ... -
170% болса, 1993 жылғы 12 желтоқсанда - 240 % көтерiлдi. Ал, 1994 ... ол ... ең ... шегiне жетiп, 270% болды.
Тәуелсiздiк алып, ұлттық валюта енгiзгеннен кейiн Қазақстанда өз
алтын ... ... ... процесi басталды.
Қазақстандағы алтын валюта қорын қалыптастыру процесiнiң бастапқы
кезiнде өндiрiс пен алтынды қайта өңдеу үшiн ... бiр ... ... ... ... банк 1997 ... ... дейiн экспорт шығарушыларынан
алынған қаржының есебiнен өзiнiң валюталық қорын ... ... оның ... 50%-iн ... ... ... валюталық
қорды толықтырудың негiзгi арнасы Ұлттық банктың iшкi валюталық сауда-
саттығы болып табылады.
Ұлттық ... ... ... өзге ... ... айырбасталған
валюта болды. Бұл қаржы министрлiгiнен, әсiресе, несие ... ... ... Ал ... қаржы Халықаралық валюта қорынан және Халықаралық
жаңғыру және даму банкісінен, өзге халықаралық валюталық қаржылық ұйымдар
мен шетелдiк мемлекеттерден ... ... ... ... ... несие
берушілердің белгiлi бiр талаптарын орындаған жағдайда ғана берілді.
1997 жылдан бастап Қазақстан Республикасында ... ... ... орай ... ... ... мен қор нарығының
дамуы пайда болды. Соның iшiнде жалпы халықаралық қор ... ... ... ... мол болды. Еркiн айырбасталатын валютада
бағалы қағаздан түскен пайда оның үштен бiр ... ... ... ... ... барысында қазiргi әлемдiк аренадағы
жағдайды ескерiп отыру ұзақ ... ... ... ... үшiн де ТМД-ның өзге елдерi сияқты ... ... ... ... тұрақсыздығын мойындатты.
Жұмсалатын халықаралық қаржы үш ... ... ... ... ... ... ... құралы болып табылады. Сондай-ақ,
халықаралық төлем құралы (негiзiнен төлем балансының тапшылығын жабу ... ... ... құралы болады, әрі ол айырбас ... ... ... шектеу құралы болып табылады.
Жұмсалатын халықаралық қаржы мемлекеттiк резерв құралдарының 4 негiзгi
бөліктерін қамтиды:
□ монетарлық алтын;
□ шетелдiк ... ... ... ... резерв позициясы;
□ Арнаулы өзара қарыз құқықтары (СДР).
Валюталық және ... ... ... ... ... ... өзекжарды мәселелер туындатып, мұның өзi ... ... ... жол ... ... алтын валюта қорын басқарудың
шегi монетарлық билiкте бiрнеше факторлармен айқындалады, олардың ... ... ... ... ... ... қорының жеткiлiктiлiгi;
• оның құрылымдарының тиiмдiлiгi;
• валюталық жұмыстар бойынша трансакциялық шығындарының мөлшерi;
... және ... ... ... ... және ... мәнбірлер.
Елдiң алтын валюта қорының жеткiлiктiлігін айқындау белгiсi ретiнде
Халықаралық валюта қор ұсынысына сәйкес, мемлекеттiң жалпы қоры мен ... ... ... ... сәйкестiгiн қолданады.
6 Кесте.
1991-2000 жж. Қазақстан Республикасы өтпелi ... ... ... |1. ТМД ... жаңа ... ... ... мен ... ... |
| ... ... |
| ... кеңеюi. |
| |3. ... ... және |
| ... сауда. ... |1. Кiшi ... |
| |2. ... ... ... ... |
| ... ... және |
| ... ... кiру. |
| |4. ... реттеу. ... ... ... және ... |
| ... ... ... |
| ... |
| |2. ... ақша ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... қаржылық несиелiк|
| ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... |
| |3. Қор ... ... |
| |4. ... айырбастау негiзiн |
| ... ... ... ... кiру. |
| |2. ... ... құру, кедендiк |
| ... ... ... саясат,|
| ... ... ... |
| ... ... ... ... және кәсiпорындардың |
| ... ... ... |
| ... ... және т.б. |
| ... ... реттеу |
| ... ... ... |
| ... ... және жанама |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... және т.б. ... шаруашылықты қауіпсіздендіру мағынасында капиталдардың ағылуы
көкейкесті мәселелердің біріне айналуда.
Капиталдың ағылуы, егер ... ... ... ... ... ... сақтаған кезде, прогрессивті экономикалық-
саяси құбылыс болып ... ... ... бұл ... кең етек ... елдің ішінде нарықтық экономика тиімді компанияладың гүлденуін
және тиімсіз ... ... ... Ал ... ... ... экономикалардың құлдырауын, яғни елдердің. Сондықтан да
капиталдардың еркін нарықтың дамуын ... ... ... ... бұл ... ... ... тартуға мүмкіндік туғызады. Табиғи ресурстары
өңделмеген аз дамыған елдерден ... ... ірі ... ... мен ... ... арзанға сатып алуға мүмкіндік береді.
Әдетте, ... ... ... әдістер қолданылады:
• әлемдік бағалармен салыстырғанда шикізат бағасын төмендетіп көрсету
жолымен экспорттық түсімді жасыру;
• жалған импорттық мәмілелер;
• шетелдегі бақылау ... ... ... алдында жалған қарыз
құру;
• нарықтық құнынан төмен құнды қағаздарды сату бойынша операциялар;
... ... ... ... форвардылық валюталық
операциялар және т.с.с.
Капиталдың ағылуы мемлекет ... ... ... ... ... ... қаржылық қауіпсіздігіне нұқсан келтіреді,
өйткені ұлттық валюта курсын құнсыздануына әкеледі.
2. Қазақстандағы валюталық ... мен ... ... ... экономикаға көшiп, халықаралық еңбек бөлiнiсiне
араласуына байланысты, соған сәйкес ... ... ... ... ... маңызды бiр саласы валюталық реттеу болып
табылады.
Валюталық реттеудiң ... ... ... ... ... бақылау және валюталық шектеу ... ... ... ... ... мемлекеттiк басқару органының саналы қызметi, ... ... және ... ... іс-шараларды жүзеге
асырады. Бұл қызмет әлеуметтiк-экономикалық жүйенiң түрлі жағдайларға орай
өзгеруіне байланысты тұрақтылықты қамтамасыз ету ... ... мен ... ұйымдардың әрекетiн заңды түрде жүзеге асыру үшiн
қажет.
Валюталық реттеу мемлекеттiк басқару органдарының негiзгi экономикалық
параметрлеріне мақсатты ... ... ... Бұл ... ... ... ... теңестiре отырып, нәтижелерге жету
үшiн валюталық ағынның қозғалысын қамтамасыз етедi. Валюталық реттеу ақша,
несие қатынастары ... ... ... ... отырып, нарық
заңдарын қолдану ... ... ... ... iшкi және ... ... ... мүмкiндiк бередi.
Валюталық реттеу бiр жағынан әлемдiк шаруашылық байланыстарға
қатысуда барлық басымдықтарды өте ... ... ... берсе, ал
екiншi жағынан әлемдiк нарықта ұлттық валюта бағамының ... ... ... Сөйтiп ұлттық және шетелдiк ... ... ... ... ... ... ... шығарушыларды қорғайды.
Кейде валюталық реттеу құқықтық нормаларды жасау үшін қолданылады.
Мұндайда валюталық операцияны жетiлдiруге ... ... ... ... ... ... ... болмақ.
Мiне осылай, валюталық реттеу ... ... ... ... ... мiндеттердi де, сондай-ақ, iшкi экономикалық
мiндеттердi де шешуге қатысуға тиiс. Бұл — валюталық реттеу елдiң ... ... ... ... болу тиiс ... сөз.
Валюталық реттеу мақсаттары бойынша төмендегідей жетістіктерге жетуге
болады:
1. ұлттық валюта бағамының дәрежесi мен серпінін реттеуге;
2. ... емес ... ... ... ету үшiн ... ... ... салалар арасындағы капиталдарды құюға;
4. ... ... ... реттеуге және оның теңгерушiлiгiн
сақтау үшiн жағдай жасауға;
5. елдiң алтын-валюта қорын ... ... ... ... ... ... жүргізуге мүмкіндік туғызады.
Валюталық реттеу тиiмдi болу үшiн оның ... ... ... ... валюталық қатынастардың экономикалық және
мемлекеттiк реттеу қүралдарының ... ... ... ... ... ... ... ұлттық экономиканың мүддесiн өткiзуге бағытталуы ... ... ... ... ... ... ... беретiндей
жәйттердi есептеп, белгiлi бiр макроэкономикалық тепе-теңдiк параметрлерiн
анықтауға қол ... ... ... ... ... валюталық реттеу
валюталық саясатты жүзеге ... бiр түрi ... ... да ... ... саясатының бiр бөлiгiн құрайды.
Валюталық реттеу өндiрiс қызметінің тұрақтылығын қамтамасыз етiп қана
қоймай, сонымен қатар қазiргi әлеуметтiк талапқа сай өмiр ... ... ... ... ... ... үйретеді.
Валюталық реттеудiң объектiсi ұлттық экономика бола отырып, ол
макросекторлардың кешенiн ... ... ақша және ... нарығы.
Ұлттық экономиканың қызмет бiрлiгiн қамтамасыз ететiн ... ... ... ... ... органдары болып табылады.
Валюталық реттеудiң құралы валюталық интервенцияны, ... ... ... ... ... ... реттеу саясаты,
орталық банктiң есепке қою мөлшерлемесін ... ... ... ... араласуды; халықаралық валюта ... ... ... валютаның жойылуға бейiмдiлiгiн және т.с.с. қолдау.
Өтпелi кезеңде валюталық реттеу мен ақша-несие саясатының, ... ... мен ... ... тығыз байланыста болуы күшейе
түседi. Сөйтiп, олардың түрлi қырларының ... ... ... ... ... валюталық реттеудiң кешендi жүйесi жасалады.
Мемлекеттiк валюталық реттеу нарықтық ... даму ... ... ... бередi, ал нарықтық реттеу егер мемлекет өзiнiң
араласуын тежей ... ... ... ... және ... ... ... дамыған елдерде барынша жоғары дәрежеде
көрiнiс ... ... ... ... үшiн валюталық нарығының
экономикалық мұндай алаңы әлi қалыптасып ... ... ... экономиканың қалыптасуына ықпал етерлiктей дәрежеде болып,
оны дүниежүзi валюта жүйесiнiң бiр бөлiгiне айландырады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... валюта тасқыны қозғалысын реттеудегi рөлін ұлттық валюта
нарығының ашық болу ... жол ... оны ... ... араласуы қажет екенін ұғындырады.
Өтпелi экономикалы ... ... ... ... ... ... ... қорларын тарту есебiнен iшкi
экономикалық ... ... ... ... ету арқылы
жүргізіледі.
Капитал қозғалысын ырықтандыру жаппай қаржылық ырықтандыру ... ... ... өзектi элементi болып табылады. Ол
нарықтық ... ... әрі ... ... ... бар
мемлекеттердiн шегiнен шығып кеттi. Ал ... ... ... отырған елдердiң ұлттық банктерiнiң iс-әрекетiндегі ақшалай
несие және ... ... ... ... бiрi ... ... қозғалысын ырықтандырудың негiзiн ... ...... ... ... мен ұлттық қаржы және валюта
жүйесiнiң ... ... ... макроэкономикалық тұрақтандыру
болып табылады. ... ... ... үшін ең ... қаржы
ашықтығы болуы ... ... ... ... ... олардың
дәрменсiздiгi артады. әрі банк ... ... ... ... ... ұзақ ... ... болады.
Әлемдiк саясат көрсетiп отырғандай, өтпелi экономикалық елдерде
капитал қозғалысын ырықтандыру, әдетте, ... ... ... ... салада өтетiн процестер өте күрделi, қарқынды
және ... ... тиiс. ... ... ... ... валютаның үлкен мөлшерi қайсыбiр ел үшiн
игiлiк ... ... ... ... үшiн оның ... тым ... де зиян.
Азия мен Латын Америкасы ... ... ... төл ... өз ... дамытуға жол ашатынын
айғақтайды. Бұл экономиканы долларизациялауға итермеледі. ... iшкi ақша ... ... ... заңы ... ... ... орын алатындығы кездейсоқ емес.
Есеп айырысу ... ... және ... ... ауқымын
айқындайтын заңды жетiлдiруге шақырамыз. Сондай-ақ ... ... ... дамытып, қолда бар ақша айналымының ... ... ... айналымға ауыстыруды ұсынамыз.
Қолма-қолсыз ақшалардың қазiргi уақытта валюталық ... ... зор ... пайдаланылатындығы белгілі. Себебi инвесторлар
табысты тек проценттiк өсімнен ғана ... ... ... өзгеруiнен
де ұтады. Нарықтағы және «челноктiк» бизнестегi ... ... ... ... тек ... ғана жүзеге асырылуда. Қаржы
делдалдары да (коммерциялық банктер) өздерiнiң активтерiнiң басым бөлiгiн
доллармен ұстауға ... ... - ... ... ... ... ... Бұл дұрыс емес, ... ... ... ... ... шетел валютасын сатып алуы басқа мемлекеттердiң экономикасын
несиелеу болып табылады. Ол сыртқы ... ... ылғи ... емес ... саудамен).
Парламенттегi капиталдарды 2001 жылғы 2 ... ... ... ... азаматтарына легализациялау туралы»
Заң қабылданып, ол өз күшiне ендi. Бұл ... бiр ... қана ... ... ... ... қосымша қаржы көздерiн тарту
мақсатымен өткiзiлдi .
«Көлеңкелi капиталдарды» ресімлендiру ... 2001 ... ... ... ... 21, 512 млр. ... ... 147 млн.
жуық АҚШ доллары түстi. Дегенмен Үкiмет ... ... ... ... ... қосымша шаралар қабылдады,
яғни кеңшiлiк жасалған азаматтарға тағы бiр ... ... ... ... ... тағы 10 ... ұзартылды (яғни 2001 жылдың 14
шiлдесiне дейiн).
Ресімлендiрiлген қаражаттың жалпы ... 70 ... 448 ... ... 480,2 млн. АҚШ ... ... ... астамы қолдағы
доллармен түстi. Ресімлендiру салдарынан ... ... ... Бiрақ Ұлттық банк теңгенiң ... тыс ... ... ... 70 млн. ... ... ... келе, валюталық саясат анағұрлым тұрақты әрі ... ... банк пен ... ... мәлiмдемелерi бір-бірлерімен үндесіп
жатқанда ғана Қазақстанның экономикасы өркендейді. Мәселен, ... еш ... ... ... ... ... мен ... тағы басқа да көптеген заттарды сатып алуға бюджеттік ... ... ішкі ... ... түсе ме, ... Міне, осы
мәселелер валюта саясатын жүзеге асыру кезінде міндетті түрде ... ...... ... ... халықтың тұрмыс-
тіршілігін жақсарту үшін осы іске араласатын ... ... ... ... болуы тиіс. Сонда ғана ел экономикасы көгеріп, капиталдың
«қазаны» толады.
III тарау. ВАЛЮТАЛЫҚ САЯСАТТЫ ЖӘНЕ ... ... ... ЖОЛДАРЫ.
Шетел валютасын пайдалануға және ... ... ... ... қою болды, және бұл қазіргі кезде көптеген ... ... ... ... ... ... отыр. Қазіргі кезде айтарлытай
дамыған Еуроапалық Одақ ... ... және ... ерекше болып
саналмайды, олар да өз дамуын белгілі бір кезеңінде (60-70 жылдары) капитал
ағындарын ... ... бір ... ... ... ... ... себебіне қарай оның нысандары да
ерекшелінеді. Атап ... ... ... ... ... сезінге
елдерде онық ұлттық валютаның айырбас курсына тигізетін ... ... ... ... ... валюталық есепшоттарға толық не
ішінара есептеу түрінде шекетеу енгізіледі, егер елде инвестиция 1 ... ... осы ... ... ... бір ... алып отырады.
Мұндай жағдайда валюталық режимнің негізгі ... ұзақ ... ... ... ... солардың пайдасына
капиталдың әкеліну құрылымын өзгерту болып отыр.
Басқа елдер үшін негізгі проблема экономика үшін сипаты мен ... ... ... ... ... банктің рұқсат беруі жолымен
капиталдың әкетіуін шектеу арқылы, әсірісе, ... ... ... ... ... ... тұрақтылығына қол жеткізу
еді. Қандай да болмасын операцияларды жүргізуге ... ... ... ... валюталық реттеудің мұдай жүйесі ТМД және ... ... ... оның ... Қазақстанға да тән болды.
1996 жылы ... ... ... ... ... ... ... қозғалысына байланысты ... ... ... сол заңда қарастырылған) және валюталық
құндылықтардың резиденттерден резидент еместердің пайдасына өтуін (ауысуын)
көздейтін ... ... ... ... ... тиіс ... кезде Қазақстанда іс жүзінде шетел капиталын әкелуіне ... ... ... ... ... ... Ал капталдың әкелуіне келетін болсақ, Заң қабылданған кезден
бастап бүгінгі күнге дейін Ұлттық ... ... алу ... түріндегі
шектелер капитал қозғалысына байланысты операцияларға қолданылады, олардың
қатарына мыналар жатады:
➢ шет елге ... және ... ... ... ... 120 ... ... уақытқа несие беруі;
➢ резидент еместерге жылжымайтын мүлік төлеміне аударымдар;
➢ резидент еместердің резидент алдындағы ... ... ... ... 120 ... ... мерзімге ұзарту;
➢ шет жерлердегі шетелдік банктерге салымдарды жүзеге асыру.
Қазақстанда капитал қозғалысына валюталық шектелулер қою қажеттелігі
шетел ... ... ішкі ... едеуіп тапшылықтың болуына және
ұлттық валютаға деген нық ... ... ... еді, ... ... ... ... кез келген түрде әкетілуі ... ... ... ... және ... ... экономиканың дамуына кедергі
келтіру болып есептеледі.
Бұл орайда, сыртқы экономикалық қызметтің ... ... ... ... ... олардың ұйымдық-құқықтық нысанына және экономика
саласына қарамастан, валюталық операцияларды лицензиялауға бірегейлендіру
тәсілін қолдану тәртібі көзделеді.
Қазақстанда валюталық ... ... ... да ... ... аяқ ... ... жоқ, ол ағымдағы экономикалық жағдайды жан-
жақты бағалауға және әлеуетті сыртқы тәуекелдерді ескере отырып, ... ... ... негізделеді.
1999 жылы сәуірде өзгермелі валюталық курс режиміне көшу экономиканың
нақты секторын дамытудың едәуір оң ... ... ол ... ... мен ... банк ... ... ақшасының өсуі есебінен
бүгінгі күнге дейін біршама тұрақты болып отыр. Сонымен бірге, 2001 ... ... ... ... ... әлемдік бағаларының
айтарлықтай төмендеу кезеңі өткен үш ... ... ішкі ... ... ... ... әкелінуі есебінен қолайсыз сыртқы
факторларды ауыртпалықсыз жұмсарту үшін мол мүмкінік ... және ... ... ... ... ... ... төлем балансының ағымдағы есепшотының тапшылығына қарамастан,
капиталдың таза ағыны 2001 жылы ЖІӨ-нің 5% ... ... ... ... ... ... кейін теңге құнсызданып, мұнайдың ... ... ... ... ... ... ... қарағанда 2 еселен
астам дерлік жақсарды.
Капитал ағынының ... ... ... ... ... әрі ішкі және ... ... ... портфельдік
инвесторлар күткен өзгерістерге онша ... ... Атап ... әкеліну құрылымында, әсірісе, инвестициялық тауарлар мен ... ... ... импортын қаржыландыратын тікелей
инвестициялар басым болады, яғни шетелдік ... ... ... ... кәсіпорындарының негізгі қорларының жинақталуына ықпалын
тигізеді.
Бір ғана кемшілігі сол, шетелдік инвестициялардың ... ... ... ... ... ... ал сонымен қатар өңдеу
өнеркәсібінде айналым ... ... аса ... ... отыр.
Мұнай кен орындарын алдағы уақытта игере түсу өңдеу ... ... ... ... ... өйткені мұнай
долларларының әкелінуі оларды тиімді пайдаланбаған ... ... ... ... ... ... ауысатын болады.
Мұндай жағдайларда валюталық режимдерді ырықтандырудың негізгі мақсаты
валюта қаражатын пайдалану тиімділігін ... және ... оның ... ... активтер есебінен арттыру ... ... ... ... ... жауап іздеу — айдан анық: ... ... ... ... ... жерге республика кірісінің
мүмкіндігі молшығу көздерін ұстау; бос қаржы ... ... ... ... ... ... ... ішкі салымдардың түсімділігі
мен тиімділігін төмендету; не экономика үшін ... ... ... кіріс
көздерін алу үшін қаржы ресурстарын инвестициялау.
Қатаң ... ... ... ... ... күші ... ... валюталарға қарағанда жоғары болуына емес, оның қосымша
құнмен қамтамасыз етілген ... іс ... ... етілуінде
екіндігі айқын болып табылады.
Сонымен бірге әкімшілік шектеулер уақыт өткен сайын тиімді болмайтынын
түсіну қажет, өйткені қаржы нарығының ... және ... ... ... ... ... белгіленген шектеулері айналып өту
үшін қасымша мүмкіндіктер пайда болады. ... ... ... ... ... ... құру үшін және инфляция қарқынының ... ... ... ... ... ... балансы мен
ұлттық валютаның тұрлаулығына байланысты макроэкономикалық ... ... шешу үшін ... ... ғана ... ... Шығыс Еуропа елдерінің тәжірибесін алуға болады, олар не валюталық
режимді толық ырықтандырды (Венгрия, Чехия), не осы шараларды жуық ... ... ... ... ... Сонымен бірге капиталдардың әкелінуіне
қойылатын шектеулер алынып тасталғаннан ... ... ... ең ... ... ... ... ұзақ мерзімді
портфельдік инвестициялар мен ... ... ... ... инвестицияларға, ал сонан кейін ғана қысқа мерзімді қаржылық
құралдарға қатысты болады. Осыған ұқсас ... ... ... ... да ... ... ... ырықтандырудың негізгі принциптеру мен тісілдері.
Ұлттық банк ұсынған валюталық режимді ырықтандыру концепциясы валюта ағымын
реттеу тәсілдерін ... ... ... ... ... операцияның
экономикалық сипаты мен мәмілеге қатысушының қаржылық жағдайы кіреді.
Валюталық реттеудің әлдеқайда қолайлы режимімен ... ... ... ... түсімділігі тұрғысынан алғанда,
олардың тартымдылығына қарай; инвестицияны ішінара не ... ... ... ... кәсіпорындар мен қаржылық институттарының
перспективалы сыртқы ... ... кең ... ... ... ... ... болады.
Сонымен қатар валюталық реттеуді ырықтандыру біржолғы және тіпті
“естен тандыратындай” ... ... ол ... ... ... қаржы нарығының және капитал нарығының даму ... ... ... ... ... ... ... кезеңге бөліне
отырып, болашақтағы ұзақ ... ... ... ... ... сауда операцияларынан түскен капиталдың
тұрақты әкелінуіне қол ... ... ішкі ... ... ... артық болуі үшін, сыртқы ... ... ... ... ... қыржылық құралдары мен ... ... ... ... үшін барлық алғышарттар жасалғанға
дейін валюталық реттеу шеңберінде шектеулерді ... ... алып ... ... айту әлі ертерек.
2002-2004 жылдаға ырықтандырудың бірінші кезеңі валюталық ретеудің
жекелеген шектеулерін ... ... ... ... ... ... жағынан сыналған деп есепетлінетін шет елге тікелей
инвестициялар, өйткені олар қаржылық ресурстарды тиімдірек бөлуге,
өндірістік ... ... жаңа ... енуге және
тарнсакциялық шығасыларды азайтуға ... ... ... ... ие болған және тәуекелдің төмен деңгейі бар бағалы
қағаздарға резидент ... ... ... валюталық реттеу талаптарына байланысты шектен тыс әкімшілік
кедергілерді жою мақстаында ... ... ... бойынша
есеп айырысулар;
➢ жеке тұлғалардың шет елде есепшот ашуына қойылатын талаптар.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ал ... ... да қаржылық институттарға ... ... ... ... ... ... ... ЗАБК, зейнет ақы қоры үшін
олар жүргізетін ... және ... ... ... ... қарай бағаланатын болады.
Осындай жағдайларда қаржы ... ... ... банк ... ... ... қажеті болмайды, өйткені валюталық,
елдік, несиелік тәуекелдердің және басқалардың орны олардың ... ... ... жабылады, ал жетіспеген жағдайда инвестор
мұндай мәмілелерді жүргізбейтін ... ... ... ... ... реттеу
рәсімдері мен қадағалауды күшейте отырып, капитал қозғалысымен байланысты
операцияларды ... ... ... арқылы бірте-бірте
босатылатын болады.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... мен қаржылық институттар ... ... ... түрде жүргізіп отыр, транспарентті және ішкі ... ... ... ... қабілеті жоқ,
ырықтандырудың бірінші кезеңінің өзінде валюталық ... ... ... ... санатына жататын болады.
Ұлттық банк әзірлеген валюталық режимд ырықтандыру концепциясы ... ... және ... ... ... жөніндегі шаралар
кешенінде валюталық режимді алдағы уақытта ырықтандыру тәсілдерін жүйелеуге
арналған.
Валюталық реттеу талаптарын ... ... ... ... ... ... ... экономикалық қызмет қатысушыларының
көпшілігіне шетелдік активтермен операцияларды ... ... үшін ... ... ... ... ... уақытта капиталдың әкетілуі
едәуір артады деп күтуге болмайды.
Валюталық режимді ырықтандыруға байланысты ... ... ... ... ... ... түсімінің Қазақстаннан тыс жерлердегі
шетелдік банктерде орнығып қалуы;
2. ішкі ... ... ішкі ... ... ... ... ... жинақ ақшасының шет елдердегі есепшоттарға әкетілуі;
4. алыпсатарлық сипаты бар қысқа мерзімді ... ... мен ішкі ... үшін ... әсері.
Біріншіден, валюта режимін ырықтандырудың алғашқы кезеңінде валюта
түсімін қайтару талаптарын өзгерту, яғни егер ... ... ... ... ... көзделмесе, қазақстандық ... ... ... ... үшін ... ... ретунде
валютаны есептеу көзделмейді.
Сондай-ақ Қазақстан Республикасында резиденттер арасында ... ... ... ... мен аударымдар жүргізуге талаптар
сақталады, сондықтан да ішкі шығыстардың орнын бұрыңғыдай валюталық ... ... жабу ... ... ... ... қаражаттарың негізгі әкетілуі ағымдағы импорт
операцияларын қаржыландыруға тиесілі, сондықтан шетелдік активтерге еркін
салу үшін ... ... ... ... ұзақ ... ... ие болатын инвестициялық тауарлардың, шикізаттың, материалдардың,
қызмет көрсетудің импортына ... ... ... болады.
Екіншіден, шетелдік бағалы қағаздарға инвестициялау ... ... ... ... бұл ... ... инвестициялардың
түсімділігін төмендетеді және сондықтан да өзінің инвестициялық ... ... ... ... инвесторларға (банктерге, зейнеақы
және инвестициялық қорларға) тән.
Мысалы, ЗАБК ... ... ... эмитерттердің “АА”
рейтигінен (“Standard & Poor's” және “Fish” жіктуі ... және ... ... ... бойынша) төмен болмайтын бағалы қағаздарына
15%-тен аспайтын мөлшерде және ... ... ... ... ... ... ... болса,олардың нақты үлесі 2002
жылдың 1 сәуірінде 6,1% және 1,25% ... – 8,75%) ... Яғни ... ... ... резденттердің бағалы қағаздарға инвестициялар
түріндегі операцияларды жүзеге асыруына Қазақстан ... ... ... ... оларды шетелдік активтерге орналастыру ең төмен
белгіленген ... ... ... аз, яғни ЗАБК ... ... бағалы қағаздарға инвестициялауды дұрыс санайды.
Бұдан басқа, банктің республикасының ішкі активтеріне орналастыратын
қаражаттардың көлемі ішкі ... ... ... аз ... ... қатысты қолданылып жүрген талап қазақстандық банктердің Қазақстан
экономикасының нақты ... ... ... ... резиденттерін
қаржыландыру үшін халықтың депозиттеріндегі қаражатты пайдалануына жол
бермеудің тиімді құралы болып табылады.
Үшіншіден, бірінші ... шет ... ... ... есепшоттар
ашуды ырықтандыру, егер есепшоттар Экономикалық ынтымақтастық және даму
ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінде несиелік ... ... ... бар ... ... ғана ... талаптарын өзгерту көзделеді.
Осындай операциялар Ұлттық банкте ... ... ... ... ... қаражаттардың көлемі
туралы ақпарат ... ... ... ... ... бір жағынан,
банктің жоғары несиелік ... ... ... ... ... ... беретіндігінде, ал екінші жағынан, артық әкімшілік
тыйым салулар мен шектеулерді жою арқылы шын ... ... ... ... тиімділігінің артатынында болып отыр. Сонымен қатар,
ЭЫДҰ елдерінің ақшаны ... ... ... қабылдаған шаралары осы
елдерге жарияланбаған капиталдың елеулі бөлігінің кетіп қалу тәуекелін
төмендетеді.
Сонымен қатар, егер шет ... ... болу ... ... оқу ... ... шетелдік банктегі депозиттер бойынша ... ... ... оны ... және қаражат аударуға жұмсалған шығынды
ескергенде, Қазақстан банктері ... ... ... ... ақша үшін ... аздау болады. Мұндай жағдайда
басым міндеттер инфляция қарқынын ... ішкі ... ... және банк ... ... есебінен ішкі активтердің
тартымдалығын арттыра түсу ... ... ... ... ... қағаздарға қысқа мерзімді
салымдары түріндегі капиталдың әкетілуін валюталық реттеуді ... ... ... ... ғана жүзеге асырылуы болжанады. ... ... ... жеке сектордың шетелдік активтерге ... 2001 ... ... 1,8 млрд. АҚШ доллары болды. Оның 233
млн. ... ... ... және ... ... ал ... ... қызметке тікелей байланысты активтерді
құрайды ... ... ... есепшоттар, шетелдік
банктердегі депозиттер). Валюталық режимді ырықтандыру ... ... ... ... ... ... қадағалау
талаптарын жоюды көздемейді, ... ... ... портфельдік
капиталдың әжептеуір көп әкетіледі деп ойлаудың қажеті жоқ. Оның ... ... ... ... ішкі ... ... қаржылық
институттарының болуына; инвестициялардың түсімділігіне; кәсіби тәжірибеге;
сондай-ақ ішкі экономикалық саясатқа деген сенімге де байланысты.
Сонымен бірге ... ұзақ ... ... ... ... республикаға әкелінуі сыртқы төлем ... ... ... ... ... ... жалпы сыртқы борыштағы үлесі
2001 жылы 9%-тен аспады). Әрине, қаржы құралдары нарығының дамуына ... ... ... үшін оның тарымдылығы арта түсетін
болады. Сондықтан, қысқа мерзімді капиталдың әкелінуінің айтарлықтай ... ... ... жағдайда, Ұлттық банк алыпсатарлық капиталдың
тұрақсыздандыратын ... ... ... үшін тікелей және жанама
реттеудің қолдан ... ... ... қабылдайтын болады.
Жалпы алғанда, валюталық операциялар жүргізуде шектелерді жоя ... ... ... ... ... валюта заңдарының талаптарын айланып
өту арқылы валюталық операциялар жүргізу қажеттілігі ... ... ... ... бұл ... ... өте айқын әрі жариялы
болуына әкеп соғады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... азайтуды және ... ... ... елдің инвестициялық климатын жақсартатын
фактор ретінде қарастырады және алдағы ұзақ мерзімге елге шетелдік капитал
әкеуге ынталы.
Қорытынды
Макроэкономикалық ... ... ету үшін ... ... ... қарым-қатынастарды реттеу біздің ойымызша, ел
ішіндегі ұлттық ақша ... ... ... ... ... бір жағдайда
ақша ағымы басқа елдің валютасына айырбасталып, ішкі ... ... ... сол жерде қалып қалуы мүмкін. Осы тұрғыда ... ... ... ... валюта нарығының қаржы нарығынан басқа
салалары арасындағы ... ... ... қажет етеді. Сөйтіп бұл
жерде бірінші кезекте ақша нарығы мен экономиканың нақты ... ... ... ... ... ... халықаралық ұйымдары мен ... ... ... ... ... тәжiрибеде
қолданулары олардың өз ... ... ... ... ... ... ұшырауына және халқының әлеуметтiк
кедейшiлiк зардабын шегуiне әкелiп ... ... ... ... өте ... шаруашылық жүйе, бұған
нарықтық өзi-өзiн ... мен ... ... ... механизм қажет. ... ... ғана бұл ... ... ... болып табылады. Экономиканы ... ... ... өз ... ... жағдайда мемлекет
арқылы түзілетiн экономикалық өзiн өзi реттеу ... ... Өзiн өзi ... ... ... ... ... экономикалық организмнiң тепе-теңдiкке объективтi
түрде ... ... ... ... ... iс-әрекеттерiнiң ұлттық экономикадан
шығуы валюталық реттеудi қажет етеді. Ендеше, ... ... ... ... ... ... ... әзірленуі ел
экономикасының әлемдік валюталық нарыққа бiрiгуiне жол ашуы тиiс.
Нарықтық экономика ... ... ... макроэкономикалық
реттеудiң құрамдас бөлiгi болып табылады. Сондықтан валюталық нарыққа
қатысушылардың ... ... ... ... ... өндiрiстi қамтамасыз ету болып табылады.
Макродеңгейде ұлттық экономиканың ... сай ... ... ... ... ... ету ... пайдалану үшiн экономикалық процестердi сәйкестендiрудi,
қорлардың ... ... ... және тағы ... ... валюталық аймақты» құру қажет. Дәл ... ... ... ... банк ... ... ... саясат
тиiмдiлiгi туралы және аймақтың барлық аудандарының бiрдей экономикалық
ықпалға баламалы қамтылуы ... сөз ... ... ... ... жүйе ... ... бiр бөлiгiне де
жетер жетпес уақытта ғана ... Бұл ... ... өте аз ... да ... көптеген кемшiлiктердiң бар болуын 1997-1998 ж.ж.
әлемдiк ... ... ... бұл ... Одағының бұрынғы
республикаларының жабық кеңес ... ... ... негiзделген
және жалпы әлемдiк бағдарлардан ... ... ... жүйелерге
қатысты едi. Әсiресе ... ... ... ... ... ... ашық ... тиiспiз.
Сондықтан біз кейбiр маңызды аспектiлердi ескеруіміз қажет. Олар –
бiрiншiден, қаржы ... ... ... ... ... кезiнде қаржы ағымдарының қозғалысы дамушы елдердегi
«қапыл» ақшалардың ... ... үшiн ... ... ... ... өзгеруiне күштi ықпал етедi. Дәл осы фактор валюталық ... және ... ... ... ... ... қажет
етедi. Бұл туралы 90-шы жылдардың аяғында азиялық ... ... ... және т.б. елдер сөз еттi.
Екiншiден, қаржы нарығындағы өзгерулер орталық банктердiң ұлттық алтын-
валюта қорларын шығындауға, ... ... ... ... ... ... бағытталған шара ретiнде iрi ... ... ... ... ... ... өзiн-өзi реттеуі – табиғи үрдiс. Ол макро
және микро дәрежеде нарықтық тепе-теңдiктi сақтауға ... ... ... ... ... ... ... экономикасы мен дүниежүзiлiк
валюта нарығындағы өзгерiстердi ескеруге тиiс. Бiз мұны валюталық реттеудi
бүкiләлемдiк ... ... ... ... ... ... ... экономикадағы өзгерiстерге орай реттеу ... ... ... жөн ... ... ... ... алғанда реттеу механизмi секiлдi
белгiлi бiр принципке негiзделуi тиiс.
Валюталық реттеу мақсаттары бойынша төмендегідей жетістіктерге жетуге
болады:
1. ... ... ... ... мен ... ... инфляциялық емес экономикалық өсiмдi қамтамасыз ету үшiн ұлттық
валютаның тұрақтылығын қолдауға;
3. ... ... ... ... ... ... ... реттеуге және оның теңгерушiлiгiн
сақтау үшiн жағдай жасауға;
5. ... ... ... ... ақшаның шетке ағылуына қарсы күрес жүргізуге мүмкіндік туғызады.
Өтпелi экономикадағы елдер үшiн валюталық саясаттың маңызды ... ... және ... ... ... ... ... Бұлай етпейінше аталған мақсатқа жету мүмкiн емес. Ондай
жағдайда валюталық реттеу қаржылық тұрақтылық ... бiр ... ... реттеудiң макроэкономикалық дәрежесi дүниежүзiлiк
шаруашылыққа ұлттық экономиканың мүддесiн ... ... ... ... ... еңбек бөлiнiсiне қатысуға мүмкiндiк ... ... ... бiр ... тепе-теңдiк параметрлерiн
анықтауға қол жеткiзу болуы тиіс.
Сонымен валюталық реттеу мен оны ... ... ... ... ... ... ... бередi.
Бiрiншiден. Валюталық реттеудiң түрлi қырлары ... ... ... ... олар ... ... әсер етiп, өзара бiрiне-
бiрi жағдай қалыптастырады. Осылайша валюталық реттеу макроэкономикалық
дәрежеде ... ... ... ... ... ... роль ... экономиканы реттеу механизмiнiң сыртқы аспектiсi болып шығады. ... ... ... ... ... ... ... қарқынының жоғары әрi тұрақты болуын қамтамасыз етуге ... ... ... пен мүдде арасын кiрiктiрудi қамтамасыз ... ... ... ... салаға бұрып, экономиканың нақты
секторының түрлi қырлары арасындағы капиталды құюға ықпал етедi.
Екiншiден. Макродәрежеде ... ... ... ... ... макроэкономикалық жағдайына керi әсер етiп, өндiрiстiң
дағдарысын тездетiп, жұмыссыздық пен ... ... ... ... ... ... ... қатысушылар үшiн
құқықтық бағдар жасайды, ұлттық валюта ... ... үшiн ... қайта бөледi және мемлекеттiк басымдықты (сыртқы қарызды ... ... ... ... қалыптастыру), жүзеге асыруды қаржылай қамтамасыз
ету үшiн ... ... ... реттеудегi олқылықтар қаржы
нарығында ... ... ... ... ... нақты саласынан
қаржы саласына ақша капиталының құйылуына ... ... Iшкi ... ... ... ... отандық өндiрiстi шеттетуге ұрындырады.
Үшiншiден. Валюталық реттеу процесiнде монетарлық ... ... ... ... реттеуге мемлекеттiң қатысуы шаруашылық ... құру ... ... ... ... ... елдерiне жанама және тiкелей валюталық
реттеу түрлерiн қолдану тән. Алайда, олардың валюталық ... ... ... ... ... тым мардымсыз екенін ескерсек,
валюталық нарықтың тiкелей реттелу ... ... баса мән беру ... ... ... ... ... байланыс арқылы Қазақстан ... ... ... ... ... қатысып, валюталық
нарықты реттеу барысында тепе-теңдiктi, ... ... ... ... ... тәсіліне қол жеткізуі қажет. Ол ... ... ... отандық өндiрiсшiлердi қолдап, олардың
санын мейілінше көбейтіп әрі соларға барынша қолайлы жағдай ... ... ... ... ... и ... отношения. / Под ... ...... и статистика – 2000 г.
2. Сухов М.И. Государственное регулирование ... ... в ... ... // ... и ... 1995 г. ... Манделл Р.А Эволюция международной валютной системы // Проблемы теории ... ... 2000- ... ... ... ... и ... отношений: Учебник./
Под ред. Круглова В.В. Москва – ...... ... Б.Г. ... валютно-кредитные рынки. Москва – Финансы и
статистика, 1989.
6. Экономика. Под ред. Булатова А.С. ... – Бек, ... ... М.И. Государственное регулирование валютного ... ... ... // Деньги и кредит. 1996. №12.
8. Манделл Р.А Эволюция международной валютной системы // Проблемы теории и
практики управления – 2000г
9. ... А.. В ... ... ... ... с ... ... валюты // Панорама - № 20, 1995г.
10. Жиленко Г. Экономика Республики Казахстан в годы ... ... и ... - №1, 2000г
11. Коканбаева З.А. Проблема диверсификации золотовалютных ... ли ... ... // Саясат, №3, 2001г.
12. Окшантаева Н. Проблемы международной ликвидности и формирование
золотовалютного ... ... ... // ... № 4, 1999г.
13. Рогачев А., Садыков Е., Тусупбеков Т. ... ... ... ... ... ...... – 1997.
14. Закон РК «Об амнистии граждан РК в связи с легализацией ими денег» ... ЗРК от 2 ... 2001 ... ... С. Жан ... – жасампаздыққа // Егемен Қазақстан. – ... ... ... ... «2003 ... ... республикалық бюджет
туралы» Заңы // Егемен Қазақстан. – 2002, 26 ... ... и ... ... ... / под ред. ... А.А. ... 2003г.
18. Экономика Казахстана в контексте индустриально-инновационного развития:
труды международной научно-практической конференции. Часть I / под ред.
Абишева А.А. 2004г

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеу мәселелері93 бет
Валюта бағамы38 бет
Валюталық жүйе және валюталық қатынастар туралы84 бет
Валюталық реттеу және оның тәртібі9 бет
Экономиканы мемлекеттік реттеудегі фискальдық саясат және оның рөлі32 бет
"Халықаралық валюта жүйесі."28 бет
1993 ж акша реформасы35 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Ағымдағы шоттағы шетел валютадағы ақша қаражаттарының есебі43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь