Қазақ терминологиясы қалыптасуының кезеңдік сипаты

1 ҚАЗАҚ ТЕРМИНОЛОГИЯСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ

2 ҚАЗАҚ ТЕРМИНОЛОГИЯСЫ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ КЕЗЕҢДІК СИПАТЫ
2.1 XIX ғасырдың екінші жартысынан 1910 жылдар аралығына дейінгі қалыптасқан терминдер
2.2. 1910 . 1930 жылдар аралығындағы терминдер туралы
2.3 Кеңестік дәуірде (1930.90) терминдердің қалыптасуы
2.4 Қазіргі кездегі қазақ терминологиясы
        
        ҚАЗАҚ ТЕРМИНОЛОГИЯСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Қоғам өміріндегі өзара қарым-қатынастың ең басты құралы болып саналатын
тілді әлеумет әрдайым өте жоғары бағалап, оның ... ... ... ... Тіл ... ... бірі ... сол қоғам
тіршілігін айнаға ... ... ... да ... , ... , ... ... тұрады.Осыған орай
тіл де дамиды.Бірақ тілдің даму деңгейі оның барлық қабатына ... ... Оның ... бір қатпары өзгеріс , өріске онша көне ... ... ... ... , дыбысталу жүйесі т.т.). Ал
оның қайсібір ... ... , соны ... ұғым , ... ... ... Осы ... алып қарағанда, дамыған, жетілген тілдің
басты көрсеткішінің бірі оның терминдік жүйесінің саралануы болып табылады.
Тілдің қоғамдық ... ара ... , ... деп ауыз толтырып айтарлықтай
дәрежеге жетсек, осыны айтықызатын, алдымен, терминологиялық лексика.
Ірі оқиғалар тұсынан бергі жердегі ... ... ... көз ... ... ... ғана өзгеріп қоймай, сонымен ... ... ... ... де ... болады.
Осының нәтижесінде сөздік қорымызға революция , коммунизм, социализм ,
интернационал совет, министр, ... ... ... ... т.б. ... ... жатқан кірме сөздер енді. Ал
еңбек, екпінді күрес, жарыс, іс, тап, жиналыс , жоспар, күн, белсенд ... ... ... ... қолданысқа түсіп, терминдеу өрісі кеңіді. Бұл
есепсіз мол қазына қатары күні бүгінге ... ... , ... ... ... ... сапасы әлі жүріп жатыр. Тілдің осылайша толығуы , ... ... ... ... әлдеқайда қуатты құралға
айналдырды. ... ... ... қызметін күшейткен, оның икемділігі
мен дәлдігін дамытқан бұл ... ... ... ... ... ... атау лингвистер түсінігінде дағдыға айнала бастады.
Адам қызметінің арнаулы салаларының қайсысын алсақ та сол ... ... тән ... жүйесі болады. Ондай ... ... да ... ... ерекшеліктерін көрсетіп тұруы қажет. Ғылым
мен техника дамыған ... ... жаңа ... пайда болып жатады. Олардың
әрбірі өзінің таңбалаушысын тауып, тілдік тұрғыдан да ... ... ... ... ... ... , ... жүйелеу , реттеу жұмыстарын дұрыс ... қою, ... ... ... ... даму бағытын белгілеу- бүгінгі күннің ... ... ... ... отыр.
Соңғы оншақты жыл көлемінде ғылыми жұртшылық термин мәселесіне ... ... ... ... ... жаппай пікір білдіріп,
жатқандығына қарамастан қазақ терминологиясы ... даму ... ... ...... ... болып табылады.
Атау сөздердің күнделікті өмірде араласпайтын жері жоқ. Тіпті қазіргі
кезеңде термин сөздердің ауыз екі ... ... де ... ... ... ... құралына да айнала бастағанын байқау қиын ... ...... атап ... ... ... қарқынды дамуын байқататын бір
белгі. Сан салалы ғылыми қажетімізді өтеуге қызмет етіп отырған әдеби тіл,
ең ... осы ... ... ... ... ... ... терминдік ұғымдары қалыптаспаған тіл-
ол әлі әдеби тіл дәрежесіне көтеріле алмаған тіл.
Яғни терминсіз қолданыс болмайды, терминсіз ... ... ... Оның қанат жайғаны соншалық, қоғам өмірінің қандай саласында да
қазір терминсіз күн кешу ... ... ... ... алып ... ... ... бұлайша қарастырылмауы мүмкін де емес. Өйткені терминологиялық
лексика , әсіресе қоғамдық , табиғат және ... ... тілі ... ... даму ... түсіп, соған байланысты неше алуан күрделі
проблемаларды алға тартады. Міне сондықтан ұғымдар жүйесін тіл ... ... ... кез ... ... ... логикалық
мазмұнын жасайтын негіз деп аталуға хақысы бар. ... , ... ... тілі ... ... ... зерттеуде және оның қоғам үшін мәнін ,
маңызын анықтауда А.А.Реформатскийдің, В.В.Виноградовтың, ... ... ... ... ... ... ... А.В.Сперанскаяның, Б.З.Букчинаның, В.Ф.Журавлевтің,
И.Н.Волковтың, Т.Бердагаевтың т.б. зерттеуші ғалымдардың ролі ерекше болды.
Бұл ... ... ... де біраз әңгіме қозғалды .Оның ішінде
өзіндік пікір өрбіткендері де бар. Атап ... ... , ... тілшілері: Қ.Жұбанов, Н.Т.Сауранбаев, С.Аманжолов, Ә.Т.Қайдаров,
Р.Өркенова, С.Исаев, М.Балақаев, Ш.Ш.Сарыаев, А.Әбдірахманов т.т.
Термин жайында бүкіл түркология , оның ... ... тіл ... орыс ... өзінде де осыған тоқтайық дейтін бәтуәлі
пікір, тұжырым тізгінін ұстау қиын. Оның не ... ... қай ... ... бәрі ... негізгі , басты белгілерін ажыратып, тануда
әр қилы ... ... ... ... өзі де ... ... деген ұғымның өз басына келер болсақ, әлі күнге бұл жайында
бірыңғай пікір қалыптаса алмай келеді. Мына еңбекте ... ... ... – бұл ... ... саласындағы ғылыми немес өндірістік-
технологиялық ұғымның атауы болып табылатын және ... ... ... бар сөз ... ... тіркесі» [1,40]. Ұсынылып жүрген
анықтамалар бірыңғай емес. Принципінде кез келген сөз ... бола ... ол оның ... қызметіне байланысты. Өндіріс жағдайында терминдер
белгілі бір ... ... ... ... ... ... Яғни олар ... ортада, арнаулы әдебиетте қолданылады.
Кәсіби терминология әдетте белгілі практикалық мұқтаждыққа , күнделікті
қажеттілікке орай ... ... ... ... оның ... ... ... бұрын кәсіби лексика өзінше табиғи түрде жасалып отырады,
кейде ... оның әр қилы ... ... ... да
қабаттаса жүреді . Арнаулы әдебиеттердің пайда болуы сөздік ... ... ... жаңа бір леп ... яғни ... ... ... жөнінде ғылыми және анықтағыш ... ... ... ... ... мен дәл ... ... тырысатын
энциклопедиялық сөздіктерге үңілгенде, мынаны байқаймыз.
«Термин - рим ... ... ... ...... ... мейрам» дегенді меңзейді екен. Сонымен бірге термин –
шекара, шек деген ұғымды ... ... ... Бұл – 1980 жылы ... ... бір ... ... энциклопедический словарь» деген еңбекте
берілген анықтама.
Терминология мәселесімен айналысқан ғалымдардың қай-қайсысы да, ... оның ... мен ... ашып, анықтамасын айқындап беруге тырысып
отырған. Әсіресе бұл проблеманы ... ... ... ... бұл ... ... ... [2,16] мынадай жолдарды оқуға
болады. «Термин (ағыл.) дегеніміз – арнайы ұғымдар мен арнайы ... ... үшін ... ... енген және т.б), тілдегі арнайы
(ғылыми, техникалық, т.т.)сөздер мен сөз ... бұл ... ... екі ... ... ... ... болғанмен, негізінен, бір тектес екенін ... ... ... ... ... шекарасын анықтау керек дегенді меңзейді. Яғни оның өзге
сөздерден айырмасы оның мағынасының шектеулі ... ... ... екі ... «терминология» ұғымына да анықтама [3,46] берілген.
Энциклопедияда берілген анықтамада терминологияның белгілі бір ғылым,
техника салалары мен өнер ... ... ... ... мән
беріледі. Ал О.С.Ахманованың сөздігінде осы ... қоса ... ... мейлінше көнбіс лексиканың ерекше қабаты ... ... ... мен М.А.Теленкова терминнің жоғарыда ... ... бір ... мән ... Яғни ... сөздердің
біразы көп мағыналы болып келсе, термин болатын сөздердің олардан негізгі
айрмашылығы – ... ... деп ... ... ... мамандарының бірі А.Реформатский де термин мен
терминология ұғымының ... ... ашып ... ... Ол ... сөз түсініктерінің өзара байланысы жөніндегі түрлі пікірлерді сүзіп
шығып, екі түрлі бағытқа ден қояды: бірі - ... ... бір ... ... да, ... - ұғымммен байланысты қарайтындар.
А.А.Реформатский терминді ұғыммен байланыстыра қарайтын бағыттың белең алып
келе жатқанына ... ... осы ... дейін термин мен терминологияға беріліп келген
анықтамалардың көп кемшілігі барын сынайды. Ол ... ... ... ... тырысады. Оның дәлелдеуінше, терминнің жоғарыда сөз болған
ерекшеліктеріне қоса мынадай белгілері бар: термин емес сөздердің мағынасы
көбінесе ... ... ... отырса, термин сөздер контекске тәуелді
емес. Сондай-ақ термин ... көп ... ... жат ... ... мәселесімен тікелей айналысқан қазақ ғалымы , белгілі лингвист
Қ.Жұбанов мемтерминком бюллетенінің 2-санында ... ... ... ... бір ұғымдарды білдіретін қарақшылы сөздер болады, ... ... мен ... жағы ... саты да тұрса, міне, осы
екеуі теліп отырады; сонымен қатар термин сөзінің ... ... ... ... те ... жай сөздік мағынасы басқа болуы да
мүмкін».
Профессор Қ.Жұбанов терминнің өзіндік ... ... ... кеткен қателерге назар аударады.Мысалы, ол аударуға
болмайтын терминдердің (психология, коммунист, ... ... ... ... ... қате санайды. Мұның негізгі себебі
терминдердің терминдік ... ... ... ... мән ... Яғни әңгіме бұл жерде бір тілден екінші тілге аударуда ... ең ... ... ... ... ... оның ... мәні
болу керек екендігінде.
Академик І.Кеңесбаев пен профессор Т.Жанұзақов та ... о ... ... «шек», «шекара» деген сөздерінен пайда болғанын айта ... мен ... , ... мен ... ... ... ... саласына
байланысты қолданылатын, тұжырымды білдіретін, сөздер мен сөз ... сөз» [4,21], -деп ... ... ... ... энциклопедиясында да
негізінен осы типтес анықтама берілген: «Термин, ... ... ... сол
сияқты тұрмыстың белгілі саласындағы ұғымдарды дәл атау үшін ... мен сөз ... ... ... ... бәрі де, ... ... осы тұжырымдарға тоқтайды. Сонда термин дегеніміз, ең алдымен,
негізінен, белгілі бір ғылым мен ... ... ... ... ... ... Оның басты белгілері: дәлдік, қысқалық, жүйелілік.
Термин арқылы ғылыми ұғым ... ... ... термин ғылыми-
зерттеу жұмыстарының, ізденістердің негізгі құралына айналады.
«Терминология» терминінің өзін жете түсінбей, оның ... ... дәл ... ... бұл ... ... ... ой- пікір өрбіту
қиын. Бұл ұғым, жалпы, ғылымда екі ... ... ... ... ... ... әңгіме болғандай, «терминология», нң алдымен,
тілдің арнайы ... даму ... ... ... ... ... ол ғылым мен техниканың жеке салалары терминдерінің жиынтығы.
Ғылыми терминдерді тексергенде олардың қай сөз таптарынан жасалатынын
қатты қадағалау қажет. ... ... тек зат ... ... ... пе,
жоқ, әлде өзге де, сөз таптарынан термин жасауға бола ма деген мәселеге
назар аударған жөн. Бұл ... неше ... ... бар. Г.О. ... ... тек зат есім ... тиіс деп ... Яғни термин болу үшін сол
сөз заттануы ... Ол ... ... ... ... ... Сөйтіп,
техникалық терминдердің көбі осы қимыл мен процесс атаулары ... ... ... ... А.А. ... ... тілшісі) дербес мағынасы бар кез келген
сөз, мейлі зат есім болсын, мейлі ол сын есім болсын, ... ... ... де термин бола алады [7,12],- дейді.
Терминді екі түрлі құрылымдық болмысын екі ыңғайда бөліп ... ... және ... емес деп. ... ... бір ... ... ене отырып, бір-бірінен ерекшеленетін де жері бар (әсіресе
сапалық ерекшелігі жағынан).
Тілдік терминдер былайша жіктеледі.
I Термин сөздар (терминдік мәндегі ... өзін ... ... ... ... керек:
а ) түбір тұлғалы терминдер: бал, бас, газ, йод, бор, лак, ... ... ... ... ... жазушы, бастауыш, баяндауыш, тракторшы,
көрермен, қондырғы, есірткі, көрме т.б.;
б) күрделі ... ... ... ... ... қысқарған күрделі терминдер:
Мұның өзін бірнеше топқа бөлуге болады:
1. буын ... ... ... ... ... ... екі ... басқы буындары біріктіріледі: колхоз, совхоз, обком
т.б.;
2. аралас типті күрделі терминдер. Бұлар, әдетте, бір ... ... не сол ... ... ... бір ... ... дыбыстарымен біріктіру
арқылы жасалады: райпо- районное потребительской общество т.б.;
3. қысқартылған сөздерден жасалған ... ГЭС, ... ... Сөз ... түріндегі терминдер.
а) еркін тіркесті терминдер. Мұның құрамындағы әрбір компонент жеке
тұрып термин бола алады. Ол басқа терминологиялық сөз ... ... де ... ... ... ... ... алюминий, кеңес Одағы т.б.;
ә) еркін емес тіркесті терминдер, яғни бұлайша тіркескен
терминдер ... ... бәрі ... жеке ... ... ... Олар дәл осы ... түрінде ғана терминдік қызмет ... ... ... ақ ... азат ел, сұрапыл соғыс т.б.;
б) фразеологиялық терминдер: ежелгі заман, абсолют ... ... ақыр ... ... ... ... столы, бақыт құсы, айқын
мысал, ортақ іс.
III Тілдік емес термндерге неше түрлі таңба ... ... ... ... ... ... мен ... дейін терминологияның әдеби тілге жататындығы жөнінде
дау болмайтын. 1959 жылы ... ... ... ... және 1967 жылы ... ... ... лингвистикалық ... ... ... әдеби тіл лексикасының дербес ... ... ... ... ... ... бір тармағы ретінде сол әдеби тіл нормасы
мен ережесіне бағына отырып, ... және сол ... ... ... ... тән ... ерекшеліктерін де байқатады.
Терминология кең мағынасында «адамның кәсіптік қызмет ... ... ... ... тілдің сөздік құрамының бөлігі».
Терминология - арнаулы сала ұғымдарының жүйелік ... ... оның ... қажеттілігін өтеуге қызмет ететін атаулар
жиынтығы.
Терминология терминінің өзі көп мағыналы ... оның 5 ... ... білдіретінін көрсетеді.
1. термин - сөздердің жиынтығы немесе жалпы көптеген саны ... ... да бір сала ... ... мен ... (медицина терминологиясы, география терминологиясы);
3. терминдердің жасалуы, құрамы мен қызметі туралы ілім;
4. белгілі бір тілде ... ... бір ... ... ... құрамы мен қызметі және олардың басқа тілдердегі
баламалары (эквиваленттері) туралы ілім.
Соңғы ... ... ... ... ... ұлт ... ғылыми-техникалық терминологияны молайтып
келеді. Қазақ тілі терминологиясы 20-30-жылдары негізінен ана ... ... ... ... ... бұл арнаулы
лексика қоры, негізіне, орыс және халықаралық терминологиялық үлгілермен
толыға тиісті. Ал қазақ тілі ... ... бір ізге ... оны заман талабына сай етіп қайта жасауда 80-жылдардың
екінші жартысынан былайғы кезеңнің алатын орны айырықша. ... ... ... ... ... ... ... де ғылыми ой-пікір өрбітер
өрісінде өзгеше ... ... бой ... ... ... қатып-
семген қағидалық категорияға айналған ... ... ... ... ... ... ... жасауға әбден болады екен. Тіпті соңғы екі-
үш жыл ішіндегі қазақ баспасөзінің беттерінен көруге ... ... ... ... ... кірме сөздерге де ... болу ... ... ... ... пікірлер желісі мынадай түйін
жасауға итермелейді.
Термин сөздер тілдің ғылыми-техникалық прогреске иек ... ... ... тән ... ... ... яғни бұл, бір жағынан, ... ... ... бір ... ... айтқанда, терминологиялық
лексика әдеби тілмен тікелей байланысты дамып, оның әдебилігінің негізгі
көрсеткіштерінің біріне айналады. Ол ең ... ... ... ... ... үшін ... ... да, олардың дамуымен ... ... сөз ... ... ... ... және бір
мағыналы болуы керек.
А.Байтұрсынұлы – қазақ терминологиясын жасаушы
Қазақ әдебиеті тарихында ұлы ... орны ... ... ... тіл
білімі мен мәдениеті тарихында Ахмет Байтұрсынұлының орны да сондай.
А.Байтұрсынұлының артына қалдырған мазмұнды да бай ... өте ... ... бұл ... ... ... ... алдына жүйелі
мақсат, айқын бағдарлама ... сол ... өз ... ... істеген
тәрізді. Мәселен, оның бірінші мақсаты - қазақ баласының сауатын ашу ... ... «Оқу ... (1912) ... ... содан кейін қазақ тілінің
грамматикалық құрамын ана ... ... ... ... ... де, ... (1914-15) жазады. Тілді дұрыс жұмсай білу тәртібіне ... ... да, «Тіл ... (1928) ... ... ... тіл оқыту
әдістемесін жасау мақсатында «Баяншыны» береді. Кезінде әлденеше қайталанып
басылуының өзі бұл ... ... мен ... қаншалықты дәрежеде
болғанын аңғартса керек.
А.Байтұрсынұлы «Айқап» журналы мен ... ... ... ... ... ... лайықтап икемделген жаңа нұсқасы ... ... ... ... Ол жасаған жаңа жазу үлгісі ел
көңіліне бірден ұялайды да, ... осы ... ... ... ... әрбір ғылым саласының өз жүйесі,
сол жүйесіне лайықты ұғым, ... ... тиіс ... көзі жетеді де,
қазақ тілінің терминдік атауларын тыңнан ... ... ... ... ... мен ... газетіндегі қазақ
жазуы жайындағы мақалаларында А.Байтұрсынұлы қазақ ұғымына әлі жат, бірақ
тіліміздің ішкі жүйесін түсіндіруге қажет кейбір ... ... ... Олар - дыбыс, әріп, емле, ноқат ... ... ... ... ... белгі, сөз басы, дауысты дыбыстар, сүйеніш, дәйекші деген т.б. сөздер.
Бұлар қазақ тілінде бұрыннан бар ... ... бір ... ... ... ... ... жасап отыруы тұңғыш рет.
Қазақ тілі терминдерін жасауды осындай ... ... ... ... ... үш ... ... айтулы
еңбегі «Тіл-құралда» мейлінше дамытып, ұластырып алып кетеді.
Оның бұл ... ... ... ... ... ... мына бір ... назар аударайық. «Тіл-құралдың» дыбыс
жүйесін талдайтын бірінші бөліміне ол алдымен алғы сөз ... ... ... түсіндіреді. Тұңғыш рет ауызша сөйлеу мен жазып сөйлеудің
маңызын ғылыми тілмен баяндай келе: «әр жұрт ... ... өз ... ... ... ... балалар әбден дағдыланғаннан кейін басқаша
оқыта бастайды. Біз де тіліміз бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше ... ... ... ... соң басқаша оқытуға тиіспіз»,- деген болжауы
қазіргі кезеңде де мәнін ... ... бары 38 ... ... ... ... мағыналық салмағында
шек жоқ. Айқын ой, нақты сөз арқылы соншама қарапайым ... бұл ... ... соншалықты жеңіл. Оның себебі қазақ тілін көзбен көріп,
қолмен ұстап анық ... ... ... бір ... ... саралап,
әрқайсысына нақты ат беріп, ... ... ... дөп ... ... оның ішінде пән ретінде оқылатын тілдің ... ... жаңа сөз ... ... ... ... ... оңай болмаған.
Ол қазақ тілінің бұдан былайғы жерде негізгі жұмыс құралына
айналуға ... сөз, ... ... буын, дыбыс, таңба, әріп, тұлға,
түбір, жалғау, жұрнақ, қосымша тәрізді толып жатқан сөздерді тауып, ... ... ... ... ... қызмет береді.
Дыбыстардың не екенін, оның құрамын, түрлерін анықтай отырып,
олардың , ең ... ... ... ... одан әрі ... ... ... қатаң дыбыстар, ұяң дыбыстар, ымыралы дыбыстар, ымырасыз
дыбыстаар деп түр-түрге ... ... әрі ... әрі ... ... ... ... жүйесін саралауға байланысты туған бұл
терминдік ұғымның бәрі ... ... ... тек ... , ымырасыз
деген тәрізді сөздердің қолданысы ғана онша ... ... Оның ... ... атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес ... ... ... өміршеңдігімен мәңгі тұрақтанып қалды.
Жалпы, термин жасау дағдысында А.Байтұрсынұлы ұстанған ең ... ... анық ... Оның бірі және ең ...... ... ... өз мүмкіндігін барынша ... ... ... ... ана ... ішкі ... жете пайдаланды дегенде де, біз
А.Байтұрсынұлының өзге озық ел ... ... ... ... ... меңгергенін байқаймыз. Әсіресе, тілді фонетика,
морфология, синтаксис деген дәстүрлі ... ... ... ... ... ... құрылымын саралауда да, әрине, ең алдымен, орыс ... ... жоқ ... ... ... сөз, ... сөз, қос сөз, ... сөз,
қосымшалар деп тұлғасына қарай беске бөліп қарауы, зат есім, сын есім, ... ... ... ... демеу, жалғау, одағай деп мағынасына ... ... ... бәрі сол ... тілімізге сіңіп, қалыптасып кетті.
Жоғарыда әңгіме болғандай, оның термин жасау ... ең ... ... өз ... көбірек сүйнегенін байқаймыз. Ол жасаған
терминдердің бәрі дерлік ана тілдің өз байлығы, өз ... Ал оны ... ... әр ... ... қолданған. Ол әуелі заттық, атаулық
ұғымын берерлік сөздерді іріктейді ... сөз, ... ... оларға
терминдік қызиет жүктейді, екіншіден, сөздерді тіркестіре қолдану арқылы
терминдер жасайды (түбір сөз, ... сөз, ... ... ... ... қосымшалар көмегін пайдалана отырып, сан алуан
терминдер жасайды (бастауыш, баяндауыш, ... ... ... ... үстеу, одағай, есімдік, етістік т.т.).
Сонымен бірге өзінің ертелі- кеш ... ... мен ... ... тәрізді еңбектерінде кездесетін программа, фонетика,
морфология, ... ... ... ... ... министерство,
петиция сияқты сөздерге қарағанда, ол реті ... ... өзге ... орыс ... ... қорындағы керекті сөздерді пайдаланудан
қашпаған тәрізді. Сондай-ақ ана тіліміздің сөздік ... ... ... ... ... оқу, білім, мектеп, кітап, өнер ... ... ... араб сөздерінен де терминдік материал есебінде жиі
пайдаланып отырады.
Сайып келгенде, оның ... ... ... ... күні ... маңызын жоғалтқан жоқ. Әсіресе, тілдің бар қатпар-қыртысын, бар амал-
тәсілін сарқа пайдалана білуде А.Байтұрсынұлы ... - ... ... ... ... ... де ... тіл білімінің, соның ішінде қазақ
терминологиясының негізін салған А.Байтұрсынұлы деп түйін ... ... ... ... терминологиясының мәселелері
Қазіргі қазақ терминологиясының міндеттері
Бүгінгі қазақ терминологиясының көптеген мәселелерін ... ... ... уақыттың өзі алға тартып отыр. ... ... ... да сол ... жүйені
қалыптастыруда басшылыққа алынған теориялар мен прициптерге де жаңаша
қарауға тура ... Бұл ... ... ... қызу ... ала бастаған тың
үрдістің табиғатын тануға бағышталған және ... дер ... ... ... ... ... ... басында жарық көрген
академик Ә.Т.Қайдаровтың «Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас» ... ... ... ... Одан ... ... да терминологияда жаңа
үрдіс жалғасын таба ... ... ... орыс ... жазу ... ... шет ... (негізінен батыс европа
тілдерінен) қабылдаған терминдерді көбейту ... ... ... арттыру бағытын ұстанып келсек, ендігі жерде ғылыми-
техникалық терминологияны ұлт тілі негізінде қалыптастыру ... ал ... ... ... кірген тілінің заңдылықтарына бағынуға тиіс деген
пікірді қолдайтын тілші ... ... ... ... ... ... ... термин шығармашылығы біршама ... ... ... ... ... пен ... ... жетіспеуінен
кемшіліктерге де жол берілді. Бұл ... ... ... ... ... мамандар тұрғысынан да әр түрлі бағалана бастады. Нәтижесінде қазақ
терминологиясының тәуелсіздік алғаннан бергі кезеңдегі даму ... ... ... ... екі ... ... Тілші ғалымдардың бір ... ... ... ... ... екінші тобы
терминолгияның ұлттық сипатын арттыру бағытын алға тартты. Ғалымдар ... ... ... келе ... ... ... ... де соған
сәйкес қалыптасып ... Біз осы ... бес жыл ... ... жарияланған термин, терминология жайлы жазылған үлкенді-кішілі
мақалалардың негізінен терминдердің өзге тілдерден ... ... ... ... ... ... жұмысын ұйымдастыру,
терминдердің қолданысы, терминологиялық ... ... ... ... ... ... Терминтанудың күрделі ғылыми мәселелерінің
шешімін табу терминологияны ... ... ... тіл ... ... бермек. Мәселен, жазушы Кеңес Юсуп «Егемен Қазақстан» газетінің
2001жылдың мамаыр ... ... ... жарияланған «Толғауы тоқсан
қызыл тіл» атты терминология туралы көлемді мақаласында ... ... ... ... ... ара-жігін ажыратып, олардың
әрқайсысына жеке-жеке терминдік мағына жүктеу керектігін өте ... ... ... ... ... ... ... убыток- шығын,
задолженность-берешек, выручка-кіріс, поступление-түсім, потерия-ысырап,
ущерб-залал, ... ... ... ... ... ... қолдауға лайық
деп білеміз.
Терминологияның жекелеген мәселелері мен кейбір ... ... ғана сөз ... місе тұтпай барлық терминологиялық
жұмыстарды үйлестіре отырып жүргізу қажет. Ондай кешенді жұмыс бір-бірімен
өзара тығыз байланысты болатын үш ... ... етуі ... ... ... ... ғылыми-теориялық негізі, екіншісі - терминологиялық
жұмыстарды жүргізудің ғылыми-әдістемелік негізі, ал ... - ... ... ... жұмыстар жиынтығы. Терминологиялық жұмыстарды
жоғары кәсіби деңгейде жүргізу үшін ең ... ... ... ... ... ... тура ... Бұл ең басты мәселе.
Сонымен барлық терминологиялық жұмыстарды жүргізуге негіз ... ... ... ...... ... терминологиялық жұмыстарды ... ... ... ... ... ... ... терминологиялық жүйені қалыптастыру өте ... Әр ... ... ... ... ... терминдік
элементтер мен модельдерді айқындап, терминдердің түрлері мен типтеріне
қарай бөле ... ... ... ... жүйелеудің қажеттілігі дәл
қазіргі кезеңде айқын аңғарылып ... ... ... ұлт ... қалыптастыруды пайдалануға болатын ішкі көздер де айқындалған. Ал
терминолгогиялық жұмыстарды жүргізу кезінде тікелей ... ... ... ... ... құралдарды мүлде
кездестіре алмайсыз. Ең болмағанда Д.С. Лоттенің «Как работать ... ... и ... деп аталатын осыдан жарты ғасырдай бұрын
жазылған еңбектері сияқты бірде-бір әдістемелік құралдың ... ... ... ... ... негізінің осал
болуымен бірге термин жасау, терминологияны қалыптастыру ... ... ... ... да ... Ұлт ... термин жасау мен
терминологияны қалыптастырудың әдістемесін ... өз ... ... , ішкі ... ... ... терминологиялық
жүйеге қойылатын жалпы ... мен өзге ... ... ... ... ... жақтары да назардан тыс қалмауы
керек. Сондай-ақ әрбір арнаулы ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшкліктері ескерілуге тиіс. ... мен ... ... ... ... ... табиғатын
танытатан және тектік, түрлік байланыстарын білдіретін тілдік ... ... ... бұл ... ... түзу жұмыстары жолға қойылар
еді. ... ... ... жетілдірілеген трминологиялық жүйе
құру мақсатына қол ... ... ... Дәл ... ... ... білгенінше термин жасаумен айналыса берсе, терминологиядағы ... ... ... ... алда тұрған міндеттердің бірі - ... ... ... мен қалыптастырудың практикасын дұрыс жолға ... ұлт ... ... ... ... ... кезеңінен
кейінгі 30-ыншы жылдар мен 90-ыншы жылдар ... ... ... ... ... ... ... КСРО-ның тіл саясатына сәйкес кеңес халқына
ортақ терминологиялық қор құру мақсатын ... те ұлт ... ... ... ... ... ... айналдырдық. Соның
салдарынан ғылым тілінің ұлттық сипаты әлсіреп, терминологиямыздың басым
бөлігін шет тілдерінен өзгеріссіз ... ... ... ... тілі шет ... ... ... ұғымдарды беруге «икемсіз»,
термин жасау мүмкіндігі «төмен», қазақ тілінде термин ... «бос ... ... жоқ ... ... негізсіз сыңаржақ пікірді дәлелдеуге
тырысушылар пайда болды. Бұл - ... ... ... ... ... туындаған біржақты пікір еді. Тілдің байлығына ... ... ... ... де ұтымды пайдалана білмегендіктен тілге
орынсыз мін тағу, оны икемсіз деп тану – ... ... ... қиянат деп
түсіну керек.
Тәуелсіздікке қол жеткеннен бергі он ... жыл ... ... тәжірибесі біршама жанданғанымен терминологиялық жұмыстарды жоғары
кәсіби деңгейде жүргізу мен ... ... ... ... ... орын алуы ... терминологиядағы ретсіздікке,
жарыспалылыққа жол берілді. Ұлт ... ... ... маңыздылығын
мойындағысы келмейтіндер мұндай кемшіліктер мен сәтсіз жасалған кейбір
терминдерді ... ... ... ... ... термин жасауға
икемсіздігін дәлелдеуге күш ... жүр. ... да ... жасау ісін дұрыс
ұйымдастырып, оны біліктк мамандар кәсіптік деңгейде жүргізбесе болмайды.
Жалпы терминтанудың ... ... мен ... ... жеке дара дамыту қажет деген түсінік туындамауға ... ... ... ... ... жүргізіліп жатса, керісінше,
практикалық жұмыстарды жүргізу ... ... ... ... ... табиғи құбылыс. Теория мен практиканың да ... ... ... да ... ... терминологиясының осы үш негізіне табан
тіремейінше , терминологиялық жұмыстар жоғары кәсіптік ... ... ... жүйе ... қол ... ... ... орын алып отырған кемшіліктер де осындай ғылыми-әдістемелік
негізге сүйеніп, ... ... ... ... ... жатқанын айтпасқа болмайды. Қазақ
терминографиясының да ... ... ... келе ... мен ... шығару ісінің дұрыс жолға қойылмауынан терминологиялық сөздіктер
түзуде үлкен кемшіліктерге жол беріліп отыр. Бұл жөнінде «Егемен ... 1999 ... 2 ... ... жарияланған «Мемлекеттік тілде іс
жүргізу » атты ... ... ... ... неше ... шығып жатыр. Шыққаны жақсы-ау , тек көбінің сапасы сын көтере
бермейді. Өйткені оларды ортақ сараптан шығарып ... да орын жоқ» ... ... айтылған.
Дәл қазіргі уақытта терминология мәселесімен ... ... үш ... бар. Онң ... - құрылғанына 70 жыл толғалы отырған
Мемлекеттік терминология комиссиясы, екіншісі - А.Байтұрсынұлы атындағы ... ... ... ... үшіншісі - Мәдениет, ақпарат және
қоғамдық келісім министрлігінің құрамындағы терминология және ономастика
бөлімі.
Мемлекеттік терминология комиссиясы осы ... ... өз ... ... ... елген кеңесші орган. Терминология бөлімі ... ал ... ... ... ... құрылымдық
бөлімшелері болып табылады. Терминологияның теориялық және ... ... ... даму принциптерін анықтау арқылы терминологиялық
жұмыстарды ғылыми қамтамасыз етуге ғылыми-зерттеу ... ... ... тіл ... институтының терминология бөлімі жауап
беруге тиіс. Терминологиялық жұмыстарды республикалық ауқымда ... ... ... негізде жүзеге асуын қадағалап, оларды
ұйымдастрып отыру атқарушы биліктің құрамында ... ... және ... келісім министрлігінің бөліміне жүктелетін міндет.
Дегенмен соңғы он жыл көлемінде терминология саласы бойынша
маманданғысы келетіндер ... ... ... 1992 ... бергі мерзім
ішінде терминология саласы бойынша екі тіл маманы, бір математик докторлық
сондай-ақ оннан астам тіл ... ... ... ... тілдерге ортақ терминологиялық қор құру туралы
Ғылым тілін халықаралықтандыру мәселесіне әлем ғалымдары ... ... ... ... Жасанды тілдердің дүниеге келуі де барша ғалымдар
қауымына ортақ тіл түзу мақсатында ... ... Бұл ... ... сөз ... келе жатқанымен, бүкіл дүне жүзінің ғалымдарын ұғыныстыра
алатын ... ... тілі әлі де ... қойған жоқ. Ұлт тілдері қоғам
өмірінің алуан түрлі ... ... ... ... ... ... ... алмастыра алмайтынын уақыттың өзі дәлелдеп отыр.
Қазіргі ... ұлт ... ... ... ... ... қолданыс аясын кеңейту үрдісі басымдық танытуда. Әлем ... ... ... ... ... ... аспағанымен, халықтар арасындағы
тарихи-мәдени, ... және өзге ... ... тілге ортақ
терминдердің орнығып, оларды «халықаралық терминдер» деп атап ... ... ... ... үстем тілдердің әсері,
мемлекеттердің тіл саясаты, ұлттық ... ... даму ... ... ... терминологиялық қор құруға деген ұмтылысы ... ... ... ... ... ... кешегі Кеңес Одағы тұсында
орыс тілінің үстемдігін орнту мақсатымен одақтас республикалардың ұлттық
ғылыми-техникалық терминологиясын ... орыс тілі үлгі ... Осы ... тіл ... ... Кеңестік ғалымдар да
терминологияны халықаралықтандыру ... көп ... ... ... ... ұлт тілдерінің терминологиялық қорының басым ... тілі ... ... ... ... ... болды. Қазақ тілі де сондай
тілдердің алдңғы ... орын ... ... орыс ... ... орыс
тілі арқылы қабылдау заңдастырылғандықтан туыстас түркі халықтары арасында
термин алмасу ... ... ... ... ... тәжірибелерін бөлісіп, өзара термин алмасу процесін дұрыс
жолға қою мүмкіндігіне ие ... ... ... ... ... бұл ... байқалмайды. Кеңестік кезеңде әбден қалыптасып қалған термин
алмасудағы біржақтылық дәстүрге айналып, сол ... ... ... ... қалыптастыру принциптері әлі де басшылыққа алынып
келеді. ... ... ... кезеңде қазақ және түркі
тілдеріне бір-бірінен ... ... ... сияқты бірен-саран сөздер
болмаса, көршілес ... ... ... ... өзара сөз, термин
алмасу қарқыны арта қойған жоқ. Ал ... ... ... ... ... ... үнді-еуропа тілдерінен еніп жатқан терминдер
легі толастар ... Бұл ... ... ... ... де бар
екендігіне қарамастан, көршілес ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Осы бағыттағы
жұмыстарды жүргізуде аймақтық геосаяси жағдайды, көршілестік пен тілдердің
арасындағы туыстық байланысты ... ... ... ... ... ... термин түзу мүмкіндігі болмай жатса,
туыстас тілдерден сөз алу ... ... 1924 жылы ... ... Ахаң оны ... ... ... бір принципі
ретінде ұсынды. 1924 жылдың маусым айында ... ... ... ... ... ... бұл принцип мақұлданып, бекітілді.
Өкінішке қарай, Ахаңның өте орынды ... бұл ... ... ... ... ... тілдер арасындағы табиғи байланысқа
жасанды ... ... ... қор құрып, туыстас тілдер арасындағы
байланысты күшейту үшін соңғы 30-40 жыл ... ... ... ... ... ... ... жүргізуде. Австрия, Бельгия, ГДР, ФРГ (қазіргі
біртұтас Германия), Швейцария елдерінің аумағында туыстас тілдер негізінде
арнаулы мақсаттар тілін (LSP) ... ... осы ... ... ... Араб ... мен ... Азия елдерінде де туыстас тілдер
арасындағы байланыс, өзара сөз алмасу үрдісі бар. ... ... ... ... да ... ... себептермен шек қойылған табиғи тілдік
байланысын қайта жандандырудың маңызы айрықша. Әрине, дәл ... ... ... ... ... өз
деңгейінде қамтамасыз ете алмай жатқан жағдайда еларалық байланысты ... қою ... ... ... ... ... түрде жүзеге
асыру арқылы ғана іске асуы мүмкін ... айту ... Бұл ... қолға
алуды қажет ететін іс. Мұнда ... ... ... өз ... ... Егер ... ... қорын құру ісіне қол жеткізіп жатсақ,
оның мынадай тиімді ... ... деп ... ... ... ... ... тіліміздің морфологиялық, дыбыстық
ерекшеліктеріне сай ... ... ... ... ... Екіншіден,
А.Байтұрсынұлы атап көрсеткендей, ондай терминдер атауға, ... ... ... ... Үшіншіден, түркі халықтары арасындағы тілдік,
ғылыми-мәдени байланысты, ... ... ... ... ұлт ... ... ... кең тарауына, қолданыс
аясының кеңеюіне мүмкіндік молаяды. Мәселен, бір түркі елінде ... ... ... ... ... ... ... еніп, сонда
қолданыс тауып жатса, одан кейін оның өзге тілдерге де еніп, ... ... ... жол ... Түркі тілдес халықтар дербес мемлекеттер
болып отырған қазіргі кезеңде де туыстас тілдер ... ... ... ... ... атқарылып жатыр деп айту ... ... ... ... ... ... терминологиялық қорын құру
бағытында мемлекетаралық үйлестіру жұмыстарын қолға алудың ... зор ... ... ... Мемтерминкомның
рөлі
ХХ ғасырдың басынан бастап 30-ыншы жылдарға дейінгі ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Ахаң ұлттық ... ... ... ... терминологиясының даму бағытын да белгіледі. Ғылымды ұлт
тілінде дамытудың маңызы мен ... ... ... ... алғашқы ғылыми принциптерін ұсынумен ... ұлт ... ... жарқын үлгісін де көрсете білді. Оның ұлттық ғылыми
терминологияны қалыптастыруда ұстанған ... ... ... тарапынан кең
қолдау тапты. Соның нәтижесінде ғылым тілінің, терминологияның негізгі ұлт
тілінде қалана ... ... ... ... ... ... ... сынды қазақ
зиялыларының еңбектері арқылы жүздеген жаңа терминдер ... ... ... ... ... мақсатпен құрылды және қазақ
терминологиясының дамуына ... үлес ... ... ... ... бұл ... қазақ терминологиясының ғылыми-практикалық жұмысына
басшылық ... ... етіп ... ... ... ... одан ... даму, қалыптасу кезеңінде мемлекеттік терминология
комиссиясының өзіндік орны ... Бұл ... ... әр ... ... ... мен ... ғалымдар еңбек етті. Олар
терминком жұмысына басшылық жасап , ... ... өз ... . ... ... ... терминдер қолданысқа еніп,
терминологиялық сөздіктер ... ... . ... ... ... жарық
көрген орысша- қазақша 12 томдық терминологиялық сөздікті солардың қатарына
жатқызуға болады. ... ... ... ... ... ... тікелей қатысы болғанын айтқан
жөн. Терминком заман ағымына лайық жұмыс жүргізді. ... ... ... орыс терминологиясы мен ортақ терминдер қоры ... жүйе ... Орыс ... ... ... оның ... ... бірі Д.С. Лотте терминологияны
қалыптастырудағы үлкен ... бірі шет тілі ... ... ... ... деп көрсеткен еді. Бізде де сондай кемшілікке орын берілді.
Қазіргі бүкіл терминлогиялық жүйені ... деп ... ... тап-таза қазақ сөздерінен тұратын терминология ... ... ... ... қойып отырған жоқ.
Терминком өз қызметінің бастапқы Қ. ... ... ... ... ғана ... ... тікелей айналысып, нақты істер
атқарыла ... Одан ... ... бұл ... ... ... ... себептері бар. Оның ең бастысы – Қазақстанда терминология
мәселелерімен тікелей айналысып, терминологиялық жұмыстарды кәсіби деңгейде
жүргізетін , бүкіл ... ... ... ... ... ... мемлекеттік ресми органның болмауы. Бұл жөнінде 1992 жылы жарық
көрген «Қазақ терминологиясына ... ... » ... ... ... Ә. ... өте орынды айтқан деп білеміз. Онда былай делінген:
«Терминология тағдыры 50 ... ... ... өз ... тек ... ... келген Қазмемтерминкомның қолына беріліп, оған мемлекет
тарапынан нақтылы қамқорлық жасалған емес. Сол бір ... ... ... тарта беру ендігі жерде тіл үшін қауіпті... Мемтерминком
бүгінгідей жартылай ресми ұйым ... ... ... ... ... ... ... жасау, терминдерді ауыстыру, реттеу, қалыптастыру,
жариялау, қолдану ... т.б. ... ... ... ... бақылаушы, үкімет тарапынан қаржыландырылатын,
тұрақты мемлекеттік ресми орган ретінде статусы белгіленіп, қайта ... ... күні ... ... ... ... шешуге дәрменсіздік көрсетіп келгенін жасыруға болмайды. Мәселен,
ол 10 жыл (1971-82) ішінде 3 мыңдай термин – ... ... ... ... Бұл, ... ... бір ... көрсеткіші. Бірақ мұның терминкм 10жыл
ішінде өткізген 65 ... ... ... ескерсек, әрбір осындай
мәжілісте орта есеппен 45 қана термин қаралып, бекітіліп ... ... ... ... ... ... жалпы саны бүгінде 100 мыңнан
асады және оның шамамен 90 проценті әлі ... ... ... бекітілмеген
терминдер мен атаулар. Сонда ... ... ... 3-ақ ... да. Ал шын мәнінде жаңадан жасалған, балама ретінде алынған және
сырттан қабылданған ... ... ... ... ... ... мақұлданып, ресми бекітілуге тиіс қой.
Ондай тегеурінді әрекет бұл комиссия тарапынан бола қойған жоқ және ... ... емес ... ... ... ... жүргізілуін
дұрыс жолға қою үшін алдағы уақытта ... ... ... ... ... қалыптастыру мен дамытудың бағыт-бағдарын айқындап,
талдау, үйлестіру, ... ... ... кәсіби деңгейде
жүргізілуін қамтамасыз ететін құзыретті мемлекеттік орган құрылуы ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуге тиіс. Себебі терминологиялық жұмыстар ғылым мен
техниканың, мәденметтің басқа да ... ... ... ... ... ... ауқымды жұмыстар кешенін құрайды. Екіншіден,
терминологиялық жұмыстарды жүргізумен ... ... ... ... айналысуы керек. Үшіншіден, терминологиялық ... ... ... бар мемлекеттік орган болуы керек.
Төртіншіден, терминологиялық комитетте жоғары кәсіби білікті ... ұзақ ... бойы ... жасаумен, сапалы терминологиялық сөздіктер
түзумен айналысып жүрген арнаулы салалардың тәжірибелі практик мамандары
жұмыс ... ... ... ... лексиканың қалыптасуы –
ұлт тілінің дамығандығының, кемелденгендігінің ең ... ... ... соңында айтарымыз, терминология саласының барлық мәселесіне
тікелей жауап беретін мамандандырылған, тұрақты жұмыс істейтін ... ... ... ... ... көгертеміз деп айту
қиын. Бұрынғыдай. Мемтерминкомның жылына 2-3 рет өткізетін мәжілісінде азын-
аулақ терминді ... ... ... ... ... ... қолданысын сынға алып қою – бұл салада атқарылатын істің жүзден бір
бөлігін де ... ... жаңа ... осы жылы өз ... шегінде
барынша өнімді жұмыс істеді деуге болады. Барлық мемлекеттік мекемелермен
байланыс орнатылып, бекітлетін ... ... ... ала ... 4 ... ... бірнеше стандарттар қаралды.
Мыңға жуық ... ... ... ... ... ... ... хабаршы» бюллетенінің 2 саны ... ... ... ... ... ... сөз ... Жұмыс топтары
құрылып, заң және іс жүргізу терминдерін жүйелеу қолға алынды. Бұл саладағы
жұмыстың жанданғаны анық көрініп ... ... ... ... ... ... әлі де ... болмай отыр.
Қазақ терминографиясының мәселелері
Терминография терминінің жасалуына келер болсақ, бұл терминнің
тіл білімінде кеңінен қолданылатын лексикография, ... ... ... ... ... анық ... ... үлгі ретінде лексикография термині алынған деуге болады. Оның
негізі де жоқ ... ... ... ... ... дамып, өз
алдына дербес сала ретінде тармақталып отыр. Сондай-ақ ... де, ... ... ... да ... ... ... жасаудың теориясы мен практикасын зерттейтін тіл ... ... ... ... ... арнаулы сөздіктердің жиынтығы деген ұғымдарды
білдірсе, терминография – тек ... ... оның ... сөздіктер жасаудың теориясымен, практикасымен айналысатын
терминтанудың саласы және ... ... ... ... ... ... мынандай факторлардың тікелей
әсері болған. Біріншіден, ғылым салаларының қарқынды ... дами ... ... ... әр саланың ұғымдар жүйесінің
ерекшелігін көрсетіп беру міндеті ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуы – терминографияның да
лексикографиядан біртіндеп ... ... ... ... ... ... филологиялық сөздіктер мен арнаулы сөздіктердің өзіндік
ерекшеліктері, мақсаттары олардың жеке қарастырылуына мүмкіндік туғызады.
Республикадағы терминологиялық ... ... ... ... қою да ... терминографиясының дамуымен тікелей байланысты.
Терминография теориясы терең зерттеулер ... ... ... ... ... және ... ... зерттеліп, бұл істе басшылыққа алуға жарайтын жақсы
еңбектер жарық көріп жатса, ... ... ... жұмыстарды
үйлестіру мен ұйымдастыру ісінде орын алып отырған ... ... ... ... ... жол ... мүмкіндік
туындаған болар еді.
Сөздің терминологиялық мағынасын түсіндіру кезінде ... ... ... ... тән семалардың орын ... ... ... де арнаулы сөздікке енгізілуі немесе ... ... әр ... ... ... сияқты кемшіліктерді ... ... ... аса ... ... ... ... клетка, жасуша, торша, торкөз терминдері, экономика
терминдерінің сөздіктерінде спонсор, демеуші, мияткер, жебеуші, ... ... ... ... ... сияқты терминдердің әр автордың қалауынша
енгізіліп жүр. Мұндай мысалдар өзге ғылым ... ... де ... ... ... сөздіктердің тиісті
талап деңгейінен шықпай жатуы ... ... ... ... еңбектердің болмауынан, сөздік жасаушылардың іденісі ... ... ... және ... ... ... ... үйлестіріп отыратын мекемелер жұмысының
әлсіздігінен туындап жатқан мәселе. Сол ... ... ... ... ... ... ... қазақ терминологиясын
жетілдіруге терминологялық жұмстарды республикалық деңгейде ... ... түзу ... ... да ... ... болмауға тиіс. Өйткені бұл жұмыстар бір-бірімен ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси, рухани-мәдени өмірінде болып жататын
өзгерістердің ... оның ... ... таппай қалмайды. Тіл тек қатынас
құралы ғана емес, халықтың танымы мен ... ... ... ... ... ... да. ... тілінің даму тарихын да халық
өмірінде болған өзгерістермен байланыстырмай, бөліп алып қарауға ... да біз ... ... ... терминологиялық лексиканың
барлық тәсілдері арқылы жасалған терминдерді қоғам өмірінде болған сондай
өзгерістермен тікелей ... ... ... деп ... терминологиясының қалыптасу, даму ... ... ... уақытта бір қалыпты жүріп жататын процесс емес
екендігін көрсетеді. Түрлі ... ... ... бір ... терминдер қатары тез өсіп, терминологиялық лексиканың ауқымы
молая түссе, келесі бір уақыт ... ... ... ... ... ... бар. ... ішіндегі термин шығармашылығына
тікелей ықпал ететін ең басты факторлаодың бірі – ғылым мен ... ... ... – сол елде үстемдік етуші тіл саясаты.
Ғылым жақсы дамыған тұста көптеген жаңа ұғымдар пайда болып, ... ... ... ... ... ... ... құбылыс арнаулы
саланың барлығына емес, санаулы бір ғылым салаларына ғана тән ... ... Ұлт ... ... ... ... ... шығармашылығына
қатыстырылуы сол тілдің қоғамда атқаратын рөлімен тікелей байланысты. Ал
тілдің қоғамда қандай рөл ... сол ... тіл ... ... ... ... ... даму жолдары куә
бола алады.
Терминологияның дамуы мен қалыптасуының өзіндік тарихы бар. ... мен ... ... ... ... ... жататын саяси-
экономикалық, рухани-мәдени, тарихи-әлеуметтік өзгерістерден мүлде бөліп
алып қарауға ... ... ... ... қалыптасуын
зерттеген ғалым Л.Кутинаның :
«В историй терминов итерминологии отражается ... ... ... ... ... ... смены научных дисциплин,
культурные связи, степень и особенности развития языка»[9,286] - деуі өте
орынды. ... ... ... әр ... ... ... тыс ... әсер етеді.
Қазақтың ғылыми терминологиясының даму тарихына үңілнр болсақ,
оның ... ... ... ... өзгерістердің айқын із қалдырғанын
көруге болады. Жалпы терминологиялық лексика қорының жасалуы ғылым мен
техника ... ... ... тікелей тәуелді. Сондықтан қазақтың
ғылыми терминологиясының қалыптасуын Қазақстан ғылымының даму тарихынан
бөліп қарау мүмкін де емес. ... ... біз ... тілінің терминологиялық
лексикасының қалыптасуын кезеңдік тұрғыдан сипаттауда осы шындыққа табан
тіреуімізге тура келді. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... және тілден тыс факторларды ескеусіз қалдырмау
жағына да көңіл бөлінді. Өзімізге ... ... ... ... кезеңдестіру мәселесіне тоқталған ғалымдардың пікірлері де
назарынан тыс қалмады.
Қазақ ... ... ... ... осындай
факторларға сәйкес кезеңдестіріледі. Төменде қазақ лексикасының ... ... ... ... Олар : 1) XIX ... ... XX ... 10-жылдарына дейінгі бірінші кезең ; 2) 1910 жылдан
1930 жылға дейінгі екінші кезең ; 3) 1930 жылдар мен 1990 ... ... ... үшінші кезең ; 4) 1990 жылдан бергі төртінші кезең.
Енді осы кезеңдердің әрқайсысына жеке-жеке тоқталамыз.
2.1 XIX ... ... ... 1910 жылдар
аралығына дейінгі қалыптасқан терминдер
Ұлттық ... ... ... ... ... ... еңбектердің жарық көріп, ғылым салаларының саралана
бастауымен байланыстыра ... ... ... жазу мен ... ... ... болмастан көп бұрынғы кезеңдерде де ... ... және ... ... сан ... салаларының, әлеументтік-
экономикалық, қоғамдық қатынастар, халықтың ... ... ... бай ... ... ... ғылыми терминологияның
қалыптасуына негіз болған сол бай ... ... ... келе ... ... айтып жүр.
Мәселен, осындай пікір айтушылардың бірі – ... ... өз ... былай білдіреді: «Айналысатын шаруашылықтарына орай
әр түрлі тілдерде терминологияның ... ... ... ... ... ... ... мұнай өндіру мен оны өңдеу,
қазақта мал ... мен ... ... ... ... қолөнер, өзбектерде жібек және мақта шаруашылығы, бақша өсіру
мен суармалы шаруашылыққа қатысты атаулары мол кездеседі ». [10,7]
Қазақ ... ... ... ... даму
жайын сөз еткен еңбектерінде тілші ғалымдар ... пен ... ... жасалатын терминологиялық лексиканың ең алдымен бай халықтық
терминологияға ... ... ... ... тамыры тереңде жатқанын сөз қыла келіп, ... ... ... сөздердің бізге көне түркі жазба ескерткіштерінен
жеткенін айтады. Олардың ... көне ... ... ... ... ... 1) ... атаулар: ата, әже, апа, сіңілі, келін,
жиен т.б.; 2) табиғат ... мен ... ... ... жер, тау, тас, алтын, ... ... т.б.; ... саяси
құрылысты көрсететін терминдер: қаған, бек, тархан, ... ... ... ... ... ат, ... тай, бұқа т.б.; ... бас, аяқ, құлақ, жүрек т.б.
Сондай-ақ, ғалымдар көшпелі өмір салтын кешіп кең байтақ жерді
иеленген ... ... тілі жер ... және ... ... ... ... атауларына бай екендігін де өте орынды
көрсеткен. [11,30-31]
Ғалымдардың бұл ... біз де ... ... ... ... ұлт ... терминологиясына тән нәрсе деуге болады.
Өйткені кез келген ұлт тілінің ғылыми терминологиясы (ғылым мен ... ... ... сол ... өз ... негізінде
қалыптасады. Тек шаруашылығы мен өмір салтына, ... мен ... ... белгілі бір саласының дамуына және әр ... ... ... ... әр ... ... ... мен дамуы, тарихы да өзгеше болады.
Бұл тұста халықтық терминология деген ұғымның өзінің ... ашу мен оның ... ... ... айқындау үшін арнайы
қарастырудың қажет екенін айтқан жөн. ... ғана ... ... ... терминологияны салыстыра зерттеп, олардың ерекшелігі мен ұқсастығын
және өзара сабақтастығын көрсету мүмкіндігі ... ... бұл ... сөз ... Ә.Қайдаров, Ғ.Қоңқашбаев сияқты ғалымдардың ғана
еңбектерін айта аламыз.[12,24-31]
Термин дегеніміз – белгілі бір ... ... тән сөз, ... сол ... ... атауларының жиынтығы екендігі мәлім.
Бұл атаулар негізінен сол салалардың мамандарының ... ғана ... ... қолданылатындығы да белгілі жайт.
Ал ғылыми терминологияның жалпыхалықтық тіл ... дау ... басы ашық ... ... ... ... ... өз алдына жеке ... ... ... ... ... әдеби тілінің даму тарихын зерттеуші ғалымдар публицистика
мен ... ... ... ... XIX ... екінші жартысынан
бастайтыны белгілі.
Мәселен, зерттеуші Б.Әбілқасымов «Н.И.Ильминскийдің 1861 жылы
Қазанда бастырып ... ... ... ... для ... ... соңында берілген текстерді ғылыми – көпшілік әдебиет
үлгілерінің тұңғыш нұсқасы деп санауға ... » дей ... осы ... мерзімді баспа сөз беттерінде ғылымның әр түрлі салалары бойынша
жазылған мақалалардың, кейінірек медицина , ... ... ... кітапшалардың шыққанын айтады. [13,113]
Ғалым алғашқы қазақ газеттерінде заң ісімен ... ... ... ... көбінің кейін тілде тұрақтап қалғанын
да атап көрсетеді.
Ол аталған ... ... жаза ... , ... іс ... куә (свидетель) сияқтылары терминдену жолымен жасалған
.
І.Кеңесбаев пен ... өз ... ... ... ... ... ... болғаны сөзсіз...
Орыс мәдениетінің белгілі ұғымдарын қазақ тіліне қазақтың XIX ғасырдағы
ағартушылары біраз енгізген ... ... ... - ... ... ... мен ... баспасөз тілі және көпшілік- ғылыми
үлгілер қазақ тілінде дерексіз есімдердің молаюына ... ... айта ... ... бір өзі – лық ... көмегімен
ынтықтық, масқаралық, қырмызылық, суықтық, жылылық, ... ... ... т.б. ... жаңа атауларды ұсынғанын, бұлардың
бір қатары тұлға ретінде бұрында да бар болғанымен белгілі бір терминдік
мәнде жұмсалмайтын ... ... ... ... ... ... сайлау сөзі енді белгілі
бір әлеументтік – саяси актіні ... ... ... Осы ... пысық, сөздері де жаңа әлеументтік топтарды атайтын бір ұғымды
сөздер ... ... деп ... ... ... XIX ... ... жартысында жарық көрген
екбектерден, «Дала уәлаятының газеті» мен «Түркістан ... ... ... ... ... ... ... Мұның бәрі қазақ тілінде термин жасаудың өткен ... ... ... қолға алына бастағанын көрсетеді. Зерттеушілер дұрыс атап
көрсеткендей, бұл кезеңде термин жасауда ... ... мен ... орны ... ... да ешікім жоққа шығара алмаса керек.
Сондықтан да біз ... ... ... ... ... ... осы аталған
мерзімнен бастаймыз.
Ең алдымен, бұл мерзім ішінде түрлі ғылым ... ... ... ... ... қарамастан, салалық және жалпы
терминдердер жүйесінің қалыптасуына әлі бір шама ... еді. ... ... үшін – ... мен ... дербес салалары өз алдына
дамып, ұғымдар жүйесінің жасалуы қажет. Ал ғылым салаларын дамытып, ... ... үшін ... ... ... ... елдердің ғылымын
игеріп, оны ұлт тілінде сөйлету үшін ... ... ... ... өсіп ... ... ... қазақ халқының тарихында орны айрықша Абай, Шоқан,
Ыбырай сынды ұлы тұлғалардың өмір сүріп, ұлт ... ... ... ... ... ... сан саласын дамытып, ғылыми
терминологияны жасайтын ұлттық кадрлар ... өсіп ... ... еді. Ондай
кезеңге біз тек XX ғасырдың бас кезінде ғана ... ... ... ... да сөз ... ... кезеңде ұлттық ғылыми
терминология қалыптаса қоймады. Бұл ... ... ... де, ... осы ... бағалануға тиіс.
Осы XIX ғасырдың екінші ... ... ... ... ғалымдардың терминология демей «ғылыми терминологияның ... ... ... ... ... стиль» немесе ғылыми термин деп атамай
«терминдік мәнде жұмсалған» деулерінде үлкен мән жатыр. ... ... ... ... ... ... ретінде қолданылуы үшін оның өмір сүру
ортасы ғылыми терминология қалыптасып, ғылыми стиль болуы шарт.
XIX ғасырдың екінші ... ... ... ... экономикалық және мәдени өмірі түбегейлі тарихи өзгерістерге толы
болды.
Қазақстан ... ... ... отар елге тән ... ... ... ... берік қаланды. Бұл кезеңде тұңғыш қазақ
газеттерінің шығуы мен ... ... ... шығарудың дүниеге келуі ұлт
мәдениетінің дамуына игі ықпалын тигізді.
Сонымен, XIX ғасырдың екінші жартысы мен 1910 ... ... ... ... ... ... ... кезеңінің , қоғам
дамуының сол ... ... ... осындай өзіндік ерекшеліктері
болды.
Жалпы бұл мерзім ішінде ғылым – білім кеңінен насихатталып, ғылым
тілінің, ғылыми терминологияның ... ... ... ... да, ... ... ... тікелей қатысы болған осы
жарты ... жуық ... ... ... бір ... ретінде
тануға толық негізіміз бар.
2.2. 1910 - 1930 жылдар ... ... ... ... бас кезі ... ... ... кезең болып табылады. Бұл кезең 1910 жылдар мен 1930 ... ... ... ... ... ... дәл осы ... ішінде қазақтың
білікті ұлттық кадрлары қалыптасып , білім беру мен ... ұлт ... ... ... ... еді . ... ... ішінде ғылымның әр
түрлі салалары бойынша жазылған А.Байтұрсынқұлы , ... ... ... , М.Жұмабайұлы, Ж.Аймауытұлы, С.Қожанұлы, Е.Омарұлы ,
Т.Шонанов, Н.Төреқұлов, Ш.Құдайбердіұлы, Қ.Кеменгерұлы, ... ... ... еңбектері жарық көрді.
Ғылымның көптеген салалары бойынша қазақ ... ... ... және өзге ... ... салалық терминологияның
қалыптасуына жол ашты. Сол кезеңге дейін термин жасаудың белгілі ... ... ... ... тұрақты принциптері болмағандықтан,
ондай күрделі міндеттерді атқару ісі – қазақ оқымыстылырының ... ... мен ... өркендетуге емес, орталықтан
басқаруға қолайлы, «совет ... ... ... ... ... ұлт ... ойлағандардың есімдерін атауға қатаң тыйым
салынды. Араға 60- 70 жыл ... ... XX ... ... ... ғана
олардың аттарын атап , еңбектерін игілімізге жарату мүмкіндігіне ... ... ... ... ... ... ашу, білім беру күн
тәртібінде тұрған ең ... ... ... ... ... осы
бағытта жұмыс істеді. Ұлт ... үшін ана ... ... ... ... терең түсінген олар өздері маманданған сала бойынша
қазақ тілінде оқулықтар мен оқу құралдарын ... ... ... етіп
қойғандығы байқалады .
Ғылымы ертерек дамыған елдердің жетістіктеріне ... ... ... ... жазу барысында сол салалардағы арнаулы ... атау ... ... Сол ... ... тіліміздің ғылыми-
техникалық прогреске икемделіп, терминжасам тәжірибесі қалыптаса қоймағанын
ескерсек, бұл ... ... оңай ... болмағандығын пайымдау
қиындық тудырмаса керек. Дәлірек айтқанда, қазақ зиялыларының алдына термин
жасаудың үлгісін ... ... ... терминологиясын қалыптастырудың
бағыт – бағдарын айқындау міндеті тұрды.
Мұндай зор міндетті ... ... ... ... ... орны айырықша болды. Ол жүздеген тіл, әдебиет және жалпы
мәдениетке қатысты терминдерді жасап, соларды қолданысқа енгізе ... ... ана ... термин жасаудың жарқын үлгісін көрсете білді.
Ұлы жазушымыз М. Әуезов ... ... өзі өмір ... ... ... «рухани көсемі» атанған дара тұлғаның термин ... ... де ... бола ... ... басындағы бүкіл термин жасау
процесінің бағытын белгілеуге ... ... ... тіл білімінің негізін ... ... ... А. ... ... ... Ол
бірнеше қырынан келіп арнайы зерттеуді қажет ететін үлкен тақырып.
А. Байтұрсынұлының ... ... тіл, ... терминдері
сөзжасамның түрлі тәсілдерін пайдалану арқылы жасалған. Яғни ... ... ... бірді-екілі терминдеріне ғана тоқталамыз да, ... өмір ... ... ... ретінде оның ғылыми терминологияны
қалыптастырудағы ролі ... ... ... сөз етеміз. Терминдердің
терминдену тәсілімен туындауына терминденуші ұғым мен терминденуші сөз ... ... ... бар ... ... да бір ұқсастығы негіз болады.
Мысалы, жалпы қолданыста жалғау деп «бір жіпке септелетін ... ... ... тіл білімде «сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді ... ... сөз ... тұратын қосымшаны «жалғау», - дейді. Немесе жалпы
қолданыста шумақ деп «бір топ ... ... ... ... ... ... ... деп «көбінесе төрт тармақтан тұратын өлең ... ... ... осындай тіл білімі терминдерінің
бірі – буын. Буын деп жалпы ... ... я ... ... өзара қозғалмалы түрде жалғасқан аралығын» айтады.
Ал тіл білімінде «өкпеден шыққан ауаның қарқынымен кілт ... бір я ... ... ... ... сөз ... - буын»
дейтініміз белгілі.
Бұл термин ойша салыстыру барысында ұғымдарды ұқсату арқылы
сөздің бастапқы мағынасын ... ... ... ... ... ... сөз ... отырған тәсілін
пайдалану арқылы туындаған терминдерін іштей екіге жіктеуге болады. Олардың
бір тобы – жалпы ... ... ... метафоралау жолымен,
екінші бөлігі – сөз мағынасын нақтылау ... ... ... ... жасалған.
Бұл кезеңде термин мәселесіне айрықша мән берген ... бірі – Х. ... ... білім иесі деуге
толық лайық тұлғаның бұл саладағы еңбегі ... ... ... ... ... ... ғалымның қаламынан көптеген жаңа терминдер
туындаған. Оның әр ... ... ... ... ... анықтап, ұлттық
ғылыми терминологияны дамытуға қосқан өзіндік үлесін көрсету үшін ... ... ... ... ... өте орынды.
Бұл орайда белгілі тілші-ғалым Ш. Сарыбаевтың «Тіл ... ... ... ... Ол Х. ... ... ... бірден-бір дұрыс жолын ұсынғандығын айтады.
Сондай-ақ «ғалымның термин жасауда, шет ... ... ... ... ұстанған жолы, принципі бар » [16,35] – деп көрсетеді.
«Жат сөздерді өзгертпей, бұлжытпай алатын жер дүниеде тіл жоқ» ... шет ел ... ... сөздерді тіліміздің фоно-морфологиялық
заңдылықтарына бағындырып қабылдауды және «... ... ... ... қазақ сөзінен алдық», дей отырып, ұлт тілінің өз мүмкіндігін барынша
пайдалану принципін ұстанған Х. ... ... ... тілші ғалымдар тарапынан ескерусіз қалмай жатқаны өте орынды.
Термин шығармашылығының сөз ... ... ... пайдалану
арқылы жасаған терминдерді ғасыр басында оқулықтар мен оқу құралдарын
жасаған авторлардың барлығының ... ... ... ... ... 1924 жылы Ташкентте басылған «Есептану құралында»
дәреже(разряд), түбір (корень), сыр (свойство), ... ... ... ... ... ... 1928 жылы ... басылған
«Пішіндеме» (геометрия) оқулығында түйін (теорема), қар (катет), пішін
(фигура), қия ... өріс ... өре ... саты ... ... ал 1923 жылы ... ... көрген М. Жұмабаевтың
«Педагогика» оқулығында абай, әсер, елес, ... ес, жан, ... ... ... терминдер кездеседі.
Жалпы ұлттық ғылыми терминологияны қалыптастыруда осы кезеңде
жарық көрген оқулықтардың орны ... ... ... жөн. Өйткені ғылым
мен техниканың басқа да арнаулы салалардағы ұғымдар атауларын қазақ ... ... мен ... ... ... арқылы жасау ісі жаппай
жанданып, салалық терминологиялық жүйесінің қалыптаса ... осы ... ... ... ... қалыптастырудың өзекті мәселелері» деп
аталатын еңбегінде Ш. Біләлов «Атаулар ... ... ... бір ... соң ... ... ... Сол мезгілден бастап, оқулықтарға
ене бастайды» [17,207], - деп көрсетеді.
Бұл пікірдің біржақтылау айтылғандығын біз сөз етіп ... ... ... бере ... ... бұл ... түгелге
жуық жасалған сәттен бастап, ең алдымен оқулықтарда қолданылып, содан кейін
барып қана түрлі деңгейдегі ... ... мен ... енген. Автордың «оқулық тіліне енген атаулар ғана ана ... ... ... ... де ... ... тілі мен ... тілінің арасына шекара қойып, оларды бір-
бірінен бөліп тастаудың қажеттілігі байқалмайды. Қайта ғылым тілі оқулықтан
басталады деген пікірдің ... ... ... сөз ... ... кезеңде қазақ тілінде
«Айқап» (1911-1915), «Жаңа мектеп» (1925-1933) журналдары мен ... ... ... ... ... аян. ... жасау мен
оларды қалыптастырудағы бұл басылымдардың рөлі тілші ғалымдар ... ... ... ... бұл жерде біз оларға арнайы
тоқталмадық. XX ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... ... терминологияның дамуы мен қалыптасуына байланысты осы
кезеңді арнайы зерттеген Исаев С. М., Айтбаев Ө,. Жанпейісов Е., ... ... ... еңбектерінен мол мәлімет алуға болады.
Сондай-ақ, біздің ... ... ... ... терминологиялық жүйесінің қалыптасуы ғылымның жеке
салалары бойынша жазылған алғашқы оқулықтармен, ғылыми ... ... ... ... ... бастап, ғылымның түрлі
салалары бойынша қазақ тілінде оқулықтар жазылып, қазақ баспасөзінің ... ... ... ... ... ... негіз болды.
Бұл кезеңдегі терминжасам ісінде айырықша көзге түсетін тұлға –
А. Байтұрсынұлы. Сондықтан оның ... ... мен ... ... рөлі ... арнайы сөз қозғалудың маңызы
зор.
2.3 Кеңестік дәуірде (1930-90) терминдердің қалыптасуы
Термин шығармашылығының бұл кезеңі 1930 ... ... ... ... ... ... Отызыншы жылдары А. Байтұрсынұлы
бастаған қазақ зиялыларының термин ... ... ... әкімшіл-
әміршіл жүйе тарапынан күшпен өзгертілді. 1929 ... ... ... бірге көптеген қазақтың білікті ... ... ... Ендігі жерде ұлттық республикалардағы термин жасау ісінің бағытын
жергілікті ұлт кадрлары емес, Одақтың ... ... ... ... жылы ... Бүкілодақтық партия мәжілісінде ұлт тілдеріндегі
терминологияны дамыту мәселесі арнайы қаралды. Сол мәжілісте КСРО ... ... ... ... ... принциптері белгіленді.[18,306-
309]
Міне, осы уақыттан бастап КСРО ... ... ... ... жаңа ... комитеті арнайы қадағалап отырды.
Әдебиетте «түрі ұлттық, мазмұны социалистік», яғни социалистік
реализм ... ... ... жасау көзделгеніндей, термин
шығармашылығы да орталық белгіленген ... ... ... ... ... Арнаулы ұғым атауларын жасауда ұлт тілдерінің өздеріне тән ішкі
ерекшеліктері ... « ... ... ... тілі – орыс ... ... де ... қойылды.
Отызыншы жылдарға дейінгі жасалған көптеген терминдер қайта
қаралып, олардың елеулі бөлігі қолданыстан ... ... Осы ... ғылыми терминологияны жасауда өрескел қателіктер кетті, енді оларды
түзету қажет деген ғылыми негізі жоқ өктем пікір ... құра ... ... ... ... ұлт ... маңызын терең түсіне отырып жасаған қазақ ... ... ... буржуазиялық теориялар қатарына кіргізіліп,
оларға қарсы И.В. Сталиннің «буржуазияшыл теорияларымен аяусыз ... ... ... жеңу ... емес» деген сөзін ұран ғып ... ... ... те ... ... ... ... байланысты сол
отызыншы жылдардың ішінде жазылған біраз еңбектерден мұны анық ... ... 1930 жылы ... ... ... в ... терминологии» деген мақаласында Е. Кротевич 1931 жылы ... ... ... (терминологический словарь) диктатура,
комсомол, пятилетка, большевик, ленинизм, революция, ударник, ... ... ... ... ... ... дивизия, патрон, пулемет, ... ... ... ... ... енгізілмей әдейі шеттетілгенін, библиотека-
кітапхана, диктатор-әмірші, коллективизация-бірлестіру ... ... ... терминдердің қазақ тіліне аударылғанын қатты сынға ала
отырып, сөздік авторлары ұлтшыл демократтардың ... ... ... ... ол ... былайғы уақытта терминологияның қай бағытта
дамуы қажеттігі ... ... ... ... этап
социалистического строительства предъявляет ... ... ... ... – терминология должна быть строго социально – классовой,
удовлетворяющей актуальные потребности строителей социализма» [19,94-96].
Бұл ... ... ... ұлт тілі негізіде жасалу
бағытын тоталитарлық ... ... ... ... ... да сол ... нығайтуға қызмет етуі қажет деген сөз еді.
Орталықтың нұсқауы жергілікті ... ... ... ... ... М. ... ... туралы өз мақаласында Қазақстан оқу
комиссарияты, баспасөз, жаңа кеңес жазушылары ... тілі ... ... ... ... ... ... екендігін атап айта
отырып «... тіл қалың көптің ұғымына ... ... ... ... ... ... нұсқауларын қолдануымыз керек. Оның Социализм бүкіл жер жүзінде
жеңіп, әбден орнығып, ... ... ... ұлт тілдері де айқасып,
ортақ бір тілге айналып кетуі сөзсіз» деген ... ... ... ... ... ... керек», - деп алдыңғы пікірді қолдады.
Ол А. Байтұрсынұлы, Ә. Бокейханұлы, Х. ... ... ... ... ... термин жасауда басшылыққа
алған принциптерінің зияндылығын дәлелдеуге ... ... ... тілі
құрылысындағы алашордашылық теорияларға тиісті соққы берілген жоқ» [20,59-
61] – дейді.
Сөйтіп, 30-жылдардан ... ... ... ... құрып,
жергілікті кадрлар арасынан оны қолдаушылар қатары көбейе түсті. Алайда А.
Байтұрсынұлы бастаған ... ... ... ... ... оны қолдаушылар да, қорғаушылар да болды. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... қата
пікірлер туралы» деген мақаланың авторлары Т. Жүргенұлының пікірімен
келісе алмайтындығын білдіреді. ... ... ... ... ... жолдас
сөздің түбірін, баяғыдағы ұғымын қуалап қарсы болады. Жүргенұлының ойынша,
біз ешбір сөзге жаңа ұғым бере ... ... ... ... ... тіл де ... ... ағаш емес. Әр сөзге әр ... жаңа ... ... жаңа ұғым да ... [21,6] – деп өте ... ... авторлардың бірі Нығметолла Қаймекеұлы өзінің ...... ... ... мақаласында пікірін былайшы тұжырымдайды:
«Менің ойымша: Европа пән тілдерін қазақша қолайлы сөз ... ол ... ... ... ... ұғым ... ... дағдарған күнде ғана алу
керек деп ойлаймын.
Европа терминдерінің бәрін бұзбай ала бергенде мынадай ... 1) ... оқу, ... ана ... жүру ... ... ұшырайды, тіл
аса шұбарланып кетеді, қазақтың көп тілі пайдаға аспай ұмытылып ... ... ... ... ... ... дәл өзінше айтатын
болсақ, ол уақытта бұрынғы қазақ алпабетіне қосымша Европаның «Ф», «В», ... ... жат ... ... кіргізіп алуымыз керек болады. 3) Европа
терминдерінің айтылуын өзгертіп қазақ ауызға салып айтатын болсақ, онда ... сиқы ... ... танымастық дәрежеге келеді, одан да
лайықты қазақ ... ... ... өзі жөн ... ... ... деген сөзді қазақшаласақ қалай айтар еді: қазақ ... «г» ... ... ... «о» әріпі келмейді, ... ... ... аяғыда жіңішке айтылуы керек. Олай болса «гипотенузаны» -
кептенез деу керек қой мұның ... ... ... қанша сәні бар?
Қазақша термин таңдағанда төмендегі ... ... ... деп білем.
1. Мүмкін болғанша қазақтың көпшілігіне мәлім, ... ... ... ... ... айтуға сыпайы болу.
3. Орыстың сөзін сол күйінше аудара салумен қанағаттанбай, табыса
неғұрлым түркі мағынасына сәйкес сөз іздеу».
Бірақ А. ... ... ... мұндай пікір айтушылар
социалистік қоғам құруға қарсы буржуазияшыл ұлтшылдар ... ... жапа ... еді. ... мәселенің дұрыс-бұрысын ашық пікір
таласа ... ... жол ... большевизм мүддесін қорғай
сөйлегендердің бәрі дұрыс болып саналатын біржақтылық орын алып ... жылы КСРО ... ... ... комиссиясы құрылып, ол
кейінірек ғылыми-техникалық терминология комитеті ... ... ... ... ... ... ұлттық республикаларда жалғасын
таппай қалмайтыны белгілі. 1933 жылы ... да ... ... ... ... ... болғандықтан да бұл
комиссия құрылған күннен бастап өз жұмысын КСРО деп ... ... тіл ... ... ... жылы майда өткен Бүкілқазақстандық мәдениет қызметкерлерінің
съезінде профессор Қ. Жұбанов ұсынған қазақ ... ... ... ... ... термин жасау, шет тілдерінен қабылау мен оларды
қазақ тілінде жазу мәселелері осы ... ... ... ... ... ... ... шеттен тыс күшейтіліп,
ғылыми терминологияны дамытудың өз ... ... жаңа ... басталды. Бұл
істе кейбір партия қызметкерлері барынша белсенділік танытты. 1933-1937
жылдары КАЗСССР халық ағарту ... ... ... ... қайраткері Т.
Жүргеніп өз мақаласында орыс тіліндегі тема, стоимость, тип, ударник, актив
терминдерін тақырып, құн, кейіпкер, екпінді, ... ... ... ... ... айта келіп, әлі де ескі ... ... бар ... ... ... ... ... «әдебиеттің партиялығы» сияқты «терминологияның да
партиялық» кезеңінің негізі қаланды. Ұлт ... ... ... бір тілге
айналып кетуі үшін (ол әрине орыс тілі болуы керек еді) орыс ... ... ... ... ... үкіметі өзінің ұлтсыздандыруға
бағытталған идеологиясымен де, оған ... ... ... ... тәрбиелеуге көшті.
Оны жиырмасыншы жылдардың аяқ кезінен бастап, отызыншы жылдардың
соңына, дәлірек айтқанда 37-38 жылдарға дейінгі уақыт аралығында ... ... ... ... анық ... ... жылдары термин, терминология ... ... ... ... ... жарық көрген мақалаллардың біразы қазіргі
пайдаланып отырған графикамызға (кириллица) түсіріліп профессор ... ... жеке ... ... ... ... Сөз ... кезеңнің өзіндік ерекшелігін көрсететін материалдарды осы жинақтан
да ... ... Онда ... С. ... «О ... ... ... деген бүркеншік атпен берілген автордың «Термин
туралы», «Тағы да жат ... ... ... А. ... словарь», «Разработка научной терминологий на ... ... Н. ... «Заметки о казахской орфографии», ... «О ... ... ... ... на
казахский язык» сияқты мақалалары солардың қатарына кіреді.
Осы кезеңде жарық көрген ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге сәйкес ғылыми терминологияны
дамытуға да саяси мән ... ... ... ... ... ... ... (А. Байтұрсынұлы, Х. Досмұхамедұлы т.б.)
термин қалыптастыруда ұстанған ... ... ... ... жолмен
өзгертілген. Қазақ тілінің термин шығармашылығындағы мүмкіндігінің ... дәл осы ... ... ... мен ... даму ... ... құқығынан
айрылғысы келмейтін орталыққа ... ... ... партияның
тапсырмасын, билеушісінің бұйрығын бұлжытпай орындайтын кадрлар тәрбиелеу
қажет еді.
Мұндай жағдай ұлт ... оның ... ... ... ... оң ... ... өз-өзінен түсінікті. Соның ... ... ... мен техниканың сан түрлі салаларында еңбек етіп жүрген
білікті деп саналатын ұлттық кадрларымыздың, яғни «ғалымдарымыз бен ... ... ... өз ... ана ... жаза алмайтын
дәрежеге жетті. Олар ғасыр басындағы А. Байтұрсынұлы, Ә. ... Н. ... Е. ... Ж. ... М. ... ... Ж. ... сияқты қазақ зиялыларындай ұлт тілінің, ... ... ... өз ... қоса алмай отыр. Бұл – осы ... ... ... кеңестік тәрбиенің жемісі.
Сондықтанда бұл кезеңді – «ғылым тіліндегі ... ... ... деп танып, ол туралы: «... ғылым тіліндегі ... ... ... ... ұлт ... жасалған үлкен қиянаттың,
ауыр қылмыстың көрінісі. ... ... кері ... ... да ... ... ғылыми тұрғыдан негізделді. Осы бір ағымнан қатты
зардап шеккен ұлттық ғылым, ұлттық сана тұралағаны соншалықты, жуық ... түрі ... - ... Ш. Біләлов пікірінің негізсіз емес
екендігін айтқан жөн. Ол осы еңбегінде «Осылай ... ... ... тіректің шайқалу кезеңі, жаппай орыстану кезеңіне ұласты. Ол шамамен
50-жылдардан бастау алады деп ... [23,75] – ... ... 90-жылдарға дейінгі уақыт аралығын ұлттық
ғылыми ... ... бір ғана ... деп ... ... ... ... ішінде термин жасау мен шет тілдерінен қабылдау мәселесінде
айтарлықтай өзгеріс болған жоқ. ... ... ... басқа
арнаға бұрылуына негіз де болмаған еді. Яғни, ол ... ... ... ... ана ... ... тиіс ... Одағының мемлекеттік тілі –
орыс тілінің жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... отырған орталықтың өзге ұлт тілдеріне, оның ішінде, қазақ
тіліне деген көзқарасы өзгере ... жоқ ... ... да ... дамытуда 30-жылдары Одақтың тіл саясаты тұрғысынан қаралып
жасалған ... ... ... ... ... келді.
Рас, сөз болып отырған кезеңде принциптік ... ... ... даму ... бір ... ... отырды деуге
келмейді. Мәселен, 30-жылдар мен ... ... ... ... жаңа бағытын орнықтырып, отызыншы жылдарға дейінгі термин
жасау ... ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде орталықтың тікелей басшылығымен, жергілікті кадрлар
мен партия қызметкерлерінің қолдауымен ғылым тілін ... ... ... қарай толық үстемдік құрды. 30-жылдарға дейін термин мәселесімен
айналысқан, ... ... ... даму ... ... ... ... кадрлар 1937-1938 жылдары әкімшіл-әміршіл ... ... 1940-50 ... аралығында қоғамның назары екінші
дүниежүзілік соғысқа және одан кейінгі бесжылдықта ... ... ... да, ... ... ... дейінгі қарқыны біршама
бәсеңдеп қалды.
Ал ... ... ... рухани өміріне көңіл аударыла
бастауына байланысты ғылыми ... ... ... ... ... бастады. Әсіресе 50-жылдардың соңы мен ... ... ... ... едәуір көңіл аударылды. Осы
тұста ғылым мен ... әр ... ... ... ... сөздіктер жарық көрді. Бұдан кейінгі уақытта қалыптастыру
ісінің орныққан ... ... ... жүргізіліп отырғандығы
байқалады.
Бүгінгі қазақ терминологиясы ... ... ... ... ... оған ... мен техниканың, өндірістің, өнердің ... ... ... ... ... ... бар екені сөзсіз.
Мұндай істен көрнекті қазақ зиялыларының шет қала алмауы ... ... болу ... ... ұлы жазушымыз М. О. Әуезов 1951 жылы
жазған «Қазақ әдеби тілі туралы» деген мақаласында орфография, ... ... ... ... құнын еш жоймаған көптеген ... ... ... осы ... қазақтан шыққан инженерлер, дәрігерлер,
биологтар, математиктердің ... өз ... ... ақтауға
болмайтынын айта отырып былай деді: «Біздің бүгінгі әдебиет ... сол ... бар ... ұғым ... ... ... ... дейміз. Ендеше, сол сөздерді, сол ғылымдарға
байланысты тіл, орам шеберліктерді осы ғылымдардың өз мамандарынант артық
қазақ ... ... бере ... ... ... бір ... ... аламыз ба?» [24,272]
Одақтық тіл саясатының ұлт тілдерінің өз ... ... ... ... ... ... қарамастан, бұл кезеңнің
ғылыми терминологияны қалыптастыруға қосқан өзіндік үлесі де ... ... ... те, ... ... өтеп ... ... басым бөлігі осы сөз болып отырған кезеңде жасалғандығын
ешкім де жоққа шығара ... ... мен ... ... жекелеген салаларында ұлт тілінде
жасалған терминдердің үлес салмағы едәуір. Бұл қатарға ... ... ... ... терминологиясын жатқызуға болады. Оның бір себебі,
халқымыздың өмір салтына, ... ... ... осы ... халықтық атаулардың молдығынан болса, екінші жағынан, аталмыш
салаларда ... ... ... ұлт тілінің ішкі байлығын термин
шығармашылығында ... ... ... ... ... ... ... салаларындағы терминдердің ұлт тілінде жасалуы
түркі халықтарының барлығына ортақ деуге ... Бұл ... ... ... ... дейді: «Биологическая терминология
отлична от любой другой: она в ... ... из ... ... ... обогащаласъ и за счет
расширения семантики слов ... ... ... ... тандоо – подбор;
кемиргич – грызуны; үлүш – доля : мүчө - орган; шире ... ... ... сок; ... чаңы – ... ... мүчөлөрү – органы чувств –
терминировались и закрепились с этими новыми значениями» [25,56-57].
Жалпы алғанда, ... ... ... ... шет
тілдерінің сөздері құрауы – тек қазақ тіліне ғана тән құбылыс емес екендігі
онсыз да белгілі. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... құрауы дұрыс деген қорытынды шығаруға мүлде болмайды.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... тәсілі ретінд көріне алмаса да, қолданыстан мүлде
шығып қалмаған. Мәселен, 1962 жылы ... ... ... және ... ... ... тақта (лист), сүймен (лом), құрсау
(бандаж), қалқа (навес), ою (резьба), ошақ ... ... ... ... ... тілдегі сөздердің терминдену арқылы жасалған мұндай
терминдерді әр жылдары жарық көрген ... ... ... Олар негізінен терминденудің әр түрлі жолдарымен туындаған.
Көнерген сөздер мен ... ... ... орын алуы ... кездеседі.
Қорыта айтқанда, термин шығармашылығының бұл ... ... ... сипатын арттырудан гөрі совет ... ... қор ... ... ... ерекшеленеді.
2.4 Қазіргі кездегі қазақ ... ... ... ... ... ғалымдармен қатар
салалық мамандар да айрықша назар аудара бастады. Бұл – ... ... ... отырған заңды құбылыс. Оның ... ... та ... ... ... сол ... ... – экстралингвистикалық факторлар болып табылады.
Тәуелсіздікке қолы жеткен елдердің тілдері ... ... ие ... сол ... ... ... барлық саласында қызмет
ете бастады. Қазақ тілінің сол қатарға ... ... ... идеологияның талаптарын толық қанағаттандырып келген қағидалар
мен ережелердің біразы бүгінгі ... ... орай ... қажеттілігі айқын көрініп отыр. Солардың бірі – ... ... мен ... ... шығармашылығында 90-жылдарға дейін басшылыққа алынып
келген принциптердің орталықтың ... ... орыс ... ... ... ... қазақ тілінің өз ... ... ... алдында ол принциптерді қайта жасау
міндеті тұр. Дәлірек ... ... ... ... да. ... ... ұсынған 11 принциптің біразы алдағы уақытта ... ... ... жаңа ... ... орын алуы ... деп білеміз.
Кеңестік дәуірде жасалған терминдердің біразының бүгінгі таңда
өзгертіліп жатуының ең басты себептерінің бірі – ... ... ... өз
ерекшеліктері ескерілмеген терминжасам принциптері бойынша жасалғандығынан
екенін мойындауымызға тура келеді.
Өткен ... ... ... ... шығармашылығының жаңа
бір кезеңі басталды деп айтуға толық негізіміз бар. ... мен ... ... ... ... ішкі ... пайдалану арқылы жаңа
терминдер жасалып, кезінде тілімізге орыс ... ... ... ... ... ... ... қазақша баламалар ұсынылуда.
«Жаңа терминдердің арасында ... ... ... ... ... жасалғандары да, жауапсыздық пен тәжірбиесіздік салдарынан сәтсіз
туындағандары да кездеседі. Олар ... ... ... жиі ... ... ... ... өтем (компенсация), кеден (таможня), әнұран (гимн),
демеуші (спонсор), сұраным (спрос), жәрдемақы (пособие), ... ... ... ... (воспламенитель), шектеуіш ... ... ... (раствор), қойылтқыш (сгуститель)
тәрізді көптеген терминдерді ... ... ... болады. Ендігі жерде
мұндай терминдер бірізді қолданылуы тиіс. Ол үшін ... ... өз ... іске асып ... қажет болады.Өкінішке
орай, бізде қазір терминологиялық ... ... өте ... ... ... ... ... салдарынан термиологияда жарыспалылыққа,
кейде сәтсіз жасалған терминдердің мамандар тарапынан ... ... ... ... ... жол ... ... қойылатын талаптарға жауап бере алмайтын сәтсіз ... ... және ... ретсіздіктің етек алуы – ұлт
тілінде термин жасау ісіне теріс көзқарас туғызады. Сондықтан да ... ... ... ... бұл ... ... ... біліп барып
қана араласқан дұрыс болар еді. Әйтпесе ұлт тілінде термин ... ... ... ... ынқылап (революция), мүдір (директор), құлтемір
(робот), құлақілдірік (научник) сияқты сөздермен ... ... ... ... ... ... ... пікірлердің туындап,
терминологиядағы жүйеліліктің бұзылуына себеп болады. ... ... мен ... ... ұлт ... термин жасауға қарсы болып
жатуына осындай факторлардың өзіндік ... ... ... ... ... мен ... мамандар, жалпы зиялы қауым ... ... ... ... ... баға беруде. Айтылып жүрген
пікірлерді негізінен екі топқа бөліп ... ... ...... өз ... пайдаланып термин жасау, ондай мүмкіндік болмаған
жағдайда шет тілдерінің терминдерін қазақ ... ... ... қабылдау қажет деген пікір. Екіншісі – термин
шығармашылығында пуризм етек алып отыр, сондықтан оған жол ... ... ... терминдерді бұрынғысынша қалдырып, шет тілдерінен
термин қабылдауға шек қоймау керек деген пікір.
Бірінші пікірді қолдаушылар шет ... ... ... ... қабылдасақ және оларды тіліміздің дыбыстық ерекшеліктеріне сәйкес
өзгертпесек, жалпы әдеби тіліміздің ... ... ... ... ... пікірді жақтаушылар керісінше, шет тілдерінен терминдерді өзгеріссіз
қабылдау тілдің дамуына еш зиянын тигізбейді, қайта отандық ғылымның ... ... ... ... ... жол ... дейді.
Терминологияның көптеген теориялық және практикалық мәселелері
жан-жақты зерттеліп, термин жасау мен ... ... ... ... ... ... пікірлердің дұрыс - бұрысы белгілі
болары сөзсіз .
Дегенмен, ... және жеке тіл ... ... ... ... ... сүйеніп, соңғы жылдары өзімізде
жарық көрген еңбектерді саралай қарайтын болсақ, бірінші пікірдің ғылыми
негізінің берік екендігін аңғаруға ... ... ... ... мен ... ... байланыс мәселесін қарастыру барысында қол ... ... де ... ... ойға келуімізге негіз ... ... ... ... ... ... болып жатқан процесті біз тілдің іске
қосылуымен тікелей ... ... ... деп ... ... бұл ... ана тілінің ішкі мүмкіндігін
пайдалану тұрғысынан қарағанда XX ғасырдың бас ... ... ... ... дәстүрін еске түсіреді. Ерекшелігі – қазіргі
терминологиямыздың елеулі ... шет ... орыс ... ... ... ... құрайды. Терминологиялық сөздіктерге, ғылыми
әдебиеттер мен оқулықтарға еніп, қалыптасып қалған мыңдаған терминдердің
тағдырын қалай шешетіндігіміз ... ... ... ... ... ... ... тәсіл арқылы жасалған
терминдерді ғылым мен техниканың, өзге де арнаулы салалардың кез ... ... ... ... ... ... ... да, бұрынғы
қазақша баламалары жоқ терминдердің орнына ... ... да ... ... ... шабуыл (атака), дүрбелең ... ... ... ... ... (консенсус) сияқты терминдер
жалпыхалықтық тілдегі сөздердің терминденуі арқылы жасалған.
Қазақ тілінің түсіндірмелі ... ... ... екі
мағынасы ашылып көрсетілген: «Ел басына ауыртпалық төнген шақ, аласапыран
уақыт » және ... ... ... ... ... қым – ... ... мазасыздық .
Ал нарықтық экономика терминдерінің сөздігінде дүрбелең
терминіне ... ... ... ... ... ... барысында өндірістің, бағаның және
басқа бір қатар экономикалық көрсеткіштердің жедел өсуі »;
2. «Өнеркәсіп пен ... ... ... ... ол ... ... ... қағаздар курсының өсуімен сипатталады ».
Жалпы қолданыстағы дүрбелең сөзіне берілген анықтама ... ... ... ... ... ... саладағы терминнің туындауына дүрбелең сөзінің бірінші, яғни тура
мағынасы себеп болған.
Сөздердің терминденуіне ұғымдар арасындағы ... ... ... Бұл ... қарағанда терминденуші ұғым мен тілде
бұрыннан бар белгілі ұғым арасындағы ... онша ... емес ... ... ... емес ... келсек, ол мейлінше айқын
аңғарылып тұр. ... ... «boom – ... тез өсу» ... ... сөз орыс ... ... өзгерістерге ұшырап бум түрінде
қабылданған. Осы терминнің ағылшын тіліндегі мағынасы мен оның ... ... ... мағынасы мен оның ... ... ... жалпы қолданыстағы дүрбелең сөзінің лексикалық мағынасының
арасындағы ... өте ... ... , тез өсу» ел үшін ... жақсы
уақыт болса, «ел басына ауыртпалық төнген шақ, аласапыран уақыт» халық
өміріндегі жайсыз, ауыр кезең ... ... ... ... және ... бір-біріне қарама-қарсы мағынаны білдіретін сөздер терминдену
барысында мағыналас сөздерге айналып, бірі ... ... ... ... ... осы ... ... мысалға ала отырып, мұндай
терминдер терминдік ұғымды дәл бере ... ... шет ... алу ... деп санайды, Шындығында, бұл барлық тілдердің
терминологиясына тән құбылыс. ... ... ... арнаулы
ұғымдар жүйесі бекітіп беретінін және ол мағынаның өзгеруі мен ... ... ... әрі ... ... ... ғана ... мәнін тереңірек түсіну мүмкіндігіне ие бола
аламыз.
Сондықтан да терминолог ғалымдар ... ... ... ... артық жұмыс және көп ... ... ... әдістерін қолдану арқылы терминологтың ой желісін анықтау мүмкін
болмайды деп санайды ... ... ... орыс тіліндегі задаток
терминінің бал амасы ретінде тіліміздегі көнерген сөздеріміздің ... ... жүр. ... ... ... ... «бір нәрсені
кепілдік беріп сатып алушы» деген түсініктеме берілген .
Ал арнаулы сөздіктегі қардар терминінің дефинициясы ... ... ... бірі ... шарт бойынша есептелетін төлемдердің
есебінен ... бір ... шарт ... ... және оның ... ету ... ... беретін ақшалай сома ... ұғым ... ... да бір ... ... ... Сондай ұқсастықтар негізінде метафора, метонимия , синегдоха сияқты
әдеби – ... ... ... сөз мағыналары алмасады.
Терминологияда мұндай мағына алмасулары көркемдік ... емес ... ... ... ... ... сөзі метонимиялық алмасу
жолымен терминденген. Қардар сөзі жалпы қолданыста «кепілдік беріп ... ... ... ... ... экономикалық терминологияда «кепіл
ретінде берілетін ақшалай сома» ... ... ... ... бір-
бірімен байланыстылығы, іргелестігі негізінде жалпы қолданыстағы ... ... ... ... ... ... ұғым ... орта шені мен 90-жылдар арасындағы кезеңде термин
шығармашылығының терминдену тәсілі дәл ... ... ... ... жоқ. Қазақ тілінің ғылым саласындағы қызмет ету мүмкіндігіне
жол берілмей отырған уақытта ол солай болуға тиіс те еді. ... ... ... ... ... саласында қолданыла бастауына орай, термин жасаудың
ішкі көздері ... ... ... ... ... ... кәсіби сөздер термин ... ... ... ... ... Бұл ... сөз болып отырған соңғы кезеңі
экстралингвистикалық факторлар әсерінен туындап отырған өзіндік ерекшелігі
деп білген жөн. ... ... ішкі ... ... ... отырып ,
терминологиялық лексиканы қалыптастыру тілдің екі ... ... ... ... ... болуы керек.
Алайда бұдан терминді тек қана ұлт ... ... , ... ... ... ... ... ұлттық терминология түзу
керек деген біржақты түсінік туындамауға тиіс. Терминологиялық ... ... ... және ... ... ... дәл беріп,
терминге қойылатын талаптарға жауап беретін атау жасалынбаған жағдайда сол
талаптарға сай келетін өзге тілден ... ... ... жөн. ... ... ұлт тілінде жасалған немесе жасалатын терминдерден артып
кетпеуге тиіс. Бізде 90-жылдарға дейін ... ... ... Яғни,
терминологиямыздың басым бөлігін өзге тілдерден енген терминдер ... ... ... ... ... ... тиісті деңгейде
айналыспадық. Әлі де сол үйреніп қалған ... ... ... ... негізгі бөлігін өзге тілдерден дайын қалпында
қабылдаған терминдер құрап тұрған біздің жағдайымызда ұлт ... ... ... мән ... керек. Бірақ ұлт тілінде жасалған екен ... –ақ ... ... оңды –солды қолдана беретін ... ... ... жүйе ... орнына жүйесіздік
тудыруымыз әбден мүмкін.
Терминологияға қойылатын ең басты талаптың бірі жүйеліліктуралы
айтқанда, басын ашып айта ... ... бар. Осы сөз ... ... соңғы
кезеңде терминдену жолымен немесе ... өзге ... ... ... ... ... ... орай кейбір тіл мамандары мен
әр түрлі мамандық иелері ұлт тілінде термин жасау терминлогияда жүйесіздік
туғызады деген пікір ... жүр. Бұл ... ... ... болмайды.
Мәселенің байыбына бармай жатып мұндай пікір ... ... ... ... Себебі, терминологияда жүйесіздіктің туындауы – термин
жасаушы маманның ... ... ... ... , ... айтқанда, оның термин жасау тәжірибесінің аздығынан ... ... ... ... сөз болып отырған қазіргі кезеңде ұлт
тілінде термин ... ... ... әр түрлі қабаттарын құрайтын
лексиканың терминденуі біршама жанданып отыр. Бұл ... ұлт тілі ... ... бағытталған дұрыс үрдіс.
Оған теріс баға берудің орны жоқ. Тек ... ... ... орын алып ... ... ... ... жолындағы терминологиялық жұмыстарды жоғары кәсіби деңгейде
жүргізу - ең басты міндет.
Қазақ ... ... ... мына ... түрінде
берілген.
ҚАЗАҚ ЛЕКСИКАСЫ ТЕРМИНДЕНУІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ
|ҚАМТИТЫН МЕРЗІМІ |ЕРЕКШЕЛІГІ ... ... ... | ... ... басылымдары | ... тер- ... |мен ... ... ... ... ... сөздер терминдене ... ... ... ... ... жасалып |
|дейін | ... ... | ... тілі ... ... ... | ... сала- |
|1910-1930 жылдар |салаларында мүмкіндігінше |лық терминдер жүйесі ... ... ұлт ... термин |жасалып, ұлттық |
| ... ... мән ... |ғылыми |
| | ... |
| | ... ... ... | Орыс тілі ... ... | ... тер- ... ... ... ... терминологиялық қор |минология орталық |
|аралығы ... ... ... |белгіленген |
| | ... ... |
| | ... – |
| | ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
|IV-кезең | ... ... ... | ... ... ... ... ... байланысты |- ... ... |ұлт ... термин жасау |нологиясының |
| ... ... ... тілі ... ... |
| ... шығармашылығында |талдау жасай отырып, |
| ... ... ... ... оны |
| | ... мен |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тiлiнде iс жүргiзiлгенде азаматтық iс жүргiзу құжаттарының толтырылуында және жүргiзiлуiнде сот бұйрығында қандай проблемалар бар екенiн зерттеу және қазақ тiлiнде бұл құжаттардың заң терминологиясы бойынша дұрыс аталуы және реттiк кезекпен дұрыс жүргiзiлуi53 бет
Қазақ термин жасамының тарих даму кезеңдері40 бет
Қазақ терминографиясының тарихындағы Алаш кезеңі10 бет
Ұлттық терминқор қалыптастырудың алаш кезеңі және қазіргі қазақ терминологиясы12 бет
Графтар теориясы50 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Термин сөздер және олардың қалыптасу жолдары18 бет
Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы10 бет
Қазақстандағы жоғарғы мектеп дамуы және қалыптасуының негізгі кезеңдері6 бет
"Экономикалық теорияның қалыптасуының негізгі кезеңдері."4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь