Әлем таныған тұлға – Мұстафа Шоқай

Тұлғалар. Алаш арыстары. Мұндай жандар туралы Елбасы Н.Назарбаев: “Ұлы тұлғаларын білмейінше, бірде-бір дәуірді дұрыстап тану мүмкін емес. Адам тарихының айнасынан біз тарих көшінің жүрісін ғана аңдап қоймаймыз, оның рухын, тынысын сезінеміз. Сондықтан халқы мен елінің алдындағы өздерінің перзенттік парызын айқын да анық түсінген, қандай да қиын-қыстау жағдайда оны адал орындаудан жалтармаған адамдар қай дәуірде өмір сүрсе де, дәйім жұртының азаматы болып қала бермек. Тарихтың қай кезеңінде болсын, олар өз ұлтының бетке ұстар мақтанышы болып келген”, дейді.

Сондай тұлғалардың бірі – Мұстафа Шоқай. Ол – Алаш қозғалысының төл перзенті, Алаш идеялары мен мұраттары аясында қанаттанған, қазақ, өзбек және басқа да түркі халықтарының ұлттық бостандығы үшін күресінің стратегиясы мен тактикасын айқындаған қайраткер. 1910 жылы Санкт-Петербург университетіне оқуға түскен күнінен бастап М.Шоқай дүниетанымының қалыптасуы, бір жағынан, түркішілдік-мұсылмандық қозғалыстың (С.Жантөрин), екінші жағынан “батысшылдар” демократиялық-либералдық қозғалысының, Ә.Бөкейханов ықпалымен өтеді.

1914 жылдың көктемінде Мұстафа Петербургте оқып жүрген түркі жастарының патша өкіметінің ислам діні жөніндегі саясатына байланысты баспасөз бетінде жарияланған үндеуіне қатысады. Оған сол кезде империя астанасындағы 31 өзбек, татар, башқұрт, қазақ студенттері қол қояды. Мұның өзі Мұстафаның саяси қозғалысқа біржолата тартылуының, ұлттық мүдде жолындағы күрескерлер қатарынан берік орын алғандығын көрсетеді. Түркі халықтары тарапынан сөйлейтін бүркеншік діни құрылымдар мен басылымдарды ұйымдастыру арқылы патша өкі­метінің ұлт-азаттық қозғалысын іштен бүлдіруге бағытталған арандатушылық саясатының қауіптілігін жете түсінуі, ол жөнінде өз пікірін ашық білдіруі, М.Шоқайдың саяси ұйымының қалыптасып, шыңдала түскендігінің куәсі еді.
        
        Әлем таныған тұлға – Мұстафа Шоқай
Тұлғалар. Алаш арыстары. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... дәуірді дұрыстап тану мүмкін емес.
Адам ... ... біз ... ... ... ғана ... ... рухын, тынысын сезінеміз. Сондықтан ... мен ... ... ... ... ... да анық ... қандай да қиын-қыстау
жағдайда оны адал орындаудан жалтармаған адамдар қай дәуірде өмір сүрсе де,
дәйім ... ... ... қала ... Тарихтың қай кезеңінде болсын,
олар өз ұлтының ... ... ... болып келген”, дейді.
Сондай тұлғалардың бірі – Мұстафа Шоқай. Ол – Алаш қозғалысының ... Алаш ... мен ... ... қанаттанған, қазақ, өзбек
және басқа да түркі халықтарының ұлттық ... үшін ... мен ... ... ... 1910 жылы ... оқуға түскен күнінен бастап М.Шоқай ... бір ... ... ... ... ... ... демократиялық-либералдық қозғалысының,
Ә.Бөкейханов ықпалымен өтеді.
1914 жылдың ... ... ... оқып ... ... патша өкіметінің ислам діні ... ... ... бетінде жарияланған үндеуіне қатысады. Оған сол ... ... 31 ... ... ... ... ... қол қояды. Мұның
өзі Мұстафаның саяси қозғалысқа біржолата тартылуының, ұлттық ... ... ... ... орын алғандығын көрсетеді. Түркі
халықтары тарапынан сөйлейтін бүркеншік діни ... мен ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысын іштен бүлдіруге
бағытталған арандатушылық саясатының қауіптілігін жете түсінуі, ол ... ... ашық ... ... саяси ұйымының қалыптасып, шыңдала
түскендігінің куәсі еді.
Патша өкіметінің исламды “құрықтап” ұстауға бағытталған ... ... ... ... ... ... гимназияда оқып жүргенінде ол қазақ балаларын
шоқындыруға ... ... ... енді ... ... басқа да
мұсылман халықтары жөнінде жүргізіліп отырғанына, олардың мұң-мұқтаждарының
ортақ екендігіне көзі жетеді. ... ... ... ... ... ... татар жастарының бірлесе күресу ... ... ... ... ... ... ... кейбір іс-
шараларына қарсылық ретінде ұйымдастырылған шерулеріне ... ... ... наразылығын тудырған сондай оқиғалардың бірі 1912-1913
жылдардағы Балқан соғысы ... ... ... ... ... ... қарсы ұстанымы, Балқан соғысын славяншылдықтың
исламға қарсы ... ... ... ... ... ... ... әкеледі. Мұс­тафаның бұл бой көтерулердің бел
ортасында болғанына күмән жоқ.
Мемлекет ... ... ... ... саясат түркі
мұсылман жастары тарапынан қарама-қарсы нәтижелерге әкеліп, ... ... ... беру ... ... бастайды. Балқан соғысының
ауыр кезеңдерінде, соғыстан ... де ... ... Еділ ... Орал ... ... ... Константинопольге (Ыстамбұлға) материалдық,
гуманитарлық, моральдық көмек көрсетуге ұмтылады. Олардың қатарында Мұстафа
да бар-тын. Бір рет ол түркістандық досы ... ... ... ... ... ретінде өздері жинастырған шағын қаржыны да әкеліп береді.
Сол кезеңде қызмет бабымен Петербругте тұрып ... ... ... ... өтіп ... жиындарға татарлардан – Нәжіп Құрбанғали,
Сұлтанбек Мамали, Ілияс Алкин, әзірбайжандар – Мирякуб Мехтиев, Шейх ... ... ... және тағы ... ... Осы ... ... Топчибашы, Ғайса Қашқынбаев, А.-З.Валиди, Мұстафа Шахкулимен
бірге Мемлекеттік ... ... ... ... үйі ... қайырымдылық қорының ғимаратында да жиі-жиі бас қосып, ... ... ... ... ... ... түрлі жиындарға
қатысу барысында шыңдалып, нақтылана түседі. Бірінші Бүкілресейлік мұсылман
сиезіне қатысқаны жөнінде 1914 ... 27 ... ... досы
Әлмұхамед Көтібаровқа хат жазып, 25 маусымда сиез өз ... ... оның ... ... шешімдері “академиялық сипатта” қалды деп
хабарлайды. (съезд 15-20 маусымда өткен. – К.Е.). Хаттың соңында Мұстафа ... Уфа ... ... ... ... ... ... оның Белебей уезінің Килимов деревнясындағы мекен-жайына ... өзі оның осы ... ... ... ... ... сезген Ә.Бөкейханов М.Шоқай мен оның жолдастарына “өздеріңді ешқандай
сағыммен алдамаңдар” деп ... ... ... ... ... мәнін ұққыларың келсе, ең алдымен оның ... ... ... ... деп ... дұрыс бағыт сілтейді. “Әлихан бізге
ылғи да “ұлтқа пайдалы адам болғыңыз ... ... ... орыс ... жер ... ... ... тырысыңыз. Сізге не ... осы ... ... ... ... ... еді. Біз ол кезде
орыс мектептерінде оқып жүрген жәдидші ...... де ... ... ... ... ... кірістік. Мемлекетіміз үшін ең
үрейлі қатердің қайдан туып келе ... ... ғана ... дейді кейін
М.Шоқай.
Мұстафаның сөзіне қарағанда ол Ә.Бөкейхановпен алғаш Санкт-Петербургте
емес, одан ертерек Ташкент ... оқып ... ... ... ... ... ыждағатты зерттей келіп, ол мұғажыр мәселесінің
азаттық қозғалысының ... ... бұл ... түпкі мақсаты қазақ жерін
этностық отарлау екендігі туралы тұжырымға келеді. Сол себепті де болар, ол
өмірінің соңғы сәтіне дейін ... ... ... ... ... ... назарынан тыс қалдырмайды, жерінен айырылған халықтың күні қараңғы
екендігін еске салумен, ... ... ... ... Әлем ... ... отар­шылдықтың “ең жабайы”, “ең дөрекі” түрі екендігі
жөнінде жар ... Өзі де ес біле ... ... ... ... ... ... рет ұшырасады.
М.Шоқайдың рухани әлемінде “Қазақ” газетінің алатын орны ерекше. Бұл
жағдай оны ең ... Алаш ... ... қалыптасуына тигізген
Ә.Бөкейханов пен А.Байтұрсыновтың тікелей ықпалына байланысты. Оған “Қазақ”
газетінде Ахмет пен Міржақып ... ... ... ... ... ... ... жолдасы Мұстафа Оразайұлы жұмыс
істейтін. 1913 жылы Мұстафа Петербургте оқып ... ... ... ... ... ... ... Ғұсман Жандыбек баласы, Мұқыш
Поштаев ... ... ... ... ... газетінің шығуына
ризашылықтарын білдіріп, оның халық тарапынан қолдау табуы керектігі туралы
редакцияға хат жолдайды.
М.Шоқайдың ... ... ... ... ... 1916 жылдан бастап орын алады. Сол жылы ІV Мемлекеттік Думаның
Мұсылман фракциясы жанынан құрылған ... ... ... ... Әлихан
жаңа құрылымда Түркістанның бір өкілінің ... ... және ... ... ... ... ... көтереді. Бұл орайда оның жан-
жақты дайындығының барлығы, Түркістан ... ... ... ... ... да Мұсылман фракциясының жұмысына
қолғабыс беріп ... ... ... бюро ... 1916 ... 1 қарашасынан бастап кіріседі. Бұл
құрылым өз алдына мәселе шешпегенімен, халықтың арыз-шағымдарын ... ол ... Дума ... ... ... фракция
мүшелерін қажетті ақпаратпен қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарады. ... мен оның ... ... ... ... ... ... ең жігерлі күштері топтасады. Бюро ұлттық
қозғалыстың ... ... және ... ... айналады.
Эмиграцияда жүрген кезінде жұма сайын кездесіп, сұхбаттасып тұратын
жақын жолдастарының бірі ... ... ... ... ... ... ... болған А.Я.Шульгин: “М.Шоқайдың Бюрода атқарған
жұмысының маңыздылығын айтып жеткізу ... ... ... ... майданның қара жұмысына алынуына байланысты мәселелерде
Ә.Бөкейханов бастаған қазақ зиялыларымен ... ... ... 1916 ... мен ... Түркістаннан алынған жұмысшылардың жағдайын білу
үшін ... ... ... ... ... тайған күні Ә.Бөкейханов жаңа
жағдайда қазақ халқының алдында тұрған ... ... ... ... ... одағындағы өзінің орнына майданға
алынған жұмысшылардың ісімен ... ... ... ... ... сол себепті тез арада Минскіге келуін ... ... ... ... Петроград пен майдан арасындағы теміржол қатынасының үзіліп
қалуы себепті Мұстафа Минскіге бара алмайды.
Наурыз айында Уақытша ... ... ... шақыртады да,
оның орнын Асфандияр Кенжин басады. Петроградта 20 наурыз күні Әлиханның
Торғай облыстық комиссары ... ... ... алынады.
М.Шоқай Ә.Бө­кейхановпен Петроградта кездесіп, түркі мұсылман халықтарының
тағдыры жақын арада ... ... ... ... ... ... кең түрде
сұхбаттасады. Сол жылы Әлиханмен бірге М.Дулатов та ... ... ... ... пен ... Уақытша үкіметке қолдау көрсеткен
астана көшелеріндегі шеруге де қатысады. “Қазақ” газетінде Әлихан, ... ... ... ... ... ... үндеуі жарияланады. Үндеу
12 сәуірде жарық ... бұл ... ... ... осы ... яғни Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, М.Шоқайдың қаламынан туындайды.
М.Шоқайдың “Алаш ұлына” секілді маңызды ... ... ... жері мен ... ... ... ... мен Міржақыптың әуел
бастан оны ұлт-азаттық қозғалысының ... ... ... ... деп нық сеніммен айта аламыз. М.Шоқай ... ... ... оған ... ... айында Орынборда ашылатын Торғай
облысы ... ... ... та ... ... ... ... 1 сәуірде жолға шығады.
Кейін жиында М.Шоқай: “Қазақ даласындағы автономиялық ... ... ... бұл ... ... өзбек, татар халықтарының бастары
біріккен, еркіндікке ұмтылысы мен туысқандықтың айқын көрінісі ... ... 10 ... Ташкентке оралған бойында М.Тынышпаевтың
Ә.Бөкейхановқа жазған ... ... ... қазақтардың ұстаған
жолы мен біздің көзқарасымыз ... ... ... Мен сіз бен ... ... болып шыққандығына аса қуандым”, деуі осы тұжырымды
толықтыра түседі. ... ... ... ... ... рөл ... мойындай отырып, оған түркі
мұ­сылман қозғалысы жетекшілерінің ой-пікірлері де әсер еткендігі, ... оның екі ... ... ... ағымдар мен оқиғалардан нәр
алғандығын ескеруіміз қажет.
Мұстафаның гимназияда оқып жүрген шағын өзі ...... ... ... ... рет еске ... үлкен мән бар. Басқа уақытта және
бірде-бір еңбегінде ол өзін ... деп ... ... ... тар ... ... ... Ақпан төңкерісінен біраз
бұрын шығып кеткен-ді. Ресми құжаттарда 1922 жылы 23 ... ... ... ... ... ... комиссиясына жеткізген
хабарында Т.Рысқұловтың 1924 жылдың сәуір ... ... ... ... ... ... ... емес, Ә.Бөкейханов,
М.Дулатов, Х.Досмұхамедовтер секілді ... ... ... ... Ф.17. Оп. 85. Д.77. Л.204). ... ... ... Қазақ Республикасында саяси платформасы анық үш
ағым немесе “топ” бар екендігін “анықтап”, оның ... ... ... және ... деп Ә.Бө­кейхановты, М.Дулатовты,
Х.Досмұхамедовті, М.Шоқайды және тағы басқа бел­сенді тұлғаларды жатқызады.
Жоғарыда ... ... ... М.Шоқайдың Түркістанды “тәуелсіз
буржуазиялық автономия” ретінде жариялауда толықтай Алашорда платформасында
тұрғандығын, Ташкенттегі ... ... мен ... Түркістан” газеттерінің
Орынбордағы “Қазақ” газетімен бір ұстанымда екен­дігін еске салады. Мұстафа
Түркістандағы оқиғаларды қазақ ... ... ... ... қарамайды. А.-
З.Валиди: “Қазақ халқының көрнекті қайраткерлері: жазушы Ахмет ... ... аса ... адамы Шахингерей Сұлтан Бөкейханов, Ташкенттен
Мұстафа Шоқаев, Жиһаншах Досмұхамедов Торғай облысының комиссары ... ... ... ... өткізіп жүрді”, деп жазады
“Естеліктер” атты еңбегінде. Мұндай басқосуларда Түркістандағы ... ... ... ... сөзсіз.
Түркістан мен қазақ даласындағы ұлт-азаттық ... ... ... ... ... 1917 жылғы 21-26 шілдеде
Орынборда өткен Бірінші жалпықазақ сиезіне арнайы шақыртылуы маңызды қадам
болды. ... ... ... ... ... ... ... қатынаса алмады, бірақ ол сырттай Құрылтай ... ... және ... мұсылмандар кеңесіне депутат
ретінде бекітілді. 1917 ... ... ... ... ... ... Орынборға Башқұртстан мен қазақтардың ... ... ... сонымен бірге “Оңтүстік-Шығыс казактары
одағының” саяси ұстанымы жайында мәліметтер ... ... ... ... 1929 жылы 30 қарашада ОГПУ тергеушілеріне берген
жауабында М.Шоқай Орынборға сиездің (ІІ ... ... ...... ... ... деп көрсетеді. Сиезде Мұстафа Түркістан Мұхтарияты
жөнінде баяндама жасап, Жетісу мен Сырдария ... ... ... ... ... ... жүріп жазған “Түркістанда” деген еңбегінде Мұстафа ... ... ... ... ... екі ... орын
алғандығы туралы, біріншісінің болашақта Ресей Федерациясының ...... ... ... келесілерінің Алашорда мен
Түркістанның толық бірігуін қолдағанын айтады. Бірі түркілік ... ... ... ... ... оған ... уәж ... Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының Ресейдің болашақ ... ... ... дейін Қазақ өлкесі Сібірмен де, Түркістанмен
де қосылмай, дербес автономия ретінде өмір сүреді деген ымыралық ... ... ... ... ... қарсылық білдірді.
Орынбор сиезінің кейбір ерекшеліктеріне қарағанда қырғыз (қазақ – ... мен ... ... ... ... ... түсінді”, деп көрсетеді
М.Шоқай. Осы түсініктің бір көрінісі – Түркістан автономиялық үкіметінің
мүшесі М.Шоқайдың Алашорда ... де ... ... ... ... ... бағдарламасының алғашқы нұсқасын дайындайтын комиссия құрамына
Мұстафаның де енгізілуі жоғарыдағыдай көзқарастан туындаған секілді.
Түркістан қазақтарының ... ... ... мен ... бір
тоқтамға келіп, бұл мәселені арнайы шақырылатын Сырдария қазақтарының
сиезінде шешу ... ... ... ... ... кейінгі уақытта М.Шоқайдың Халел Досмұхамедовпен жақын қарым-
қатынаста болғанын айтуымыз ... 1918 ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысы мүшелерінің кеңесіне қатысуға бағыт
ұстаған М.Шоқай мен әйелі Мария Яковлевна 1 мамырда Ташкенттен ... ... ... ... ... ... ... 18 мамырда
Жымпиты селосында ашылған Алашорданың батыс қанатының ІІ сиезіне ... Бұл ... әлі де ... ... ... ... секілді. Қалай
болғанда да сол жолы олардың арасында ... ... ... ... ... большевиктерге қарсы біріккен ... ... ... ... ... ... ... құрылған үкімет (Комуч) ... ... ... ... және тағы ... ... бірге енеді. 22 тамызда ол алаш ... ... ... Комуч пен Сібір үкіметінің Мемлекеттік кеңесіне қатысады.
Мұстафаның 1918 ... жаз ... ... ... мен ... ... шектелмейді. Осы кезеңде ол Торғай ... ... ... ... ахуалмен кеңінен танысады. 1918
жылдың қыркүйегінде Алашорда басшылығы Сібір үкіметіне бі-рін-бірі ... ... ... ... Онда Алашорданың ең басты міндеті
ретінде Алаш территориясын большевиктерден азат ету және ... ... ... ... болашақта Алаш, Сібір, Башқұртстан мен ... құру деп ... ... тыс алып ... осы бір ... ... оны ... Түркістанмен не болмаса Сібірмен бірігуі жөніндегі
екі­ұдай пікірдің екі ұстанымдағы Ә.Бөкейханов пен ... ... ... ... екендігі анық. Заңды күшіне енбегенімен, жоба
федеративтік құрылым жөніндегі бұл екі тұлға пікірлерінің жаңа ... ... ... дәлелдейді. Бірнеше ... ... ... ... зиялылары Уфада өтетін ... ... ... ... қатысуға келіседі. 8 ... ... ... ... ... облыстарынан және ... ... ... ... ... және тағы ... жылы ... жарық көрген “Орыс тарихы мұрағаты” ... ... ... ... ... мен ... ... ішінде Алашорда
және Түркістан Уақытша үкіметіне қысқаша сипаттама беріледі. Онда ... ... де ... ... көрсетіп, Қазақ автономиясын
жариялады және орталығы Семейде Алашорда Уақытша комитетін құрды делінеді.
Кеңесте Бүкілресейлік ... ... ... ... ... оның ... М.Шоқай мен Ә.Бөкейханов та енеді. Олар Кеңес
президиумынан орын алады. Мұнда ... ... ... деңгейіндегі
қайраткер ретінде танылады. Оған М.Шоқайдың ... ... ... ... қоса мандат және қаржы комиссияларының құрамына сайлануы
дәлел бола ... ... ... ... үкімет жауапкершілігі, яғни ... ... қою ... ... ... байланысты Құрылтай
жиналысын ұйымдастыру керектігі, не болмаса үкіметтің Мемлекеттің ... ... ... ... тетіктері, тағы басқа тақырыптар
төңірегінде пікірталастар өрістейді. Оның барысында ... ... ... ... ... оның азаматтық іс саласындағы
міндеттері былайша анықталады:
1. Сібірдің саяси автономиясын, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... нығайту; 2. Қысқа уақыттың ... осы ... ... ... жиналысын шақыру; 3. Ресейді мекендейтін халықтардың
аумақтық автоно­миясына негізделген ұлттық саясат жүргізу.
М.Шоқай бірінші ... ... алып ... себебі барлық
автономиялық үкіметтердің, ... ... ... ... үкіметінің де
функциялары мен құқылары бірдей деп ... ... ... артықшылықтар
беруге ыңғайланған тұжырымға өзгеріс енгізеді.
Кеңесте Ресейдің ... ... ... бұрыннан алынған
шешімдерден бас тартушылық сыңайы да білініп қалады. Осыған ... 1918 ... 5 ... ... ... ... ... еске
салып, Мемлекеттік кеңестің оның жер мәселесі ... ... өз ... алуы мен ... ... ... ... болуы
туралы келесі қарарын ескермей ...... ... ... есіне салады. М.Шоқайды Л.А.Кроль, И.И.Войтов, А.Валидов және
басқалар қолдайды. Оншақты адамдардың сөздерінен ... ... ... жөніндегі бағдарламада аумақтық автономия деген пункттің
қалдырылуын, ... ... ... ... алға ... кедергі
келтірмеу мақсатында 1918 жылдың 5 ... ... ... ... ... ... құруды ұсынады.
Бұл пікірге Ә.Бөкейханов та қолдау білдіреді. Сонымен ... ... ... федеративтік Ресей республикасымен біргеміз, біз
өзімізді біртұтас Ресейдің бөлігі сезінеміз. Жікшілдікке жол ... ... ... ... жатжұрттықтар – құлдар, ал великоростар –
бұлар құл иеленушілер деп ... ... ескі ... ... ... ... ... құтылу ләзім. Бұл
жағдайды ... ... ... ... ... федеративтік,
демократиялық ел болуы және біздің орыс халқымен бірге ұлы да бақытты Ресей
құрамына енуіміз үшін ондай ... ... ... деп ... бір жыл ... ... ... кеңесте келісімге қол
жеткі­зілмегендігінің себебі бір тараптың ... ... ... еске ... ... осында жіберген барлық ұйымдар, егер ... ... ... егер олар Ресейді құтқару үшін шын ... ... ... келген болса, олардың келісімге келуін талап етеді,
біз келісімге қол жеткізілуін және коалициялық биліктің келісім ... ... ... ... ... ... ... жеті
адамнан тұруын, оның өз тарапында ... ... ... ... кабинетін құруын жөн деп есептейді. Ал коалициялық үкіметтің
Кеңеске ... ... ... ... ... керектігін айтып,
оған Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының атынан төрт ... ... – бір, ... ... – бір, ... ... – бір өкілдің енуі жөнінде ұсыныс жасайды.
М.Шоқай Ә.Бөкейхановтың пікірлеріне ... ... ... ... құру тетіктері, орталық билік пен облыстық ... ... ... жер, ... ... ... бірнеше рет нақтылы ұсыныстар жасайды. Орталық билік пен облыстық
үкіметтер арасындағы өкілеттіктерді ... ... ... ... ... бостандығы партиясының мүшесі Л.А.Кроль дайындаған қарар
жобасынан “кеңейтілген автономия” сөзінің алынып ... ... жай ... ... ... ... ... нұқсан келтіретінін,
сол себепті “кеңейтілген автономия” сөзінің пікірталастар ... ... ... ... ... ... ... пікірін
М.Шоқай да қолдап, қарарда ... ... ... принциптік
ұстанымды білдіреді деген түсінік береді. Л.А.Кроль орталық ... ... ... ... ... ... қоса, әскери
ведомство, жол қатынасы, пошта және телеграф, сыртқы ... ... ... ... ... ... ... Л.А.Крольдің қарарын осы күйінде
қабылдауды ... ... ... ... ... ... өз ... еткен жағдайда орталық үкіметке қайтарып ... ... ... және ол ... ... ... ... жымысқы
әрекетінен туындаған еді. Ақырында “ымыралық комиссия” Ресейде орталық
өкімет билігін құру ... ... ... ... ... ... қарар мына күйінде қабылданады:
1. Бүкілресейлік Уақытша үкімет Кұрылтай жиналысының шақырылуына дейін
бірден-бір жоғарғы егеменді өкімет ... ... ... 2. ... ... ... ... облыстық үкіметтерге берілетін
кеңейтілген автономия құзыретінің шегін анықтау Бүкілресейлік ... ... ... ... ... ... ... кезде М.Шоқай
Алашорда, ... және ... ... түрік-татар ұлттық
басқармасы атынан дербес тізім ұсынылмайтынын, бірақ ... ... ... ... ... негізінде қолдау көрсетілетінін
мәлімдейді. “Директория” аталған үкімет құрамына бес адам: Н.Д.Авксентьев
(төраға, ... ... ... ... ... ... жоқ),
Г.В.Вологодский (партияда жоқ), Н.В.Чайковский (халық-социалистік
партиясының мүшесі) сайланады. ... ... ... ... ... ... өтеді. Директория маусым-қыркүйек айларында өмір сүрген
Комучтің ... ... Оның ... ... ... ... орналасуы жөнінде де кеңес мүшелерінің арасында келісім
болмайды. Ақырында ... ... ... ... беріледі. Оның
мұндағы алғашқы қадамдарының бірі – ... ... ... ... ... заң ... болды. Бұл жағдай М.Шоқайдың
орыс демократиясына ... ... ... Оның ... көп ... тұтқынға алынып, 18 қарашада Колчак өзін ... ... ... ... Уфа ... ... жұмысы эсер партиясы мен
оларға қолдау көрсеткен мұсылмандық блоктың жеңісімен аяқталады.
Уфа ... ... ... ... 11 ... ... Х.Досмұхамедов, Ж.Досмұхамедов, Ә.Ермеков, А.Байтұрсынов,
М.Тынышпаев, ... ... ... ... ... ... Онда Ойыл уәлаяты таратылып, оның орнына, жол қатынасының ... ... ... ... Алаш ... ... бөлігін басқару
жөніндегі бөлімше құрылады. Сонымен бірге мәжілісте Алаш ... ... азат ... ... ... ... ... Түркістан құрамында қалып қойып тұрған қазақ өңірлері туралы
мәселелер талқыланады.
Мұнан кейін ... ... ... және ... ... келген Н.Ақшорамен кездесіп, “Оңтүстік-шығыс мұсылмандары
облыста­рының ... құру ... ... ... (1929ж. ... ... ГПУ тергеушілеріне берген жауабында А.-З.Валидимен соңғы
рет Уфа мемлекеттік кеңесінде кездестім, онда ... ... ... Кеңес өкіметі болатын, бірлесе күресу жөнінде уағдаластық ... осы ... еске ... Уфа ... Ә.Бөкейхановтың М.Шоқаймен
де соңғы кездесуі болатын. Орынборда ... ... ... ... ... ... сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Мұстафа
Әзірбайжан, не Грузияға ... ... ... Бұл жолы да оның ... пен Ж.Досмұха­медовтің ауылдары ... ... ... ... ... ... ... Форт-Шевченко (Кетік) арқылы
Кавказға аттануына үлкен көмек көрсетеді. Кейбір мәліметтерде Мұстафаның
Кетіктен Әзірбайжанға өтіп кетуіне 1904 ... ... ... ... Оспан Көбеев қолғабыс берді деген сөз бар. Қызылдар әуелі
Әзірбайжанды, кейін Мұстафа ... ... ... да ... Осыдан
кейін ол Түркияға өтіп, ақырында 1921 жылдың ... ... ... ... ... ... Мұстафа Түркістан Мұхтарияты үкіметінде
көмекшісі болған ... ... ... елдегі жағдай жөнінде
хабарласып тұрады. Парижде де Мұстафаның Алаш ... ... ... ... ... ... тұлғаның Францияға келуі бұл елдің
саяси ... ... ... ... істер министрлігінде ол туралы
мінездеме даярланып, бас­шылыққа ұсынылады. Онда ... ... ... ... ... Еуропаға Түркістанның ұлттық
ұйымдарының тапсырмасымен келгендігі көрсетіледі.
Мұстафаның елмен байланысы 20-жылдардың бас кезінде ... ... ... қазақ жастары арқылы ... ... 1930 ... ... ... ... ОГПУ саяси өкілдігі шығыс бөлімінің
тергеушілеріне берген жауабында 1922 жылдың жазында оған ... ... ... ... соң ... ... Бірімжановтың Германияға
оқуға бара жатқандығын, оған М.Шоқайды ... ... ... ... ... ... ... тұрған апат жөнінде әлем
жұртшылығын хабардар етуді ... ... ... екі жыл ... соң ... қазақ зиялылары М.Шоқайдың
Парижден Берлинге келіп, студент-жастармен кездесіп тұратыны және шет
елдерде ... ... ... ... жөнінде мағлұматтар алады.
М.Шоқайдың өзімен де, оның ... де ... ... бірі ... Досмұхамедов болғанын айтып өткенбіз. 1921
жылдың бас кезінде Ташкентте Түркістан АКСР-і Халық ... ... ... ... комиссиясы құрылып, 1922 жылдың күзінен оның
төрағасы болып Х.Досмұха­медов ... Осы ... ... ... ... ... ... кеңестің құзырына өтеді, ... ... ... ... комиссиясындағы адамдар да,
М.Жұмабаев, Ә.Диваев, М.Тынышпаев, Ж.Досмұхамедов, Қ.Қожықов, Н.Төреқұлов,
С.Қожанов, Ғ.Бірімжанов, Д.Әділов те М.Шоқайды ... ... ... бір
ведомстводағы қызметтес бұл адам­дардың, олардың ішінде Х.Досмұхамедовтың
Н.П.Архангельскиймен таныстығы заңды нәрсе.
Оның үстіне ... ... ... ... бірге
оқып жүрген кезінен білуі де ... Сол ... ... ... сөз ... ... еске алып қалуы
ғажап емес. Мұны айтып отырғанымыз, тікелей осы екі ... ... ... іздестіруге емес, Өзбекстан Республикасының
Орталық ... ... ... ... 1922 ... 12 мамырында
М.Шоқайдың белгісіз бір ... ... ... хатына байланысты. Онда:
“Қымбатты NN! Осы жылдың 23 ... ... ... жазылған хатыңыз мен
үшін сюрприз болды. Маған жеткенше ондаған ... ... ... ... да оның бағасы арта түседі) 2 мамырда алдым”,
делінеді.
Бізге хаттың ... мен ... ... аннотациясы
жетіп отыр. Хаттың кімге арналғаны туралы ол былайша ... ... ... ... ... Республикасында кеңес мектептері
мен мәдени-ағарту мекемелерінде жұмыс істеп жүрген Австрия ... ... ... мен ... ... ... ... еліне оралмады, мысалы: Ташкентте Голянт Степан Семенович неміс
тілінің, Павел Семенович Гузар ... ... ... ... Халық Ағарту Комиссариатының Ғылыми Кеңесінде істеп
жүргенімде, ... ... ... ... бір ... чех келіп
тұратын”. Мұнан ары қа­рай Архангельский осы чехқа Мұстафадан ... рет ... ... өзі сол ... ... ... алғанын, бірақ кімге
жіберілгенін, яғни чехтың аты-жөнінің есінде қалмағанын баяндайды. “Өзім
М.Шоқайды ... ... ... ... ... ... ... Түркістан [студенттері] жерлестігінің мен төрағасы да, ол ... оны жұрт ... ... 1910 жылы ... ... бітірді”,
дейді. Сонымен бірге Архангельский Петербургте ... ... ... студенттермен жақсы қарым-қатынаста болғанын, оның көмегімен 1916
жылы ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік Думаның Мұсылман фракциясы отырысына
қатынасқанын еске алады. Архангель­ский “кеңес елінің ұстамды ... ... және ... ... ... ... ... хат авторына қарай “тас лақтыруды” да ұмытпайды. Сонда Мұстафаның
жауап хаты кімге жіберілген? М.Шоқай Ташкенттен 1918 жылдың 12 ... ... ... ... ... ... революциясының тарихы”, А.Деникиннің “Орыс бүлігінің очерктері” деген
зерттеулердің, А.Толстойдың, Г.Гребеншиков ... ... ... жарық көргенін, “Последние новости”, “Современные записи”,
“Русская ... ... ... ... ... хат, ... ... музыкант чехқа жолданған
болса, М.Шоқай Париж бен Берлиннің музыкалық өмірінен бір ауыз сөз жазбауы
мүмкін емес. Бұл ... ... өмір мен ... жұмыстары жөніндегі
мағлұматтар “музыкант чехты” онша қызықтыра қоймайтыны да белгілі. Жалпы
алғанда, Мұстафа өзі мен ... ... ... ... ... ... М.Шоқайдың “Нарбутабеков қайда, бұрынғыша Бакуде ме, әрбір ... ... ... ... ... ... болар”, немесе “жан-жақтан
хат алып тұрамын, айтпақшы, Ислам байғұс қатты ауырып қалды” деуі ... ... Бұл ... ... өзінің серіктес жолдастары Ташпулат
Нарбутабеков пен ... ... ... айтып отыр. Мұстафаның “NN,
маған Түркістандағы баспа ісі туралы жазсаңыз... [қырғыздар туралы мәселе].
Ташкенттегі қырғыз газетін кім ... ... ... да ... ... ... қатарлас, мұраттас адамдардың біріне арналғандығын
білдіреді. Чех Түркістандағы ... ісі, ... ... “Ақ ... ... ... тұщымды мағлұмат бере алуы мүмкін?!
Егер хат Ә.Оразаев, не ... пен ... ... онда ... ... ... ... мен үшін толық сюрприз болды” деп ... ... ... өзегі болып отырған құпия хат П.П.Архангельскийдің
өзіне арналған делінеді. Олай деп есептеуге негіз жоқ ... ... ... емес, оның көшірмесі. Екіншіден, Н.П.Архангельский
Білім комиссариатының Ғылыми Кеңесінде жұмыс істеген, ... ұзақ ... ... яғни оны ... ... ... не ... қарсы
қозғалыстарға қатысты деген тұжырым жасауға келмейді.
“Современные записи”, “Русская мысль” журналдары, олардың ... ... ... төрағасы Н.Д.Авксентьев немесе орыс философы,
кадет ... ... бірі ... орыс ... ішкі Ресейден Түркістанға қоныс аударушылық жөнінде де
Мұстафа Н.П.Архангельскиймен пікір бөлісіп ... еді. Сол ... хат ... және одан өз ... ... жауап алып отырған адамның
Халел Досмұхамедов екендігі ... ... Ал, оның ... ... ... ... Мұстафаның “қазақ газеті”деп отырғаны да “Ақ ... ... аян. Ол ... ... ... әйелімен бірге
жұмыс істегеннің өзінде күнкөріс тапшылығын тартып отырғандары, 1922 жылдың
сәуір айында Берлинде болғаны, достарының ... ... ... ... ... ... ... кетпейтіні жөнінде сыр шертеді.
Осыдан кейін Х.Досмұхамедов қандай әрекет ... ... ... ... ... ... кітабында осыған байланысты бір
қызықты мағлұмат келтіреді. Ол – Мүнәуар Қаридың ОГПУ ... ... “1924 жыл ... ... ... Қожа мен И.Қашқынбаев,
Х.Досмұхамедов ресторанда отырдық. Түскі ас іштік. Бұл ... ... ... екені дәл есімде жоқ. Алдымызда ішімдік те бар еді. Әңгіме
арасында қазақ және өзбек ... ... ... ... ... Осы күнге шейін оларға жәрдем бермегенімізді еске алып, өзімізді,
яғни қазақ және өзбек зиялыларын кінәладық. Қазақ зиялылары Шоқаевқа, ... ... ... ... ... ... ... келгеніміз де
есімде. Басқа нәрселер есімде жоқ”. Мұнан Х.Досмұхамедовтың М.Шоқайдың
шетелдегі ... ... ... ... және қазақ зиялыларының оған
материалдық көмек беру ісін ұйымдастыруды өз ... ... ... түйін
жасауға болады.
Олай болса, Н.П.Архангельскийдің 1922 жылы Халелге келген ... ... бір ... алып ... оны 1972 жылы ... ... түсіндірмесімен қоса мұрағатқа тапсыруы қисынға соғады.
Халелдің ол кезеңде әлі ... ... ... ... чех”
туралы ертегіге жүгінген.
Бұл пікірді Х.Досмұхамедовтің 1919 жылы М.Шоқай мен оның әйелін ... ... ... ... хаттарына қарағанда, 1921-1922
жылдары Мұстафа тағдырына ... ... ... ... ... да В.Чайкин, не У.Қожаев пен ... ... ... ... ... ОГПУ ... Х.Досмұхамедовтің М.Шоқаймен Германияда
оқып жүрген түркістандық студенттер арқылы хабарласып тұрғандығы жайлы
материалдар ... ... ... ... онан ... ... Жоғары көркем әдебиет институтына оқуға
түсуіне тікелей жәрдем беруі, мектеп ... жазу үшін ... ... М.Дулатов, С.Қожанов, М.Әуезов және басқа да
қазақ зиялыларын шоғырландыруы Х.Досмұхамедовтің М.Шоқаймен ынтымақтастық
қозғалысынан тыс ... ... Ал, оның ... ... ... орынбасары Альшанскийге М.Шоқаймен ешбір байланысының жоқтығын
айтуы түсінікті нәрсе. Дегенмен NN мен Мұстафа арасындағы ... ... ... ... ... ... деректің жоқтығы бұл мәселеге
түпкілікті жауап беруге ... ... ... ... да Мұстафа бұрын
таныс, ниеттес адамнан хат ... оған ... ... өз ... ... Ташкенттен 23 қаңтарда жіберілген хаттың Париждегі ... ... ғана ... ... ... ... ... хат Түркияға, не батыс
елдерінің біріне бара жатқан “сенімді адам” арқылы жіберілсе ... ... ... ... ... ... жұмыстарына Түркістаннан Германияға оқуға барған жастар ... ... ... ... Ғазымбек Бірімжанов пен Мұстафа Бөкейхановты ерекше
атауымыз керек. Жоғары білімді оларға Германияға бара жатқан талапкерлер
құрамына ... ... ... ... қарсы ішкі және сыртқы күштер
арасында байланыс орнату жөнінде қауіпті де ... ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов,
Х.Досмұхамедов, Ж.Досмұхамедов, Мүнәуар ... ... ... ұлттық Бірлігі” ұйымының қызметімен таныстырады.
Ғ.Бірімжанов Германияға барған бойда ... хат ... ... ... ... ... оған ... келеді, бірақ ол
одан бас тартты және “бұл ақша өздеріңе керек болады, өйткені алда ... ... ... ... ... деп хабарлайды. Ғазымбектің ... ... ... екендігі бұрыннан-ақ белгілі ... 1937 жылы ... ... ... ... ... ... “Әзімбек Бірімжанов Бөкейхановпен бірге атышулы
Алашорда үндеуіне қол ... Алаш ... ... ... ... болған”, дейді.
Ғ.Бірімжанов Алаш басшыларының бірнеше жауапты ... 1929 ... 1 ... ... ... ОГПУ өкілдігі
шығыс бөлімінің бастығына берген жауабында 1922 жылы Ә.Бөкейхановтың
Ғ.Бірімжановқа ол ... ... хат ... оның ... хатта Кеңес
өкіметіне қарсылық әрекеттерді ұйымдастыру туралы айтылғанын ... ... ... ... ... 1924 жылдың 12-18
маусымында қазақ және қырғыз интеллигенциясының ... ... ... ... ... ... Бірімжанов арқылы жіберген хатынан да
хабардар болады. Съезге Ә.Бөкейханов, Н.Төреқұлов, ... ... ... ... ... ... қатысады.
А.Байтұрсыновтың қысқа қайырылған хатында: “Барлықтарыңа бәрімізден сәлем”
делінеді.
А.З.Валиди “бұл бізге жеткен бірінші сәлем хат еді” дейді, ... ... оған ... де Түркістанмен астыртын түрде хабарласып тұратынын
білмейтін. ... ... ... ... алған кеңес
елшілігінің хабарларында Ғ.Бірімжановпен бірге Лапин ... ... ... және ол ... “қайнысы” деп көрсетіледі. Әңгіме ... ... ... ... ... туралы екендігі, ал оның
С.Қожановқа “балдыз” болып келетіндігі, ... ол ... ... біліп тұрғандығы мәлім. Әбдірахман 1920 жылы Түркістанда
Сыр ... ... ... ... қызы Сараға үйленеді. Айналып
келгенде, бұлардың барлығы да (Қ.Қожықов, ... ... ... ... бері таныс адамдар болатын. Әбдірахман – ... ... ... тұңғыш түлегі, ол бұл оқу ... ... ... ... ... ... ... бітіреді.
Қазақ зиялылары М.Шоқаймен шет елдерге іссапарлармен барған ... ... да ... ... ... ... 1925 жылы ... кезінде М.Шоқаймен кездесуі және осыған байланысты оның ... ... ... ... ... Бірақ соның алдында Әміренің
Мәскеуде Ә.Бөкейхановпен кездесуі жөнінде айтыла бермейді. 1925 жылдың ... ... ... хат ... онда Парижге жүрер
алдында Әміренің ән мәтініне, ұлттық киім киюіне мән беру ... ... ... ... білдіреді.
Ә.Қашаубаев 1927 жылдың мамырында Германияның Майндағы Франкфурт
қаласында өткен халықаралық музыкалық ... ... ... де ... әншінің осы сапарларында Ә.Бөкейханов пен ... ... ... ... ... Парижден оралған бойда
Ә.Қашау­баев Қызылордада болып, А.Байтұрсынов пен ... ... ... ... ... ... жолдастарының тағдыр-
талайына үлкен алаңдаушылық білдіргеніне 2007 жылдың ... ... ... “1 ... ... Мұстафаның ұрпақтарымен сөйлескен кезімізде де
көзіміз ... ... ... ... ... (Әлмұхамед) қыстауы кезінде
Наршоқыда болғанымен, күздеуі қазіргі “1 мамыр” ауылындағы Ғани ақсақалдың
қазіргі үйі ... ... Ол ... ... ... ... ... салған үйі болады. Онда Мұстафаның інісі Нұртаза, кейін
Палымбеттің ұлы ... ... Мұны ... ... Кенжеғұлұлы да
растайды. Ғани мен Ойдан ақсақалдардың айтуынша, 1927 жылғы күз айларының
бірінде ... ... ... Мұстафаның хабарын білгелі М.Дулатов,
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов келеді, шай ... ... ... ... Нұртаза Шоқайды ертіп олар көлге құс атуға барады.
Сұхбаттасушылар қазақ ... ... ... ... Әліш
тамында болғандарын, онда да Мұстафаның аман-саулығын сұрастырғанын айтады.
Қызылордаға барған кезінде Нұртазаға ... ... ... ... ... “Мен барда сендерге көп зәбірлік көрсетіле қоймас, ал
бізден соң ... ... ... ... де ел ... Бұл жағдайлардан
қазақ зиялыларының қиын-қыстау кезеңдерде бір-біріне іштарта, сыйластықпен
қарағаны, “өкпеге қиса да, өлімге қимағаны”, ... ... ... жағында
жүргендері де Мұстафаға ілтипат көрсеткені байқалады. А.Байтұрсынов,
Ә.Бөкейханов, М.Дулатов пен ... ... ... ... ... ... белгісі еді.
Біраз үзілістерден кейін Мұстафаға Искандер Көпжасаров байланысқа
шығады. 1930 ... 26 ... ... жолдаған құпия хатында Искандер
хабарласа алмауының себептерінің ... ... ... оның ... ... ... ұйымдардың бірінде жұмыс істегені анық көрінеді.
Кейін біраз жылдар Герман-Ауған сауда компаниясында жұмыс ... Ол ... ... ... әлде ... өкіметінің қуғындауына ұшырап, Түркістаннан
қол үзуге мәжбүр болғаны белгісіздеу. Тек автор былай деп ... ... ... мен “үйірмелердің” тарихынан барлық жағдайда да
жұмысты дұрыс бағыттауға ... ... ... ... ... ... ... (КСРО-да) ондай мүмкіндіктерді білмейсің, тіпті, ол
жөнінде ойламайсың да. Тек осы жолы ғана сізге ... ... ... бара
жатқан Герман-Ауған сауда компаниясындағы қызметтесімнен хат ... ... ... ауыз сөз өзім жөнінде. Көп жылдар бойы Отанымыздың
игілігін бәрінен қымбат көретін үйірмеден қол үзіп ... енді ... ... ... Сіздің Түркістанға шексіз сүйіспеншілігіңіз
және ол үшін қанша құрбандыққа барғаныңызды ... ... мені де ... ... деп отырғаны “Шуро-и-Исламия” ұйымы, не болмаса
Түркістан өлкесі мұсылмандарының орталық кеңесі болуы тиіс. Хат ... ... ... ... ... ... аңғарылады. Ол
саяси сауаты мол, ... ... ... ... ... өз ... бар тұлға ретінде байқалады. “Аса құрметті Мұстафа
аға! Қазіргі уақыттағы жағдай тұрандыққа лайықты ... ... ... өз ойыңмен бөлісіп кеңесуге де мүмкіндік бермейді”, деп елдегі
ахуалға дәлме-дәл баға береді.
Искандер мұсылман зиялыларының ... да ... ... мағлұматтары бойынша: М.Тынышпаев Қазақстанға көшіп кеткен, егер
“теміржол инженері” деген ... ... ол да ... ... ... ... та ... “ұзынқұлақ” хабарларда адвокатурамен
астыртын айналысатын ... ... ... Файзолла да (Қожаев. –
К.Е.) кеңесші-заңгер болып қызмет істейді; ол 1925 жылы БК (б)П ... ... ... Файзолланың кепілдігіне қарамастан, одан ештеңе
шықпаған. Искандер “соңғы кезде Орта Азия ... ... ... қамауға алынып жатқанын”, оның ұзын саны 600-ге жеткенін, ... ... ... ... хабарлайды. Яғни, Искандер “Түркістан –
нағыз өлім ... ... ... сегіз жыл бұрынғы хатында айтылған
метафораға жаңа нақтылы дәлелдер ... ... ... ұлт ... ... саясатын әшкерелеп,
“Яш Туркістан”, “Последние новости”, ... т.б. ... сан ... ... Ол қазақ халқының бостандығы үшін, үкіметтің қоныс
аудару сая­сатына қарсы күрескен, 1916 жылы ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсыновты және олардың
жақтастарын “халықаралық ... ... деп ... ... мен ... ... ... “қазақтардың
иттің етін жеуге дейін барған кезінде” (А.Байтұрсынов) үкіметтің олардан
шошқа етін тапсыруды талап еткенін, ... ... ... ... ... ғана ... жас ұрпақтың әрқашан есте ұстағандары
абзал деп көрсетеді “Бө­кейханов пен ... ... ... жауы
санау – тек қана қылмыскер фанатиктер мен жылы орын іздегендердің бастарына
келетін ... та ... ой”, ... ... Оларды ұлт зиялыларының
көшбасшылары, ұлы тұлғалар ретінде сан рет еске ... ... ...... қара түнектен алып шығу жолында ұмытылыс
қызметтер көрсеткен қайраткерлер” ... Алаш ... алға ... ... деңгейге көтерді. Ол бір
сәт те Түркістан халықтарының азаттыққа қол жеткізетініне күдіктеніп көрген
емес. Қазақ, өзбек, ... ... ... ... автономия емес,
дербес мемлекет үшін ... ... ... ... ... ... түпкі мақсаты, әдістері, жаулары мен ... ... ... ... ... ... Алаш жетекшілері қазақ халқына
Ресей Федерациясы құрамында өзін-өзі басқаруға мүмкіндік беретін автономия
берілуі үшін күрескен еді. Бұл ... ... ... өзі де жақтады.
Алаш автономиясының, Түркістан ... ... ... ... ... ... қарап, үміт артуға ... ... ... жетекшілерінің қуғындауға түсуі Ресеймен федерациялық, не
басқа сипаттағы бір ... ... тең ... өмір ... көрсетіп береді. Осыған байланысты ... 1923 ... ... ... ... мемлекет, қоғам қай­раткерлері мен
журналистері қатысқан конференцияда баяндама жасап, ... ... ... ... ... ... толық тәуелсіздікке қол
жеткізіп, дербес мемлекет құру деп мәлімдейді. Сол ... ... ... ... et ... журналында жарияланып, жұртшылық назарына
ұсынылады.
М.Шоқайдың ... ... ... ... ... ... ... жалғыз түркістандықтар үшін ғана емес, ... ... ... ... ... ... үшін аса ... факторға
айналады. Мақала бүкіл Еуропа жұртшылығының қоғамдық ой-пікіріне әсер
етеді.
Эмигранттық баспасөз беттерінде М.Шоқайдың бұл ... ... ... ... қайраткерлерімен келісілген деген мағлұмат та ұшырасады.
Мұстафа егеменді ел болғаннан ... ... ... ... ... ... ... айтады – К.Е.) өмірін қалай ұйымдастыру
қажеттігі жөнінде аса құнды ой-пікірлерін, тұжырымдарын қалдырды. Олар:
түркістандықтардың ... өмір сүру ... ... ... ... ... ... сақтау, жастарының ұлттық тәрбие
алуын қамтамасыз етуі, т.б. мәселелер. Мұстафа ... ... ... басты нысандардың бірі болып отырғанына үнемі үлкен
абыржушылық ... ... ... ол тәуелсіз Түркістанның томаға-тұйық өмір
сүруін емес, әлем елдерінің барлығымен қарым-қатынаста болуын, көпвекторлы
саясат ұстануын қалады. “Менің білуімше, деп ... ... ... ... ... азат ... басшылық ету жазғанда М.Шоқай
Ататүрік ізімен жүретін еді, бірақ оған түгелдей еліктемес те ... Ол ... ... ... ... сақтай отырып, басқа мемлекеттермен
бәсекелестікке қабілетті болу үшін батыс елдерінен көп нәрселерді үйренуі
тиіс деп ... бұл ... ... күні ... Н.Ә.Назарбаевтың
Қазақстанның алдыңғы қатарлы елу елдің қатарына ... ... ... Жаһандану заманында халқымыздың ұлттық кескін-қабілетін, этникалық
бірегейлігін, тілі мен ділін сақтап қалу да – ... ... ... жүйе ... ... ... әр ұлт өз үйі ... өзі қожа
болғаннан кейінгі уақыттағы мемлекетаралық қатынастар жөнінде айта келіп,
Мұстафа тәуелсіз Түркістанның ... ...... ... ... болуы геосаяси жағдайдан туындайтын міндет дейді. Автократиялық,
демократиялық, не басқа ... ... ... болу ... оның өзара тиім­ділікке негізделуін, “жауапсыз достықтың зиянды”
екендігін ескертеді.
Мұстафа мемлекетаралық қатынаста “мәңгілік дос”, ... ... ... жоқ, мемлекетте тек мәңгілік мүдде ғана болады дейді. М.Шоқайдың
біртұтас Түркістан туралы ой-пікірлерінің де Н.Ә.Назарбаевтың Орталық ... құру ... ... ... ... ... Сөйтіп,
Мұстафаның шығармашылық мұрасының заманауилық әлеуетін көрсетеді. Екі
тұлғаның да ... ... ... Азия ... ... ... процестерді күшейтуге бағытталған. Қазіргі уақыттағы
ғаламдану заманында, оның жойқын ... ... ... және ... бәсекелес бола алатын мемлекет қана ... ... ... ... ... ... қала алады. Орта Азия
республикаларының бірлесу процесін ... ... ... ... ... ... ... алпауыт мемлекеттерге
тәуелді болып қалатыны жөніндегі болжамынан туындап отырғаны ... ... ... ... бұл ... өміршеңдігін тағы бір рет көрсетіп
берді.
Мұстафа Еуропа өркениетінің ... ... ... ... ... болудың, әсіресе, Грузия мен ... ... үшін ... есте сақтауды өсиет етеді. Ал
әзірбайжандарға етене жақын ... ... ... ... ... 1934 ... мамырда Әзірбайжанның тәуелсіздік күніне байланысты түркі халықтарының
одағы туралы Мұстафа жүрек ... сөз ... Оның ... ... ... ... ... туралы
пайымдаулары бүгінгі күні де өзекті. “Түркістан бір күндері жаңарып, өз
батырларын еске ... ... ... не Ташкентте ескерткіш
қоятынын білмеймін. Бірақ халық оған өз ... ... ... сенемін”, деген болатын А.Я.Шульгин 1942 жылы.
Бүгінгі күні ... ... ... да, ... де ... орын тепті.
Оның маңдайына кез-келген тұлға ие бола ... ... – өз ... ... болу ... ... ... болмысын, ұланғайыр
мұрасын, бүгінгі күнмен өзектесіп жатқан ой-тұжырымдарын ... ... ... ... ... ... жас ұрпақты
отансүйгіштік рухта тәрбиелеуге қызмет етеді.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
Алашорда10 бет
Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары еңбектерінде54 бет
М.Шоқай—түрік әлемінің ХХ ғасырдағы демократиялық қозғалысының негізін салушысы34 бет
Мұстафа Шоқай12 бет
Мұстафа Шоқай және тұтас Түркістан идеясы51 бет
Мұстафа Шоқай өмірі9 бет
Мұстафа Шоқай. Саяси сауаты9 бет
Мұстафа Шоқай.Өмірі.Зерттелуі51 бет
Мұстафа Шоқайдың қоғамдық-саяси қызметі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь