Роза Мұқанованың шығармашылық лабораториясы

Кіріспе: Әдебиет және жазушы

I.тарау: Шығармашылық әлем сырлары
1.1. Жазушы дүниетанымы
1.2. Шығармашылық процесс
1.3. Жазу кезең

II.тарау: Адам жаны.жұмбақ арал
2.1. Образдар жүйесі
2.2. Прототип мәселесі

Қорытынды:
Пайдаланған әдебеттер тізімі
        
        Реферат
Жұмыстың тақырыбы: Роза Мұқанованың шығармашылық лабораториясы.
Жұмыстың көлемі:
Жұмыстың негізгі ... ... ... ... ... оның дүниетанымын, шығармашылық процесін, жазу ... ... ... мен ... талдау, идеялық
астарларын ашу.
Жұмыстың құрылымы: ... ... екі ... қорытынды,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың мазмұны:
Кіріспе бөлімінде ... пен ... ... айтылып, қаламгердің қазақ
әдебиетінде алатын орны баяндалды.
Негізгі ... I- ... Р. ... ... шығармашылық процесін, шығармаларына шолу ... ... өмір ... ... ... айналуын сөз етіледі.
II-тарауда қаламгердің шығармаларындағы кейіпкерлердің өмірдегі ... ... ... аша ... ... ... образға айналуын
көрсетілді.
Жұмыстың мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: ... ... ... ... ... бейне, қазақ прозасы, ұлттық
характер, өмір шындығы, ұлттық сана ... ... және ... ... әлем ... ... ... Шығармашылық процесс
1.3. Жазу кезең
II-тарау: Адам жаны-жұмбақ арал
2.1. Образдар жүйесі
2. ... ... және ... ... ... терең әрі көлемді орын алатын
мәдениет — өнер мәдениеті. Фидияның мүсіні, Рафаэльдің суреті, ... ... ... ... ... Әуезовтің роман —
эссесі, Қастеевтің суреті, Абайдың лирикасы ғасыр бойы өмір сүріп келеді
әлі де ... Бұл ... ... біртумалары адамзат мәдениетіне қаншама
үлкен әсер еткенін өлшеу қиын.
Адамның игерген осындай көптеген ... ... ... ... ол — сөз ... ... ... З. Қабдоловша айтсақ, “Әдебиет
су да емес, от та емес. ... ... ... сөз ... Өнердің көп
салаларының ішіндегі ең бір қадірлісі әрі ...... ...... өнер ... ... ... шындықтың
шығармашылық тұрғыда басқаша өзгеруі.. Шындығында болған нәрсе өз бетінше
өнерді құра алмайды. Орыстың жазушысы М. ... бұл ... ...... ... ... ол тек өнердің нағыз шындығын құрастырып, жапыстыратын
шикізат қана. Тауықты қауырсынымен қуыруға ... ... ... ... ... ... ... таба алмайды. Ақиқаттың
жеңіл-желпі мардымсыз қауырсынын ... ... ... жасап шығару
керек.” /2.11/ Ал, Гончаровтың айтуынша “өнер шығармасындағы ... ... ... шындығын жоғалтып алады да, көркем шындық бола
алмайды. Суреткер табиғат пен ... ... алып ... ... ... ... Сол үшін көркем шығармашылықта “жалаңаш” шындықты таппай ,
соған ұқсастықты табуымыз жөн /2.11/ ... ... — өмір ... Өмір ... өнер ... көркем әдебиет үлгісін жасау —
инемен құдық қазғандай қиын, тіпті азапты еңбек./3.3/
Әдеби ... ... ... Ал, ... ... ... бұл ... бәрі сияды, өмірдегі құбылыс та, адам тағдыры
да. Ал, әдеби ... — сол ... ... ... ... Ол — өмірдің өзі
секілді күрделі, бұралаңы көп, қия-қалтарысы мол шытырман шындық.. ... ... ... өмір ... ... ... ... араластырып өмір сүруге үйретуші.
“Әдебиет — үлкен процесс. Жазушының өзі қоян-қолтық араласып, бетпе-
бет ... ... ... көркемдік қазынаға салып, нәр-сөлі, тұз-дәмі
татып шыққан ... ... ... оңай ... емес. Сезіну, түйсіну,
іздену, тер төгу , т.б. толып жатқан процесстің өзі де ... ... ... ... ... ... ... “Осы сөзді ауызға алғанда ең алдымен көз алдымызға
үркердей бөлек топ ... ... ... ... ... ... бар,
сахарадағы салқар көшбастаушылардай соңында ілескен сарабдал сарбаздары
бар, киелі Әуезов ... /5.94./ Елес қана ... ... ... ... ... ... желпілдеп, жүректі мақтаныш пен қуаныш ... ... ... — адам еңбегінің нәтижесі, автор ... ... ойы мен ... ... қоршаған ортаға көзқарасының, қарым-
қатынасының жемісі. Яғни, ... ... ... ол- жазушы. Әдебиетке
әрбір қаламгер әртүрлі көркемдік мұраттармен келеді. Олардың ішінде күн-түн
қатып, қан мен жанды ... туар ... ... ... ... ойламайтын, армандамайтын кемде-кем./5.14/
Көркем шығарма оқып отырып оның авторына деген қызушылық ... ... ... ... ол ... ... сүйер қауымға өте таныс
жазушы-драматург — Роза ... ... ... ... Адам ... үш ... бір-бірімен үйлесіп жатқандай.
Біріншісіне келсем, Роза Мұқанованың есімі ... ... ... ... Егер ... тағы бір ... ... келсе, ең алдымен
Роза Мұқанованың шығармаларын тауып оқыған жөн.
Екіншісіне келсем, көрнекті жазушы дегенім жазуды өнерім деп ... кие ... ... ... жолы деп ... жазушылардың бірі Роза
Мұқанованың көркем туындылары проза әлемінде айрықша орын ... ... бала ... өзі қаншама оқырманды таң қалдыртпады.
Үшіншісіне келсем, Роза Мұқанова адам жанына ... ... ... ... ... ... ... соны түсіне біледі. Адам жаны
әртүрлі, тағдыры да ... ... ... адам ... арпалыс
үстінде, жан тебіренісінде, күйзеліс шайқасында ... ... ... ... ... рахат өмір кеше алмайды.
Роза Мұқанованың ойынша, “әдебиет — мұхит. Тереңдеген ... ... де ... ... ... жете ... ... ғана меңгересің, түбіне
бойлай алмаған жұмбағың қаншама. ... ... ... үшін ... ... интеллектінің қауқары керек. Жүректен шығатын тіл, сезім мен
қиялдың ақыл, ойға қозғау салар жүйріктігі ... ... ... ерекшелік — ол кейіпкерлерінің жан
дүниесін психологиялық толғаныс үстінде ашуға ден ... және сол ... ... келе ... “Адам жанынан жұмбақ, адам жанынан ... бар? Әр адам жаны — ... ... ... ... ... ... адам
өмір бойы өз-өзін зерттеп бітпейді. Адам ... ... ... ... ... жатқан құпияларына кез келесіз”. ... да әр ... ... ... ... кездестірмеген
бөлекше әдет, бөтен мінез көре білді, соны оқырманға да кестелі ... ... ... ет ... ... қалам ұстап, сонсоң ... ... ... ... жүре ... ... қатарластарынан
тағы бір айырмашылығы — ол әдебиетке іштей мол дайындықпен, дүние ... ... /8./ Оның ішкі ... мол ... ... ... көңілмен ғана сезілетін философиялық мұң, трагедиялық ... ... ... ... оның ... ... зерттеу
қажет. Ең алдымен шығармашылық лабораторияға тоқталсақ, шығармашылық
лаборатория — ол кең ... Ол ... ... ... тақырып пен жазылып
аяқталған шығарманы оқырманың қабылдауына дейінгі аралықты қамтиды.
Фортунатовтың өз тілімен айтсақ, “творческая лаборатория писателя ... ... ... долю ... хотя содержание его
совершенно ясно для вас. В таких случаях речь идет не о конечном ... ... а ... его ... ... ... ... күрделі процесс. Күрделі болатыны ... ... ... райында ойға оралуынан материал жиналып, жазылып
аяқталуы, оқырмандық аяда қабылдануына дейін болжам жасап, байлам айтасың.
I тарау. ... әлем ... ... ... ... лабораториясына үңілу, шығармашылық процессті түрлі
аспектіде зерттеу – ... ... ... көп ... жоқ.. ... неден бастау зерттеу керек? деген сауалға, мен қаламгердің
дүниетанымынан бастау жөн деп жауап ... ... ... ... ...... дүниетанымының жемісі. Жазушы дүниетанымындағы қайшылықтар
көбіне оның қоғамға қатынасынан ... ... ... эстет М. Бахтиннің
“Автор - өз қоғамы, өз заманының тұтқыны. Оны бұл тұтқыннан келер дәуірлер
құтқарады. ... ... ... ... ... ... ... деген сөзі бар /10. 541./
Ал Белинскийдің айтуынша “ақын – ең ... ол ... ... соң ... ... өз уақытының перзенті, халық рухы мен уақыты басқалардан
гөрі оған аз әсер етпейді. Сондай-ақ, ақын адам ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымын қарастырғанда жазушының балалық, жастық шағы,
жеке өмірі, білім алған ортасы, дос-жолдастары, қоғамдық ... ... білу ... ... Мұқанова 1964 жылы қазан айының 14–ші күні ... ... ... ... ... ... ... Балғын балауса
балалық шағы бақытты өтті. Үлкендердің әңгімелерін құпия-сырларын білгенді
ұнататын. “Еңлік-Кебектегі” Кебек пен ... ... ... ... жек ... М..Әуезов жазған Еңліктің монологтарын жатқа
айтып үй артында тығылып, жылап ... Роза ... ... ... пір ... оның ... келуіне әсер еткен болар.
Ақжүніс, Тоғжан, Еңлік образдары оны әдебиетке әкеліп, жазушылық әлеміне
жол ... Бала ... ... ... еліктеп өсті.. Өсе келе
кейіпкерлерді сомдайтын жазушы-ақын, актерлер болатынын ұқты. Жазушыны ... күш деп ... ... болғысы келді. Кәсіби жазушы болуды
армандады. Сондықтан болар 1976 жылы, яғни 6-шы ... ... ... ... төл шығармасын “Қазақстан пионері” газетіне жариялайды. 1981
жылы Үржар аудандық Абай атындағы орта мектебін ... осы жылы ... ... журналистика факультетіне сырттай оқуға түседі.
Осы кезде оқумен қатар Алматыдағы № 126 –шы балабақшада жұмыс ... ... ... ішкі бөліміне ауысып, 1987 жылы оны тәмамдады. Студент
кезінде алғашқы әңгімелері жарық көре ... 1984 жылы ... ... ... атты ... ... алды ... жарық көреді. 1987 ... ... ... ... ... Архивінде әдебиет- өнер
бөлімінде қызмет атқарды. Осы жылы “Жалын” журналында “Жарық ... ... ... ... ... ... атындағы сыйлықтың лауреаты
болады. 1989 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... аға ... ... атқарды. Осы жылдары “Шықпайтын ...... ... үшін жанталас” атты әңгімелері оқырман қауымына
ұсынылды. ... ... ... ... ... ... ... жатты. 1990 жылы “Мәңгілік бала бейне”, ... ... ... ... ... ... ... 1991 жылы “Дүние - кезек”, “Соқыр
көзден шықан жас”, “Қаралы төбе” шығармалары ... ... ... “Монастырь” 1992 жылы жазылса, 1993 жылы “Сормаңдай”,
“Шерменде”, ... ... ... ... 1994 жылы Роза ... дүние” атты тұңғыш әңгімелер кітабы бысылып шығады. Осы жылы
“Композитор” атты ... ... 1997 жылы ... ... У” ... мен
“Дүние – кезек” атты екінші әңгімелер жинағы шығып, оқырманды қуантты. 2000
жылы ... ... 2003 жылы ... ... ... ... ... лаборатория құпиясын ашуда кілт боларлық тағы бір кез —
жазушының ағымдағы баспасөз ... ... сын ... ... тек ... жазумен шұғылданбай, мақалаларды да газет бетіне
жариялап жүрді. 1994 жылы Ілияс ... ... ... ... ... ұрдым”, Абайдың даналығы туралы “Мендей ... қу ... ... 1996 жылы ... ... ... жазушысы Тәкен Әлімқұлов жайлы
“Тәкен тағлымы”атты мақаласы, қазақтың М.Әуезов атындағы ... ... ... ... ... арулар” атты сын мақаласы, 1998 жылы
“Абылай хан” атты ... 1999 жылы ... ... ... ... жынысқа бөлінбейді” атты мақаласы, 2001 жылы ... ... ... атты ... ... жары Әкім ... “Тек Таразидің құттықтағанын қалаймын” деген мақақаласы, 2003 жылы
“Ұлттық сана уланып жатыр” атты мақаласын оқырмандарына ұсынды.
Жазушының қоғамдық ... ол — ... ... ... тәжірибесі.
Жазушының дүниетанымында жазушының адамзатқа, қоғамға, тарихы өткен уақыт
пен осы заманғы уақытқа деген көзқарасын көре ... ... ... ол тек оның неге ... ... оның суреткер ретінде шындықты
қабылдауы және оның өз шығармасында көрсете білуінде.
Жазушының саяхаты. Жазушы тек өз жерінен ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда көп саяхат жасаса көп нәрсе көріп, дүниетанымы
кеңейеді. Роза Мұқанованың жасаған саяхаты оның шығармаларына ... ... ... ... көне жерлерде саяхат жасауды ұнатады. Табиғаттың
сұлу әлемі — ... ... әсер ... ... мен ... ... ... шығарма жазу үшін жазушыға тек білім
қажет емес, жазушыға ... ауыз ... де ... ... ... ... ... кез-келген жазушыны елеңдетпей қоймайды, сондай-ақ ол неғұрлым
халық ауыз әдебиетке жақын ... оның ... ... Горькийше
айтсақ, фольклор білімін игермеген жазушы – нашар ... ... ... ... ... ... адал ниетті жазушы осының бәрін
игеру қажет. Роза ... ... ... ауыз әдебиетінен бастау
алған.
1.2. Шығармашылық процесс
Жазушы лабораториясы — ... ... ... бір ... ... ...... басталуы заңды. Өйткені,
тақырып — ... ... ... ... — жазушының бүкіл тақырыбы. О.
Бальзак ... ... ... ... ... М. ... туындылары
тұтастырып “Адам тағдыры” деп бағалау тақырыптың — жазушы ... ... ... ... ... ... ... да шытырман ойдың
шыңырауына батырып, суреткердің соқпағы ... ... ... ... ... ... екен ... саясың. Ал, Роза Мұқанованы оқып отырып, адам
жанына ... ... ... ... оқи ... аяғы ... ... да алмайсын. Одан әрі ынтыға оқи ... ... ... оқып, ешқашан жадырап күле алмайсың, өйткені әрбір ... ... шер, ... ... өкініш пен үміт, сағыныш пен ... ... Осы ... ... күйлері адам тағдырына байланысты. Осыдан
барып Роза Мұқанованың бүкіл шығармаларын топтастыра келіп, тақырыбын ... ... ... ... ... ... ... орай, өнер өмірден туатын болса, суреткердің өмірден ең алдымен
іздеп табары — өз шығармасының ... ... ...... ... басы. Жазылмақ шығарманың кіндік
мәселесі, демі, түйіні — ... ... ... да ... ... ... жол. Ал ... табу — бір күннің не бірер әрекетің
шаруасы емес, жазушының бүкіл қаламгерлік ... өн ... ... процесстің барлық кезеңдерінде бірдей ортақ жұмыс. Егер
шығармашылық ... үш ... ... ... жиналған материалды
қорыту, қорытылған материалды жазу) кезеңі бар ... ... ... ... өн ... ... желі ... жатады. /1. 159./
Үлкен мағынадағы тақырып — ой түрткіден басталады. ... ... ... ... раушан” повесінде жарқ ете ... ... ... Ал Л..Н..Толстой “ойтүрткіні — ... деп ... ... ... жерде келеді.. Роза Мұқанованың ... ж.) атты ... ... ... ... ... Жазушы бір
күні нағашы апасының үйіне келіп, қонақ болады. Жазушы мен нағашы апасы ... ... Таң ... апасы күрсініп, дөңбекшіп шығады. Сонда жазушы
неге күрсінетінін апасынан сұрағанда, ол таңды жек ... ... ... ... ... елу жылдан бері сақтаған күнәсін ашыпты. Ол
күнәсі жастық шағындағы жаңа туған сәбиді амалсыздан ... ... ... Осы бір ... ... ... жазушыға үлкен идея келеді. Бұл
идеясын ойға асыру үшін ... ... ... керек. Көп кешікпей дүниеге
“Күнә” шығармасы келеді.
Енді ойтүрткі ... ... ... өтіп ... соң, ... ... кіріседі.
Материал жинамас бұрын идеяға келсек. Жазушы өз ... ... өмір ... ... ... оларға өзінің бағасын береді, ол
бағада жазушының ... ... ... идеясы жататыны сөзсіз. Себебі
“Әдебиетші — таптың көзі, құлағы және үні. Ол өз ... ... ... ... ... ... қасиетін қабылдайды,
қалыптастырыда, суреттейді” (М. Горький)./11.53/
“Жазушы өз шығармашылдығымен өмірге үн қосады, үн ... өз ... сай үн ... ... ... жұрт үшін ... ... бой сергіту, рахаттану құралы емес, адам тіршілігінің заңды
жағдайларының бірі ” (Л. ... ... ... де ... жатыр. Міне,
осылайша, өмірге үн қосу әрекетінен келіп әр ... ... ... ... ... ... Роза Мұқанованың жоғарыда аталған әңгімесінің
идеясына келсек, нағашы апаның өз дүниетанымы, өмірде ... ... ... ...... адам ... сұрақ туады. Әрине осыдан
елу жыл бұрын уақытта, ол уыздай жас қыз. Біреудің отауына жас ... ... ... Өз жарына адал жан. Бірақ жаңадан туылған нәрестені
өлтіруге оны не итермеледі? Одан ... амал жоқ па еді? Адам ... ... ма әлде өзі ма? ... идея ... ... ... шығарма болмайды
және болуы мүмкін емес. Тақырыптан идея, ... ... ... ... Идеясыз тақырып , тақырыпсыз идея болу мүмкін емес. Дүниетанымы
бір, әлеуметтік ... ... ... ... бір ... жаза
қалса, әрине, олар да идеялық жағынан бірін-бірі қайталамауы қажет,
әрқайсысы ... тың, ... идея ... ... Мәселен,
С.Мұқановтың “Ботагөзі”, Есенжановтың “Ақ ... ... ... ... — бір ...... революциялық тақырыпқа жазылған
романдар. Яғни, тақырыбы бір болғанымен әр суреткер әр ... ... ... ұлы ... ... ... көптеген шығармалар дүниеге келген.
Шыңғысханға әлемнің ... ... ... әдебиеттер де арналғаны
бәрімізге белгілі. 1922 жылы Б. Я. Владимирцов “Чингиз хан”, 1973 жылы ... ... ... Темучжина, думавшего покорить мир” атты туындылар осыған
куә.
Бір Ілияс ... ... ... тарихи тақырыптағы
туындыларына не ... 1982 жылы І. ... ... мен ... және XIII ... 75-80 ... ... Алтын Орданың
хандығының құрылуы жайлы “Алтын Орда” атты ... ... 2002 ... құрастырған “Шыңғысхан — әлем сілкіндіруші деген туындысын дүниеге
әкелді. Әрине бұл шығарма тарихқа сүйеніп ... ... ұлы ... жорықтары, елге істеген жақсылықтары баян етіледі. Шыңғысхан ... Р. ... да 1989 жылы ... атты ... ... ... ... бір болғанымен, идеясы мен сюжеті басқаша. Әңгімеде ... және оның ... ... пен ... ... жауласуы, Өлең
шешейдің зары туралы сөз етіледі.
Тағы бір тарихи тақырыпта 1997 жылы жазылған ... ... У” ... ... Таң ... кезінде, яғни көшпенді түріктердің қытай
империясы мен жауласу ... ... ... ... ... ... болса,
идеясы қытайдың қуыршақ У атты әйел ... жан ... ... ... ... ащы кегі, өмірге деген өшпенділігі суреттеледі.
Р.Мұқанованың тарихи тақырыпта 1993 жылы жазылған ... бір ... ... бар. ... 1930 – 1933 ... ... ... кесірінен болған ашаршылықтың зардабынан Қырғызстан, Батыс
Сібір, Қарақалпақстан, Тәжікстан, Түркменстан, Түркия, ... ... ... қазақ бауырларымыз, кейін келе туған мекеніне қайта оралғаны
баршамызға ... Р. ... ... әңгімесі осы тақырыпта
жазылған. Ал, идеясы, қытайдан ... ... ... ... ... ... ... қашқындар деп қайта қытай еліне қайтарып
жіберу жайында. Осы үш ... ... ... ... ... ... ... тудырылған.
Ендігі кезек Р. Мұқанованың әйел тақырыбына жазылған бірнеше әңгімелері
бар: “Жұмбақ сезім”, ... ... ... ... “Қаралы төбе”, “Мәңгілік
бала бейне”, “Монастырь”, “Соқыр көзден шыққан жас”, ... ... ... Бұл ... ... да, ... тағдырлары да
әртүрлі. Барлығы да өмірдің алуан түрлі соқпағына ... жан ... ... ... өзін ... деп сезіне алмайды.
Жазушылық процесстің тағы бір кезеңі ол — материал жинау. Жазушы өз
шығармасымен жұмыс жасап отырғанда ең ... ... пен ... ... алуы ... ... өмірдегі шындық материал жинау кезінде ...... ... ... ... ... алмайды, сол сияқты
көркем шығармада жазушы өмірлік материалды жинамаса, оны қолданбаса ... ... ... өмір материалдарынан өнер туындысын жасау
процесінің басты, сатыларын, қиын, нәзік ... ... ... ... ... оның ... бір жайларының мәнісін ұққан сайын,
шығармашылық өнердің шын сырларының ... ... ... ... арта
түседі.” /10.13/
Қазақтың атақты классик жазушысы С. ... ... ... ... ... ... жазар алдында ... ... ... тікелей қатысы бар адамдармен ... ... ... ... ... ... (Бүркіт) сөйлесу,
қара жамылған Бәтима Мақашқызымен ( Бәтес) сөйлесу.
2. Сұлтанбек Әбеуовтің жеке заттары: ... ... ... Ағымды баспасөз материалдары.
4. Архив.”/12.75/
Міне осындай 1928 жылы апрель айында болған оқиға ... ... ... саралап, көркемдеп, 1931 жылы қазақ даласына
“Адасқандар” келеді. ... ... алу ... өзі оңай ... емес.
Оған да көре беретін көз, шындықты жалғандықтан айыра алатын зерде қажет.
Тарихи тақырыпта жазылатын шығармаға материал жинау да қиын іс. ... ... ... ... ең ... ... ... жазушы басқалар білмейтінді көбірек білу керек;
3) оқиғаның ... ... мен ... білу ... ... ... ... білу қажет;
5) архив беттерін саралау керек.
Осыдан кейін барып жазушы өз ... ... ... ... ... тудырады.
Роза Мұқанова “Құдірет-кие” атты тарихи әңгімесін жазар алдында,
Шыңғысханның өмірбаянына, ... ... орта мен ... ... ... ... ... болып жариялаған тарихи деректер,
энциклопедиялар мен аңыздарға көз ... ... ( шын аты ... 1162 жылы, кейбір деректер бойынша 1155 жылы дүниеге келген. Өзі
де, анасы Өлең де, ... ... да ... болған адамдар. Шыңғысханмен
інісі Хасардың жауласуы туралы да деректер бар. Олар тек бір-бірімен ... ... ... ... ... мен ... мен ... болмаған
екен. Деректерге сүйенсек, жазушының алып отырған кезеңі ... 1209 ... ... ... ... ... ... осы деректерді ала отырып, ... мен ... ... ... ... әңгімеснде арқау етеді. Р. Мұқанова
“Шерменде” әңгімесін жазар алдында мынадай ... ... ... көшіп
келген қазақтардан қалып қойған Зухар деген ер адам Қытайдан қазақ жеріне
қашып ... Оны бір ... ... алып екі ... мата мен үш тас ... ... ... Қытайға қайтарып жіберген екен. Бұл ... ... ... ... ... ... естігеннен соң, көз алдына жаңа ... оны ... ... етіп ... ... бұл шығарма ешқендай
материал жинамаған. Автордың айтуынша, бұл шығармада тек ... ... ... ... ... жазған кезде де Павленко айтқандай жазушы
жазғанынан да көп білуі ... ... ... өз кейіпкерінің егжей-тегжейіне дейін біліп,
оқиғаны өрбітіп, уақыт пен болған жер туралы ... білу ... ... өзінің кейіпкері жайлы газет-журналдардан оқи алады. Кейіпкерінің
күнделіктерін, хаттарын пайдалануға болады.
Роза Мұқанованың келесі “Дүние ... (1991 ж.) және ... атты ... ... ... ұлы ... А. С. ... қазақтың ұлы ақыны М. Мақатаев. Жазушы бұл жерде А. С. Пушкиннің және
М. Мақатаевтың лирикаларын, ... ... ... жеке ... мен ... ... ... архивтерге үңілген. 1991
жылы “Жалын” баспасынан Шолпан ... ... ... ... шықты. “Мұқағали” әңгімесіне керекті деректерді осы
күнделіктен алған. Онда ақынның әдебиетке, оның ... ... ... ... өмірге деген наразылығын оқуға болады.
Жазушы Роза Мұқанованың есімі 1990 жылы ... ... бала ... әңгімесімен әйгілі болды. Бұл әңгіме өмірдің ... ... ... ... тажал Семей атом полигоны және оның қасіретін
шеккен адамдар жайлы. ... ... ... ... ... ... қыз
туралы естійді. Өмірлік материал семей атом ... мен ... ... адам жанын елжірететін “мәңгілік бала бейнесі” дүниеге келеді.
“Сормандай” (1993) атты ... ... жазу үшін ... ... ... оқыған. Бұл әңгімедегі Мұстафа — Ілияс, Бану —
Ілиястың әйелі Фатима, ...... ... ... ... Сүлеев
болатын. Ілиястың күнделегін оқысан болды, Роза Мұқанованың “Сормандай”
әңгімесімен ... ... ... түсінесін. Өмірлік материал — ... әлі ... ... ... ... өмір ... ... құйып шығаруда. Жазушы
зерттеген оқиға, құбылыс әбден жіктеліп, ... ... ... ... ... ... ол ... болып лықылдап құйылуы қиын.
Жазушы көзбен көрген, естіген оқиға, құбылысты ойша ... ... Ойға ... әдемі туынды етіп оқырманға ұсынады.
Шығармашылық процесстің тағы бір ... ол — ... ... ... ... ... көп уақыты мен күшін кетіреді.
Мысалы: “Фадеев “Последнй из удэге” романын ... ... ... ... ... егер ... жоспар құрмаса, роман ... де ... ... Ал, ... ... ... ... алдында да, осы шығармаға
байланысты жоспарын үш айы бойы ... Ал, М. ... ... ... ... ... екен. “Жоспар шығармашылық процесс кезінде
өзінен өзі құрылады / 2 . 2 9/
Талантты Роза Мұқанова да ... өз ... ... құрмайды екен.
Оның айтуынша жоспар шығармашылық процесспен ... ... ... ... ... дамып, ойтүрткімен өзгереді.
1.3. Жазу кезеңі
Жазушының ойтүрткі, идея, өмірлік ... ... ... ... ... енді ... жазу ... көшуге болады.
Кез-келген жазушының тек өзіне тән ... ... ... бар емес пе? ... ... ... ... аулақ шулы емес
жерлерде жазғанды ұнатады, мысалы: А.С Пушкин өзінің деревниясынан басқа
жерді ... ... “ Таза ауа, ... ... ... ... ... небір сұлу лирикаларды алып келеді екен.”/2.504/
Ал, бұған керісінше Диккенс ... ... ... ... ... ... екен. Көшедегі шу мен адам бейнелері Диккенс көңіліне жұмыс
жасап отырғанда көп әсерін тигізеді екен. Сол сияқты ... да ... ... ... Л .Толстойдың айтуынша “ой жүрген қауымда ... ... ... ... асуы ... екен.
Үлкен бе, кіші ме, ... ... ... ... ... ... бар емес пе? Соған лайық оның ... да ... ... ойша ... ... ... О. ... бастайтын төте жолды таптым деп жаһанға жар салуынан, әр
шығармасын он, он екі рет ... Л. ... ... ... ... ... ... қанша, біткен бітімді шығарманы
оқысса жетпей ме деп қолжазбасын жыртып ... ... ... ... ... жазушылық тағдыр жатыр десеңші! “ Роман жазуға үш
рет бел шешіп отырып, үшеуінде де жаза алмай, ... ... ... емес деп
тастап кететін А. П, Чехов, операция үстінде тәнімді тіліп, етімді кесіп
жатқан болатты сезінерлік ... сөз ... ... ... И.С. Тургенев
мінезі, әйтпесе өзінің бар қолжазбасын сақтауы өз алдына — ... ... ... ... ... ... жинайтын С.
Мұқанов дағдысы да өзінше қызық қайталанбас тағылым ... ... ... ... жазу ... жазушы қиналысы бәрі-бәрі әдебиетші
үшін қызық.. Ал жазушы үшін азапқа, әрі ләззәтқа толы ол ... ... ... Әр шығарманың дүниеге келуі — қайталанбас тағдыр.
Р. Мұқанованың да өзіне тән әсіресе әйел затына тән ... ... ... ... тән ... ол — ... ісіне тиянақты, орта жолда
тастап кетпей аяғына дейін жеткізу. Әйел сонымен ... ... ... Бір істі ... ... келесі іске тез көшеді.
Р.Мұқанованың бойында осындай қасиет бар. Ойына бір ... ... ... ... ... тынышталмайды. Бірақ жазар ... ... ... Бар ойын қорытып, жинаған материалын ... ... ... да ерік ... Өйткені “жазушы жинаған материалдарының
көлемінен аса алмай қолында барымен ғана ... одан ... ... ... ... қорыта білмеген ... ... ... ... Р. ... ... бір ... меңгеріп алғаннан соң, шикілігі жоқ –ау дегенде өз ... ... ... ... ... тау-таста, табиғаттың аясында жүргенді
ұнатады. әрине бұл жазушыға тән ... ... жер, көне жер ... сол ... өз ... ... ... Ал жұмыс жазып
отырғанда тыныштықты сүйеді. ... түн ... қиял мен ... ... ... ... ұшып ... Шығарманы тек үйінен басқа жерде жаза
алмайды, адасып отырғандай берекесі кетеді. “Өз үйім — өлең ... ... емес ... ... ... ... болсын, құбылыс болсын оның шығармаларына
әсер етпей қоймайды. Р. Мұқанова “Тұтқын” әңгімесін жазу ... әйел ... ... жек ... ... ... ... анасы
қайтыс болып, ол бұл ... ... ... күтпеген жерде басқаша
аяқталады. Басқаша жүйемен кетеді.
Жазу процесінде өмір шындығы көркемдік шындық дәрежесіне ... ... ... көзі ... ... бұл ... ең басты мәселе —
суреткердің ойы, ... ... ... ... ... Бар ... өмір құбылысына құл болып ... ... ... ... ... ... құбылысқа айналдыратын
суреткерлік болмыс емес пе?
Улы ... Ф. М. ... “ И ... мои ... ... ни ... ни ... Берите то, что дает сама жизнь. Жизнь
куда богаче всех ... ... ... ... придумает вам того, что
дает иногда самая ... ... ... уважайте жизнь.”/2. 367/
деп айтуы ... ... ... ... ... ... ... қашан, не себепті
келгенін біліп, оның дүниетанымы мен шығармашылық процесінің егжей-тегжейін
ашып, жазу ... ... ... көз ... ... шығармасы қызықтырған жазушы атаулыға оқырман тарапынан
ұдайы қойылар бір ... бар. Ол ... ... ... ... ... жөніндегі сұрақ. Көркем шығарма шынайы өмірге айналып кете
ме, әлде көркем шығарма өмірдің көшірмесі деп ... ... ... ... ... шығарма жазған қандай да бір қаламгерге осы бір сұраққа
жауап беруге тура ... ... ... М. А. ... Ш.Т. Айтматовқа
да сан рет қойған оқырмандар. Ал, әдебиетші қауым бұл орайда, жазушыға қояр
сауалын ... ... ... ... ыңғайда жұптайды. Прототип
хақындағы оқырманның осындай сұрағына Ш.Айтматов: “Меня ... ... ... ... ... и ... ... ответить на такой
вопрос. Это живые, реальные люди, с которыми я жил и ... в ... ... меня они ... в самой жизни, я сталкиваюсь с ними каждый день,”-
()жауап беріпті.
Ал, М. Шолохов болса, ... ... ... ... ... с
людей, существовавших в действительности. Все образы в моих ... но есть в них ... ... с ... я жил, ... или просто наблюдал за ними со стороны,”()- деген зерттеуші В.
Гурамен әңгімесінде.
Әдебиетші В. ... ... ... прототипов
методологически непрвильно и часто не стольно проясняет, сколько ... о ... ... произведения”()
Қандай да бір жазушы ... ... ... ... де сыры бар. Ал, бұл ... ... ... қатысты
қарамасаң қаламгерді да арзандатып, өзің де **технизмге түсіп кетуің әбден
мүмкін.
Әдебиетші айтқандай, ... бір ... ... ... ... зерттеу қажетсіз деген ойдан аулақ болғанымыз жөн. ... бұл ... ... басьтайтын басты мәселенің бірі. Кейіпкер
түптұлғасы хақындағы әңгіме әрі нақты, әрі терең. Сол ... де, ... оның ... ... ... іздеу қажет-ақ.
Біз қаламгер шығармаларындағы кейіпкерлердің түптұлғасы деген
мәселені жазушының өмір шындығын ... ... ... ... ... ... сияқты мәселермен ұштастыра, ... ... ... ... үшін алып ... Осы орайда Академик Зәки Ахметов:
“Образ жасауда прототиптің жекелеген белгілері мен ... ... ... ... ... ... ... әсірелей беруге болмайды. Өйткені, ақиқат өмірден ... ... ... ... ... ... ... шын мәніндегі ойдан шығарылған образға айналады,”-() деген пікіріне ден
қойған дұрыс.
Роза Мұқанованың ... ... ... ... хақында
әңгіме прототип мәселесінен бастау аларын ұмытпаған жөн. ... ... ... ... ... ... де негізгі
әңгімені көркем образдың алғашқы табан тірері мен тиянағы болып табылады.
Ал, Түптұлға дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... тоқталмай өтпейді. Бәрінің анықтамасы бір арнаға саяды. Ол көркем
образға ... ... ... бір ... Алайда, түптұлға
жөніндегі әңгімеде айтыс туындайтын сәттер бар. Ол суреткер көркем образ
жасауда ... ... ме, ... ... бейнеледі ме ? ... ... ... ... ... ... болар еді.
“Ойдан шығару- образға барар жол.”
Әрі қысқа, әрі нұсқа. ... ... ... жоқ ... ... ... жоқ. ... осы тұрғыдан алғанда, зерттеуші А.П. Чудаковтың “Проблема в
другом. Какие черты прототипа берет ... ... ... ... Что из деталей предметного ареала? И какким ... ... этот ... ... ... түптұлға бойындағы қандай
қасиетті алғанын анықтау талабын қоюы ... ... бұл ... ... ... қаламгерлік шеберлікті талап етеді және соларды
айқындаудың кілті болып табылады.
Академик З. Қабдолов: “Әр жазушының ... ... адам оның өмір ... ... ... яки, ... ... әрекеті көбіне әр типке прототип табудан ... ... ... ... и его ... ... ... как мы
видим,- категория историческая, связанная с ними тенденциями развитие
культурыи ... ... деп ... осы проблеманың
арнайы зерттеушісі М.И. Андроннова.
Роза Мұқанованың түптұлға таңдау, оны көркем ... ... ден ... ... ... ... ... деген сұрақ
төңірегінде біраз толғанып көрелік.
Біздің байқауымызша, алдымен, ... Роза ... ... ... ... Образды бейнелеуде де жазушы көбіне өмірдегі
нысанасынан ... ... ... ... ... ол шындықты дәлелдемейді, көрсетеді,”()-
деп ұлы сыншы В. Г. Белинский айтқан екен.
“Жарық ... атты ... ... ... шешесіне айтқан
мына сөздерге назар аударыңызшы: ... ... Мен кеше ... “Сіз жазыласыз. Мен кеше ... ... ... қана еш ... ойломай, уайымдамай денсаулығыңызды қалпына
келтіріңіз. Сосын тағы да ... қан ... ... жеңілденіп, тұрып
кетесіз, апа”. ... ... ... ... деп ... отыр.
Шешесі ешқашан жазылмайды. Оның ... ... ... ... Бұл ... Сағит шешесін алдады кінәлаймын ба? Жоқ, ... ... ... ... үшін үміттеніп айтып отыр емес
пе? Қазақтың ... сөз ... ... деген сөзі асыған дәлел екен.
Яғни, Сағит ашқандайда өтірікші емес. ... ... өнің ... ... Енді қан кетпесе жүруге де жарап ... ... ... ... отырып, өзін-өзі де іштей алдап, ... ... өз ... ... ... өсіп ... Сағит сенгіш ... жан. ... ... ... ... ... қалай? Шешем
байғұс тағы да ... қан ... ... мен не айтар екенмін.
Дәрігер енді сірә да қан ... ... ... ... тағы
бір қатер күткендей қорқып тұр. ... ... тер, ... жайылып, Сағиттың жотасы су болып ... ... ... ... ... Сағиттың апасының образы жақсы
сандалған. “Құлыным аман ... деп апа ... мына ... баласын
жалғыз тастап кетіп бара жатқанына жаны ... ... ... ... ... қадірі туралы “Жан азабы” атты шығармасындағы
Дариға да өлім мен ... ... азап ... Аурухананың ат
шаптырды ұзаннан-ұзақ созылған дәлізінен босағаны ... ... келе ... әйел ... үрей ... Әйнек есіктің ар
жағында тұрған көңіл ... ... ... өз ... ... жөн ... ... тартқан олардың кейпіне өз күші ... бір сәт ... үміт ... келді. Жаны қиналып тұрса ... ... ... ... келеді. “Сен жеңілесің. Мен жеңемін.
Жендет. ... ... Тым ... өз ... бір барып,
көрінейін оларға”. Не деген қайратты әйел! Өзін ... кеді ... ... алаң ... деп ... аяды ма, ... бала-
шаға, туып үшін ... ... ... тұрып, оларға көрінуге
келеді. “Таң ба, түн бе? Мені әкетіңдерші. Бүгіннен ... мен ... ... ... ... жанымды, менің шыбын жанымды
емхананың түні мен таңы ... ... ... ... ... асықты. Не деген шыдамсыздық! ... оны да ... Оның ... ... сағынашы кернеп келеді. Әр ... ... ... ... ... ... құмартты емес пе?
Не деген ... ана ... ... ... жоқ. Мен сенен
қалмаймын. Үйге қайтайыншы. Менің ... жәй ... де ... Жаңа өзім ... ... ... жоқ. ... көз
жасына тірі қалармын. Үйге ... Бұл ... ... ... жеңе ... өлетінін сезіп айтты. Сезімшіл. Өлетінін қайдан
білген? Мүмкін, ана ... ... ... Ана – не ... ... десеңші! “Құдай-ау, ес білмейтін кенжемнің де ... ... ... ... ... ... келіппе еді? Менің
науқасым осыған дейін ... ... ма?” Мына ... не ... қатыгез еді? Мына сөздер мен-ақ ... ... ... ... Дариға - өзі үшін, ... ... үшін өмір мен ... ... түскен аянышты ауру әйел. ... ... ... ... да ... ... көрінеді. “Неге ренжимін?
Мынандай жағдайда ... ... ... ... ... ... ғой
деймісің?” Нағыз мұсылман адам екен. ... жоқ ... ... ... ... ақ ... Тек, тірі ... екен ”. Нағыз
жан ашыр, нағыз әйелін ... ... жан. ... ... барасың?
Мен сені бәрібір жақсы көремін, Дариға. Сенімен ... ... ... не ... Адамды шын сүйетін, шын ... шын ... Егер ... ... басқа адам болса, Айдынның жүрегіндей нәзік
болмаса ол адам ауру ... ... ... ме еді? Яғни, ... үшін өмір ... ... ... ... ... өмір, қысқа уақыт. Таң. Түс. Кеш. Бірін-
бірі ... осы ... үшеу ... ғұмырын жалмап алып,
күннен-күнге ... алып бара ... сезе ... біле ... күй ... Өмір ... ... құмартасың, соншалық сүйенесің. Тіпті
оның уақытша арқалатқан сәбиді ... ... ... өзі ... бір
де қуаныш, бірде жұбаныш әкелсе де бәрі бір ... Өмір ... да ... келмейді. Солай болса керек. Жан біткеннің бәрі
осынау ... ... ... уақытты қимаса ... ... , Р. ... осы екі ... оқи ... әрбір
кейіпкерімен қиналасың, ... ... ... ... халге
жеткізген – осы шығарманың шебер ... ... үшін тек ... ... ол өмірдің түсініп-білу
үшін спецификалық лидер” () ... ... ... ол образды
жасайды.
Орыс жазушысы А.П. Чеховтың айтуы бойынша, оның басында бір әскер
адамдары сыртқа ... ... ... ... ... ... Бұл ... сыртқа
шығару үшін жазушы қандай амал-тәсілдерді қолдануы керек? Оқырмандар осы
образдарды есту, көру үшін не істеуі ... ? ... ... ... ... ... және қаламгердің қалам машығынан көрініс табады. Бірақ,
қиялдағы образды дұрыс ... ... сөз ... ... үлкен
сынақ болары да даусыз. Осы тұрғыда, М. ... ... ... ... ол ... Ал, өнер ... ... автор көрсеткен
адамдар мен шығармадағы оқиғаға бел шешіп араласып, ... ... М. ... өз ... ... олардың өмірін сүймейтін
әрі білмейтін жазушыларды ұнатпайды. Оларға ол: “Білесіз бе? ... Бұл ... ... емес екен. Сіз адамдарды тірідей бейнелей
алмайсыз, ал бұл дегеніңіз ең маңызды мәселе ,”- деп ... ... ... ... өнерге деген шын жаны ашығандықтың, оны аялаған ... ... ісі емес ... ... тек қана кейіпкер емес, сонымен қатар, табиғат,
метафора немесе ... ... ... көркем амал-тәсілдердің образ
табиғатын ашып көрсетудегі қызметі де кіріп кетеді. Бірақ, көп ... ... ... адам ... ауысып кетеді де, осылардың
барлығын сол мақсатта қолданады. Жазушы кейіпкерлермен ... ... ... ... ... ... абзал.
1. Образдың осы немесе басқа өмірлік адаммен байланысы. (прототип)
2. Образдың ішкі мазмұны (характер)
3. Оның сыртқы ... ... Оның ... мінезділігі (тип)
Жазушының өмірі өзінің қиялымен жасалған адамдардың ... өтіп ... ... оны ... қинап, аңдыса, Гончаровқа да тыныштық
бермейді екен. Ал, Писемскиге олар түсіне ... де, ұйқы ... ... ... ... ... ... өркендейді. Ал, Роза Мұқанованың
кейіпкерлері өзінің айналасындағы күнделікті көріп жүрген адамдар, олармен
автор күнде ... ... ... ... адамдар. Кейбір
жазушылар өзінің кейіпкерлерімен бірге күледі, солармен бірге ... ... ... ... ... ... ... өлгенше сүйеді.
Р. Мұқанованың көптеген образдары ол -өзі. Сондықтан да әр образы қиналған
сайын, оның да ... ... ... жаны жай ... ... ... ... жазушыны шығарма жазылып біткеннен кейін де
мазаламай тұрмайды. Менің ... Роза ... ... ... ... ... ойы мен басты идеясын осындай шынайы кейіпкерлері арқылы
береді екен.
Ойымызды ... ... ... ... ... алғашқы түрткі
шығармашылық импульс немесе ол ... ... ... ... ... мен
өмірдегі адамның мінез-құлқы мен сыртқы келбетінің көркем образға айналған
әдеби көрінісі,”()-десек, Р. ... да ... ... көптеген
шығармаларының кейіпкерлері табиғилығымен дараланып, шынайылығымен нанымды
және күнде өзің көріп жүрген ... ... бір ... ұқсайды да
тұрады. Бұл жазушы үшін ең басты нәрсе екенін ... ... ... ... ... өзгелерге ұқсамайтын қолтаңбасы бар қаламгердің
әрбір шығармасы тартымды, қызықты оқылады, идеясы де ... және ... шым ... ... ... өзі ... байқай бермейтін өмір
қырларынан сыр шертеді.
Характер.
Әрбір қаламгер үшін образдың өмірдегі көрінісі мен оның ішкі мазмұнының
да ... ... ... ... ... ... ... сүйене отырып,
өзінің сомдаған кейіпкерінің ішкі жан ... ... ... ең алдымен жазушыға байланысты. Өйткені, өзінің негізгі айтайын
деген ойын, басты мақсатын ... ... ... ... күш ... ... ... Көркем бейнені тура шынайы адам ... ... ... ... ішкі ... ... терең
ашылуына үлкен мән беріп, аса ыждаһаттылықпен қарайтын жазушы ретінде ... да ... ... ... Осы орайда, Роза Мұқанова
да кез-келген кейіпкерлерін сомдағанда ... оны ... ... ... ... ... отырғандай әсерге бөлену үшін барын салады. Бұл
тұрғыда, қаламгер ... ... ... ... көркем құралдарды
мейлінше шынайы қолдануға тырысады. Яғни, көркем шығармадағы басты идеялық
мақсатқа толықтай ... ... ... ... келбетінің табиғи
сомдалып, психологиялық ахуалдарының терең аылып ... ... ... өз шығармаларында осыған жете мән бере келіп, оқушыға
кейіпкерінің сезімін, ішкі ... ... оның дем ... мен ... дейін
сезілуіне күш жұмсайды.
Образдың ішкі мазмұнының шығарма көркемдігі мен ... ... ... ... ... ... бола отырып, біз жазушының кез-
келген көркем туындысының идеялық мақсаты терең, әрі ... ... ... қоса шын ... ... жазушының қолынан шыққандығын
аңғарамыз.
“Көркем бейне , яки әдеби қаһарман ... я ... ... ... ... немесе персонаж ы дейік, бәрібір осылардың бәрі- бір-ақ, ұғым-
образ. ”(1,107)
Бейнелеу ... ... ... ... ... адам, сөздегі
сурет, шығармадағы өмір шындығын жинақтау, адам ... ... ... ... ... ... құяр ... біреу, ол образ.
Ал, “образ-эстетикалық мәні бар, ондай шығарма ... әрі ... ... ... адам ... әсем ... жасау –талантыға ғана тән әрекет. Ал, талантты жазушыны әр образы
-тип”,-дейді Белинский. Ал, Қ. Жұмалиев ... ... ... ... жеке ... тән ... наным –сенімі , іс-әрекеттер арқылы
бейнеленсе, характер белгілі бір адамның сипатын ғана көрсетіп қоймайды.,
сол адамның өмір ... ... ... ортасына дәл келетін көп адамдарға
тән іс-әрекет, мінез-құлық, наным-сенімдердің ең ... ғана ... бір ... тән ... етіп ... ... ... шығармаларындағы образдар, оның күнде көріп, кездесіп,
сөйлеп жүрген адамдарынан алынған.
Адамның ішкі тұңғиық тереңін, адам ... ... ... ... ... тән құштарлықтың жан түсінбес қиын ... ... ... ... көрсеткен. Бұл- орасан қиын тәсіл. Бұл терең білім
мен шынайы таланттылықты талап етеді. Роза ... ... ... ол ... ... ... ... баурап, құдіретті күшке
ие болады. Ал, Р.Мұқанованың шығармаларындағы ... ... ... жан құбылыстары болмай шықпайды.
Әдебиетте адамның ішкі бітімі тек мінездеу немесе жанама мінездеу ... ... ... ... ғана жасалмайды. Оның бүкіл ішкі
болмысы, өзіне ғана тән психологиялық өзгешелігі арқылы, ойы, сезімі, бүкіл
танымы тұнып тұрады. ... ... ... Роза ... “Сормаңдай
әңгімесіндегі” Үрияның:
“ Бану деген еркек атаулыны ... ... ... адам ғой. Ал, ... ... ғашық болып көрмеген, жаны елжіреп, ... ... ... адам ” ... ащы ... ... ішкі ... қиналыс, т.б. сезіліп тұрады
Ал, мына “ Сен ” әңгімесіндегі суретші ...... ... ... Ол ... мені ... өңіріне қол салып,
тәннің қызығын бөліссем деп арман еттім, ”-деген сөзінен оның өмір ... ... үшін ... жеңе ... келеді.
“Қараңызшы, суықтан үсіген жапырақты ... ... түрі бар. ... ... көре ... ... қара тат басқан, қызыл-сары
...нәзік рең ептеп жасыл бояудың түсі білінеді. Тәңіріден ... ... ... ... ... төгілтіп жасағаны-ай !()”-деп Халмыков дүниеге
сәби әкелегн ананың бусанып, буырқанып, қызылшақа ... ... ... оның ... нәзік екендігі көрсетіледі.
“Монастрь” әңгімесінде әйелдің :
“Кешіп. Сен менің өзімшілдігімді кеш. ... ... ... ... ... бер. Жаныма, ластаған ... ... ... бер. ... ... ... ақталу үшін келдім” деген сөзі
оның жан дүниесін ашып ... ... Роза ... мүсәпір әйелдің образын жақсы ашқан. ... бұл ... ... ... ... ... басу үшін “Қазақ
әдебиеті” газетінің редакциясына өңдеп келгенде онда ... ... ... , сонда одан әңгіменің атының нег осылай айтылғанын
қызыға сұрапты.
Портрет.
Көркем образдың ішкі дүниесіне оның сыртқы келбеті сай ... ... ... ... оның ... ... байланысты.
Кейіпкердің сыртқы келбеті, киім киісі жас мөлшері, аты-жөніне дейін ... мен ... ... ... ... жасайды да поэтикалық
образ жасалуын қамтамасыз етеді.
Классиктерге өз кейіпкерлерінің ... ... көп ... ... ... ... бұл мәселеге көп мән беріп, небір ірі қадамдар
жасап, сәттіліктерге қол жеткізе алды.
Бұл ... М. ... ... көбінесе адамның сары, қаралығына,
қимылына, жүрісіне, отырысына қарамайды. Жазушы өз ... ... ... ... тиіс ”()
Бұл тұрғыда да, Р. Мұқанованың шығармашылық лабораториясында талай
жайттарға ... ... ... Жазушы бұл ретте ... ... ... ... таңдап алады, немесе керісінше портретке лайық ішкі
астар-характер жасайды. ... ... тән хас ... ... ... да бұл ... ішкі ... жете мән беріп, ... ... ... осы айтылғандарымызды жазушы шығармаларынан алынған нақты мысалдармен
көрсетіп, ойымыздың дұрыс-бұрыстығын сарапқа салып ... ... ... біз ... тарихи тақырыпқа жазылған, осы сипаттағы шығармаларын
басты назарға аламыз. Ең алдымен “Құдірет-кие” ... үш ... ... хан, ... Өлең өмірде болған адамдар. ... ... де ... ... батыр. Оның бірінші, әрі басты әйелі Оэлун, бұдан
Шыңғыс, Хасар, екінші әйелінен ... ... ... ... ... тату ... Жиі-жиі жоқтан өзгеге өзара керісіп жүреді.
Есугей 1165-жылы дүние салады. Сақтық үшін Тайшуыттардан кек ... ... ... мен өзін ... ... кек ... ... қосып, мықтап ұстауға әрекеттенді. Сонда да татулық ұзаққа созылмады.
Есейе келе 1180-жылы күш қуаты толысқан 25 ... ... хан ... жылы ... Монғолия билеушісі етіп жариялап, оған “Хан ... ат ... қол ... ... деген адам оның билігіне қызығады. Сөйтіп
туған екі адамды бір-біріне таыстырып, ... салу үшін ... ... ... ... тұтқындайды. Оэлун шешесі ... деп ... оған әлі де ... ... ... ... Оэлун
қапалықтан қайтыс болады. Көкешті өлтіреді.
Бұл ... ... ... Ал, Р. Мұқанова осы сюжетті кеңірек ашып, ... ... ... ... жан тебіреністерін ашып көрсетеді.
Тарихта болған Шыңғыс хан мен әңгімедегі Кейіпкер екеуі екі ... ... ... па ... ... ... Әрине, тарихтағы біз білетін Шыңғыс хан
туылғанда оң қолының алақанында бір ... ... ... қысып дүниеге
келген. Және оның үлкен ел ... ... сол ... ... ... мемлекетті басқаратын адамның күші алып аюдың, арыстанның күшімен тең
емес пе? Өте қаһарлы, сұсты ... Ал, ... ... ... кек сақтамайтын, қарапайым жан болатын. Оэлун шешей өте ақылды,
қайратты, әрі қамқоршы адам ретінде ... ... ... хан да ... әрі ... ретінде көрінеді. Намысқой. Шешесі өз омырауын ағытып
жіберіп, иынаны кезегімен емген сендер қалайша жауластыңдар, ... ... ... ... ... ... қалады. Туған інісінен
тақты қызғанған өте қызғаншақ, менменшіл жан. ... оның ... де көре ... ... ... ... ол ... жүргенде
талай жетім балаларды бауырына салып, аялап, қамқорлығына алған екен. Оның
үстіне соншалықты тасжүрек болса, ол өз ... ... ... ... ... еді. Ол түсінде анасын көріп, сөзіне зер салып, істеген
ісі тек қара басының ғана қамы ... ... ... ... ... біз
Шыңғыс ханның өте ... жан ... ... Сол ... ... ол ... жорықтарда жеңіске жетіп, жауларын тізе бүктірді, бір
мемлекетті билеумен қатар, бүкіл әлемге танымал ... Көк ... ... ... ... ... дарыған ақыл мен күшті
соның сыйлығы деп түсінеді.
Өмірдегі Шыңғыс хан мен әңгімедегі ... хан ... бір ... жоқ ... Р. ... ... Шыңғысты алып, оның барлық
жан дүниесін ала отырып көркем бейне жасады.
Роза Мұқанованың келесі ... бала ... атты ... ... да ... ... бейне. Р. Мұқанова 1989- жылы Алматыдағы Қазақстан
Жазушылар одағындағы аударма коллегиясында істеп жүргенде ... ... ... ... ... ... ... қыз туралы естиді. Еңліктің
жасы шамамен 13-14те болса керек. Бірақ, жан ... ... ... ... ... ... қалып қойған. Әке-шешесі бар, бірақ тағдыр
берген мүгедек бейнесі үшін ... ... ... ... ... ... Түні бой нан ... күндіз оны басқа біреулер сатады екен.
Жазушы ешқашан Еңлікті көрмеген, көрмесе де осындай қасіреті бар қыздың
тағдыры ... оның ... ... ... ... ... құдіреті сол- адам жанына ... оның ... ашып ... Әңгімедегі Ләйлә қыздың жеке тағдырынан ұлтымыздың трагедиясына
ұласып отырған Семей полигонының зардаптарын сезіп, ... ... ... ... ... ... осы мәселені тереңдете көрсетеді. Ләйлә
қыздың небір психологиялық иірімдерін, ... ... ... ... әрі
терең көрсете білген автордың бұл әңгімесінің ішкі айтар ... ... ... ... ... отырған полигонның бір ғана Ләйлә қыздың
ғана ... ... ... ... ... ... өкініші мен қайғы-
қасіретіне айналып отырғанын айтады.
Осы ... жету үшін ... ... ... ... ... ... қызды
көктегі Аймен тілдестіреді. Табиғат пен қыз жанының нәзік сабақтастығын
сақтаған жазушы ның бұл ізденісі зор ... ... ... ... ... қоңыр әуезбен іштей үндесіп, бір-бірін ыммен
түсінеді. Дөп-дөңгелек Ай толықсып...”
“Мәңгілік бала ... ... ... ... ... ұғым
туғызбайды. Демек, шығарма өмір ... ... ... ... ой мен ... қиял қосылып, көркем шындыққа айналып, көркем
бейнелеудің амал-тәсілдерін пайдаланған жазушы ... ... ... ... ... атты әңгімесінің сюжеті өмірден алынған. 1993-жылы
жазушының қолына І. Жансүгіровтің ... ... ... сары ала
дәптер соншалықты құнды болар ма? Құндылығы Ілиястың өрнектеген өлеңі ғана
емес, өзінің жан ... ... ... ақ ... ... ... ... 30-
жылдардан бері беті ашылмай, сақталып ... ... ашып ... Алпыс
төрт жыл өткеннен кейінгі ұрпағының Ілияс ақын ... ... ... келетінін, өзінің ғасырлар бойы жасай беретінін ұрпағы білмеген де
болар. Киелі қара ... ... ... ... көзден жас ағызып,
жүректерді жылатып жазған “Құлагерді”, “Күйшіні” жазған ... ... ... үңілмеске, оқымасқа жазушыда жол қалмайды.
Пушкиннің, Толстойдың, Чеховтің, Достоевскийдің, Бальзактің күнделіктін
оқып отырып, ... ... ... ... келтірмеген. Оларды да Құдай
жаратқан, олар да ғашық болған, күлген, жылаған, ренжіген. Біреудің әйеліне
есі кетіп ғашық ... екі ... ... ... көзің жетеді. Бір кездегі
өзіміз тамсанып оқыған ... ... ... сусын ішкендей
рахаттанасың. Ілияс күнделігі де дәл осындай.
Күнделік беттерін парақтаған сайын жиі ... ... бір есім бар. ... есімі. Ақын-аға он жыл бойы ғашық болып, сезім дертіне шалдыққан жан
жары. Он жыл бойы ... ... де осы ... ... Фатима
Ғабитова ол кезде ... ... ... ... ... ... түскенін, өзіне әбден ғашық болғанын сезген Фатима бұл сезімнің
мүлде мүмкін еместігін ашық жазып, әлденеше рет ашық ... да, неше ... ... теріс қараса да өз махаббатына қарсы тұра алмаған Ақын-аға
дертке шалдығады. Оның осындай ғашықтығы ... ... ... ... да бей-жай қалдырмағаны Фатима апайдың Ілияс Жансүгіров
жайлы “Өмір ... деп ... ... ... бұл туралы ауыз айтады. Жазар, шаршар, қояр деп айтады. ... ... ... ... ... түспесе кетпесе, басылмайды,
үндемесе тоқтамайды. 1930-жылы Біләл ... ... ... ... аласұрған асыл махаббатына қолы жетіп, бақытқа мас болған ... Осы ... ... екеуі загске барады. Фатима Біләлмен
заңды түрде ажырасып, ... ... ... ... бес жыл ... 43 ... Ақын аға дүниеден өтеді. ”
Бұл І. Жансүгіров жайлы өмір шындығы. Роза Мұқанова І.Жансүгіровтің сырға
толы ... ... ... дүниеге осындай шығарманы алып келді.
“Сормаңдай” әңгімесіндегі аққудай иілген жас ... ... ... Ал, І. ... ... Мұстафаның бойында болса, Біләл
Сүлеевтің ... ол ... ... Осы ... ... сай келе ме ?
Әрине, әрбір кейіпкерлерін жазушы өмірдегі тұлғасына ұқсатып, мінез-құлқын
да соған үйлестіріп алады.
Ілияс-Мұстафа. ... жаны да, ойы да ... ... ... шын сүйсе,
Мұстафа да Бануына ... ... ... ... ... хаттарына жауапты Болатханның Бануға жаздырунан басталады.
Мұстафа:
Өте еңбекқор, әрі оқымысты адам. Дүниеге көзқарасы кең. Жары мен ... ... ... етуден жалықпайды. Сөзге берік. Онау Мәскеудегі Бану
үшін келіп, оны өзімен бірге алып кетемін ... ... ... алып кетуі
осының айғағы. Өте мейірімді. Өз баласы болмаса да ... ... ... ... ... өз ұлындай көріп, аялайды, тәрбиелейді.
Мұстафаның ... ... ұлы ... тастап кеткенін кінәлап, кейде жек
көресің. ... ... ... ие бола ... мен өмір ... ... бола ... қалатыныз есіңе түсіп, кешіріммен қарайсың. Неге Мұстафа
бірінші әйелі Сәлимамен бақытты бола ... ... ... ... ұшына
келіп, оған жауапты шығармадағы автор ойларынан табасың. Өйткені, Ақынның
сезімтал жүрегі Фатиманы тек жар ... ғана ... ... ... ... Оның ... ... жаны нұрға толып, құшағынан жылулық тапқан
еді.
Фатима-Бану.
І.Жансүгіровтің күнделігінен Фатиманың барлық ... көре ... Р. ... ... ... мен ... қиялының арқасында,
бұл әңгімеде Бану шынайы сомдалған Ең алдымен, Әңгімені оқып отырып, Бану
кішкентай ... ... ... оны шын мәнінде жек көресің. Ары қарай
оқи отырып, бұған итермелеген не жағдай деген ... ... ... ... неше жыл ... ... ... мен сезіміндей
сезім Бануда болмағаны ақиқат. Басында ... ... ... теріс
қарағанмен, өзі де іштей ұнатып қалған Бануда ... ... ... де ... ... ... ... бөленген Бану өз махаббаты
жолында ... ... ... ... етегінен ұстайды. Өмірлері
осылай тоғысқаннан кейін аз-кем уақыттан кейін оны екі қыздары Үрия ... ... ... о ... болады. Уақыт өте келе, ол Ғалымжанмен
күн көру мақсатында ... Сол үшін ... ... дейін Үрияның ащы
сөздері мен кінәлауынан айырылмайды. Өмірінің ... ... ... оны анам деп ... келмейді. Мүмкін оның кезінде өлген
Қаныбектің көз жасы ... ... ... ... Бану бар ... ... Мұстафадан туылған Арманнан көреді. Оған хат жазып, қолыма кел
дейді. Мүмкін Үрия айтқандай, Бану ... ... ... да шығар.
Әңгімедегі Үрия образы да толыққанды осы шығарма желісінде ашылады. Балғын
сәби кезінде ... ... әке ... мен ... ... ... оның
өкпесі қазандай. Өмірі кешірместей көреді. Отыз жасқа келгенше ... не ... не ... ... жылыны алмаған Үрия өз
өміріне бірден-бір кінәлі-шешесі деп біледі де, оны ... ... ... адам деп жек ... деген еркек атаулыны сұлулығымен жаулаған адам ғой. Ал, өзі ... ... ... көрмеген, жаны елжіреп, ешбір ... сүйе ... ... тұжырады. Шешесін төсек жылулығын аңсағандықтан Ғалымжанға
күйеуге тиді деп шала топшылаған Үрия оның балаларының ... ... ... ... әрі ... азамат болуын ойлағандығын ... ... ... жазушылық жолындағы келесі бір шығармасы- “Дүние кезек ” деп
аталатын әңгімесі. Бұндағы ... ... ... ұлы ... Пушкин
болса, “Мұқағали” әңгімесіндегі басты ... ... ... ... ақын ... ” әңгімесі ақынымыздың “Бір келіншек” және “Муза” өлеңдері мен
күнделігі ... ... ... ... сыр, өмірге деген, адамдарға
деген наразылығы айтылған. Роза Мұқанованың басқалардан бір ... бар ... тура ... ... ... ... Бұған мысал. Пушкин де, Мұқағалидың бейнесі де ... ... ... ... ... ... ... Өмірдегі ең
асылы да, бар қазынасы да ақынның өз өлеңдері екені көрінеді.
“Ол адамның өзі, ... ... ... ... ... ойы мен
психологиясы қызықтырады. Оларды түсінуге тырысады. Адамдарды түсінеді,
олардың да оны ... ... Оның ... ... ... ... Мұқағали үшін жанының шырылы.. Басқа ештеңе де емес...”
Мұқағалидың жанын күйзелтетін өзінің жырларының толықтай адам ... ... өз ... мойындалмауы, жарыққа шыға алмай ... ... оның өз ... да мәз ... ... ауыртады.
Мұқағалидың күнделігі болса, 1976-жылы он екінші ... ... : ... ... Емделу. –қаңтардан 5-ақпанға дейін. Ауруым менің оңай
болмаса керек. Егер диагнозды дұрыс қойған ... онда мені тек бір ... қана ... ... Бұл жолы ... да ауру екенімді мен өзім ... ... ... ... ... ... бүкіл өне бойым
сырқат.”()
Роза Мұқанова Мұқағали туралы әңгімені шамамен осы ... ... ... Мүмкін бұл шығарма ақынның өлер шағындағы ауырып жүрген сәттерінен
алынды ма екен?
Бұл шығармада Роза Мұқанованың ... та ... ... Ақын ... ... ... Емхананың тар бөлмесінде ақынның тәні тұмшаланғанымен
жаны ... ... ... ... ... ... ... құлынды іздейді.
Жетім құлын дегені жетімсіреген ... ме, әлде ... ... ... жұмса болды, көз алдында жетім құлын желдей есіп жүреді де қояды. ()
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келсек, біз ... ... ... Роза ... ... ... отырып, оның бүкіл шығармалары
өмірден алынғаны өмірдің ащы мен ... өз ... ... ... ... шығарманың өзі өмірден туады. Өмір ... ... ... ... ... ... - ... құдық
қазғандай қиын.
Сонымен қатар, шығармашылық лобораторияның көркем шығармағы табылған
тақырып пен ... ... ... оқырманның қабылдануына
дейінгі ... ... да ... ... ... бойлай келе аңғарғанымыз, жазушы ойына ... ой ... ... ... ... ... ... көркем
шығармаға айналдыру, тік ... ... ... ... обзарға
айналдыру, ойдың қорытынын қағазға түсіріп, әңгіме болып ... ... ... күрделі де жұмбақ екен. Оның жұмбақтылығы
ол ... ... ... ... терең үңіліп, оны ... ... тура ... ... дәл образын ашады. Кейіпкер образын
көрсете отырып адамның неше ... ... ... ... кейіпкері әртүрлі. «Сормаңдайдағы» Бану үш ... де ... ... ... ... ... сәби өлтіру
күнәсі, «Жан ... ... ... ... ... ... ... әйелдермен арпалысы, «Бройлердегі» ... ... ... ... ... ... ашып көрсеткен қаламгер Р.Мұқанова адам ... ... ... ... «Мәңгілік бала ... ... ... ... қалған Ләйлә қыздың ауыр
тағдыры қандай шеберлікпен өлген. ... ... ... ... ... қайғысын көз ... ... ... ... ... ... жаңа ... бұрын айтылмаған жағдай, ашылмаған
сыр, ... ... ... шығып отырады. Және ... ... мен ... көзге ұрмай сол өзінің ... ... ... жайма – шуақ жазу стилімен жеткізеді. Ол
не нәрсме ... ... ... жағдайда көрсеткісі, нендей
шындықты ашқысы келседе қамырдан қыл ... ... ... ... Р. ... ... табиғаты тау өзеннің тасып
аққанынан ... туба ... бір ... ... ... ... еске түсіреді. Тіпті оның жан сезімінде жаңалықтары ... ... де ... кіре ... ... ... да қарапайым болып келеді.
Роза Мұқанованың әрбір әңгімесіндегі ... өмір ... ... адамдарының мұңы мен мұратына орталасқан сайын ... ... ... қайталанбас мұңды әуен, сағынышты саз,
ререң тұлғамыз ойлы, ... наз, ... ... орала береді. Біздің
ше, мұның өзі ... ... ... ... ... де болуы керек. Осы ... оның ... ... бізге
ет жақынымыздай жақындатты.
Пайдаланған әдебеттер тізімі:
1. Қабдолов З. “Сөз өнері” Алматы, 366 ... ... А.Г. ... ... ... пиатель, Москва, 1968,
564 стр.
3. Дадебаев Ж.. “Жазушы еңбегі”
4. “ Уақыт және қаламгер” Жазушы, Алматы, 1986, ... ... пен ... ... ... ... С. “Парасатқа құштарлық”, Жазушы, Алматы,1985, ... ... Қ. ... жылуы”,Жалын, алматы, 1991,
7. Ахметжан Т. “Адам жаны –жұмбақ ... ... ... 1994,
20 шілде
8. Бөпежанова Ә. “Мәңгілік бала бейне немесе Атабаев — Мұқанова
көркемдік тандемі”, //Қазақ әдебиеті, 1997, ... ... Н.. “ ... ... Льва ... писатель, Москва, 1983,
10. Бахтин М..М.. “Литературно- критические статьи”, Художественная
литература, Москва, 1986, 505 ... ... Н.. “В ... ... М . ... ... ... Қ. “Сәбит Мұқанов”, Алматы, Мектеп, 1989, 144 бет
13. ... І.. “ ... әлем ... ... ,304 ... ... С. Таңдамалы шығармалар.14 том, Алматы, 1978, 194 бет
15. Айтматов Ч. В соавторстве с ... и ... ... , 1979 ,
75 с.
16. Гура В. Как ... ... ... ... 1980, 121 ... Шкловский В. Избранное В 2 т. Москва: 1983 1. 639 ч.
18. Ахметов З. ... ... ... ... в ... ... ее
создание г. Алматы: Наука.
19. Чудаков А.П. ... и ... ... 1974. 182 ... Кабдолов З. Таңдамалы шығармалар 2. Алматы: Жазушы, 1983 ... 455 ... ... М.И. От ... к ... Москва: Наука, 1974,
200 с
22. Мұқанова Р. Жарық дүние Алматы: ... 1994 , 208 ... ... Р. ... бала ... // ... әдебиеті, 1990, 2
наурыз
24. Мұқанова Р. Құдірет -кие Алматы: сөздік - ... ... ... Мұқанова Р. Жан қайығын жарға ... // ... ... 1994
, 27 мамыр
26. Мақатаев М. Күнделік. Алматы: Жалын, 1991, 47 б
27. Тарази Ә. ... екі ... ... // ... 1988, ... ... Қ. ... қалам // Қазақ әдебиеті, 2001, ... ... Р. ... ... ... // ... Қазақстан,
1999, 6 ақпан

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Р. Мұқанова "Шатыр астындағы мен"4 бет
Санитарлы - қорғаныс аймақты анықтап және зиянды қоспалардың атмосферада сейілуін есептеу16 бет
Қазақ әдеби туындыларының аударылуы4 бет
Органикалық химия лабораториясында жұмыс істеу кезіндегі қауіпсіздік техникасының ережелері8 бет
АҚ «ҰССО» сынау лабораториясында өнімнің сапасын талдау63 бет
"балалар психологиясы"6 бет
Гендік инженерия6 бет
Д. Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері42 бет
Егіншілік жүйесін қолдану және топырақты эрозиядан қорғау14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь