Дін және жастар тәрбиесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

I ДІН ЖӘНЕ ЖАСТАР ТӘРБИЕСІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1 Имандылық . тәрбиенің түп тамыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Қазақ тәрбиесіндегі діннің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
1.3 Атеистік қоғамның жастар тәрбиесіне ықпалы және оның салдары ... ... ... 21

II ҚАЗІРГІ ЗАМАНДАҒЫ ЖАСТАР ТӘРБИЕСІНДЕГІ ДІННІҢ ОРНЫ
2.1 Діни ағымдардың жастар дүниетанымына кері әсері ... ... ... ... ... ... . 24
2.2 Ислам дініндегі жастар тәрбиесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. .29
2.3 Ұлттық идеология және дін ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МЕТОДОЛОГИЯСЫ КАФЕДРАСЫ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
ДІН ЖӘНЕ ЖАСТАР ТӘРБИЕСІ
Орындаушы:
4-курс ... ... ... ... ... ... ж.
Философия және ғылым методологиясы
кафедрасының
меңгерушісі,
Филос.ғ.д.профессор
Н.Ж.Байтенова
Алматы 2007 ж
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
................................................3
I ДІН ЖӘНЕ ЖАСТАР ТӘРБИЕСІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1 Имандылық – тәрбиенің түп тамыры
.....................................................7
1.2 ... ... ... алатын
орны................................................14
1.3 Атеистік қоғамның жастар тәрбиесіне ықпалы және оның
салдары................................................................
............................................21
II ҚАЗІРГІ ЗАМАНДАҒЫ ЖАСТАР ТӘРБИЕСІНДЕГІ ДІННІҢ ОРНЫ
2.1 Діни ағымдардың жастар дүниетанымына ... ... ... ... ... ... Ұлттық идеология және
дін....................................................................49
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.........................53
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ................................................ 56
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыптың өзектілігі
Қазір егемендік алған елімізде мәдени ... ... әлі де ... сана ... ... дағдарыс әкеліп, кері әсер етуде. Бұл құбылыстың
себебі неде? Осы сұрақ үлкен толғанысты, ойлауды, тиянақты тұжырым жасауды
талап ... ... ... ... пайымдауынша, мұндай тығырыққа
тірелуден адам санасының жете бермейтін жағдайында әрі ... ... ... ... бір ғана жол бар. Ол халықтың идеялық, рухани
біліктілігін нығайту.
Қазақ халқы ұлт болып ... ... ... ... ... шығуында қаншама қиын-қыстау заманды ... ... ... пен ... және ... ұшыратқан қоғамдық-саяси,
мәдени әрекеттердің барлығы ұлт санасында сақталып қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... із қалдырып, жадында сақталып, салт-санасын оятып,
ұлттық дәстүрінде, менталитетінде өшпес ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... келгенін ешкім жоққа
шығармаса керек. Өйіткені кеңес дәуірі кезіндегі саяси татаритарлық ... ... ... ... ... сол ... үшін және оның ... ... мен ... үшін ... көп ... ... Қазақстан сияқты жас мемлекет үшін ... бет ... ... ... ұлттық менталитетіміздің, ұлттық салт-санамыздың,
дәстүріміздің, әдебиетіміз бен өнеріміздің жалпы мәдениетіміздің қалыптасуы
өте маңызды болып отыр.
Салт-дәстүрімізбен ... ... ... мәдениетіміздің
қалыптасуының қайнар көзі десек артық емес, әрі ол қазақ халқының санасының
дүниетанымының қалыптасуына әсер ... ... ... ... десек
қателеспейміз. Қазіргі ақпаратты заманда және постиндустриялды қоғамда
қандай мемлекет болмасын өзінің түп-тамырына бойлап ... ... ... ... сай құндылықтарын жаңғыртары анық. Ел ... ... ... тәуелсіздік идеологиясы халқымызға тән болған ең ... және ... ... ... ... ... керек. «Дәстүрлі
мәдениетте, – дейді Г.К.Шалабаева, – адам ... ... өмір ... ... ... жүйесінде тәрбиеленеді. Дәстүрлі қоғам
ауқымындағы білімдермен ... адам ... ... ... және
сақтарда көптеген ұрпақтар жинақтаған тәжірибені қолданады. Сондықтан ол өз
этносы және уақыты үшін ... ... ... ... ... адамға
өз мәдени құндылықтары қалқан да, іргетас та бола ... ... ... ХХI ... ... даму ... ... «Қазақстан 2030»
атты стратегиялық бағдарламасында халқымыздың рухани жаңару ... ... ... ... ... ... мен тарихтағы дербес
танымдардың қалыптасуы нәтежиесінде болғанын ... ... ... сай адам ... ... ... ... Сол ежелгі дүние
ойшылдарының әлеуметтік-саяси философиядағы өзекті мәселелердің бірі-адам
мен қоғам дүниесін түсіну ... оны ... ғана ... ... ... ... тиімді, ұғымды тәсілдерін, ұстанымдарын табу
болғанын байқатады. Мәселен, Шығыс дәстүрінде қоғамдағы әлеуметтік-саяси
тіршілік көк Тәңірімен ... ... ... ... ... ... реттіліктің бұзылуы тұтас әлемдік
үйлесімділіктің бұзылуымен тең қойылған. Олай ... ... ... ... ... ... даласының даналығында бұл жөнінде қандай ой
үрдістер болды? Қазақтың дәстүрлі қоғамында әлеуметтік-саяси ... ... ... құбылыстармен байланыстырды және оларды қалай
шешуге тырысты деген сұрақтар туады. Сайып келгенде бұл мәселелердің шешімі
ата-бабаларымыздың ... ... мол ... ... сол ... ... дарытсақ және оны келер ұрпақтың санасына сіңірсек
шешімін табар еді.
Зерттеліп отырған мәселенің өзектілігіне негіз болатын тағы бір фактор
– қазіргі ... ... ... қиғаш істер мен теріс көріністер.
Ерекше бұқаралық көңіл-күйдің, эмоцияның тым көтеріңкі болуы, ... ... ... Өз ұлтымыздың ішіндегі ауызбірлік пен азаматтық
татулық, ұлттық тұтастық, қайырымдылық, тектілік, ұрпақ ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қазақтың бір-бірімен орынсыз айтысып, дауласуы, жағаласуға ... ... ... ... ... бар ... ... бүгінгі өркениет ағымы ішкі «Мені» жоғары ... ... ... ... бір ... біздің пікірімізше, ұлттық рухани мұраларда
жатыр. Сол сияқты қазіргі ғылым мен білімдегі ... бірі ... ... ... ... адам ... көне ... танымдық өзектерінен ажырап, адасып қалғандығында. Осы ... ... ... ... ... ... үшін және ХХI ... аяқ
басқан қазақ елі үшін өзінің төл ... ... ... ... ... ... бола ма? Егер ол ... қандай Ұлттық
бастауларға негізделуі тиіс дейтін сұрақтарға ... ... ... Ал ... және ... да ... этностық
нұсқаларының көзі – ұлттық тәрбие, дәстүр және шешендік өнерде ... ... ... ... ұлттық тәлім көзі де, тәлімгерінің де бірі –
шешендік сөз дәстүрі. ... ... ... акциологиялық
принциптерге адамның тағзым етуі неғұрлым берік болса қазақ халқының ішкі
руханияты ... ... ... және елдік тұтастық нығаяды. Егер Сократқа
сүйенетін болсақ философияның міндеті – адамдарды өзін-өзі танып білуге
үйрету ... ... ... ... сөз өнеріндегі әлеуметтік-
философиялық негіздерін анықтаудың мақсаты – ... ... ... ... ... және сол ... қазақ елін бірлік пен ынтымаққа
шақырып өмір сүруге баулу. Өйткені әрбір жеке адамға да, бүкіл қоғамға ... азық ... ... ... ... ойымша, халық даналығы, халықтық
философия. Осы тұста халықтық философияның қайнар көзінің бірегейі ... ... ... ... ... даналығы, шешендік өнері,
әлеуметтік философия тұрғысынан алғанда адамның өзіне оның ... ... оған үміт ... ... әлеуметтік мәселелерді шешудің сара
жолдарын адамның өзінен ... ... ... ... даласындағы
адамгершілік талаптар қоғамдық материалдық әрі рухани дамуының қажетті
шарты. Би-шешендер ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру ережесі, адам мен адам қарым-қатынас
мәдениетінің көрсеткіші, әлеуметтегі әр адамның өз ... ... және ... ... ... қоғамдағы барлық трансформациялық көзқарастар
адамның дүниетанымындағы ... ... ... жүретін тұтас
процесс. Заман мен тарихи дәуірдің мән мазмұнын анықтауда субьектінің бүкіл
болмысын ... ... ... ... ... дәстүрді,
тарихты жасайтын адам. Заман - әрі субьективті, әрі обьективті орта. Ол, ең
алдымен, адамдардың ... ... ... содан соң ғана
субьектен бөлініп обьективтендірілетін ... ... ... ... ... адамның ішкі рухани дүниесінің түзелуінен бастау ... ... ... ... ... ... маркстік
методология аясына сыймайтын, тіпті оған кереғар принциптерге негізделген
феномен. Қоғамдағы ... ... орны мен ... үш ... ... ... ... демографиялық ерекшеліктерге қарай
туыстық қандастық жүйеге негізделген үш жұртқа бөліну үрдісі басым болды.
Осындай ұстанымдарға негізделген ... ... ... ... ... ... ұқсамайтын өзінше этноментальды ұстанымдар мен өлшемдер,
нормалар болды.
Дала қоғамындағы әлеуметтік қатынас ұлттық этногенологиялық ... ... ... пен бірлікті би-шешендер бір типі көшпелі
өмір ... және оның ... ... ... ... ... ... би-шешен, ақын-жырауларының жарық дүниеге, адамзат
өміріне деген ерекше түсініктері, тектік ... жеті ... ... ... үш ... ... билер институты қазақ қоғамындағы
әлеуметтік ... ... ... Қазақ данагөйлері ел
басшыларына тән қасиеттер тұрғысында «ақылдылық», ... ... ... ... «кішіпейілділік», «ұстамдылық»,
«кісілік» сияқты тәрбиені ұрпақ ... ... ... ... Дала ділмарлары хан мен қараша билік феноменін құрайтын қос
компонент екендігін ... Хан ел ... ... ... ... қоғамның саяси өмірінің қажетті компонентіне айналса, ал халық
билік этносына немесе биліктің жүру ... ... Олар ... ... құбылыс ретінде мойындалады.
Бұл жұмыста қол жеткізген методологиялық ұстындар мен теориялық
тұжырымдар ... ... ... ... этноәлеуметтік
негіздермен, нысаналармен кеңейте түседі және қазақ ... ... ... ... ... ... дала ... бағыт-бағдарлардың ХХI ғасырға аяқ басқан қоғамымыздағы
маңыздылығын тереңірек әрі нақтырақ тануға мүмкіндік туғызды. ... ... ... ... ... ... әдеп нормалары мен
кеңестік дәуірден қалған ... ... ... ... батыстан
алынған тек материалдық ұтыс мотивтеріне негізделген нормалар арасындағы
текетірестер жатқызылады; моральдық нормалардың ... тән ... ... ... орай ... ата-тектік әдеп жүйесінің
бірінші қоғамдағы маңыздылығы туралы тұжырым жасалынады. Қазақ ... ... адам ... бір-біріне қайшы келетін ашу мен ақыл,
білімділік пен білімсіздік, ... пен ... т.б. сол ... салыстыру арқылы көрсетеді. Адамзат қауымының ғасырлар бойғы
тарихы имандылық, ғибраттық, әдет-ғұрып, салт-дәстүр, ұлттық тағылым ... ... ... ... ... ... ... Сол
халық даналығы қорытқан қазына байлық, тәжірибені халық игілігіне жарату,
үлгі етіп ұсыну – мына біздің яғни ... жас ... ... ... мен ... отырған тақырыптың өзектілігінен және оны ... мен ... ... ... жұмыстың мақсаты мен
негізгі міндеттерін айқындау мүмкіндіктері туады.
Жұмыстың басты ...... ... ... тәрбисіндегі діннің
алатын орны мен мәніне дінтанулық негізде талдау жасау.
- қазақ даласындағы халықтық белгілерді көрсету және осы ... ... ... ... қазақтың ұлттық тәрбиесін сипаттайтын ... ... ... діни құндылықтарды зерттеу.
Тақырыптың зерттелу деңгейі
Ұлттық тәлім-тәрбие оның ел мәдениетінің іргетасы ретіндегі маңызы,
қызметі Қазақстан ... ... ел ... ... ... бері ... ... этнопедагогика ғылым салалары аясында жан-
жақты қарастырылып келеді. Бұл мәселе педагогика саласымен ... ... ... ... дінтанушылардың, философтардың,
әлеуметтанушылардың және ... да ... ... ... ... отыр.
I. Дін және жастар тәрбиесінің теориялық аспектілері
1.1 Имандылық – тәрбиенің түп тамыры
Имандылық тәрбие - ата-аналардың ... ... ... ... ... ... ... мен қарым-қатынастарынан көрінеді. Адамның имандылық тәрбиесінің
дамуында ұрпақтан-ұрпаққа көшкен, ... ... ... өмір сүру ... ... адамгершілік нормаларын игерудің
маңызы бар. Әр баланың жеке басының имандылық тәрбиеленуіне ... ... ... және ... күндердің талабы.
Имандылық – адамның қоғамдағы, күнделікті өмірдегі іс-әрекетте
белгілі бір қалыпқа түсіретін ішкі ... ... ... адам
бойындағы адамгершілік, ізгілік, кісілік белгісі. Дәстүрлі қазақ қоғамында
адамның имандылығына – мінез-құлық жүйесіндегі ерекшеліктеріне көп ... ... ... дүниеге келуі, өсуі, ержетуі, ... ... ата мен ... ... ... пен ... ... пен арлылық, инабаттылық тәрізді маңызды мәселелер имандылықтың
маңызды ... ... ... ... да ... тыс ... ... құрмет көрсетуі, үлкендердің кішілерге ізет
білдіруі өмір сүру салтына айналған. Қоғамда ... ... ... өмір кешу ... ... ... бар адамгершілік
қағидалардың, ... ... ... ... негіз
болған.
Бойына адамгершілік асыл қасиеттерді жинап өскен жасты «көрген деп,
жүрегінен нұр, ... жылу ... ... ... жол ... әр
істе әділдік көрсететін адамдарды «иманды» деп ... ... ... ... ... ... ... Ал иман - жүректегі нұр,
нұрдың сыртқы болмысы, яғни Имандылық. Алла тағалаға иман ... ... ... ... Алла ... ... пайғамбарының міндеті - иман мен
Имандылық уағыздау деп ... Ең ... ... ... «Мен ең ... ... ... үшін жіберілдім»,- деуі арқылы әлемдегі тәлім-
тәрбие мен имандылықтың қаншалықты маңызды ... ... ... ... үлгі ... делінеді. Алла тағала адамды иман мен ... ... ... ... ... ... ... (Мұхаммед
пайғамбар), – деп уағыздалады. Имандылықтық негізін мұсылмандар Құранда деп
білген. Құран ... ең көп үлгі ... ... пайғамбардың мінезі жайлы
Хазіреті Айша: «Оның мінезі - Құран», - деп жауап берген. Ізгі істер ... ... ... ... ... ... зайырлы өркениетті қоғамда
имандылық - аса қастерлі, биік адамшылық қасиет ретінде ұсынылады.
Шәкәрім Құдайбердіұлының Иманым атты ... ... ... ... адам ... иман ... ... туындылары қамтылған. Ой бастауы
Құран Кәрімнен құйылар. Шәкәрімнің сыр ... ... ... ... ... ... ... қауымының ғана емес, жалпы адамзат баласының
рухани қазынасы үшін өлмес өсиет ... ... ... асыл
мағыналы сыр сөздерінің жылдар өткен ... ... ... ... ... да ... ... талапты жастарын таныс қылмақ ... бұл ... ... ... ... түрімді,
Көрейін десең нұрымды,
Жи-дағы оқы жырымды», – ... ... ... ... жиғаным,
Көп ғалымның сөзінің
Ақылға алдым сыйғанын, – деген екен [53].
«Ислам шариғатын ұстанумен молда болармын» деген көзқарастан аулақ
болу ... Дін - ... ... ... күш ... Құран Кәрім мұсылман
қауымының Конституциясы екеніне ... амал ... ... ... жағымсыз сипат – имансыздық.
Қоғамның қуат тірегі - отбасы. Сол отбасының бекем болуы ... ... ... ... ... ... исламға дейін мүлдем адам
төзгісіз еді. Арабтар әйел затының ар-намысын ... ... ... ... ... әйелдер хұқығы тек арабтарда ғана емес, бүкіл
дүние жүзі ... ... да мәз ... ... ... ... ... мүлік қатарында қаралып, ерлерінің жеке меншігі
саналды. Сати заңы бойынша өлген ерімен бірге ... де ... ... ... еріне шын берілу тұрғысында саналғанымен кімнің өлгісі
келеді? ... де ... ... ... үстіне жесір қалған әйелдерге тұрмыс
кұруға тиым болды. Осындай тағылық заң тек XIX ғасырдың ... ... ... ... ... әйелдерге көпшілік ... ... тиым ... ... да ... ... ... Заңы бойынша әйел еріне басыбайлы болып өзіне тиісті дүние-мүлікке де
ие бола ... Сол ... ... бала да ... ала ... діні ... мен ... теңестіріп, бірдей құқық берді. Әйелдер
еркін дем алып, өзінің қасиетті ... ... ... еркін
атқаруға мумкіндік алды.
Тірідей қыздарын көметін тағылық қағиданы жойды. Кімде-кім үш қыз бала
тәрбиелеп өсірсе, ол ... ... деп ... ... ... ... ... пен берекет, бақыт болып, ұрпақтың жалғасуына,
адамзаттың ... игі әсер ... ... ерлер мен әйелдер тек
тең құқықты ғана ... ... ... ... отыратын
жаратылыстар. Иманды ерлер мен ... ... ... ... ... ... діні отбасының бұзылмауына ... мән ... ... көздейді. Сондықтан шариғат заңында неке мәселесі ... ... ... ... сол отбасынан қоғам құрылады. Отбасы нық, әрі тату
болса, қоғамда да жайлы тұрмыс орнайды. Ер мен әйел ... ... ... ... Олар ... өмір сүретін болса, ұрпақ
жалғаспай, тоқырауға ұшырайды.
Жер ... ... ... өшіп-сөнеді. Рухани тұрғыдан бұл екеуі
бір-бірінен ажырағысыз, туысқан. «Ердің де өзіне тән ... ... де ... ... ... бар. ... осы тиісті міндеттерін
дұрыс бөліп атқарса, онда қуаныш та, өмір мәні де толық болады», – ... ... ... ... ... ... ... әрі ұзақ жылдар бойы өмірде ... ... Өз ... екі етпей орындаған, әрі заңдарына айналдырған осынау кағида-
ережелерді есте ... ... ... ... қағидаларын таныстырып түсіндіру әрі парыз,
әрі сауабы мол іс. ... ... ... ... ... кітапшасында мұсылмандықтың қағида -ережелері қарапайым ... ... жан - ... ... ... хикаялары» атты кітапта пайғамбарлар өмірбаянына, дін
тарихына байланысты сан ... ... ... ... ... жеке
басының алғашқы қалыптасуында имандылық тәрбиенің ... зор. ... өсуі бала ... отбасында қалыптасады, сондықтан да туған үйдің
жылуы - оның көкірегінде көп жылдар бойы сақталып, мәңгі есінде жүреді.
Ақын ... ... ... - ... ... кереметтердің бірі», -
десек артық ... Жеке ... ... ... ... ... басқа адамдармен қарым-қатынаста, ... ... ... қадам. Сондықтан, отбасы өте қажетті, басқадай
ешнәрсемен өзгертуге (ауыстыруға) ... ... ...... ... ... Отбасы - бала тәрбиесінің ең алғашқы ұжымы.
Отбасының басты қазығы, алтын тіреу діңгегі - ... ... ... ... ... ... әсері мол. Отбасының әрбір мүшесі, өзара
сөйлесіп, не ... ... ... ... ... ғана ... береке-
бірлік, сүйіспеншілікпен араласса, босағасы берік, шаңырағы биік отбасына
айналары сөзсіз.
Ата мен ана - бала ... ... ... ... - ... ... ... құрақ – деп, ата-ана мен баланы табиғаттың тамаша
құбылысына теңеген халық мақалына ... ... ... ... отбасы мүшелерінің тірегі, асырап сақтаушысы,
қамқоршысы. Адамның адамшылдылығы – ... ... ... ата, жақсы ана,
жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады (Абай).
Отбасы – адам баласының алатын ... ... адам ең ... шыр ... келген сәттен бастап, осында ер жетіп, отбасының ... ... ... – адамзаттың аса қажетті, әрі қасиетті мектебі.
«Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің», «Анасына қарап, ... ал», ... ... ... бастан кешіп, сынақтан өткізгендіктен айтқан.
Қазақ отбасында өз баласын мейірімділікке, имандылыққа ... ... ... ... ... ... бала ... өздігінен тіл алғыш,
адал, тиянақты, ұқыпты болып шыға келеді. Тәрбие басы ... деп ... ... ... ... ... ... әсіресе
үлкендерге, сыпайылық танытуды, ешкімді мұқатпауды үйреткен. Сонымен қатар,
балаларының ер-азамат болып, халқына еңбек етулерін ... ... ... ... ... берекесі, мейір-шапағат көзі - әйел. Әйелдің
бұл рөлі ... ... ... ... ... ... ана ... қас-
кабағынан, жанарынан танығыштықпен нығая, биіктей ... ... әйел ... ... борышын ұмытпағанда, әсіресе, ерімен қабағы жарасып, ... ... ... арта ... еріне қарым-қатынасы балалардың әкеге көзқарасының сипатын
анықтайтыны берік есте болуға тиіс. Мұның өзі, бір ... үй ... ... көзі ... анық. Демек, балалар үшін әке беделі аналарының
сөзі, іс-қимылы, қас-кабағы арқылы қалыптасады. Мысалы, ерлі-зайыптылар
балалар ... ... ... ... ... ... ... дауыс
көтеріп, керісуге тиіс емес. Олай еткенде, өз беделдерін жоғалтудың, бала -
шағаның жүрегін шошытып, зәресін ұшырудың, оның ... ... ... өздері үй болғанда, алдарынан шығатын жаман әдеттің ұрығын егеді.
Бұл жағынан аналардың балаларға: «әкеңмен ... ... ... ... істе» т.б. сияқты дәстүрімізде бар сөздерді айтып ... ... ... ... эпопеясында халқымыздың осыған орайлас
қадірлі дәстүрін танытатын мынадай бір ... ... бар. ... үш жыл оқып, жайлаудағы әке үйіне күн кешкіре жеткен, 13 жасар
шөкірт бала - Абай ... ... ... ... ... шешеге қарай жүреді.
Сонда ақылды да байсалды ана Ұлжан: «Әй балам, анда ... түр, ... ... ... - ... Бір ... балалық сезім жеңіп, қателік жіберіп
алғанын түсінген жас Абай кілт ... ... ... ... бар
шеткерірек тұрған оқшау топқа қарай адымдай жөнеледі». ... ... ... мұны ... ... жылы ... ... дәстүрінен хабардар
ету үшін ғана емес, оның тәрбиелік зор маңызын жоғары бағалағандықтан да
келтіріп отырғаны анық.
Ата-ананың ... ... ... ... беделін
өсіруі, араларында өкпе-наз, кикілжің туа қалғанда, оны балалардан оңашада,
екеу ара шешіп отыруы - ... ... ... ... ... әдеп-инабат өлшемдерінің терең тамырланып, кең жайылуында отбасының
маңызы орасан зор. ... ... қос ... – ерлі-зайыптылар өздеріне
қатысты әдеп-адамгершілік талаптарын, құқықтары мен ... ... ... ... елде ... те берекелі тұрмысқа негіз қаланбақ,
демек, ұрпақтарына құтты қоныс, жайлы болашақ қамтамасыз етілмек!
Ата-ана қадірін білмеген – ... ... ... ... халқы – басқа халықтар сияқты өзінің тарихымен, әдет-ғұрьп, салт-
дәстүрлерінің ерекшелігімен, ... ... ... ... түскен ұлы халықтың бірі. Мәдениеті артта қалған, орыс халқының
арқасында ... ... ... сөз күні ... ... сөзге
тиек болды. Ал, шын мәнісінде өзіміздің көзіміз көріп отырғандай, тағдыр
тәлкегіне түскен, соған қарамастан өзінің бар ... сап ... ... оны ... шығара алмай, егемендік күнін алғалы бері уыстап ұрпағына
шашу қылып шашуда. Сол алтын қазынаны болашақ ұрпақтың ... ... ... ... ... күш ... ... салт-дәстүр, әдет-ғұрып,
есіресе тіліміз шұбарланып жойылуға бара-бар кезеңнен алып шығу ... ... іс. Бала ... ... ана ... ... меңгеріп,
әдет-ғұрып, салт-дәстүріміздің тозығы мен озығын таныстырып, жақсысын алып,
баланың бойына сіңіру заман ... ... ізгі ... ... пен ... ... ... парасаттылыққа,
бір сөзбен айтқанда имандылыққа, тәлім-тәрбиенің нағыз биігіне баулыймыз.
Жастарды ... ... ... ... қажет-ақ. Сол себепті біз
имандылық тәрбиесін жеке алып, оның мазмұнын ашуға бел байладық. Имандылық
тәрбиесі-әлеуметтік ... жаңа ... ... ... мен сезімін, дағдылары мен әдеттерін, мінез-құлықтарын
қалыптастыру мөселесін қарастырады. Жас ұрпақты имандылыққа тәрбиелеудің
негізі ... ішкі ... мен ... ... жетілуі, сол
халықтық өзіндік ерекшелігіне байланысты, рухани байлығы болып табылатынын
ескерген жөн.
Әрине, тәрбие мәселесінде сөз ... ... ... ... күні ... та, жазып та жүр. Біздің мақсатымыз солардың бәрін
қайталау емес, имандылық тәрбиесіне байланысты осы ... ... ... өту. Ал, ... ... түп ... Кұран, Хадис,
Құран әліппесі, Иманшарт, Ғылымхал, Шариғат т.б. сияқты иманның жүрегі
іспеттес кітаптардан қарастырып ... бір ... – бата ... қателеспейміз. «Жаңбыр мен жер
көгерер, батамен ел көгерер» – дегендей бата нағыз еліне, халқына, ... ... ... ... ... Бата беру ... ауылдың
ақсақалдарына, үлкен қарияларына тиесілі, екінші сыйлы қонаққа тиесілі.
Бата екі ... ... Ақ ... және ... ... онын екіншісі – жаман, ол
бір ашу-ызадан туындап, дұшпандық істегендерге берілетін ... ... ... ... немесе бағасы: өзің білме, білгеннің тілін алма» – деп,
назылық білдіргенінде. Бір ауыз ... ... ... ой ... ... білгеннің тілін алмасаң, одан асқан мәңгүрттік болмас. Халық
ұрпағын ең бірінші осы мәңгүрттіктен ... ... ... ... ... болса аулақ болуға тырыскан. Әрбір ата-ана ... ... ... ... ... емес алғысқа ие бол! – деп ескертулер ... ақ бата ... ... ... Бұл бата - ... ... ... жүректі жарып шыққан даналық сөздермен, ақ тілекпен суреттеледі. Қандай
жағдайда берілмесін ол адамды ... ... ... ... ... ... ... кетсем артық балмас. Дүниеге
келген нәрестеге берілетін бата:
«Нәрестенің бауы берік болсын, Әке-шешесіне серік болсын! Азамат ... ... ... төрлетсін, Азамат болып көрікті, Ғұмыры ұзын
берікті, Қолқанаты көп болып, Артынан ерте берсін ... ... ... ... ... ... Өнері болсын жан-жақты. Осы
айтқанның бәрі келсін, Алла ... зор ... ... ... ... келісті болсын. Келешегі өрісті болсын. Құда берсең,
жолдасыңдай болсын, ... ... ... ... Ата-баба
жолынан кім ассын, Құдалық мың жылға ұлассын. Екі жастың бақытын
берсін, Екі жақ ... ... ... көріп отырғандай бата беру бір өнер, оны тыңдап, өнеге-өсиет
үйрену бір ғажап. Сол ... қыз ... ... ... ер ... ... болады. Көптен кездесетін ас қайырғанда беретін бата, оның да түр-түрі
бар, соның бірін айтып өтелік:
Сұрасаң бата берейін,
Үстем болып мерейің!
Ықыласпен қол ... Ақ ... ... Дастарқаның тоқ болсын! Бақ
даулет берсін бастарыңа, Ғасыр берсін жастарыңа! Ата-бабам қолдасын, Еш
жамандық болмасын! Әумын!
– бұл ... ... ... ... ... Бұдан да басқа, ... ... ... және ... батасы болады.
Жастар тәрбиесінде, оларды жамандықтан сақтандыруда, атап айтқанда:
жалқаулықтан, бұзақылықтан, кесірліктен, ұрлықтан, т.б. арашалап, имандылық
қасиеттің жақсы рухын ... ... ... асыл ... бірі ... ақ тілектің де орны ерекше екенін ұмытпағанымыз ... ... бол деп ... халық жоқ, бірақ ол тәрбиеде бата
сияқты керемет өсиет айта ... ... ... кем. ... көріп отырғандай
бата ұйқасын тауып, өлең сөзбен, даналық өсиеттерден құралатын және адамның
барлық тұрмыс-салтына байланысты әр түрлі ойда ... дана ...... Ұлттық дәстүрлер – Ата-бабамыздан бізге ... ... ... байланыстыратын баға жетпес байлығымыз, асыл қазынамыз.
Сондықтан оған ... ... аса ... ... Бұл аталған
қасиеттің бәрін біз, имандылықтың бойынан таба аламыз. Ұлт ... ... ... ... мәдениеті қатар жүреді. Зерттеуші – социолог Кеңес
Биекенов «Ұлтаралық татулық ... ... ... ... ... әр ... ұлттың адамымен ортақ тіл таба білуі де
жатады. Соңдықтан ... ... ... ... бірі адамда интеллигенттілікті тәрбиелеу болып есептеледі.
Интеллегенттік ... ол ... ... түсіну қабілеттілігі, басқаның
кайғысына ортақ бола білу деген сөз» деп дұрыс ... ... ... ... тағы бір қосатын нәрсе, ол бір ұлттың екінші ұлтты
сыйлауы. Әр ұлттың тарихын, ... ... ... ... әрқашанда дұрыс деп ойлаймын.
1.2 Қазақ тәрбиесіндегі діннің алатын орны
Өткеннің бәріне топырақ шаштырған, адамның ... ... ... ... кешті. Ол заманда халықтық салт-дәстүр, әдет-ғұрыпты
ұстану ескіліктің қалдығы болып саналып, дінге ... ... ... ... ... еткенімізге жиіркене тәрбиелеудің
нәтижесінде жастарымыз азды-көпті алған біліміне мастанып, ... ... ... ... ұлттық ерекшелігін ұмытып, тек өз халқына емес,
басқа да ... ... ... ... етек ... Айта ... ұрпақты тәрбиелеуде жіберілген өкінішті қателіктер көп-ақ ... осы ... ... ... ... есімізді жинайтын кез
келді.
Әр ұлт өзінің ... ... ... ауыз ... ... арқылы
білдірген. Халықтың дүниетанымын, рухани ... біз өмір ... діни ... ... ... бір ... өткен өмірінен, тарихынан іздегеніміз жөн. Белгілі жазушы
Ғ.Мүсірепов «Өткенді ... ... білу ... ... ... ... ... парқын ұғады» – деп айтқанындай, халқымыздың бұрыннан
қалыптасқан әдет-ғұрыптарына, ... діни ... ... дұрыс жүргізу үшін мүмкікдігінше қанық болғанымыз дұрыс. Қай
халық болмасын оның руханилығын - діни ... ... ... ... ... ... ... деп, өзіміздің салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ... ... ... ала ... Ерте кездегі араб
тіліндегі құнды кітаптар жойылып, жазба ... ... ... ... ... ... байлығымызға үлкен зиян келтірдік. Дінді
ауызға алмаумен қатар, имандылық тәрбие мәселелері азып-тозды деуге болады.
Қазіргі ... ... ... ... тез ... пайдаланып, төл
мәдениетімізді, рухани байлығымызды жетілдіруге жұмыла кіріскеніміз жөн.
Ақселеу Сейдімбеков айтқандай: «...атом реакторлары мен ... ... ... ... заманда, «діндар» - боламыз, деп қорқудың негізі
болмайды. Шыныменде, дінге объективті түрде баға беріп, керекті жағын ... ... әлі де ... кеш ... Ал, бұл үшін, халқымыздың жазба
мәдениетіне көз жібергеніміз, атап ... ... ... ... т.б.
кітаптарды пайдаланғанымыз жөн-ақ. Жастарды имандылыққа тәрбиелеуде, бұл
еңбектердің алатын орны ерекше деуге болады.
Қазақ халқы - басқа ... ... ... ... ... салт-
дәстүрлерінің ерекшелігімен, өркениетті мәдениетімен, рухани байлығымен
көзге түскен ұлы ... ... ... ... ... орыс халқының
арқасында «жетіліп-жетісті» деген кертартпа сөз күні ... ... ... ... Ал, шын ... ... көзіміз көріп отырғандай, тағдыр
тәлкегіне түскен, соған қарамастан өзінің бар ... сап ... ... оны сыртқа шығара алмай, егемендік күнін алғалы бері ... ... ... ... Сол ... ... ... ұрпақтың дұрыс пайдаланып,
жүзеге асыруына ... күш ... ... ... ... ... ... жойылуға бара-бар кезеңнен алып шығу үлкен, өзекті,
келелі іс.
Бала тәрбиесінде біріншіден ана тілін толық ... ... ... мен ... таныстырып, жақсысын алып, баланың
бойына сіңіру заман талабы. Әсіресе, ізгі дәстүрімізбен ұрпағымызды адалдық
пен адамгершілікке, ... ... ... ... айтқанда имандылыққа үндеу, қазақтың тәлім-тәрбиесінің мақсаты мен
мәні: Жастарды қазақи, адепті мінезге баулуымыз қажет-ақ. Сол себепті ... ... жеке ... оның ... ... тырысайық. Имандылық
тәрбиесі - әлеуметтік топтардың, жаңа ұрпағы яғни моральдық-адамгершілік
қасиеттерін, сенімі мен сезімін, дағдылары мен әдеттерін, ... ... ... Жас ... ... ... адамзаттың ішкі дүниесі мен сезімінің, санасының жетілуі, ... ... ... ... рухани байлығы болып табылатынын
ескерген жөн.
Өмірде адам ... ... ... өмір бойы азығы болатын асыл екі
қазынасы бар. Оның біріншісі - Материалдық байлық (тән ... ... - ... байлық (жан азығы). Жан азығы адам баласының жан ... Жан ... ... – Иман ... Иман – Ислам дінінің
тұтқасы. Дін – өте күрделі құбылыс. Ол әлем, адам, құдай, Алла туралы ... ... ... ... бірге калыптасқан әдет-ғұрыптар, рәсімдер,
дәстүрлер, коғамдық өмірдің кұрамдас белігіне кіретін заң, мораль, құқық
кодексі ... ... ... ... тек бір ... ... мұсылман халықтарына ғана
емес, бүкіл адамзат баласына ... ... ... Құранның өзінде
айтылғандай «Дінде зорлау жоқ» деп Бақара сүресінің, (демек 2-ші сүре) 256
аятында (2-256); айтып ... [42. 42 б ]. Бұл ... біз, ... ... жоқ, оған әркім өзінің ойы, білімі, сенімі, ақылымен илануы ... ... ... ... ... ... баса ... оның
салдарынан өмірге, тіршілікке зиян келетінін айта отырып, ... ... ... деп ... ... де ... деп отырғанымыз, Құран арқылы
жастарды тек дінге жүгіндіру, бағындыру, сана-сезімін, дүниетанымын діни
түрғыдан қалыптастыру ... ... ... ... ... ... керекті тәрбиелік мәні бар қағидаларды дұрыс жүзеге асыру ... Ол - ... ... ... ... ... имандылық,
достық, бейбітшілік т.б. қасиеттерді қалыптастыратын дін. Бұны ... 251-і ... ... ... ... адам ... бірін-бірі
арқылы қорғамаса, жер жүзі бұзылар еді. Алла, бүкіл әлемге ... ... ... ... [42. 41 б]. ... ... отырғандай, бұл сүреде
күнделікті ата-ананың бір-біріне қайырымды болыңдар, деп айтатын ақылының
төркіні жатыр. Осы ... 263-і ... ... сөз ... ... ... ... ызаласқан садақадан жақсы» деп
ескерткен; Біреуге жақсылық жасасаң оған бұлданба, кейіме, ... ... сөз ... ... бол, ... ... адамдар бір-
біріне кешірімді болғаны дұрыс деп уағыздаған [45.44 б].
Құран кәрім Алланың Мұхаммед ... ... ... ... ... ... діни түсінікке толы бұл кітаптан, адамзаттың өмір
сүруіне қажетті өсиет, насихаттар берілген ереже, уағыздарды көруге болады.
Исдам дінін ... ... ... ... ... ... ең ... ақыл,
білім, мінез-құлық, бейбітшілік және ереже діні», «...сенім ... ... ... ... Осы ойды белгілі тарихшы, профессор С. Б. Дорженов:
«Бұл дін жалған ... ... екі ... ... ... мүлдем
қарсы. Сонымен қоса өтірік айтпауға, ұрлық жасамауға, темекі тартпауға, ата-
ананы қадірлеуге, арақ ... ... таза ... орынсыз дүние-мүлік
шашпауға, өлген адамды қадірлеп-қастерлеп қоюға шақырады» деп жалғастырады
[21.95 б].
Тілі басқа болғанымен, діні бір ... ... ... ... ... ... жазылған жазба ескерткіші – Құран. Құран өлікке
немесе қабір басында ғана оқылатын аяттар жинақталған ... ... ... тараған, бірақ, ол қате. «Тірі жүрген адамдарға оқытылатын бір ... заң ... деп ... ... ... ... Расында
да, өсиет, уағыздарға толы, үлкен тәрбиелік мәні бар, аса ... ... тірі ... ... ... ... бұлақ емес пе? Құран араб
тілінен аударғанда «оқу» ... ... ... Аты ... ... ... итеріп тұрған Құран 114 сүрден тұрады. Ал сүрелер аяттардан
тұрады. Шығыстанушы, ғалым Ә. Дербісалиев, «аййа» ... түрі ... ... ... ... ...... мағына береді деп
түсіндірген. Ал, Л. 3. Рүстемов, «айат» – «белгі», ... ... ... – дегенді білдіреді деп көрсеткен. Құран сүрелерінің барлығы
оқырман қауымды, адамзат ... тек ... ... ... ... ... болу үшін ... сүрелеріне ден қоялық. Бақара сүресінің 48-
ші аятында: «Біреу үшін ешкім араша түсе алмайтын, ешкімнің ... ... ... ... ... және ... ... болмайтын күннен
қорқыңдар» [43. 8б]. Мағынасына терең үңіле қарасақ, ... ... ... Бір ауыз ... ... тарихты, тәрбиені ашып тұр.
Адамдар бір-біріне ... ... ... ... ақ ... болмаса, адам баласының басына қатер ... ... ... ... ... есте ұстап, содан қорқыңдар деп ескертеді.
Құран Кәрімде адамның жанына қас қылуға, шын рухани құқықтарына шабуыл
жасауға тыйым ... ... ... ... ... дақ ... ... ойнау, мазақтау, сондай-ақ біреуді
қорлау, ғайбаттау, жала ... ... ... өсек айтуға тұжырымды түрде
тыйым салынсын» – деп, жаман іске қарсылық керсеткен [42. 125 б].
Әрине, Құран сияқты өте ... ... оқып ... оңай шаруа емес.
Өйткені сөзі астарлы тарихқа толы, жатқан шежіре. Оны түсіндіріп, оқытып,
таныстыру ... атап ... ... ... ... мен философтарың т.б. мамандардың міндеті. Құранның
тәрбиеге байланысты ... ... ... Құран, ең тура жолға
бастайды, деп көрсетеді Исра (9) ... ... ... ... ... Ниса (58) сүресінде: «Адамдар арасында билік айтқанда
әділ болу, аманатты мойнына қарыз қылмай иесіне қайтару» ... ... (27) ... иманды адамдарға: «Өздеріңе аманат еткендерге, ... ... ... – деп ... [43.74б].
Халқымыздың «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ», шешіп беретін
билерге жоғары баға беру ... ... ... ... ... тұр, Мүминун
(8) сүресінде: «Олар (мүминдер) аманаттарын берген уәделерін қорғаушылар»
[43. 292 б]. ал, Мағарыж (32) ... ... ... ... – деп, мұсылман дініне сенуші адамдар уәдеге берік, адал екеніне
тоқталады, сонымен қатар жақсылар мен жамандар туралы: ... ... 204, 207); ... ... (13-14); ... (5-12); ... (6-8)
аяттарында айтылады [43]. Ар сақтау тұрады, Фурқан (68) сүресінде:
«Мұсылман тиым ... ... ... ... қан ... ... делінген [43. 31 б]. Осы ... 67-ші ... ... ... ... ... та ... өз жөнімен ғана
жұмсайды», – деп мұсылман дінін қабылдағандар жамандыққа ... әр ... ... сенімімен сезіп, сараптап істейді дейді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... Исра (23-25), Ғанкабут (8), Лұқман (14,
15); Ахқаф (І5); Бала ... ... ... (223), Каһф (45), ... ... (123), ... (14, І5), Тахрим (6) сүрелерінде айтылады. ... ... ... ... мен ... ... имандылық,
инабаттылық т.б. мәселелерді жіктеп, талдап көрсеткен.
Қасиетті Құран Кәрім кітабында, адам баласын ... да, ... да ... ... ... ... өркөкіректік,
өзін басқадан жоғары санау - нәпсінің түп төркіні дейді. Біз ... ... ... ... ... ... ... имандылыққа,
инабаттылыққа, еңбекке, тәрбиелейтін таптырмас ... ... ... жөн. Бұл ... белді ғалым, Құранды зерттеуші Саййд Муджтаба
Мусави Ларйдің «Мұсылмандар үшін Құранның кереметтігі - діни ... ... ... үшін ... ... мен коғамды басқарудың ғылыми мазмұны
мен мүмкіндігін және дүние танымды ескеретін қабылдау өрістілігі ... ... ... Б. Ж.) ... ойы ... ... ғана қолданатын
құрал емес, жалпы адамзаттың, өмір бойғы азығы екенін ... ... ... б]. ... ... ... талап ететін жазба ескерткіш. Оның қозғаған
ар ... ... мән ... ... ... ... зерттеп-зерделеуіміз заман талабы. Әсіресе, тәрбие меселесінде
Құранның алатын орны ерекше екеніне еш ... жоқ. ... ... әдет-
ғұрып, салт-дәстүрлерін зерттеуде Құран ең алғашқы дерек ... ... өмір ... XIV ... ... ... өтіпті, осыған қарамастан
ол өз құндылығын жоғалтпаған, керісінше арта түсуде. Өйткені ... ... ... ғана ... аз ғана ... арналған өсиет, ереже емес, ол мәңгі
жасайтын мұсылман халқының бәрі бірдей мойындайтын заңы, жазба мұрасы.
Құран жолы - ... ... ... жолы ... оны ... қанық болған адам еш күмән келтірмейді. Құранның білімге
ең тура жолға бастайтынын біз төмендегі келтірілген сүре аяттарынан
көреміз. Зүмар (9,10) ... ... мен ... тең бе? - ... ... ақыл ... ғана үміт ала ... [42. 459 б]. Сонымен қатар
«Жақсылық істегендерге жақсылық, бар» деп, тек ... ... ... болатынын айта отырып, тіршілікте жақсылық істеуге адамгершілік
ізгі қасиеттерді адам бойына сіңіруге шақырады. Н. Өсерұлы Құранның
мақсаты: «ерте заманда арабтар арасыңда ... ... ... ... жоқ ету, ... имандылық қасиеттерін оятып, жақсы
жақтарын, заңдары әдет-ғұрыптарын, жораларын қалыптастыру,
сол секілді яһудейлердің дініне қарсы тұру, Алла тағаланың сүйген
құлдарын ... тура ... салу еді» - ... [62. 6 ... ... уағыздары мен ереже, тәртіптері жазылған Құран жолы
ақиқат жолы, адам баласын жамандықтан ... тура жол, ... ... ең
ықпалды, қадірлі өсиет, білім жолы. Тағы да ... ... ... «Әй иман ... ... жиналыста: «Орын беріңдер»
делінсе ашылыңдар. Алла да ... ... ... Ал және ... ... ... Алла (Т) сендерден сондай иман ... ... ... ... деп, ... тілалғыштық сияқты,
жақсы қасиетін берік көреміз. [42. 543 б]. Сондай-ақ Мұхаммед Пайғамбарға
жіберген ... аят ... (1-5) ... ... аса ... деп
келтірілген. Кұранның адам баласын дұрыс жолға бастайтынын Ғылымхалда ... ... ... адам баласы қаншалык дамысада, заттық рухани бүкіл
мұң-мұқтаждарына жеткілікті Құран: бір сәуле, нұр, ... және ... деп [53. І5 б]. ... ... ... ... өмір сүру ... түрде дұрыс істеу діні» дей отырып, Құранның және діннің дұрыс
жолға бастайтынын анықтай түседі [53.23 ... ... ... ... - ... ... даналық
сөздерінің жиынтығы - Хадистер, бұл ... да, ... ... ... ... ... ... Әсіресе, имандылыққа үлкен мән беріліп, адамзат ... ... ... ... құтқарылатын, көркем мінез-құлыққа
тәрбиелейтін иманды адам болуға шақырады. Хадистар ... ... ... ... ... ... ... таралып жүр. «Мың бір хадис», ... ... ... ... Е. ... ... Пайғамбардың өзі айтқан өсиеттер Һәм оның өмірі мен ... оқу, ... ... адам ... ... ... ... екенін
Хадистерде де анық берген. ... ... ... ... ... ... - дегенде білім алуға әрекеттену - әрбір мұсылманның парызы
(58, 6), деген екен, ... ... ... «Бір сағат білім үйрену
бір кеш бойы құлшылық етуден ... бір күн бойы ... алу - үш ай ... ... ... (58, 7) - деп, ... алуға, дәріс тыңдауға шақырады.
Хадистердің тағы бірінде: «Перзенттеріңізге ізет-құрмет жасай отырып -
ақыл-әдеп ... ... ... (58, 12), деген ескерту жалпы
педагогика саласында жеке ... ... ... өзін-өзі сыйлауы
принципімен үндесіп жатыр. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... күт, он беске дейін косшыңдай
жұмса, он ... ... ... ... ... халқымыздың даналық
сөзімен де үйлесуде. Ал, мына ... ... мен ... ... кісі ... ақтарсын (68, 106) - деп, білімнің тамыры
теренде ... оның ... алда ... ... ... ... ... біреумен дауласу немесе жұртты аузына қарату үшін
емес, жан байлығын дамыту ... ... ... - дана болу ... ... ... ... үшін үйрену керек деп, тамаша айтылған. Хадистер
жинағында әрбір жақсы-жаман қасиеттерге ... ... ... ... Пайғамбардың: «Өзімнен кейінгі қалатын ұрпақтарымды
ойласам, үш ... ... ... қамы боп, ... ... 2. ... салынып,
лас істерге ұрынудан, 3. Ілімі-білімі бола тұрып, қараңғы-надандық ісін
істеуден»
(58, 6.); ... ... ... қонарлық. Бұл сияқты жат қылықтан болашақ
ұрпағын халқымыз» сақтандырған. Ар-ұятқа байланысты 13 Хадис берілген. ... ... - ... ... қасиеттерінің жоғарғы түрі, дей
отырып 1 Хадисте ... Ибн Янс ... ... ... жанында
ұяттан сөз болды. ...Сахабалар; Я, расулалла! Ұят ... бе? - деп ... ... пайғамбар: Әрине, тіпті ол діннің тамыры», - деп ... «Ұят ... ... ... ... ... ие бола ... да
тілге ие болу абырой корғау (зинадан ... ... (58, 7), ... «Ұят ... жерде иман тұрады» - деген сөз ... ... ... ... әдеп те ... ... ұят ... арсыз болады. Арсыз адам әр
нәрсеге ұрынады. ... тіл ... ... адам ... ... ... ... қорлаудан тартынбайды, деп түсініктеме
берген. Ғылымхалда да ... ... ... ұғымдарға жете назар аударған,
«Адамның» ... ... ... бірі де ... ... Бұл
дертке душар болған кісілер, ирадаларына ие бола алмайды. (ирада - ... ... ... ... әр ... ... ... тартынбайды.
Бұндайлар Алладан қорықпайды да адамнан ұялмайды. Олар әр ... ... ... ... да ең ... ... болады. Бұлардың қолынан әр түрлі бұзақылық ... ... ... ... ... ... (53, 109-110) деп ... сөздерден арсыздық пен ұятсыздықты адамның рухына біткен дертке теңеу
арқылы олардың адам баласына ... ... ... ... көрсетіп
тұрғанын аңғарамыз. «Қасарысу, (екі ойлылық), өте өршелену, тым ... ... ... ... ... айлакерлік, аманатқа
қиянат ету, көрсе қызарлық, кекшілдік, күншілдік, әуесқойлық және басқалары
сияқты адамның рухани дүниесін ... ... ... ... үшін:
мықты, байыпты, батылдық, нәпсіге ие болу, кішіпейілділік, байсалдылық,
ұят, әдеп, туралық (әділеттік), шыншылдық, сенімділік, және ... ... ... қасиеттерге өзімізді әдеттендіруді, адамгершілігімізге
байланысты, істеуге борышты рухани міндеттерден ... ... ... 113), деп ... тағы бір ... Ал, бұл ... ... алу,
ата-ананың, ұстаздардың, қоршаған ортаның, бүкіл адамзаттың борышы.
Қазақ өз перзентін арын сақтауға, ұяттылыққа, әдептілікке ... ... «Ұят пен иман ... ... егер бірі ... ... де
көтеріледі. Басқаша айтқанда бірі кетсе, екіншісі де ... (68,27), ... ... ... тоқтала келіп, ұяттың иманнан екенін ескертіп, бірақ
көп жағдайда дейді ... ... тыс ... ... зиян ... тыс ... ... Ұялшақтық әркез қателесуге, себепкер болып,
бастаған ісіңе нұқсан келтіреді.
Жаман істерден, өтіріктен, қанағатсыздықтан ұят; тура сөз, ізгі ... ... ... ... адамдар ұяламын деп, ойлаған мақсатын
орындай алмайды. Ұят – ... ... ... ... та ... (36,26). Осылайша ұят пен ұялшақтылықтың ара-қатынасын көрсетеді.
Әр нәрседен ... деп, көп ... құр ... ... ... ... ... Гилланшаһқа арнап жазған ... ... ... келе ... жерде ұялып, кай жерде ұялмауды білгенің жөн, қайсысы жақсы болса,
соны істеу қажет. Негізінде жақсылықтың ... ...... ... ... ...... айырылуда» – (36, 26.), деп
тұжырымдайды.
1.3 Атеистік қоғамның жастар ... ... және оның ... ... ... философиясы, ғылымы мен өнерінің тарихы
атеистік ой мен ... ... ... ... мен дін — ... ... ... яғни өзара бітіспейтін антоганистік
таптардың дүниеге көзқарастарың мақсаттарын, тілектерін және талаптарын
теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ұрығы алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырау
дәуірінде Шығыс елдерінде — Үнді елі мен Қытайда пайда ... ... ерте ... ... дами бастады. Ол дәуірде ертедегі адамдардың
«анайы реализміне» ... ... ... ... мен ... Бұл сол ... атеистік ойдың дамуының алғашқы сатысы болатын.
Индияда ру құрылысының ... құл ... ... ... ... бастап ғылыми білімдердің пайда болу процесі мен
қалыптасуы байқалады. Діни көзқарастар ... ... ... ... ... түрлері діни нанымдармен араласып жатты. Уақыт өткен сайын ертедегі
бақсы (бхишадон — албастыны қуушы) ескі атын ... ... ... Үнді ... ... біршама білімі болды,
олар аурулардың көпшілігі мимен байланысты екенін білді, бел омыртқа ... ... ... мән ... Сөйтіп, басқа халықтармен қатар ертедегі
үнділер дүние жүзілік мәдениет қазынасына ірі үлес ... ... құл ... ... саудамен айналысқан тобының
өкілдері болды. Өздерінің саяхаттарында олар адамзат қоғамының қолы жеткен
білімдерін ... Бұл ... ... дүние туралы жалпы ұғым ғана бере
алды. Күнделікті өмір талабы бірсыпыра ... ... ... ... ... ... қарағанда астрономия, география,
агрономия, биология неғүрлым жылдам дамыды. Осы жаратылыс тану саласындағы
ғылыми ... ... ... ... ... ... жағдай
туғызды.
Қарапайым атеистік ұғымдардың дамуы діни-мистикалық көзқарастарға және
идеалистік философияға қарсы ... ... ... ... Табиғатты
материалистік және атеистік тұрғыдан түсіндірудің ертеректегі түрі біздің
заманымызға дейінгі XI—VIII ғасырларда пайда ... ... ... ...... ... ... металдан және ағаштан құралады деген ұғым
болды. Дүниеге материалистік және атеистік көзқарас идеализм мен ... ... ... дамып жетіле түсті. Сол замандағы атеизм мен ... ... ... ...... даосизм, моцзы,
фацзы тағы басқаларынан көруге болады. Сөйтіп, ... даму ... ... тууы, дамуы және өзгеруі, Қытайда да ертедегі басқа
елдердегідей адамдардың материалдық тұрмыс ... ... ... ... ... мен ... ... ағымдарды туғызды, кейбір
идеалистік ілімдердің ... ... ... байқалды.
Грек ойшылдары Шығыс елдеріндегі ғылымның табыстарымен тікелей танысып
немесе ол ғылым мәліметтерін ... ... ... алып ... Шығыс
елдерінен алған түрлі мәліметтерге гректер сын көзімен ... оны ... ... өзі ғылым мен философияның діннен бөлінуіне себепкер ... ... ... ... ғылымның жауы болды, олар о ... ... ... ... ... ... ... болжау туралы
тағы басқа осы сияқты ешкімге қажеті жоқ айтыстармен ... ... ... ... ... ... ... көп зер салды, оның
заңдарын ашуға тырысты. Бұл ойшылдар сөз жүзінде ... бар ... ... ... олар құдайдың өзі материядан жаралған және
табиғаттың заңдарын ... ол ... деп ... ... ... бірі ... (610—546)
философиялық системасында тіршіліктің шығуы мен дамуы жөніндегі ... орын ... Әлем ...... ... және даму ... мұнда әрқашан өзгеріс болып тұрады. Анаксимандр табиғат құбылыстары
сияқты тәңірлер де материя ... ... ... ... ... ... да, ... да, құруына да қатыспайды дейді.
Грецияның ірі атеистерінің бірі ... (530— 470). ... әлем ... түсінігінде ол дүниені құдай жаратпаған, дүние әрқашан да болған
және мәңгі бола бермек дейді, «Әлем, – дейді Гераклит, – ... бір ... ... құдай да, ешқандай адам да жаратқан емес, ол заңды ... ... ... ... ... ... ... от болды, солай болып
отыр, болашақта да солай болады».
Демокрит (460—370) ... ... ... ... ... ... ... шындық жөніндегі теріс көзқарас деп ... ол дін ... ... адамдар табиғат құбылысын түсіне алмай, ... ... ... ... ... даму негізі құдай емес,
табиғат екенін айтады. Күн, жер, ... ... ... ... ... емес, материялық денелер. Бүкіл дүние өте майда ... ... ... деп, ... батыл пікір айтты, мәңгі-бақи өлмес жан
болады дейтін діни-идеалистік ілімді үзілді-кесілді теріске ... ... ... ... ... бірге адам жаны да өледі, – деп дәлелдеді.
Бұл қағидасымен Демокрит ... ... ... берді, сөйтіп, адамдардың
жасырын, табиғаттан тыс қүдірет күшінен, соқыр ... ... ... жақтаушылар дүниені құдай жаратқан, әрбір зат бір ерекше маңсатты
жүзеге асырып отырады, құдай сол затты осы мақсат үшін ... ... ... ... ... ... болды. Жаратылыс тану
ғылымдарына сүйене отырып, ол әрбір ... өз ... ... ... еш ... де ... еш нәрсе де болмайды.
Себептерді білу адамдарға одан ... ... ... ала болжауға мүмкіндік
береді. Табиғат құбылыстары мақсатқа сәйкес жаратылған дейтін діни ... ... ... ... ... ... адамдар
айналаны қоршаған шындыққа ықпал жасауға және қиыншылықтарды ... ... Өз ... аса көрнекті ойшылы Демокрит адамдар
надандықтан арылып, айналаны қоршаған ... ... ... деп ... Ғылым да, дін де ... ... ... ... ішінде қоғамдық құбылыстарды да әр турлі тұрғыдан
түсіндіреді. Әңгіме не ... ... ... ... ... ... мен мәні туралы, мейлі адам мен оның санасы туралы, немесе қоғамдық
өмірдің даму ... ... ...... ... де ... мен ... дегеніміз – табиғат пен қоғам даму ... ... ... ... дуние және оның даму заңдылықтарының біздің санамызда
дұрыс бейнеленуі. Ғылым ... пен ... ... ... ... дәл ... етіп eшбip ... әсірелеусіз көрсетуді мақсат
етеді. Ғылым дуние дамуының негізгі ... ... сол ... ... тексере отырып, адамдардың ic жүзіндегі қызметіне үлкен ... ... ... ... ... сол, оның ... ойдан шығарылған
емес, табиғаттың даму нәтижесі. Ол заңдарды білу ... ... ... ... ... жеңілдетіп, жақсарта түседi.
Дін иелері құдайдың адам өміріндегіні ... ала ... ... ілім ... ... ... айтуынша, дүииеде болатын оңиғалардың
бәрі, әрбір адамның өмірі, оның басынан кешетін оқиғалар құдайдың ... ... ... ... ... ... өміріндегі тарихи дамудың
бет бұрыстары құдайдың құдіретіне, тағдырға байланысты дейтін мұндай діни-
идеалистік көзңарастар фатализм делінеді. Оны ... ... ... ... құпия күш бар дегенге сенеді. Фатализм адамдардың өмірін
белгісіз ... ... ... ... ... душар
етеді. Құран реакцияшыл фатализмді уағыздайды. Ол бүкіл әлем дүниесін, жер
бетіндегі тір-шілік ... ... ... мәнін бұрмалап
түсіндіреді. Құранды алғашқы құрастырушылар табиғат сырын білмей, тіпті өз
замандарындағы ғылми ... ... ... ... ... шеше алмағандардың бәріне де құдай ісі деп қарады.
Құран бойынша, бұ дүниедегінің бәрі «құдайдың құдіретіне» ... ... пен ... ... ... ... ... олардың даму
жолын алдын ала белгілеп береді. Бұларды ешкім өзгерте ... ... ... ... мен ... шығу тегі бөлек, осыған орай
олардың мақсаттары түрліше.
Қазіргі кезде атеистік түсінік жстар тәрбиесіне өте көп зиян ... ... бір ... ... ... ... келгенін істеп,ішімдікке
салынып, есірткі қолданып жеңіл өмір ... ... ... алу үшін ... ... діндарлыққа, тәрбиелеуіміз қажет
деп білемін.
ІІ. Қазіргі замандағы жастар тәрбиесіндегі діннің орны
2.1 Діни ... ... ... кері әсері
Елдің болашағының бар-жоғын жастарының тыныс-тіршілігінен ... пе еді ... ... Кез ... елдің болашағы жастар. Келешекте
еліміздің рухани құндылықтары мен дүниетанымы бекіген, экономикасы дамыған,
саяси тұрақты, ... ... ... арасында маңдай алды мемлекеттің
бірі болып ... ... ... ... ... ... қандай мәдени
деңгейде, осыны саралап көрейік.
Күні кеше ғана Кеңес Одағында коммунистік ... ... ... ... ... ...... «әлемдегі
ең әділетті қоғам» (коммунистік қоғам), ал оның дүниежүзіндегі авангарды –
КСРО, КОКП. Тексіз коммунистік ... ... ... ... ... ... ... сүлікше сорып, салт-дәстүрден, діл, діннен
біржолата қол үзе ... 1986 жылы ... ... ... ... ... елдің ғасырлар аңсаған баянды тәуелсіздігін алып берді.
Бұрынғы жалған ... ... ... ... ... ... қала берді. Бұны М. Мырзахметов былай түсіндіреді: «Бір ғасыр
ішіндегі ұрпақтар алмасуындағы заңдылықты бұзып және ... ... бойы ... ... ретінде келесі ұрпаққа ауысатын бүкіл салт-
сана, дүниетаным, ... ... ... ... ... рухани құндылықтар
үзіліп, келесі ұрпақ өкіліне жетпей қалды».
Иә, тәуелсіздікке қол жеткіздік, бабаның қаны, ананың жасы ... ... ... ... ... бар ... болашақ иесі,
тірегі – ... ... сол ... ... ... жастары ұлттың
консолидацияның, ... ... ... ... ... ойыстырып қойған жайы бар. Оған мысал, нигилистер,
космополиттер, әсіре ... түбі шикі діни ... ... ... да ұраншыл, өз-өзінен дүрлігіп жүрген жастар.
«Жығылған үстіне ... ... ... Батыстың нарық ... ... ... ... деп ... ... мәдениеттің» шырмауына түсті. Қазақ ... ... «... тіл мен ... ... ... неге
көрсеқызар болмасынның» кебін киді.
Оны мына ... ... ... ... ... ... ... бейжай қарауы, азаматтық
уақытша некелердің, аралас некелердің ... ... ... мәдениет өндірісінің (кинопрокат, компъютерлік клубтар,
дискотека, ... ... поп ... ... ... т.б.) ... жаюы. Ұлттық сипаты жоқ экрандық мәдениеттің ықпалынан жастардың
көптеген легі «рокер», «хиппи» тағы ... ... ... қосылмаса да қазақтың ... ... деп ... ... ... ... ... беруі;
-электронды ақпарат құралдарының жастар санасын стандартқа түсіруі
(жүріс-тұрыс пен киім стилінің, тұрмыстық тұтыну ... ... ... яғни ... ... ... ... етіп, арсыз, ұятсыз
әрекеттерге баруы, қарым-қатынас мәселесінде адамгершілік қағиданы ысырып
тастап, тек ... ... ... ... ... ... келеңсіздікті жоққа шығара алмаймыз.
Еуропаның мәдениет деп жүрген мұндай жағдайды Н.Нұртазина антимәдениет теп
түсіндіреді: «... стихиялық, ... өмір ... ... бір ... ... ... ... қарама-қарсы «жаһилиет» ... ... ... зиян ... ... ... еркін өмір сүреміз деп
жүргенде ата-бабаларымыздың жиған терген ... ... ... ... ... бұл тобы еліміздің тағдырына бастары ауырып,
балтыры сыздамайды. «Сауықтық мәдениеттің» етегінен ... ... ... ... енді ... діни ... ... аталмыш жастардың ары-бері
жағындай күн кешіп жүрген жастардың мәселесіне келейік. ... ел ... ... ... ... түбі шикі, бағыт-бағдарлары мен мақсаттары
мемлекеттік құрылымызға қарсы қауіп төндіретін «Хизбут-Тахрир», «Таблиғи-
жамағат» секілді, ... ... мен ... ... ... араб шовинизмі
уаххабшылар секілді діни ағымдардың миссиясына ұйып, тұнық ой-санасын
ылайлай бастады. Бұл ... ... өзі ... он жыл» ... қауымның белгілі бір бөлігі қауымның діни төзімсіздік идеясын ту
ететін шет елдегі ... ... ... ... ілігеді.
Мұндай ахуал біздің елдің оңтүстік өңірінен айрықша байқалып отыр. Мәселен,
Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... ... «Таблиғи Жамағат» радикалды қозғалысының үгіт-насихат әрекеттері
анықталған. Сондай-ақ, «Хизбут Тахрир» ұйымы да ... ... ... жазды. Бұл исламның фундаментализмі ... ... ... ... ... идентификацияның негізінде жатқан дәстүрлі
дінді білмеуі - Қазақстандағы негізгі ұлт қазақ халқын өз ... ... ... ... ... ... ... үлкен қауіп.
Ал бұл мәселеде белсенділік көрсететін ... ... ... тасыған
жастарды тартуда. Осыдан 4-5 жыл ... ... ... ... ... ... жастары исламдық емес діни ағымдар шырмауында ... ... ... Ал «қой терісін жамылған қасқыр» болған бұл исламдық
(радикалдық, экстремистік) ағымдардың ... ... ... ... шындық – тек бізде» деп көкірегін керген, кеше ғана ... 2-3-ақ жыл ... ... уаххибиліктің ықпалынан арабтанған
қазақ жастары «дінсіз жұртыма имандылық ... деп ... ... ... ... Ата-бабаларының исламды осыдан мың жыл бұрын қабылдағанына,
өзіндік тарихи ... ... ... ... ... бар ... араби көзқараспен уланған олардың шаруасы шамалы
болды және көз жұма қарады. Қазақтың барша құнды мәдениетін ... ... ... ауыз ... ... ұлы тұлғаларын (әл-
Фараби, А.Қ.Йассауи, Бекет ата, Абай – бұлардың бәрі олар үшін ... ... ... ... серік қосу» болып табылады-мыс) мойындамай,
қарсы шықты.
Бұлардың барлығының ... ... ... ... Сол себептен олар
халифат секілді ұранды бағдарламаларды, діни қасаң догмаларды ұсынып, ... ... жау ... ... ... Осыны жүзеге
асыру үшін кейбір мүдделі топтар дін және діни идеология арқылы қоғамның
миы, қозғалыстың қозғаушы күші деп ... ... ... ... ... бір бауыр қылмақ еді,
Оны бөліп, дұшпандық қару жасар.
Інжіл, Құран – бәрі айтып тұрса-дағы,
Мағынасынан ... қара ... ... ... есіл ... десе ... тұра қашар.
Ешбір дін үйтіп дұспан бол демейді,
Қанеки, бұл ... кім ... ... ... ... ... ... жау қылып, қоғамда
саяси, мәдени дестабилизация туғызу емес. Керісінше, дін адамды бір бауыр
қылмақ емес пе, ... бір ... ... ... ... ... ... тұрақтылық болмақ. Жастарды алдау-арбау ... ... ... улап алғаннан кейін, оларды қалай қаласаң солай жұмсауға болады.
Әлемде, ... ... ... ... құбылыс екенін
жоққа шығармаймыз, алайда еліміздің болашақ үміті қаракөз қазақ жастары
«тістегеннің аузында, ... ... ... үшін ... ... ... енген рухани кеселдің уытын қандай дәрімен қайтарамыз?
М.Мырзахметов: «...батпандап кірген мәңгүрттік дертінен ... ... ... ғана ... ... Н.Нұртазина «Фараби, басқа да
мұсылман ойшылдары сияқты, рухани фундаментсіз қоғам құруға ... деп атап ... ... мемлекетінің негізін қалаушы
М.К.Ататүрік ... ... ... ... ... ... жалғыз негізі», оны қорғаудағы негізгі «күш-қуат –
тамырларыңдағы асыл ... ... ... ... еді. ... бәсекеге
айналған мәдени кеңістік үшін күресте әрбір ұлттың ... ... ... ... табиғи құбылыс. Демек, осыдан кейін еліміздің
көсегесін көгертіп, болашаққа кең құлаш сермер ... ойлы ... ... ... ... жастары өткен тарихи тамырына үңілуі керек. Ол үшін
Қазақстан Республикасындағы ұлттар мен діндер татуластығы саясатына ... ... бойы ... ... ... ... дүниетанымы
негізінде келелі істер жасалуы тиіс: нақты ... ... және ... ... ... ... осы ... арнайы айналысатын
мамандар біріге отырып жасауы тиіс. Мұндай ... ... ... ... қойылуы керек: Біріншіден, ата-баба дәстүрі, қазақи тәрбие
(Кеңес Одағындағы жүйе ... ... ... ... ... ... ... сіңіре беру керек). Екіншіден, ұлтымыздың, күллі
мұсылманның ұлы ... ... ... ... ... Шәкәрім рухани мұралары. Өйткені рухани мәдениетіміздің замана
талабына сай мінез табуына, ... ... ... ... ... ... ... қапысыз қызмет еткен Ұлы кемеңгер, ойшылдардың
салиқалы ойлары болатын. «Моральдық ... ... ... ... та дарымайды» деп жазады Н. Нұртазина. Жүрегі, ой-санасы ... ... ұлы ... ... ... моральдық тазалықты
бүгінге қайтарып, ақиқатты жалған ... ... хал ... ... ... ... ... сәулесі.
Жүректің көзі ашылса,
Адамзаттың хикмет кеудесі, ... ... ... мәні ... ... ... бола ... анық.
Хәкім Абай:
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
Және Хақ жолы осы деп ... - ... ... ислам мәдениетінің шарапатынан ... ... ... қан ... ... ... Одағы кезіңінде
де ұлтымыздың көзқарасынан көрінді, осы бауырмашыл, ақжүректілігінен
айнымады. Осындай ... ... ... мен ... діни
ағымдардың рухсыз «біртұтас ғаламдық мәдениетті» ұсынып жүргеніне не жорық.
Сүреңсіз «сауықтық ... пен ... ... ... ... ұлы тұлғаларымыздың рухани мұралары құтқарып қалмақ.
Үшіншіден, қазақтың поэзиясын, ауыз әдебиетін, музыкасын, насихаттау.
Себебі, дін, мәдениет, шариғат, ... ... ... қазақтың
поэзиясы, фольклоры, музыкасы арқылы жүрді. Осылайша рухани үгіт-насихаттың
арқасында ... бір ... ... ... тануы, ауызбіршілігі
қалыптасты.
Соның нәтижесінде жас ұрпақтың ұлттық идентификациясы, консолидациясы
және ұлттық, тарихи ... ... ... ... бұл әрбірімізге
болашаққа нық сеніммен серпіліс жасауға көмектеседі. Бұл орындауды ... ... ... ... істі ... Одағы идеологиясы санасына өтіп
кеткен ұрпақ емес, осы тәуелсіздіктің мұңға мұқалмаған, жоққа жұталмаған,
рухани бай жас ... ... ... Қазақтың арыс азаматтары
алаш зиялылары секілді елдік үшін ... бар ... ... ... «Мен ... сен бол» ... ... альтруист жастары -
Тәуелсіздігіміздің тірегі, Қасиетті Топырағымыздың иесі. Сондықтан ... ... ... рухани салиқалы ойларын жас ұрпақтың, әрбір
шаңырақтағы перзенттердің санасына сіңіре беру ... ... ... ... ... ... шаңырағыңызды шайқалтпай заманның дұрыс
ағысына бастауы кәдік. Туған топырағымызда ... бойы ... ... ... ... ... діни ... үрдісіміздің ел тұтастығын
сақтауда бірден – бір табан тірер жол екендігіне сенген абзал.
2.2 Ислам ... ... ... ... көріп отырғанымыз – Құран, Хадис, Ғылымхалда
адамгершілік, инандылық ұғымдары үлкен орын алып ... ... ... Ал, біздің мақсатымыз басынан аяғына дейін Құранның ... ... діни ... айту ... ... және ... ... барлық діни кітаптардан өзіміз ... ... ... байланысты өсиет, қағидаларды жинақтап, бір жуйеге келтіріп,
орыңды пайдаланып, іске ... ... ... ... ... дене
тәрбиесі адамгершілік, т.б. тәрбие мәселелерін айтып келдік. Имандылық
тәрбиесін, тіліміз бен ... ... ... ... ... деп айтып жүрміз. Адамгершілік - бір ... ... ... ... реттеп отыратын моральдық
ұғым. Адамгершілік қасиет барлық ұлтқа тән, ... ... ... ... ... ... Ал, ... біздің ойымызша әр
халықта, әр ұлтта өздерінің дініне, тіліне, ... ... ... ... ... ... кайнар көзі -
Ислам дінінде екенін жоғарыда мысалға келтірілген Құран сүрелерінен көруге
болады.
Тарихшы С. Б. Дорженов діннің ... ... ... ... айта ... бір ... көркемдік, этикалық идеялардың, көзқарастардың
жиынтығы ретінде оның ... ... ... ... де ... ... ... – деп атап көрсетті [21.94].
Иман - араб тілінен аударғанда «сенім» – деген ұғымды білдіреді. ... оны ... ... «сенім көрсету» (басқа адамға ... [59. 127], деп ... ... адам ... ... ... ... деген сезімді тәрбиелейді. Сенім деген ұғымға бір жақты
қарауға болмайды, ол тек ... ... сену ... ... ... ... білімге болашаққа, адамның бір-біріне сенуін де сөз ... ... ... ... ... ... педагогикадық
тұрғыдан түсініктеме берейік. Теологиялық тұрғыдан иманның түпкі негізі,
Ислам дінінің ... деп алты ... ... ... ... ... ... «...Иман иесін жамандықтардан, арам ойлардан алыстатты. Оның көңіліне
жамандық ... ... ... ... (53,9) ... ... иман (сенім) иесі «әр түрлі жамандықтан қолын, тілін
және көңілін ... ... [53. 9]. ... биік, таза, пәк сенім
десеңізші, демек Ғылымхалдың мазмұнына терең ... ... бар адам ... ... ... оның ойына жамандық келмейді екен, қандайда бір ғайбат сөз
айтудан да аулақ. Әрі карай Ғылымхалда иман ... ... ... ... ... ... таза ... адал істерді адам тек жұрттың көлінше,
жақсы болып көріну үшін ... ... ... ... ... де Алланың
әміріне қайшы жеке мінез-құлық» сәйкеспеген әр нәрседен сақтанады. ... ... ... да жолдан тайдыра алмайды» (53, 9). ... осы ... өн ... ... ... ... даму дәрежесін көрсетеді.
Имандылықтың ізгі қасиеттері бойына сіңген адамдар ешкімнің ... ол ... ... сәйкес әрекеттер жасап, басқа
адамдармен қарым-қатынаста болады, адамдарға ... ... оңың ... ... ... ... Педагогика жеке тұлғаның
адамгершілік тәрбиесі, дүниетанымын қалыптастыру деген ... ... ... осы ... иман ... ... ... үйлесуін көреміз. Тәрбиенің тағы бір саласы ... де ... ... ... ... ... көруге
болады. «Рухани, көңілін, дүние және ақыретке ... ... әр ... ... етеді»- екен.
Білімділіктің тағы бір касиеті – адам терең ойланып, жан-
жағын барлап өз ісінің барлығын ойланып ... ... ... ... адам ... білімлілігін, не басқа бір артықшылығын
бетке ұстап өр көкіректенбейді. «Ұлы ... ... адам ... тең
құқықты жаратқанын біледі. Сондықтан өзін басқалардан жоғары көріп
дандайсымайды» - деген сөздер осының айғағы сияқты. Философия,
психология және ... ... ... ... ... түсінік
бергенше, оның басқа қасиеттері тек біргё өзін бағалау деген түсінік
бар. Ғылымхалда бұл туралы да айтылады: «...өзіи ... ақыл ... ... ... ешкімге бас имейді». Яғни, жеке тұлға бойындағы
неше түрлі ізгі қасиеттер, ... ... ... пен ... ... білімділік пен парасаттылық т.б. гармониялық үйлесімде болса,
сол адам ималы бар жеке тұлға болады деген түсінік туады. Жоғарыда айтылған
қасиеттерге ие ... ... ақыл ... ... адамшылыққа
жарататын бүкіл жақсы мінездерге ие болып, әрі адам
баласы үшін пайдалы, әрі толық мүмкін ... ... ... ақыл иесі ... (53, 9), ... ... ... алатын адам деген
ұғымды берсе керек. Олай болса, Ғылымхалдағы «иман» деген ұғымға берген
түсініктерді терең ... оқу ... ... ... ... ... ... адам немесе жеке тұлға деген ... ... ... ... жетілген, онердегі барлық
құбылыстарды ақыл таразысына ... ... ... айта ... сапалы,
білімді, бойына барлық ізгі қасиеттерді сыйғызған, ... ... ... адам ... есептелінеді деген тұжырыммен ұштасып жатыр.
Сондай-ақ жеке адамды жан-жақты дамыту ісі ... ... ... ... ... ... әр адам ең ... өз халқының перзенті екендігін
сезіну, екіншіден, өз халқының болашақ сол жекелеген адамдарға ... ... ... ескеруі қажет.
«Біріншісі «якини иман» – бұл шын иман, шын нану, сену. Бұл ... ... ... ... Бір ... ... ... хақтығына
ақылы бірден дәлел жүргізерлік болып, «ақыл дәлелімен» нану керек. Бұл иман
білімге, ғылымға, ақыл дәлеліне ... ... [1.168]. ... ... иман ... шығуы, тууы керек. Неге сенсең де, соның ... ... ... сен ... Ал, ...... ... «Тақлиди иман –
еліктеудең шыққан иман, наным» сенім. Бұл иман ... ... ... тек дін ... айтканына иланудан, соларға еліктеуден туған
иман» [1,168-169], деп, тұжырым
жасаган. Бұл түсіиік көптеген ... тән ... ... Солай болғанмен де Абай иманды этикалық, адамгершілік
мәселесімен ұштастырып, «...иман мен ұят. «¥ят ... ... иман ... «кімнің ұяты жоқ болса, оның иманы да жоқ» [1. 169], деп
түйді. Иман туралы Абайдың бұл ... ... ... ... ... ғалым Ыбырай Алтынсариннің заманында діни
кітаптардың барлығы араб тілінде болғандықтан, оның мазмұнына не молда, ... ... тек ... ... ... «...Діни
оқулықтардың мазмұнын жете түсінбеген ... ... ... ... ... ... түсініктер беретін» [6.12], деп
дінімізді емес, дінді бұрмалаған дүмше, ... ... ұлы ... ... ... Ыбырай: «Иманның екі мағынасы бар: бірі ... Тіл ... ... - ... ... ... ... [6.12], ал
екіншісі – сенім. Бұл сенім, демек иман, адам ... өз ... үш ... деп ... Оның ... «иман якини» [6.13], деп атайды. Бұл
дегеніміз акиқат қылып бекіту иманы (сенімі) деп керсетті. Екіншісі – ... - ... келу ... ... – инан «тақлиди» – дестүрлі
иман, ... ... деп ... иман – ... ... ... тағала қасында зор мәртебедегі
адамдардың ... ... түрі – ... ... Құдай тәбәрәк уа
тағала барлығын һәм бірлігін дәлелменен, ақылмен ... ... рас ... Яғни бүл көк пен жер, ай мен күн, ... мұны ... ... жоқ бір ие болса керек. Үшінші түрі – иман ... Бұл иман ... ... ... ата-бабаларының ұстап келе жатқан жолы ғой
деп иман ... ... ... [6.14] – деген тұжырым жасаган. Бұл
мәселеде Абай мен Ыбырай ... ... ... ұқсастығында
байқауға болады. Абайдың «яқини иманы» – ақылдан, ... ... ... ... да «истиддәлги иманы» дүниеге сеиімін дәлелмен, ақылмен
ойлап рас тұтады, деп ұлы ойшылдардың ... де ... ... ... ... адам ... ... беттерін адамгершілік, моральдық,
имандылық тұрғыдан қарастырып, оларды жақсы және ... деп ... ... ... ... теуелсіздікті, беріктікті, жақсы
мінезге жатқызады, ал, арсыздықты мақтаншақтықты, қулықты, жауыздықты жаман
мінез деп есептейді. ... ... ... ... ... туралы Ж. Аймауытов «Адам мінезінің, ақыл ... әр ... ... ... болуынан. Адам баласының ұрлық істеу, ... ... ... ... ... ... істерді жасауы, тәрбиенің жетепегенінен»
және тәрбиенің екі түрі бар, бірі: дене тәрбиесі ... ... жан ... деп атап ... Ал, В. Г. ... ... төрт сияқты,-
жанына да тәрбие керек. Онсыз жан семіп ... ... ... ... ... ... бұл ... Құранда: «Пенденің көңілінде болатын пиғыл
екі түрлі, Бірі - ... бірі - ... ... мен ... ... мінездер 60 түрлі... Оның жетеуін атап өтелік:
1. Куфр – дінге сенбеу, ... ...... бөлек өз ойынан шығарған уағыз, шариғаттар.
3. Кубр – менмендік, ... Рия – ... ... ... ...... ... Бухл – сараңдық.
7. Исраф – дуние шашқыштық, ысырапшылдық».
(41, 51) Сөйтіп, мінез-құлықты екіге бөледі: Ахлақ заңына – ... ... ... – мақтаулы, игілікті мінез-қүлық, Бұл жоғарыда
айтылған мінез-құлыққа ... ... ... ... ... да орын алып, бір-бірінің ойларымен үйлесіп отырғанын көреміз.
Ислам дінінің ... ... ... ... ... елін, жерін сүйгіштікке, яғни имандылықтың ізгі
қасиеттеріне ие ... ... ... анық ... ... діні ... таза ожданды, иманды адамды тәрбиелеуде тәрбиенің ата жолы десек,
асыра айтпағандық дер едік. «Құран оқу – ... ...... ... Кәрім, негізінен бір ғылыми кітап» – деп көрсетті X. ... ... және ... ... атты ... ... туындап отырған барлық жақсы өсиет, ізгіліктің алғы
шарты. «Ислам діні материалдық және ... ... ... ... тәні мен ... ... Ислам дінін қабылдаған адамдар тура және саналы өмір
сүреді, сонымен катар олар ... ... ... ... ... (50,
166), – деп Сайид Муджтаба; Рукни Муеави Лари Ислам дінінің ... ... ... ... ашып көрсетіп, ол
дінге сенген адамдардың тән және жан тазалығын, рухани байлығын.
қастерлейтініне біздің назарымызды ... ... тағы ... ... ... қамқорлық етуді міндеттеуі. Ниса 2) ... ... ... ... ... - ... насихат
айтып, қай заманда болмасын, қай ... ... ... ... т. б. әр ... ... жандарға жетім калған балаларға қамқор
болу әркімнің қолынан жүректері ... ... ... аяулы ананың
алақанын әке-шешенің мейірімін сүйіспеншілігін көрмеген жетім балаларға
қамқорлық жоғарыда айтылып ... ... тән ізгі ... ... ... ... хақ. ... маскүнемдердің балалары жетім емес пе?
«Мейірімді заманда саяси көше ... - ... ... сөз бар, ... анасы
жоқ, ақыл данасы жоқ бұл балалар қамқорлыққа нағыз мұқтаж болып ... ... ... (83) ... ... жақсылық істеңдер,
жақындарға жетімдерге, міскіндерге қамқорлық жасаңдар...» [42.12], деп
бұйырса, Исра (34) аятында «Жетімнің малын, ол кәмелетке толғанша, тек
сол жетімге пайдалы жағдайға ғана ... ... ... – деп ... ... ... бұл ... де Құраннан көрнекті орын алғаны
көрініп ... пен ... ... де барлық моральдық
қасиеттердің жиынтығын құрайды. Бірақ, біздің ... ... ... мазмұны күрделі.
Адамның адамдылық қасиетіне Меһмет Соймен: Отанын, елің,
халқын суюді жатқызадық Профессор Ә. Т. айтуынша иманды адам
ол: ... ... ... ... ... ... уәждерін, міндеттері мен мақсаттарын бұлжытпай
орындайтын ақ ниетті, адал жүректі, көпшіл адамды - иманды адам,
дейміз. Иманды адам айналасындағыларға және бүкіл адамзатқа ... ... ... ... әзір ... ... ... инабатпен қарайды. Сондықтанда иманды адамды бет-бейнесінен танып,
халық оны иман ... адам ... [56. 35]. ... ... ... адам деп, ... қайырымды,
кешірімді, болашаққа сенімі мол адамдарды айтты. Иманды адамның
қатарына Қайқаус өзінің «Қабуснамасында» мынандай қасиетке ие-
болған адамды жатқызды: ... ... ұяң, ... ... ... ... ол ... сөзін кұптап, «Ұят иманға тән»
- дей отырып ұят мәселесіне жете ... ... ... ... ... адам деп: ... жолын
ұстанған адам, Мұхаммедтің хадистерін біліп, оны басшылыққа ... ... ... ... ... ... бұлжытпай орындағандар
иманды, инабатты адам болары күмәнсіз» [21. 94] деген өз ойын ... ... ... Алла атынан түсірілген хабарламалары мен
бұйрықтарьын сөзсіз қабылдауды, мойындауды, және ... Иман ... деп, ... мен ... иман туралы айтқандарын зерделеп
зерттей келе иман деғен ұғымға ғылыми тұрғыдан ... ... жөн ... Адам ... өз елі мен ... ... шыншылдык, қайырымдылық, мейірімділік,
кеңпейілділік, салиқалық, әдептілік пен инабаттылық, ұстамдылық, ұятшылдық,
пәктік» ақ ниеттілік және адалдық қасиеттерінің
жиынтығын» иман дейміз. Ал осы қасиеттерді ... ... ... ... деу ... деп ... Олай болса имандылық ұғымы
педагогикада кең тараған адамгершілік ұғымынан ... кең, ... биік тұр деп ... ... ... ... ... адам» деген ұғым бар. Жоғарыда айтылған имандылық
қасиеттерін бойына сіңіргенін, өзінің айналасындағыларға қамқорлық жасауға
әзір екенін халық бет-бейнесінен, ... ... ... ... ... ... ... адам» дейді.
Имандылық тәрбиесінің бір көрінісі әдепттілік, ... ... ... моралдық қасиеттер: - имандылықпен ұштасып, - әлеуметтік
әдептілікті көрсететін мәнге ие болады. Әдептілік ... ... ... ... ... «Ассалаумйғалейкум!» Сәлем қабылдау;
«Уаталейкумассалай!»— деген ... ... ... ... ... ... «Сәлем беру - имандылық, көргендік, мәдениеттіліктің
белгісі.
Қазақ ... егер ... кісі ... оны ... да, ... да,
кіші адам оған сәлем беруге міндетті, ол — ... бір ... ... ... (56, 13), деп ... ... ... қатар
хадистерде де, әуелі сәлем бер сосын сөйле немесе ... - ... ... деп ... ... ... мән берген.
Үлкенге ізет көрсету, кішіге өнеге болу да әдептіліктің белгісі.
имандылық пен әдеп ... тек ... ... ғана ... ол қоғамның
адамға қоятын талабынан туатын, әр ... ... ... міндеті.
Жүздесу, қоштасу, дәмдес-тұздас болу, бірге жол жүру, бірге тұру, ... ... ету, ... болу, бірге оқу, танысу, ықылас білдіру, ас,
ондағы адамдардың карым-қатынасы, ... ... ... т.б. ... жылдар бойы күнделікті тұрмыста кездесіп тұрғандықтан, олардың
қолайлы, ... ... ... ... өткен жинақталған
тәжірибеден әдеп нормалары құралады, «Әдет әдеп емес, жан әдеп» – ... ... ... ... ... мән ... ... Жарықбаев Қ.Б. айтуынша:
«Әдеп - қоғамның ұйытқысы». Қай қоғамда өмір сүрсең де, оның ... ... ... ... Ал, әдеп барлық қоғамға тиесілі қасиет. С. Кабеев
өзінің қолжазбаларында, біз балаларды өзінен үлкенге сәлем ... ... ... ... ... ... ... бар килікпей, сөзін бөлмей,
әдепсіз кимелемелей, әдеп сақтауға дағдыландыруымыз қажет, деп жазды. Бала
алғашында тәрбиені ... ... ... естіп, кеңінен оқып, біліп алады.
Сондықтанда бала тәрбиелеуші, алдымен көрініс-қимылы, әдет-әдептерімен
үлгі болуға тиіс,
Мысалға Саққұлақбидің: «Адамның ... - ... ... ... - мінез, сынаушысы - халық» - деп ... ... ... мәні бар, ... айтылған, теңдесі жоқ тәрбие жүйесі
екені көрініп түр.
Қазақ халқы үлкенді сыйлауға да, аса мән ... - ол да ... бір ... Ал, ... ... ең биік шыңы -әке мен шешені, демек
ата-ананы ... ... ... ... ... қағида. Өйткені, өз
ата-анасын сыйламаған, қадірлемеген ұл мен қыз немесе келін мен бала өзгені
сыйлайды деп, ауызға алу ... ... ... ... ... ... алғанда, қазіргі кезде сорақылықтын шыңына шыққандықты байқаймыз.
Әке-шешені қартайғанда керек емес дүниені лақтырып ... ... ... ... тіл ... ... қол жұмсау сияқты сорақы қылықтар
ел өмірінде кездесіп жүр. ... ... ... ... ... ... ... болды? Неге осындай қылмысқа барды?, деген сияқты толассыз ... ... ... ... Жоғарыда айтылып кеткен, имандылығымыз
адамгершілігіміз, мұсылманшылығымыз қайда ... Өмір ... ... үлкенді сыйла, досыңды ... т.т. деп, ... ... ... осы ма? ... пайғамбардың хадистерінде: «Ата-
анасының қартайған шағында олардын екеуін, яки бар біреуін разы ... ... қор ... қор ... ... қор ... (68, 25), ... да болса, нақты айтып ескерткен катар. «Ата-аналарынызға қандай жақсы
мәміле перзенттеріңіз сіздерге де сондай мәміле жасайды» (58, 3), дейді.
Ата-анаға сый-құрмет ... ... ... ... ... көп ... ... Иісра (23, 24), сүресінде «Сендерге Тәңір (Мүміндерге) тек
өзіне ғана бойұсынуды бұйырды, ... ... ... ... ... екеуі бірдей қартайып (қалжырап) қалса «Туу» деуші
болмаңдар, (жеркенбеңдер) ... ... ... де ізетті болыңдар».
«Екеуін де зор мейіріммен, кішіпейілмен бас, иіп: ... ... ... өсіргендей тек оларға рақым қыл де» - ... Ал, ... (15) ... ... біз ата-аналарына жақсылық
жасауға бұйырдық дейкеле, әсіресе, анаға адам баласы ерекше қарыздар ... ... ... ... ... ... ... көтеріп, киналып
туады» [43. 447].
Мұхаммед пайғамбарда, әсіресе ананы ... ... ... ... оны біз
мына сөзінен көреміз: «Әкеңді, анаңды және анаңды кұрметте. Пейіш ... ... ... ... тамаша, данышпан сөз.
Ананы ерекше, кұрметтеу керек, өйткені ол сені қиындықпен дүниеге адып
келді, сен үшін ол ... ... да ... ... ... деп ... ... мұсылман халқы өлгенде пейішке баруды қалайды, сондықтан да ата-ананы,
асіресе ананы сыйлаған адам пейіш төрінде болады, деп оларға ... ... ... Хадис, Ғылымхал, Ғибадат - ұл - ислам, Құран әліппесі, ... ... т.с. ... діни ... көптеген мәселелер жөнінде,
атап айтқанда тәрбие барысында, ғылыми көзқарасты қажет ететін ... ... ... ... ... ... мәні бар, ғылыммен ұштасып жатқан
пайдалы кеңестер мен өсиеттерге толы бұл деректердің жазба ... ... ... орны ... демекпіз.
Ата салт жөнінде әңгіме жалғастырғанда жасы үлкенді ... ... ... ... танытатын осы үлкенді сыйлау, ... ... жол, ... үлгі бола ... ... ... көрсететін ең тамаша салтымыз да осы емес пе? Үлкенді сыйлау
керектілінде философиялық тұрғыдан алып ... бұл ... ... ... көп, ... тәжірибесі мол тыңдай сақ құлаққа құйып
алу да жеткілікті, ал мұндай ... ... ... заңдылық.
Сонымен қатар қартайған, қайраты кеткен, күш-жігері азайған ... ... ... ... беру – ... ... Бұл салтта
халқымыздың қайырымдылығы, үлкен көргенділігі, инабаттылығы,
имандылығы жатыр - ... ... ... сен де ... сен ... сый-құрметке мүқтаж боласың дей корегенділікпен: ескерту
жасағаны болып табылады.
Қайқаус, өзінің өсиетінде ата-ананы құрметтеу туралы ... ... ... қажет екенін акыл-ой, парасат тұғырынан ... ... ... ... тегі ата-ана ғой... Сен ата- . ананың
қарызын ... ... дін ... ... да, ... ... биігінен қарағын» [36. І8-І9].
Адам баласы, үлкендерге құрмет, кішілерге мейірімділік сондай-
ақ адамгершілік және имандылық міндеттерін: от басында үйренеді.
От басы, ... және ... ... ... «Ұяда
не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» – деп қазақ от басы тәрбиесін бір
ауыз сөзбен топшылаған. Бала құрсақта жатқан күнінен бастап-ақ
тәрбие ... ... Ана ... ана ... қатар, ана тілін, ұлттық
тәрбие рәсімдерін жан-тәнімен сусыңдауы кажетті шарт. «Ана көрген,
тон ... ата ... оқ ... ... бала ең ... ... көрсе соны істеуге тырысады. Сондықтанда дүниеге келген, пәк
нәрестені, қоғамдық ортаға сай, көргенді, әдепті, адамгершілігі
жоғары, имандылығы мол, руханилығы кең, басқа ... ... ... ... етіп, алғашқы баспалдақтан өткізу әрйне ата-ана
міндеті. Баласын өмірде қор болмасын деген ата-ана, оған,
дұрыс, жан-жақты тәрбие бергені абзал іс.
«Дүниеге келулеріне ... ... ... ... ... ... ортаға
және күллі адамгершілікке пайдалы бір мүше етіп жетістіруді нысана етулері
әке-шешенің ең маңызды міндеті болады. ... ... өмір ... ... ... ... дін жөне жан дүниесін үйренулеріне, дене
және рух тәрбиелеріне өте ұқыпты болу, әке-шешесінің ... ... ... ... ... жегізіп, киіндіру, оларға деген
сүйіспеншілікте, тәрбиеде, және игілікте әділеттен айырылмау, әке-шешенің
борышы болады. Мұхаммед ... ... ... ... ... ... – деп ... Өйткені, «әке-шеше балаларының жақсы
тәрбиелеуінен әрі Аллаға, әрі ... ... ... (53, 11) деп, ... ... жүктеп міндет, борыш, жауапкершілік артады. Бала тәрбиесінде
ата-анамен катар, қоршаған орта, әрбір жеке адам өзін тәрбиеші ... өз ... ... ... ... отырғандай, тәрбие мәселесінде нені козғасақ соның
төркіні - Құран, Хадис, сияқты діии кітаптардан шыққаны
айдан анық болып отыр.
Тәрбие - ... ол ... ... отыруды кажет етеді. Жоғарыда
айтылғандай, ... өз ... сай ... ... ... ... халықтың да тәрбиесіндегі жақсы жактарын қабылдап,
ескіргенін заманға сай жаңартып, бала бойына ең жақсы ... ... әр ... де ... ... бірі ... тиіс. Заман талабына қарай,
кейбір дәстүріміз ескіріп, жанартуды ... ... ... ... ... ... жақындап калған кісіні өткізіп, ізет көрсету ... ... ... ... ... ... автобусқа (көлікке) кешігіп
бара жаткан кезде анадай жақта келе ... ... ... ... деп, ... тұру тіршілікке сай емес. Ол адам, үлкенді өткізіп жіберем ... ... ... ол ... ... емес зиян келтірері хақ. Әрине,
үлкенге жол беру, орын беру, ... ... іс. әр ... ... сыйғызып, адамға, қоғамға зияны келмейтін жағын ... жөн. ... ... ... беру рәсімін алайық. Кез келген
жерде, өзінен үлкенге ынты-шынтысымен ... күні ... беру ... ... ... ... кішігірім ұжымда амандасу ол әрине,
әдептіліктің белгісі. Үлкен ... ... ... өткен-кеткеннің бәріне
сәлемдесе берсең, сені дұрыс түсініп, қабылдамайтыны айдан анық. Бұл ... ауыл ... ... ... қабылданған рәсім. Ол кезде бұл
әбден дұрыс еді.
Қазақ қатты айтқанда ... деп ... ... бір ... діни
ұғымда қарауға болмайды. Жоғарыда айтылып өткен, инандылық қасиетінің бірін
ұстанбаған адамға айтылған сөз. Тағы бір имандылыққа тән ... адам ... Бұл ... ... хадис бар. Мысалға 9-ші хадисті алайық: ізгі
ниетпен игілік сөйлеп, адамдардың арасын жалғастырған (бұл ... ... ... ... кісі ... ... Үммі Гүлсім: «Үш нәрседен баска
ешбір нәрседе жалған сөйлеуге пайғамбардың рұқсат еткенін естімедім. Бұлар:
соғыста, адамдардың арасын жарастыруда және ... ... ... 100), деп ... Оны ... ... талдап көрсетеді: «Соғыс
кезінде әдіс жасауда, екі ... не ел ... ... ... және ... кісілердің өзара сен жақсысың, сені жақсы көрем
деулері. ... ... ... ... ... ... ... Ал
ерлі-зайыпты кісілер басқаша айтқанда от басылары коғамның ұйтқысы,
адамдардың арасы бұзылса ел ... ... ... мемлекет жойылады,
сондай-ақ ерлі-зайыпты кісілердің арасында татулық болса, негізінен елдің
өресі мықты болумен қатар олардан елге ... ... ... ... ... ... қоғамдық пайда көз алдыңда ұшталып, үш ... ... ...... ... ... айту адамдар арасын татуластыру үшін өтірік айту
дегеннің мәнісін кімде-кім болса да түсінер. Ал ... ... ... дұрыс тусінген жөн. Олар бір-біріне ең сұлу, ең әдемі адам
сенсің деп тіл ... ... ең ... әсем нәрселерге теңеуі бұл сырттан
қарағанда олай болмауы да мүмкін әрине. Бірақ, ерлі-зайыптының бір-біріне
сүйіспеншілігін көрсетеді. Тура ... ... ... ... ... ... ... Міне осы сияқты астарлы сөздің мән-мағынасына
жетік түсінбеген кейбір адамдар дінімізді бұрмалап, жала ... ... ... ... сауаты жоқ тек жаттанды білімдер мен халқын ... ... ... ... ... ... ... даналык сөздеріндегі даналар сөзін ұғып тыншығаны
жөн. Даналар сөзінде ізгі ... үлгі ... мол [36. 36], ... екен.
Шындығында да даналық сөздерді өміріміздің азығы ететін ... ... ... ... ... ... жетуімізге көмектеседі.
Хадистерге қайта оралсақ «Сөздің ең ...... ... өтірік
айтумен әуестенбе. Әке өз балаларына бір ... уәде ... оны ... ... ... ... ал ізгілік болса – жұмаққа бастайды.
Өтірікшілік-жауыздыққа, ал жауызыдық ... ... ... ... ... ... адамға жаман-баға беріледі. Шағым шындық арызқойлық
та жаман касиет, себебі ол ... елді ... (58, 12), деп ... ... ... Бұл ... халқымызға қай жағынан
болса да, айталық әлеуметтік-экономикалық, саяси мәселелерде маңызы ... ... ерте ... атап ... ... ... кездерінде-ақ
мәдениеті ауыз толтырып айтатындай жағдайда болған. Оған куә болатын сол
кезден калған жазба ескерткіш, ауыз әдебиеті, аңыз – ... т.б. ... ... ... ұрпағына елімізді сақтар,жерімізді қорғар,
атымызды жаңғыртар, ... ... ... деп
караған. Кез-келген өркениетті қоғамның түпкі нәтижесі сол коғамдағы адам
сапасымен анықталатын болса, көшпенділердің ... күші мен ... ... ... кемелденуі сөз жоқ сол ортадағы өмір салтының
әбден реттеле орнығуының нәтижесі еді. Бұл ... ... ... ... ... ... «Далалық орданың тұрғыны – қазақ өзінің ... ... ... ... отырықшы татар немесе түркі шаруаларына
карағанда әлде қайда жоғары тұр. ... ... ақын ... ... ... ой-киялының жүйрік болып
бітетіні мұңсыз-қамсыз көшпелі тіршіліктің арқасы болуы ... ... ашық ... ... шет-шегі жоқ шүйгін дала құшағында ғұмыр
кешкен соң табиғат шіркінді ... ... да ... ... ... арасында өзінің акындық қабілеті дарыны жөнінен қазақтар
бірінші ... ... ... [63. 49].
Бұл аркылы Шоқан ақын жанды қазақ ... ... ... ...... касиеттерінің жоғары екенін көрсеткісі келген.
Расында мал шаруашылығын әрі карай шыңдауға, ... ... ... бақташылықпен санаулы-ақ айналысып, ал адамдардың басым көпшілігі,
Шоқан айтқандай «мұңсыз-қамсыз» ғұмыр кешкен коғамда қалайша жүгенсіздік
(анархия) бел ... ... ... өлім ... абақтысы
болмаған? Шоқан расын айтқан абақтысы ... деп ... ... ... өзінің дінін, салт-дәсгүрін, әдет-ғұрпын сыйлаған, ... ... ... ... ... қорыққан). Дау туа калған
жағдайда билер келісе шешуге тырыскан. Халқының ... ... ... ... имандылыққа, адамгершілікке, инабаттылыкқа,
қайырымдылыққа, мейірімділікке, сыйластыққа, кішіпейілділікке тәрбиелеген.
Хадистерде «Тәкаппарлық» (демек өзін басқадан ... ... ... ... 33 ... берілген, онда ұрпақты кішіпейіл
болуға шақырады, «тәкаппар» адамдардың жаны тозақта деп ескерту ... ... және ... ... ... 28 адио ... 7-ші хадисті алайық; «Қамқорлық етушілерге Алла да ... ... ... ... сендерге қөктегілер
мейірімділік етсін» (68, 89) - деп жер ... ... ... ... деп бұйырған екен.
Айтылып жатқан, мейірімділік, Құран мен Хадистен үлкен орын ... ... ... ... ... ... ... кажет екенін
көрсетеді. Құранның ғасыр (2, 3) суресінде: «Ғасыр ... ... ... Иман ... ... ғамалдар жасаған, бірін-бірі шындыққа шақырған,
бір-біріне сабырлы болуды ... ... ... ... сөз ... ... (42,570) деп ... ұрпағымызды имандылыкқа шақырған бұл
өсиеттің құны жоғары-ақ.
Алла тағала адам баласын тәуелсіз түрде жараткан. Бүкіл адам ... жоқ бәрі бір ... ... – деп ... ... ... ... бүкіл адамзат баласы тәуелсіз – сайлауға, оқуға, өзінің қажетіне
карай өмір сүруге кұқылы деп көрсетеді. «Өзгешелігі жоқ – деп ... ... және оның ... ... адам тең ... мағынаны білдіреді.
Адамдардың бүкіл құқық және міндеттерін дініміз өте ашық ... әрі ... ... әмір ... ... «Алла, әділет пен ізгілікті және
жақсылықты әмір етеді. Әділет істеңдер ізгі істерг ... ... деп ... Және ... ... адамдардың кұқық және
жауапкершіліктеріне назар аударарлықтай ... ... ... үшін
қалағаныңдай басқалары үшін де қала, өзің үшін қаламағаныңды басқалары үшін
де ... [42. ... ... ... каламайтыны белгілі. Ал сол жамандықты
басқаға да қалама, өзіңе жақсылық тілегендей басқаларға да ... ... отыр емес пе? ... бұл жомарттың-жомартының қолынан келетін іс. Бұл
қасиетті де ... ... ... ... болады. Олай болса,
жомарттық та - ... бір ... ... ... ... үш
нөрседен тұрады: бірі айтқан сөзіңді калтқысыз орындау; екіншісі –
туралықка ... ... ... — кайырымдылықты естен шығармау.
Адамдағы қалған қасиеттер осы үш нәрседен соңғы ... ... ... деп ... ... ... ... біздің топшылайтынымыз имандылық ағаш деп есептесек, жомарттық
оның бір бұтағы, ал одан өнген бұтақтар, жоғарыдан ... ... ... қайырымдылық, әдептілік, үлкенді сыйлау, мейірімділік,
кішіпейілділік т.б. ... бар ... ... жөн.
Біраз Құран Кәрімнен мысалдар келтірелік: һумәзә сүресі (9 аят)
«Ғайбат сөйлеушілер мен өсекшілерді карғыс ... [42. 570], Ниса ... ...... иесіне кайтару адамдар арасыңда билік
айтқанда әділ болу ... ... [42. 72]. ... ... оңың
мағынасын дұрыс түсіне білгендерге мұндай өсиеттер көптеп кездеседі,
тіпті басынан аяғына дейін үгіт-насихат, өсиет, уағыздардан тұрады ... ... осы ... ... ... ... оқып, біліп
санамызға сіңірген болсақ, қазіргі қоғамда болып жатқан адам ... ... ... ... ... мен қылмыстар болмас
еді деу, әрине, әсірелеу, бірақ олардың бойын жазып көбейюіне жол ... ... ... ... ... ... бірі ... шыншылдық.
Турашылдық пен шыншылдық туралы 20 ... ... ... I Хадисте:
«міндетті түрде туралық істе ауыр (туралықтан айырылмандар). ... ... ... ... ... ... істен туралық
иелері жанатта болады, ал өтірікшілік пен жамандық иелері ... ... 19) – деп ... ... ұрпақ болашағын жамандықтан, өтірік сөйлеуден
тыйюға тырысқан. Әрине «жаннат», «тозақ» - діни ... ... ... сенген ата-бабамыз бұл дінге де жамандық істеп, о дүниеге ... ... ... ... Сол ... де ... қазіргі болып жатқан
бұзақылықтар, қылмыстарға бармаған, дәл ... ... ... Атап
айтқанда әке-шешені балаларының, ұстазды шәкірттің, ата-енені келіннің
сыйламауы, нашақорлық пен маскүнемдік, соның ... неше ... ... ... арқасында балалар үйін тастанды балаларға ... ... шыңы емес ... бала ... келгенде оны бесікке салғанда, ұйықтатқанда,
шомылдырғанда өзіндік ырымдар жасап, оны әндетіп ... ... аса зор мән ... ... «Әкені тыңдамаған дөрекі
ұлдан без, суы ащы көлден без, ... ... ...... без, көк долы ... без [34. 19], деп ... ... Қатты да,
нақты айтылған бұл өсиеттің астарында үлкен мән жатыр. Өзінің туған әкесін
тыңдамаған, сыйламаған, дөрекілік көрсеткен ұл, ... ... ... ... ... адамнан не нәрсе күтуге болары да белгісіз, міне сондықтан да
ондай адамдардан бойын аулақ ... ... Суы ащы ... ... ... алмайсың, ал су адам ... ең ... зат ... ... Оны азық ете ... мұндай көлден без, деу әбден мүмкін.
Ал ... жаны ... ... ... ... ... ... туыстың болғанынан болмағаны дұрыс болар. Мінезі ... өзі ... ... ... ... ... әйелдің де туысқа,
коғамға пайдасынан гөрі зияны көп, сондықтан да көк долы ... без ... ... сұлу ететін көркем ететін біріншіден оның мінезі. Бұл туралы
Ғылымхалда былай ... ... ... кіші ... ... басқалардың
сүйіспеншілігіне, байыпты болумен басқалардың құрметіне ие ... ... қана ... ... ... ... байланысты болады. Байсалды кісілер
болса, ұдайы дәрежелерін және адамгершілік абыройы артады» (53,108-109).
Адам ... тек кана ... ... сұлу ... ол ... қылығымен, жан-дүниесінің
сұлулығымен әлде кайда сұлу, әлде қайда көркем ... ... ... ... халқымыздың көпшілік бағыты, оның зиялы қауымы «Құдай»
дегенді әділеттілік, мейірімділік, қайырымдылық, ... ... ... жалпы ар-ұят деген мағынада түсінсе керек. Бірақ
бұл үжымның барлығы діни емес, моральдық екенін жұрт ол кезде жете ... ... ... ... ... ... жиынтығын біз мораль деп
бір сөздің бойына топтастардық). ... да бұл ... ... ... араласып осы қасиеттердің Құранда, хадисте ... ... ... еттік. Осы сияқты касиеттердің адам баласының бойында
болуы тиісті әрі ... ... ... да ... ... ... қалыптасқан моральдық
нормалардың негізінде жүргізілсе керек. Олар ... ... ... ... адамзаттық тарихи шектеулі, ... ... ... ... ... ... етіп келді. Негізінде дұрыс. Бірақ, бір
айта кететін нәрсе ... ... ... ... идеясы бар.
Ол нормаларды әр ұлттың салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарынан шыққан. Мысалға
қонақ жайлылықты алайық, бұл ... ... тән ... ... тән ... ... айта ... Свен Гедин былай деген ... ... ... аса ... болдым. Олардың дәстүрі мен қонақ
жайлылығы арқасында жалғыз европалық болсам да өзім ... төрт ... ... де ... ... ... кезбелік өмрімдегі
қиыншылығымды ықыластана бөлісіп, кейбіреулері ауа райының қолайсыздығына
қарамастан менің тау мен мұздықтардағы экскурсияма ... ... [23. ... Қолда барда алтынның кадірі жоқ демекші мұндай тамаша қасиетімізді
өзіміз солай болуға тиісті деп карап, ... ... жөн. Ал ... карағанда бұл тек мұсылман халықтарына ғана әсіресе қазақ халқына
тән қасиет екенін көріп ... ... ... ... ... ... ... адамды ақсақалдарға кұрмет көрсету оның ең ... ... ... мейман достық – қастерлі заңдай» – деп ... ... тағы бір ... ... ... ... ... ВП. Наливкин мұсылман халықтары әсіресе олардың
әдет-ғұрыптарын, діни наным-сенімдерін ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... негіз болған дей отырып, былай
жалғастырды: «в ... ... о ... ... ... законности и сознательной общественной дисциплины.
Взаимный отношения людей отличались содержанностью вежливостый [23. ... ... В.П. ... ... ... ... ... пайғамбардың
қасиеттеріне аса назар аударғанын біз мына ... ... ... с ... ... ... при ... дома, в приветствиях
рукопожатии и т.д. Господь знал своего посланнйка совершеннейшим знанием
правял вежливости и ... ... в ... ... жизни. Я
постараюсь изложить здесь все ... по ... ... великим учителям,
отцам науки, оаисывающим то, что было в их ... Все они ... что ... с хорошими людьми «умение себя держать с
ними составляет своего рода науку, что знание ... не ... ... ... же с ... ... – подобно семенам зла» [52, 5].
Осылайша, ол Құран кітабын діни және ... ... ... ... адамдарды зұлымдықтан деп сипаттауы аса ... ... ... ... ол бала ерте ... ... ... тиіс өйтпесе ата-ана өз міндетін, борышын етемегендігі деп
тұжырымдаған.
Ал М.Жұмабаев бала тәрбиесінде тәрбиешінің ... ... бірі ... ... ... ... ... «Адамның өзтәжірибесі» – жүріп кеткен
жолы. Ол жолдың жақсы, жаман жағы көз ... ... тұр. ... ... баланы тәрбиешінің дәл өзіндей қылып шығару емес ... өз ... қылу [25, 16] деп ... ... ... ... ... көретініміз
тәрбиеші баланы өмір сүретін заманына сай, болашаққа сай ... ... ...... өн ... ғасырлар бойы іріктеп озық дәстүрлер
мен ... ... ... ізгі ... жас ... бойына
сіңіру, баланың мінез-құлқын, жан-дүниеің, өзіндік көзқарасын, демек
дүниетанымын қалыптастыру. Тәрбиенің ... ... дені сау, ... ... жоғары, рухани ойлау дәрежесі биік, ... ... ... ... ... сүйгіш, және де т.б. ізгі қасиеттерді
калыптастырып бала тәрбиелеу! К.Д. ... бала ... ... «Орыс
халкының бала тәрбиесі сол халықтың сан ғасырлық тарихымен ... ... ... ... ... ... ... (66, 82), деп өте кұңды баға берген. Бұл данышпандық ... ... тек бір орыс ... ... айтылған деген түсінік ұяламауы
керек. Тәрбие бүкіл адамзат баласына тиесілі сияқты, бұл тұжырым да барлық
халыққа ... ... ... ұлы ... ... ғажап педагог
М.Жұмабаев үлгі тәрбиесіне келелі мән берген. Оны біз оның мына ... «әр ... ... жолы – ұлт ... ... ... қылу туралы ескіден келе жаткан жеке-жеке жолы бар. Ұлт тәрбиесі
баяғыдан бері сыналып, көп буын ... келе ... ... ... әрбір тәрбиеші, өз жолын ұлт тәрбиесімен таныс болуға тиісті.
Қәне әрбір ұлттың баласы өз ұлтының арасында, өз ұлты үшін ... ... ... ... сол ұлт ... тәрбие қылуға міңдетті»
[25. 16-17]. Сонымен қатар Мағжан ұлт тәрбиесінің жақсы жағы мен ... бар, ... соны ... ... ... тиісті деп атап
көрсеткен. Айтылған ... ... ... К.Д. ... тағы ... тамаша сөзі ойға келеді: Біздің тәрбиені ойлап тапқымыз келетінін бос
әурешілік, тәрбие орыс халқында, халықтың өзі ... өмір ... ... ... ... ... бірге өсті, өзінде оның бүкіл тарихын, оның бүкіл
жақсы және ... ... ... Бұл ... ... ... ... жаңа ұрпағы өсіп шыққан топырағы» [65, 482], ... ... ... орыс ... ... деген пікір
тумауы керек, керісінше, дүние жүзілік мәні бар, ... ... ... тұтастай енгізуге болады. Әрбір халық, өзінің
дәрежесін көтеріп, дамытуы үшін ... өз ... ... ... ... мөдениеті, әдебиетімен, әдет-ғүрпымен, сонымен бірге
күнделікті ұлттық тәрбиесімен дарытады. Ұлттық ... ... ... ұлт ... ... ... қарауға болмайтыны кімге болса, да
мәлім. Ол ұлттық, халықтық дәстүрлерден дем ... ... ... ... ... ... Халық тарихынан бөлек, оның өмір
салтынан ... ... ... ... ... мәдениетінің болуы
мүмкін емес. Бірақ қай ұлт болмасын ... қай ... ... ... ұлт
халық әсерін қабылдамай тұра алмайды. Сондықтан әрбір ұлттық мәдениеттен,
жалпы адамзаттық ... ... ... ... ұлттық мәдениет
мазмұнындағы жалпы адамзаттық белгілер, дүниежүзілік мәдениеттің тармағы
болып табылады. Әр ұлттың мәдениеттің даму ... әр килы ... ... ... ... ... ие ... көрсетеді. Шоқан өзінің
«Сібір қарамағындағы қазақтардың сот ... ... - атты ... ... ... етіп, өмір сүріп отырған тілі, діні, әдет-
ғұрпы, салт-дәстүрлері өзгеше бірнеше ұлттармен ұлыстардың тұратынын оларды
басқару ... заң ... ... Джон Миль ... «әр ... ақыл-ой, адамгершілік және саяси саналары туралы дәлме-дәл
ғылыми зерттеулер ... алуы ... ... келе ел билейтін
әкімдердің, әсіресе басқа ұлт ... сол ... ... ... ... ... жақсы білмей тұрып билік айтуы
аса қиындық келтіреді» [64,151] деген құнды пікір айткан.
Бұл айтылып ... ... ... ... түп ... өте ... ол кезде ешқандай педагогикалык пікірлер ... ... ... ... әр халық бала тәрбиесін келелі жүргізген.
Ал, бүгінгі күні біз осы халықтың ... ... ... барысында қолданудамыз, қолданамыз, өйткені олар ... ... ... ... ... ... ... и больше
созерцания человеческого, мирового, но существенного старайтесь ... ... ... ... и национальные явления» [15. 88] – деп ... ... ана ... ... ... бастауымыз керек деген
сөзімізді растайды.
Жас ұрпақтардың қылықтық және имандылық тәрбиелерінің негізіне оның ішкі-
сыртқы ... мен ... жан ... ... ... мен ... бір ... әсер ететін тәрбиенің түрлерін кеңінен колдану керек.
Диуани Хикметтің І-ші хикметінде:
«39, Ораза, намаз қаза қылып болдым кәпір, 40, Иман ... ... ... [30. 18], деп ... ... ... бойға жиып,
дүниеқоңыз, пасықтардан аулақ болу қажет. Дінімізге байланысты ... ... ... ... мәдениетімізді толықтыратын мұра
болып қалып отыр. Дін – ұлы мәдениет. Барлық қоғамда ... ... ... ... ескере отырып жасалуға тиіс. Халқымыздың ... ... бойы ... ... ... мен ... ... зор еңбек, қыруар жұмыс керектігі де шындық. Және де осы бастамаға
азда ... өз ... ... Осы тәрбие саласында жүрген барлық
азамат өз ... қоса ... ... туралы том-том кітап жазылып шығары
да шындық. М.Әлімбет тәрбие ... ... ... ... ... ... ... көп білген сайын, бүгінгіге солғұрлым ойлы ... өз ... ... кем ... шын ... ... ... күнгіні салыстырады, осының бәрінің өнегелі азамат өсіруге, тікелей
пайдасы барын ұмытпалық!» [14. 10]. Сонымен қатар «Он рет ... ... рет ... ...... кейінгі толкын алдыңғы ... ... ... ... ... қашанда білгір екені аталы сөздерінен көрініп,
дәлелденіп отыр. Әсіресе ... ... бала ... ... оған от ... ... ауылдың үлкендері әсіресе қариялары араласқан. Үлкендер қай
бала болмасын өрескел мінез-қылықтарын көрсе, ... ... ақыл ... ... ... ... кезде көрсек те көрмеген болып бұрылып ... ... ... ... ... ... шектен шығып,
тыйым салған адамды үлкен-кіші демей, балағаттаудан тайынбайды. Кішіден сөз
естіп, ұятты болмайын деп бұрылып кете ... ... ... ... сөз ... деп ... ... тырысқан. Бұл жақсы қасиетімізді
жоғалтып алдық. Кімді ... ... ... жақсы дәстүрлеріміздің
жоғала бастауының себебі халық тәрбиесінің жабулы қалуында, олқылығында,
бір ... В. А; ... ... ... те ... тер ... ... тәрбие жұмысы болмаған жерде ешбір қатал да,
аяусыз заң, ешбір тиым мен тосқауыл ... ... (73, 79). ... ... ... алмаған балаға, ұрсып-ұрып, зекіп, күштеп тәрбие бере
алмайтынымыз шындық. Сондықтан да халық: ... ... түзу ... ... Ж. ... ... ... білімдіден елге жетеді,
Білімдінің аты шартарапқа кетеді...» – деп, білім, тәрбие арқылы ... ... ... ... ... ... ол адам ... екі
нәрсе ұзартады, бірі – жақсы екінішсі жақсы сөзі деп те ... ... Ал ... ... ойын ... мен білімділігін көрсетеді,
деген Баласағұн өзінің Құтты білігінде айтып өткен.
Әрине, ... ... сөз ... ... ... ... ... күні айтып та, жазып та жүр. Біздің мақсатымыз
солардың бәрін қайталау емес, имандылық, тәрбиесіне байланысты ... ... ... ... өту. Ал, жалпы
имандылықтың түп қазығы Кұран, Хадис, Кұран әліппесі, Иман шарт,
Ғылымхал, ІІІариат т.б. ... ... ... ... ... отырмыз.
Иманның бір бұтағы бата десек қателеспейміз. «Жаңбыр мен жер көгерер,
батамен ел көгерер» – дегендей бата ... ... ... ... ... иманды сөздің жиынтығы. Бата беру бірінші ауылдық ақсақалдарына,
үлкен карияларына тиесілі, екінші ... ... ... Бата екі ... Ақ бата; және Теріс бата; Қазақтың ең жаман қарғысы ... ... ... ... ... ... – деп, наразылық білдіргенінде бір ауыз
сөзбен қаншалықты философиялық ой береді атамыз ... Өзің ... ... ... одан ... ... ... Халық ұрпағын ең
бірінші осы ... ... ... ... бата алудан кімде
болса аулақ ... ... ... ... ... ... ... қалма! Қарғыс емес алғысқа ие бол! – деп ... ... Ал, ақ бата ... ... ... Бұл бата кімге берілетін
болсада жүректі жарып шыққан даналық сөздермен, ақ ... ... ... ... ол адамды кісілікке, имандылыкқа, мейірімділікке
тәрбиелейді. Дүниеге ... ... ... ... бауы ... ... серік болсын!
Азамат болып ержетсін,
Ақсақал болып терлетсін,
Азамат болып ... ұзын ... көп ... ерте ... ... ... ардақты,
Мінезі болсын салмақты,
Өтері болсын жан-жақты.
Осы айтқанның бәрі келсін,
Алла берсін зор бақты,
Аллау ... бұл бір ғана ... Осы ... тек нәрестеге арналған батаның көптеген
түрі бар. ... ... ... ... барлық жақсылықты тілеп, сөз
айту, бата беру халқымызға біткен ... ... ... ... ... асыл ... бірі. Ал нәрестенің тұсауын кесерде беретін бата:
«Жас ұрпақ өмірлі болсын,
Ата-анаға мейірім болсын,
Ағайын-туысқа пейілді болсын,
Өнеге-білімге ... ... ... ... ... болсын,
Ел қорғайтын батыр болсын
Шындықты айтар ақын болсын.
Халық деген журегі болсын,
Жұрттың қамқор тірегі болсын.
Абыройы өрлесін,
Жұтаушылық көрмесін!
Әумин!»
... ... ... ... ... ... бата беру түрі ... Сол сияқты беташарда берілетін бата да түрлі-түрлі. Соның біреуін
мысалға ... ием, ... ... ... ... ... ... сақта,
әрі тарт, бері тарт Жұлқыныстан сақта.
Көк долы ... ... ... ... ... ... аспас,
Адамнан сақта.
Қара жүрек есерден сақта,
Нан аттаған кесірден сақта.
Кеуде керген көргенсіз,
Келіннен ... ... ... сақта,
Татымсыз тұзыңнан сақта,
Көргенсіз қызыңнан сақта,
Бетіңе күлген сұмнан сақта,
Бетімен кеткен жыннан сақта.
Жалғасқан бәледен сақта,
Бас кетер ... ... ... ... шалдан сақта,
Адасқан елден сақта,
Ез болған ерден сақта,
Төтенше нәубеттен сақта,
Міндетшіл жекжаттан сақта.
Ия, жаратқан,
Өмір берсең, жайлы ғып бер,
Дәулет берсең, сайлы ғып ... ... ... ... ... ... берсең, от болсын.
Қыз берсең шоқ болсын
Келін берсең, келісті ... ... ... ... жолдасыңдай болсын,
Құдағи берсең, сырласыңдай болсын.
Ата-баба жолынан кім ассын,
Құдалық, мың жьілға ұлассын.
Екі жастың бақытын берсін,
Екі жақ ... ... ... [14, ... ... ... бата беру бір өнер, оны тыңдап, өнеге-
өсиет үйрену бір ғажап. Сол сияқты, қыз балаға беретін бата, ер балаға
беретін бата болады. ... ... ас ... беретін бата, оның
да түр-түрі бар, соның бірін айтып өтелік:
Сұрасаң бата берейін,
Үстем болсын мерейің
Ықыласпен қол жайсаң,
Ақ, ... ... ... тоқ ... берсін бастарыңа,
Ғұмыр берсін жастарыңа!
Ата-бабам қолдасьт,
Еш жамандық болмасын! .
— бұл ... ... ... ... ... ... да басқа наурыз
батасы, жарапазан батасы және сақтық ... ... ... батасы, жол
жүріп сапар шегіп баражатқан адамға беріледі.Сақтық бата да ... ... ... бер, ... ... ... ... жаудан сақта,
Күле кіріп, шірене шыққан дұшпаннан сақта
Дос болып, қас қылғаннан ... ... ... ... келер теңгеден сақта
Кыдырқолдасын,
Басыңа бақыт орнасын, әумин! /1,62/
Батаға қазақ халқы өте үлкен мән берген, яғни бата – ... ... ... ... бар жерде адамның кай ісі де оңға басатыны мәлім. Жақсы
сөз жарым ырыс ... ... ... ... отбасының аманшылығын
тілеп, бар жақсылықты бір басыңа үйіп-төгіп бата ... ... оның ... Қайта осындай дәстүрлершізді мақтан қылып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу
біздердің міндетіміз емес пе?
Жастар тәрбиесінде, ... ... ... атап ... ... кесірліктен, ұрлықтан т.б. арашалап, имандылық
қасиеттің жақсы руханият ұялатуға халықтың көне, асыл ... ... ... ақ ... де орны ерекше екенін ұмытпағанымыз жөн.
2.3 Ұлттық идеология және дін
Көп ұлтты, көп конфессиялы республикамызда ... ... ... ... ... аз ... ... берілген
конституциялық құқық негізінде идеологиялық ағымдардың түрлі варианттары
қалыптасып ... ... ... ... дамып, өзгеруіне байланысты осы идеялардың арасынан басталған
реформалардың табысты жүргізіліп, оған қоғам мүшелерінің ... ... ... ... көпшілік бөлігінің рухани сұранысын қамтамасыз
ете алатын діни түрін мемлекеттік дәрежеге көтерудің ... ... ... Бұл туралы Елбасы Н.Ә.Назарбаев "ұлттық идея ол ең алдымен
өзінің ұлттық тұтастығын айқын түсінуге негізделеді. Ұлттық идея ... ... ... жетіледі. Онда сырттан танылған сипат болмайды. Ұлттық идея
идеология жәдігөйлерінің ашқан жаңалығы емес, ... ... ... ... ... жемісі болып табылады. Ұлттық идеяны
калыптастыруымыз өзіңіздің төл ... ... ... ... ғана
мүмкін болмақ" деп атап көрсеткен еді /45;237/.
Тәуелсіздіктің ... ... ... ... ... ... ... құқық артықшылықтарды ұғымды
пайдалануға тырысқан жат жерлік, дәстүрлі емес идеялық ... ... өз ... ... ... ... Тәуелсіздіктің бастапқы
кезеңіңде-ақ аталмыш мәселемен айналысқан бірқатар зерттеушілер ... ... мен ... ... осы ... ... бір ... суырылып шығып, мемлекеттік дәрежеге көтерілетініне
баса ... ... ... /2/. ... сол ... көпшілігі ел
халқының, әсіресе бірден-бір титулды саналатын казақ халқының рухани
талабына ... ... келе ... ... мүшелері тарапынан
белсенді қолдауға ие бола алмады. Тіпті, керісінше, бұл ... ел ... ... ... ... ұлттық-психологиялық
болмысына елеулі нұқсан келтіріп те үлгерді. Осы орайда назар аударар жай -
дәстүрлі емес, жасанды идеялық ағымдардың ... ... ол ... ... ерекшеліктерімен қайшылықта болып, тіпті, өзара түсіністік
жағдайына келе алмауында болып отыр. Біздіңше, белгілі бір ... ... ... ... ... ... шығуы үшін негізгі екі
талапқа жауап беруі ... ... ол сол ... өмір ... отырған
халықтың мақсат-мүддесімен, болмысымен толық сәйкес келгені жөн. Бұл туралы
данышпан Монтъеске "зандар, үкіметтің табиғаты мен ... ... ... ... ... мен ... қасиеттеріне, жағдайы
мен көлеміне, климатына, ... ... ... ... байлығы мен кабілетіне, әдет-ғұрпына сәйкес болу керек" деп айтып
кетіп еді. Сонымен бірге идеологияның мемлекеттік ... ... ... ... ... — оның сол ... тарихымен сабақтас болып, ұзақ мерзім бойы
сол қоғамда үйреншікті, жетекші идеологиялық деңгейде болуға тиістігі.
Сондай-ақ көп ... көп ... ... ... сияқты күрделі
қоғамда идеяларға қойылатын басты талап, ол ел ... ... ... ... ие болу кажеттілігі екендігі түсінікті. Қоғамның барлық
мүшелерінің жоғын жоқтап, ... ... ... ... идеялар мен
көзқарастар ғана тұтастықты сақтауға көмектеседі. ... ... ... ... ... ... мемлекет құру жолындағы
олардың ерен еңбегін, қажымас ... ... ... бірі ... халқының рухани түлеу ңдеясының потенциалын пайдалануды ұсыну да осы
талап-тілекген туған ... /3; 6 ... ... ... ... ... жағдайларды түгендеусіз мүмкік
еместігі, тарихи, ділдік, діни және ... ... ... ... ... де ... сезіле бастады. Тоталитарлық
кезеңне ұлттық ... ... ... ... ... ... ... туралы
жазылған еңбектердің басым бөлігі сыңаржақ, кертартпа бағытта, билеуші
режимнің саяси ... ... ... Соңы он ... ... тарихына,
мәдениетіне, дүние танымына қатысты ... ... ... ... ... толтырып, халқымыздың рухани тарихына байланысты біраз
ақикаттардың бетін ашты.
Әсіресе, Қазақ мемлекетінің тарихын тек мақтанып қана ... ... ... ... ... ала ... ... сабақ алып,
жетістіктерді қайта жаңғыртып, қазіргі казақ ... ... етіп ... ... ... ... ... болашақ жоқ. Біз тарихтан
қазіргі қоғамымызға керекті, қоректендіруші қайнар көз ... ... ... Тарих — біздің қатынасымыздың бастапқы пункті. Сондықтан
да интегративті идея біздің тарихтан басталады. Тарихи сабақтарды қалпына
келтіру ... ... ... ... ... мен ... ... тәрбиелеуге көмектеседі /5; 74 /.
Ұлттық дәстүрді тарихи қалыптасқан берік дәстүр ретінде ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениетіне
тартылуына әсер ... ... ... ... танымын қалпына
келтіреді, ұлттық психологияны дамытады, ұлттық, дәстүр, өз ... ... ... ... пен ... ... ... өзін-өзі
тануына, жеке адамда өз халқының ерліктері арқылы ... ... ... /23; ... тарихи процестер барысынша, әсіресе қазіргідей жаһандану
үрдісінің жедел ... ... келе ... кезіңде ұлттық дәстүрдің, тіпті
ұлттық дәстүрге деген ... ... ... трансформацияға
ұшырауы мақсатымызға күмәнмен қарауға итермелейді. ... ... ... ... ... зерттеулер ол ... ... ... ... ... — қазақ халқының ұлттық дәстүрді әлі де
берік сақтай отырып, оның әр ... ... ... ие ... ... ... өздерінің дәстүрлі мәдениет негізінен ажырамағанын
төмендегі мәліметтер растай алады. Зерттеушілердің "Сіздің жанұяңыз ... мен ... ... ма?" ... ... ... 60 %-і ... деп, 30 %-і - "ең кең ... деп ... ... /7; 14/. ... ел ... ... көпшілігін құрайтын және титулды халық ... идея ... ... ... ... ... ... өздерінің дүниетанымда және жүріс-тұрысында басқа ұлттарға
қарағанда өз ұлтына, ұлттың құндылықтарына бүйрек бұруында, өз ... ... ... басымдау. Мұны этникалық патриотизм,
этаникалық тұтастық ... ... ... ... ел халқының басым көпшілігін құрайтынына
қарамастан, бір ғана ұлттың дәстүрі мен ... ... идея ... ... ... ... басқа қоғам мүшелері тарапынан қолдау таппауынан
күдіктенетін ... де ... ... ... /8; 14/. Әсіресе,
демократия, азаматтық қоғам, ... ... ... ... ... ... ... қазақ емес ұлт өкілдерінің, ең алдымен орыс ұлт
өкілдерінің мүдделері аяққа тапталды деп байбалам салуы да ... да ... ... ... орыс ... ... ұлттық
кұндылықтарын дамыта талпыныстарына түсінбестікпен қарағаны рас, Кеңес
Одағының аяқ астынан құлауы бұрын ... ... ... орыс ... ... ... тең ... жағдайына келтірді. Олар
өздерінің этнолитистикалық және этногенетикалық отанынан ... ... ... ... ... ... ... Екіншіден, жаңа,
түбегейлі процестер негізінде де посткеңестік ... ... ... ... ... және орыс ... ... күшейді /9; 25/. Жоғарыда атап өткеніміздей, ... ... ТМД ... БАҚ ... ... ... салудың
елімізде мүдделері тоғысқан белгілі бір саяси-экономикалық, мақсаттағы
топтар мен тұлғалардың тұрғандығын көрсетті. Бұл ... ... ... ... ... ... тек санаулы ғана желіккен тұлғалардың
басын біріктіретін, барлық орыстарды арттарынан ерте ... ... ... ... ... бола бастады [9. 25].
Керісінше, қазіргі кезде казақ емес ұлт өкілдері үшін ... көрі ... және ... тірі ... ... ... ... отыр [9. 29]. Екіншіден, орыс халқы саны
жағынан азшылық жағдайға ... ... ірі ... ... ... ... төмен дәрежеге түсті. Үшіншіден, бастапқыда тарихи
отандарына үдере көшіп кеткен олар, ... ... ... ... ... өз тағдырларын қазақ қалқының мақсат-мүддесімен мәңгілік бір ... ... ... түлеуге ұмтылыстарының заңдылығын ... ... ... ... ... мәселелердің күрт өзгеруіне орай
аталмыш мәселе де өз өзекгілігін біршама бәсеңдетті. ... ... ... ... пайымдауынша, казіргі кезде орыстар мен
казақтардың ұлттық менталитеттері ... ... ... ... ... ... жаңа және казіргі замандағы әлемдік
өркениеттегі еуроцентристік көзкарастардың жағымсыз ықпалына ҚР орыстарының
көпшлігі түсе ... ... олар ... халқының мәдениетінің,
мемлекеттілігі мен экономикалық дамуына мүдделілік танытып отыр /10; 30/.
Міне, сондықтан да қазіргі және келешектегі қазақ ... ... ... ... өзгерістерді ескере отырып,
ұлттық дәстүрлер мен ... ... ... ... ... батылтық нақты шешімдер қабылдаудың кезі келді.
Қазақ халқының ұлттық дәстүрінің жетекші идеологаялық ... ... ... ... ... ... түркі тілдес
халықтардың рухани жақындасуына ықпал етері ... ... ... жылдың басында еліміздегі түркі тілдестердің көрсеткіші 44,2 %, ал
шығыс славян этностар - 50,2 % ... 1999 ... ... бұл ... тілдес этностар ... ... ... ... ел ... 62 % кұрап, шығыс славяндар 37 % кұрағанын
көрсетеді.
Ал осы дүйім ... ... ... ... АҚШ ... зеттеулері мен Халықаралық Сенім Бостандығы ... ... (1998) ... ... 70 %-і — ... 80 %-і ... мұсылман деп таниды.
/5; 70/.
Осы орайда қазақ халқының ұлттық дәстүрінің ғасырлар бойы ислам ... ... ... ... ... ұлттық дәстүрді діннен
айналып өтіп дамытудың мүмкін еместігін де айта кету аса ... ... ... ... ... ... өсуі республикада қазақ
лингвистикалық фонетазсасының күшеюіне әсер етіп отыр. Казақстанда тығаз
топтанып орналасқан ... ... ... түріктер, казақ тілінің
маңызын терең түсініп, оның қолдану аясын кеңейтіп жатыр, ... ... ... ... ... болған соң балаларын казақ мектептеріне беруде.
Орыс тілі түркі тілдестер тығыз /1; 70/.
Дәстүрлі түркілік дүниетаным мықты ... ... ... жаңа
идея — исламмен біте қайнасқан қазақ ұлттық дәстүрін қайта ... ... ... ... мен ауыз ... ... бастап, бір
идея мен ортақ құңдылықтар төңірегінде ... ... ... ... озық касиеттерді дәріптеген барша түркіге ортақ Абай,
Жүсіп Баласағұн, Мақтұмқұлы, Манас, ... ... ... Асан
Қайғылардың ой-толғауларына шын мәнісіндегі сұраныстарды ... ... ... ... араласу дәрежесін арттырып, олар көтерген идеялардың
пайдалану механизмдерін іске ... еді. Бұл ... Көне ... ел бірлігі туралы ойлар мен кешегі өткен түркі қоғамының
ақын-жырауларының толғауларының екінші, шынайы өмірінің ... еді. ... ... ... ... ... ... кезеңінің шынайы, буырқанған
кезеңінің басталуына ... ... ... ... ... ... рухани бай азаматтарын тәрбиелейтін өркениетке
ұмтылдыру негізгі мақсат. Еліміз егемендігін ... өз ... ... болғалы көк байрағымызды желбіретіп келеміз. Әу бастағы кеңес
заманынан қазақ ... ... ... тілінен, дінінен, дәстүрінен,
ұлтық рухымыздан айыруға көп әрекет жасалғаны ... ... ... Кейіннен сол келеңсіздіктердің беті ашылып, халқымызға ... ... ... ... ... ұлттық қасиеттерінің қайта
қалыптасуына қамқорлық ... ... ... те, ... те ... деп ... ... тәрбиеге ерекше мән береді.
Әрине жаман бол деп тәрбиелейтін халық жоқ, бірақ ол ... ... ... ... айта ... ... ... кем. Өзіміз көріп отырғандай
бата ұйқасын тауып, өлең сөзбен, даналық өсиеттерден құралатын және адамның
барлық тұрмыс-салтына байланысты әр түрлі бата ... дана ... - ... Ұлттық дәстүрлер — Ата-бабамыздан бізге жеткен, өткен мен ... баға ... ... асыл ... Сондықтан оны
үйренудің күнделікті тұрмысқа пайдаланудың ... сай ... ... ... зор. ... бүгінгі жас ұрпак, ертеңгі ел
басқарар ағалар, акыл-кеңес бата ... ... ... ... ... ... аса бай ... екенін тағы да бата арқылы дәлелдеп отырмыз. ... ... тән ... ... бір арнасы. «Ислам пәктікті
талап ететін дін. Сол ... ... ... ... бір бөлігі. Адамға
тазалықты талап ету әрі дене ... ... ... дей отырып, ислам
діні тән мен рухани тазалықты былғаныш кірден ада ... ... ... ... ... дініміз тән тазалығы мен катар жүрек ... ... ... ... кең ... ырымдарға тоқталып, олардың
мәнін түсіндіре кетейік әрине мұның бәрі ... діни ... ... ең ... ... нан екені шындық. Қазақ нанды бір қолымен
үзбе! - деп бұйырған. Себебі нан ... ... оның ... ... ... ... неге келісуге болмайды.
Таңғы асты тастама, кешкі асқа карама! Түннен аман ... ... ... ... ... ... ... ықтимал, сондықтанда таңғы асқа келген
кісі, әлбетте астан ауыз тигені дұрыс деп ... ... ас ... ... бұл да ... ... ... сыртыңмен кірме! Себебі түсінікті болар, үйде әке-шешең туыстарың
қонақ болуы мүмкін. ... да үйге ... ... ... ... ... ... желбегей жамылма! - Бұл да дұрыс қолы жоқ мүгедек адам
ғана ... ... Сау ... олай ... ... ... ... Ол да әдептілікке жатпайды. Қолыңды арқаңа айқастырып жүрме, аяқ-
қолынды жіппен байлап айналма! - деп катаң ескерткен. Мұның ... ... ғана ... ... ... ... Ол жаман әдет деп үйреткен.
Бүйіріңді таянба! Таяққа таянба! - ... ... ... ... ... әдет деп ... Ең ... туысы қайтыс
болғанда ғана, бүйір таянып, ... ... ... жай ... ... жамандық шакырма дегені. Аяғыңды айқастырып жатпа! ... ... ... ... ғана ... ... ... керме? - деп
маңдайшаға төбеңді тіреме! Ерте кезде жаугершілік соғыстарда ... ... ... ... сұраған.
Күй сұрап келген адам екі қолымен есікті ... ... ... аяғы іште, бір аяғы сыртта тұрып сұраған. Бұл ... ... ... шаңырағыңды ортаға түсіріп, ойран етем дегені екен. Ал енді есікті
керу ... ... тұру ... да ... ... емес пе? Сондықтан
да бұл да дұрыс айтылған тәрбиелік мәні бар ... ... ... ... мен ... ... көп, мұның бәрін
діни сарқыншақтар деп карау аса ... ... ... ол діни ... ... ... ... көріп отырғандай оның қоғамға ... ... ... жоқ. Бұл ... ...... мәдени
әдет-ғұрыптар деп айтуға болады. Әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... ... Олар бір-біріне зор әсерін
тигізеді. ... әдеп ... ... ... ... адам сыйлағыш, ақылға алғыш, еңбек сүйгіш, шыншыл, ақжүректі
үлкенді сыйлайтын отан сүйгіш т.б.
Тәрбиелеуге аса ... ... Бұл ... қасиеттің бәрін біз иманды
ұрпақтың бойынан таба аламыз. Ұлт ... мен ... ... татулық
мәдениеті қатар жүреді. Зерттеуші — социолог К. Биекенов. «Ұлт ... ... ... ... мен ... қоса әр ... ... ортақ тіл таба білуі де жатады. Сондықтан ... ... ... ... бірі ... ... ... есептеледі. Интеллегенттік деген ол басқа адамды түсіну
қабілеттілігі басқаның кайғысына ортақ бола білу ... сөз деп ... ... [64. 9.б]. ... ... мәдениетіне тағы бір қосатын нәрсе, ол
бір ұлттың екінші ұлтты сыйлауы. Оның тарихын, тілін, дінін, ... ... ... ... деп ... елдің озық ой пікірлерін қадірлеп кабылдау, өзінде ... ... ... әр ... әр ұлттың озық салт-дәстүрі мен мадени
мұрасын таңдап алып, талғай білу, ... жас ... ... ... ... іс ... Әрине мәдени-рухани байлығы мол елдің көргенді,
көсегелі, үлгілі өнегелі болатыны сөзсіз. Осы ... ... ... ... ... ... ... «Ертедегі келе жаткан әдет-ғұрып, салт-сананың қайнар көзі, қазір
біз шамандық ескі наным деп атап ... ... ... халық табынған дін
еді - деп салт-дәстүрлеріміздің кайнар күшінің екенін анық айтып ... ... ... ... ... осы жақсы
дәстүрлерімізді дінімізді, тілімізді ... ... ... тіпті жоғалтып ала жаздадық. Ендігі ... ... ... ... ұрпағының санасына ұялатып, оны жаңғыртуымыз
қажет. Рухани ... ... ... ... ... адам ... ... Халық мемлекеті куатты. Халық мұрасының танымдық
тәрбиелік мәні шексіз, шектеусіз ... ... Және ол ... ... жас
ұрпақ үшін ғана емес, адам өмірінің барлық кезеңіунің мәні. ... ... ... Оның ... ... бала ... ... жан дүниесінің қальптасуына рухани марқаюына негізгі ұйтқы ... ... ... Құраннан бастап, қазірге дейін зерттеп келген
тарихшы, әдебиетші, философ ғалымдарымыздың ... ... ... адал ... адамгершілікті болма, қайырымды, мейірімді, ибалы,
инабатты болма, отаныңды, еліңді, жеріңді сүйме т.т. деп ... ... Ал бұл ... ... ... ... адамгершілік адалдық,
карапайымдылық, ар-ұяттылық, кішіпейілділік, еліне-жұртына, ... бір ... ... ... Бұл ... моральдық
қасиеттерді ұрпақ бойына сіңіруде әр ұлт лайықты пайдаланудың көзін
тапқан. Әр ... ... ... ... ... ... ізгі
қасиеттер баршылық, міне осыны ескере отырып ұрпағымызды иманжүзділікке
тәрбиелегеніміз құптайтын іс. Халқымыз ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Абай Шығармалары: 5 т. - Алматы: 1977. Т.2. - 245 бет.
2.Адамгершілікке
төрбиелеу әлппесі: Мұғалімдерге арналған ... - ... 1988. – 189 ... ... Г. Н. ... прогресс және дін, мораль.- Алматы: 1973.
-256 бет.
4. ... X. 3. ... діні және өмір ... ... 1977. -231 ... Алашмирас. Народное наследие. -Алматы: 1993. – 123 бет.
6. Алтынсарин Ы. Мұсылманшылықтың тұтқасы. ... ... - 1991. – 129 ... ... Ы. Таза ... - Алматы: 1988. – 89 бет.
8. Атеизм, религия и культура. -М.: 1988. – 326 бет.
9. Ата ... - ... ... - ... 1995.- 195 ... Арнольдов А. И. Культура и современность. -М.: 1973. – 421 ... ... Б. Дін және ... ... - Алматы: 1993. -112 бет.
12. Ахлог-одаба оид хадис наминалары. - Тошкент: 1990. – 455 ... ... Н. ... и ... -М.: 1975. – 126 ... ... М. ... - ғажап тәлімгер. – Алматы: 1994. -124 бет.
15. Белинский В. У. Собракие сочинении Т. VI, - М.: 1954. -369 ... ... Г. ... ... ... - М.: 1968. -264бет.
17. Вамбери Г., Вульфсом Э. С. Путешествие ио Средней Азии. - М..: ... ... ... Э. С. ... - М.: 1901.- 258 ... Волков Г. Н. Этнопедагогика. – Чебоксары: 1974. – 259 ... ... Б. ... ... және Абай дін ... ... ... деизм, антиклерикализм . – Алматы: 1988. -104 бет.
21. Дорженов С. Б. Инабаттылық иірімдері. – Алматы: 1994. – 123 ... Дін және ... ... библиографиялық құрал. – Алматы:
1994. – 75 бет.
23. Европа ғалымдарының казақ мәдениеті туралы ой-пікір. – Алматы: 1992.
– 176 бет.
24. ... Ғ. Сана ...... 1994. – 245 ... ... М. Педагогика. – Алматы: 1992. – 326 бет.
26. Жігіттің үш жұрты. - Алматы. 1994. – 56 бет.
27. ... ... және ... 4 -ші. – Алматы: 1991. – 159 бет.
28. Иманшарт: Құран әліппесі және иманның шарттары. –Алматы: 1990. ... ... А. Э. ... ... педагогические воззрения
народов Средней Азии Казахстана. - М.: І991.- 226 ... ... Қожа ... ... ... Ақыл кітабы. –Алматы: 1993. -109
бет.
31. Ислам. Энциклопедический словарь. - М.: 1991.- 315 ... ... ... ... - Алматы: 1994. – 459 бет.
ЗЗ. Қазақ. - Алматы: 1993. -95 бет.
34. Қазақ халқының тыйым тәрбие тарихынан. - Алматы: 1992. – 211 ... ... ... ... 1995. – 123 ... ... ... – Алматы: 1992. – 96 бет.
37. Караковский В. А. Грани воспитания. – ... 1974. -357 ... ... С. Жеті ... –Алматы: 1997. – 261 бет.
Константинов Н. А., Медьиский Е. Н., Шабаева А.Ф. История
Педагогики. - М.: 1974. – 423 ... ... Т. ...... 1991. -147 ... ... ... мағынасы. –Алматы: 1991. – 604 бет
42. Құран Кәрим қазақша мағына және түсінігі. – Стамбул: 1991. -604 бет.
43. ... ... - ... І991. – 604 ... Күйеу келтір, қыз ұзату тойын қыл. - Алматы: 1994. -139 бет.
Марьенко И. С. Основы ... ... ... –М.: 1980. 324 ... ... ... 2 т. – ... Т.1. 2003. -126-бет. Т.2.
2002. -57-бет.
Бьюкенен Дж.П. Батыстың ажалы // Жас ... 2006. №30. 12 ... З., ... С., Ыбырай С. Өңкей алдау, жалғанды дінім дейді //
Түркістан. 9 желтоқсан 2004. - 6 ... Р. ... ... ... ... ... ... фактор. Абайтану оқулығы. – Алматы: 2004. -145 бет.
Мырзахметов М. Қазақ қалай мәңгүрттенді?! // ... -2007. ... 7 ... Н.Ә. ... он жыл. – Алматы: 2003. -368 бет.
Нұртазина Н. Қазақ мәдениеті және ислам. – Алматы: 2002. – 13 ... ... ... ... мен поэмалар. –Алматы: 2003. -115-бет.
Фадли Әли. Ататүрік // ... №2, 2001. ... Н.Ә. ... ... - ... ... 1999. - 292 6ет.
Кішібеков Д. К. Біздің ... ... болу ... // ... -1995. 7 ... - 2-6 ... Ә. Тәуелсіз мемлекетке төл идеология ... пе? ... 23 ... - 3-8 ... Р.С. ... идея для Казахстана: путь пойска //Саясат. №2.
-1998. -71-76 бет.
Қасабек. Б. Дін және ... -2000 ж №8. - 8-96 ... К. Н. Роль ... ... в патриотческом воспитании:
Автореф.канд.десс. - Алматы, Л 995. 172 бет.
Аренов М.М. ... на пути к ... ... ... ... исследовании //Саясат, январь, 1998. 60-64 б.
Давлетьяров. Б.М. Роль массовых идеологии в государственном ... ... ... -Алматы, 1995, 24с.
Абишев А. Национальные ... в РК - ... ... ... в
условиях суверенитета. Автореферат канддисс: ... 2000. ... Н. ... ... в РК. ... - наш общии дом. -
Алматы, 1998. -250с.
65. Гали.Д. Казахи и ... в ... ... ... ... ... ... N4. 1999. -71-89 бет.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Діннің жастар психологиясына әсері7 бет
Жастардың өзге дінге өтуі4 бет
Мәдениет және ұлтаралық қатынастардың әлеуметтануы. Жастар және дін18 бет
Алып стадионның ашылуы4 бет
Орталық азиядағы исламның радикалдану үрдісі5 бет
Шортанбай Қанайұлы5 бет
Қожа Ахмед Ясауи өмірбаяны8 бет
"Жетісу" газеті78 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
Біз – тәуелсіздіктің бақытты балаларымыз14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь