Банктік тәуекелдерді басқару

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I. БАНКТІК ТӘУЕКЕЛДЕРДІ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1.1 Банктік тәуекелдердің мәні мен түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2 Банктік тәуекелдердің жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
1.3 Банктік тәуекелдерді басқару әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

II. КОММЕРЦИЯЛЫҚ БАНКТЕРДЕ ТӘУЕКЕЛДЕРДІҢ БАСҚАРЫЛУЫН ТАЛДАУ («Дана банк» мәлеметтерінен алынған)
2.1 Қазақстан Республикасында басқару жүйесін ұйымдастыру ... ... ... ... ... 47
2.2 Банктік тәуекелді бағалау және басқару жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51

III. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА БАНКТІК ТӘУЕКЕЛДІ БАСҚАРУ ӘДІСТЕРІН ЖЕТІЛДІРУ
3.1 Банктік тәуекелдерді басқарудың шетелдік тәжірибиесі ... ... ... ... ... ... ... 67
3.2 Банктік тәуекелдерді басқарудың заманауи тәсілдерінің жетілу жолдары ... 75

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 85
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДИБИЕТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...89
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .91
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: «Банктік тәуекелдерді басқару»
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…………………………………………………………………………3
I. БАНКТІК ТӘУЕКЕЛДЕРДІ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1.1 ... ... мәні мен ... ... ... ... ... басқару
әдістері........................................................34
II. КОММЕРЦИЯЛЫҚ БАНКТЕРДЕ ТӘУЕКЕЛДЕРДІҢ БАСҚАРЫЛУЫН ТАЛДАУ («Дана банк»
мәлеметтерінен алынған)
2.1 ... ... ... ... ... ... ... және басқару
жолдары......................................51
III. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА БАНКТІК ТӘУЕКЕЛДІ БАСҚАРУ ӘДІСТЕРІН
ЖЕТІЛДІРУ
3.1 Банктік тәуекелдерді ... ... ... ... ... ... тәсілдерінің жетілу
жолдары.....................................................................
.............................................75
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................85
ҚОЛДАНЫЛҒАН
ӘДИБИЕТ.....................................................................
......89
ҚОСЫМША.....................................................................
....................................91
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Нарықтық құрылымдар жүйесінде коммерциялық
банктер маңызды орынға ие. Олардың ... ... ... ... ... қажетті жағдайы болып отыр. ... ... ... ... ... атқарады. Сондықтан да тәуекелдер
шектеулі, бағаланған және банктің қаржылық мүмкіндіктер шеңберінде ... ... ... ... ... болмауы мүмкін емес. Ол
кез келген операцияларда көрініс ... ... та ... көлемде
кездеседі. Сол себептен де банк қызметі үшін бастысы – тәуекелді мүлдем жою
емес, оны болжау және ең ... ... ... ... ... ... ... қызметтер саласында экономикалық қайта
құрулар процесі жүргізілуде.
Банкте кездесетін ... бәрі банк ... және де ... ... ... ... нормативтерінің бұзылуына жол
бермейтін қатаң басқару ... ... ... ... ... ... ... деңгейін төмендету бойынша ... ... мен ... ұйымдастыру, табыстылық пен тәуекелдің тиімді
қарым – қатынасын табу, белгісіз ...... ... ... және оны ... өнері жатыр. Біздің республикамыздың ірі банктері
үшін қызметтерінің барлығы тәуекелмен байланысты мақсатты ... ... ... басқаруға жүйелі тәсілді қолдану және оны ірі банктің
активтері мен ... ... ... ... ... ... дамуы ішін де) қолданылуын есептеуге болады.
Тәуекел әрқашанда адам қызметінің кез ... ... ... және оның қызметінің табыстылығы тәуекел ... ... ... болады.
Тәуекел қаржылық операциялардың кез – келген жағдайында пайда болуы
мүмкін, бірақ әр түрлі масштабта. ... ... ... ... алдын
ала жолдарын ойластыру, пайда болған тәуекелдің деңгейін алдын ала болжау
және төмендету.
Тәуекел – деп ... бір ... ... ... ... қосымша шығындалатын өздерінің қаражат көзін жоғалту қаупі немесе
ықтималдылығы.
Тәуекел экономикалық ... ... кез ... кәсіпкердің
қызметімен, соның ішінде банктің қызметімен ... ... ... ... және ... жағдайында қолайсыз нәтиже
мүмкіндігін көрсететін жағдайдағы сипаттама ... ... ... орын ... үш ... ... ... мүмкін: кері
(ұтылу, жоғалту, шығын); нөлдік және оңды (ұтыс, ... ... ... ... мен ... ... сияқты қолайсыз
нәтижелер мүмкіндігі берілген ... ... ... ... ... ... ... тыс операциялар бойынша
төлемдерді жүзеге асыру ... ... ... ... ... сектор тәуекелсіз болуы мүмкін емес, өйткені әр ... бар, ... ... бір ... жіктелуі әр түрлі
болуы мүмкін. Тәуекелден құтылу ... ... ... кез келген
кәсіпкер тәуекел деңгейін ... ... ... және ... шешімдер ішінен тәуекел деңгейі ... ... ... – ақ ... ... мен ... шамасының оптималды
қатынасын таңдауға тырысады. Осыған ... ... ... ... ... ... жағдайды бағалау және ... ... ... басқару мен мониторингіне ... ... ... ... – бұл ... ... және банкроттылыққа әкеп
соқтыратын, жоспарланған ... ... ... асыру
нәтижесінде қосымша шығындардың пайда болуы, табыстардың ... ... ... өз ақша – ... ... ... өз ... процесінде тәуекел түрлерінің әр ... ... Осы ... бір – ... ... болу ... орны, экзогендік факторлар жиынтығы (яғни экономикалық ... ... ... және экзогендік факторлар банктің
(өзіндік қате ... ... ... ... ... ... ... барлық тәуекел бір – бірімен ... және ... әсер ... ... ... болу үшін, банк тәуекелді бөлшектеу және
нақты ... ... ең ... ... ... қолдану қажет.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының негізгі мақсаты
банктік ... ... ... ... ... ... басқару
тетіктерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар жасау болып табылады.
Көрсетілген мақсатқа қол ... үшін ... ... шешу
қарастырылады:
- банктік тәуекелдің экономикалық ... ... ... ... ... негіздеу арқылы «банктік тәуекел» түсінігінің тұжырымын
анықтау;
- банктік тәуекелінің жіктелуі: несиелік тәуекел, валюталық тәуекел,
пайыз ... ... ... анықтау;
- коммерциялық банктерде тәуекелдің басқарылу жолдары;
- банктік тәуекелді басқарудыың шетелдік тәжірибесі;
- банктік тәуекелдерді басқарудың ... ... ... Қазақстанда несиелік бюроны құрудағы ұсыныстар қарастыру.
Жұмысымның құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш ... ... ... ... және ... ... тарауда, банктік тәуекелдердің мәні мен мазмұны, ... ... ... және ... ... ... ... тарауда, Қазақстан Республикасында басқару ... ... ... ... және басқару жолдары
қарастырылады.
Үшінші тарауда, банктік тәуекелді басқарудағы шетелдік ... ... ... ... заманауи тәсілдерінің жетілу жолдары
соның ішінде несиелік бюро қарастырылады.
Жұмыстың методологиялық ... ... ... ... ... қолдану және дамыту мәселелері де жан жақты зерттеуді
қажет ететіндіктен туындаған ғылыми ізденістер мен ... ... ... ... ... К.О. Шаяхметова, М.Н. Молдахметова, Д.Н. ... ... М. ... Ш.Г. ... С.Б. ... Л.П. ... т.б. ... экономист – ғалымдардың еңбектерін еліміздегі банктік
тәуекелдерді басқаруды ... ... ... атап ... ... басқаруға жүйелі ықпал ету негізінде шет елдік
тәжірибенің негізінде зерттелген жалпыға белгілі ... ... ... ... өз тәуекелдерін басқару мен бөлуіне болатын
және басшылар ... мен ... ... жұмыс тәжірибесіне салыстырмалы
талдау жасау үшін қолдануына болатын жалпы құрылымды білдіреді.
Қазақстан Республикасының банктік тәуекелді ... ... ... ... ... мен ... құжаттар, Қазақстан
Республикасының статистика жөніндегі Агенттігінің анықтамалық материалдары
мен Қазақстан Республикасының Ұлттық Банк ... ... ... күнгі банктік тәуекелді басқару жайлы сұрақтарды қамтитін
жергілікті және жақын ... ... ... ... ... ... ТАРАУ. БАНКТІК ТӘУЕКЕЛДЕРДІҢ МӘНІ МЕН МАЗМҰНЫ
1.1 Банктік тәуекелдердің мәні мен түрлері
Тәуекел әрқашанда адам ... кез ... ... бірге
болады және оның ... ... ... ... ... байланысты болады.
Тәуекел – бұл табиғаттың әр түрлі құбылыстарынан және ... ... ... болатын жоғалтулар қаупінің ...... және ... ... ... табылады.
Тәуекел тарихи категория ретінде ... ... ... және ... ... болатын қаупі түсінуімен байланысты
болады. Қоғамның даму ... ... ... категорияға
айналады.
Тәуекел экономикалық категория ретінде кез келген ... ... ... ... қызметімен байланысты болатын, оның
нәтижелігінің ... және ... ... ... ... ... жағдайдағы сипаттама болып табылады. Қолайсыз
жағдай орын ... үш ... ... ... ... кері
(ұтылу, жоғалту, шығын); нөлдік және оңды (ұтыс, табыс, пайда).
Шығындардың пайда болуы мен ... ... ... ... ... ... ... бойынша төлем жасалмауы,
ресурстық базаның ... ... тыс ... бойынша
төлемдерді жүзеге асыру нәтижесінде пайда ... ... ... ... тәуекелсіз болуы мүмкін емес, ... әр ... бар, ... ... бір ... ... әр ... мүмкін. Тәуекелден құтылу мүмкін ... ... кез ... ... деңгейін минимумға түсіруге ... және ... ... ... ... ... ... шешімді
таңдайды, сондай – ақ тәуекел деңгейі мен ... ... ... таңдауға тырысады. Осыған байланысты Қазақстандық банкирлерге
банктік қызмет нарығында ... ... ... және ... ... ... ... мен мониторингіне көңіл
аудару керек.
Банктік ... ... ... ...... қаржылық операцияларды жүзеге
асыру ... ... ... пайда болуы, табыстардың
толығымен ... ... ... өз ақша – қаражаттарын жоғалту
мүмкіндігі.
Банктің өз ... ... ... түрлерінің әр түрлі
жиынтығымен кездеседі. Осы жинақтар бір – біріне ... болу ... ... ... ... жиынтығы (яғни экономикалық орта,
коньюктурамен ... ... және ... факторлар банктің
(өзіндік қате қызметінен пайда болатын «ішкі») бойынша ... ... ... ... бір – ... байланысты және банк
қызметіне әсер етеді.
Банк қызметі табысты болу ... банк ... ... ... ... ... ең ... басқару тәсілін қолдану қажет.
Сонымен, банк тәуекелінің қызықты ... ... ... ... ... түрлер, түрлер арсындағы және тәуекелдің
әртүрлілігін қамтиды ... ... ... ... ... ... Банктік тәуекелдің әсер ету және қызмет ету аясы.
2. Банк ... ... ... ... ... ... ... түрі.
Әсер ету мен қызмет ету аясында байланысты банктік ... және ішкі ... ... ... ... тәуекелдерге банктік қызметке тікелей байланысты емес
немесе берілген бір ... ... емес ... ... ... ақша – қаражаттары болғанда, ол ... ... ... ... ала ... ... және оларды өз ... ... ... ... ...... әлеуметтік –
құқықтық, бәсекелестік, қаржылық және ... ... ... ... ... ... ... кіру (оккупация), саяси
көтерілістер мен тәртіпсіздік, идеологиялық келіспеушілік, ... ... ... ... мен әлеуметтік топтар
қызығушылықтарының поляризациясы, саяси режимнің ауысуы, ... ... ... ... ... енгізу,
импорттық лицензияны алып ... ... ... ... және т.б. ... ... мыналар жатады: ЖҰӨ-нің төмендеу немесе
өсу қарқынының баяулауы, өнімге деген ... тез ... ... ... ... ... нашар дамуы және т.б.
Әлеуметтік факторлар ... ... ... ... идеологиялық және діни көзқарастардың ... ... ... жағдайларынан туындайды.
Құқықтық факторлар келесіде: заңдылықтардың өзгеруі, оның бұзылуы.
Бәсекелестік факторлар: ... және ... ... ... ... мен ... жаңа түрінің пайда
болуы, ... ... ... ... төмендеуі, банктік қызмет
сапасына деген талаптардың жоғарылауы, жаңа банктік ... ... ... ... ... ... қиындығы мүмкіндігімен
байланысты болады. Қаржылық факторлар тәуекелдігі – жалпы ішкі ... ... ... ... ... ... көлемі, ЖІӨ - ге
ағымдағы баланстың дефицитінің сыртқы қарызға қолайсыз ... ... ... ... және ол тәуекел
жағдайларды белсенді ... ... ... ... Ішкі
тәуекелдерге берілген жекеленген коммерциялық банк ... ... әсер ... Атап ... ... ... аясында банктің қызмет көрсетуін ұйымдастыру ... ... мен ... таңдалған стратегиясымен саясаты. Банктік
операциялар ... ... ... ... минимумын оптималды басқару, тиімді маркетингтік стратегияны
және тактиканы таңдау және т.б ... Ішкі ... ... ... клиенттердің қарыз алушылардың немесе оның берілген ... ... ... ... ... ... іскерлік ... ... ... ... және ... факторлар үлкен әсер етеді. Осыдан келе
тәуекелдер келесідей ... банк ... ... ... ... ... ... есеп айырысулық, факторингтік, корреспонденттік
шот бойынша, ... және ... ... тәуекел және
т.б.);
- банк пассивімен байланысты ... және ... ... ... ... тәуекелдері және диверсификация
тәуекелі);
- банктің өзінің ... ... ... ... ... тәуекел, өтімділік тәуекелі, ... ... ... тәуекелі, банк капиталының
жеткіліксіздік тәуекелі);
- қаржылық қызмет ... асу ... ... (операциондық,
технологиялық тәуекелдік, жаңа енгізулер тәуекелдігі, стратегиялық,
бухгалтерлік, ... ... ... ... клиенттерінің ... ... ... ... қоғаммен қарым – қатынас жасаумен ... Кіші ... ірі ... ... әр ... сол ... деңгейін
анықтайды, яғни ұсақ қарыз алушы ірі қарыз алушыға қарағанда нарықтық
экономиканың кездейсоқ ... ... ... ... ... ... ... алушыға немесе бір – бірімен байланысты қарыз алушылар тобына,
салаға және аймаққа немесе мемлекетке ... ... ... көп ... банкротқа ұшырауының негізгі себебі болады.
Банк үшін таңдамалы клиентті дұрыс ... ... ... ие. ... ... ... тұрақтылықтарын жоғары деңгейі бар және
өтімділік пен ... ... ... жақсы көрсеткіштері, табыстылық
деңгейінің жеткіліктілігімен қамтамасыз етілген меншікті қаражаты ... ... ... ... ... ... банктік
жүйенің тұрақсыздығы күшейеді, ал ол өз ... ... ... әр салалар жағдайына әсер етеді. ... ... ... мен ... қысқарта бастайды. Бұл несие ресурстар
дұрыс айналымының бұзылуына және банк операцияларының тәуекелдерінің өсуіне
алып келіп соғады.
Банк операциялар есебінің ... ... ... ... баланстық және баланстан тыс операциялар бойынша, активтік ... ... ... ... ... айта ... ... операциялар бойынша пайда болатын тәуекелдер көбінесе баланстан
тыс операцияларға таралады.
Банктік баланс тәуекеліне келесілер жатады:
- ... ... ... ... ... қарыздың қайтарылмау
тәуекелі);
- пайыздық тәуекел ... ... ... ... алынбау тәуекелі);
- өтімділік тәуекелі (банктің өз ... ... ... өтімділік нормативтерін бұзу тәуекелі);
- капитал құрылымының тәуекелі (капитал жеткіліктілік нормативінің банк
орындамау тәуекелі, оның капитал ... ... ... ... ... ... капиталы (несиелік тәуекелдерді ... ... ... ... құнсыздануынан резервтер және т.б.)
негізгі капиталынан асып ... ... ... тыс ... ... ... ... қызмет көрсете
алмау мүмкіндігі:
- берілген кепілдер бойынша;
- шығарылған бағалы қағаздар, бағалы ... ... ...
шарт бойынша;
- несиелік міндеттемелер бойынша;
- валюталық мәмілеге отыру бойынша.
Сонымен қатар, банктік ... ... ... және ... бартерлік және клирингтік мәмілелерді жүзеге асырған кезде
пайда болуы мүмкін.
Лизинг –жаңа техника және технологияны дамытуды ... ... ... жеке элементтерді жедел түрде енгізу қажеттілік
кезеңінде құрал – ... ... ... ... өмір циклін қысқарту
тәсілі.
Лизингтік мәмілелердің тәуекелін төмендету үшін ... ... ... ... ... ... оларды мерзімінен бұрын
аударуды пайдалану керек. Қазіргі уақытта ... ... ... операция
болып саналады. Сондықтан да одан келетін шығындарды жабу банктің резервтік
қор есебінен мақсатты түрде жүзеге асырылуы керек.
Лизингтік ... ... ... ... ... ... байланысты ол оперативтік, қаржылық, қайтарымды және
халықаралық бола алады.
Жоғарыды ... ... ... ... ... және ... және қайта қалпына келетін (рефольверлік), таза және ... ... ... – ақша ... ... ... ... жүргізетін
мемлекеттер, экономикалық бірліктер, екі банк арасындағы дара ... ... ... ... ... ... ... – шарт негізінде белгілі бір календарлық кезеңдегі, көбінесе бір
жылдағы өзара сауда ... әр ... ...... ... ... бір ... шоттарында айналыста жүреді. Клирингті жүзеге асыра
отырып, ... ... жақ ... ... тауар сомасын өз банкісінен
алады. Банк өз жағынан банк – ... ... ... ... ... ... және импортермен байланысты сәйкес банкке
дебиттік авизо жібереді. Өзара ... ... ... ... ... ... кезең соңында бір жақ өз пайдасынан асып
түседі. Яғни, авуарға ие ... Ол ... ... тауар алғысы
келмейді немесе оған ақша қажет. Бұл жағдайда жақ делдалдау ... елге ... ... сата алады. Бұл жерде клирингтік валюта құны мен
еркін айырбасталатын валюта құны арасында ... ... ... ... ... ... деп атайды. Мысалы, 100 ... ... 85 ... ... ... онда дизажио 15 % - ды ... ... сату ... деп ... ... тілінен аударғанда
«switch» - ауыстыру, көшу). Бұл термин сауда мәмілерінің субъектісін немесе
объектісін айырбастаған кезде қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... жағдайында серіктестіктерді ауыстырғанда
және т.б жағдайларда болады.
Бартерлік мәмілелер – тауарды ақшамен емес, тауармен ... ... Олар ... және ... бола ... Фирмааралық
бартерлік мәмілелер әр түрлі делдалдар ... ... ... ... ... клиринг сияқты прайс – ... ... ... ... ... санау валютасымен байланысты, бірақ
белгілі бір уақыт кезеңімен байланысты емес және бартерлік келісім – ... ... ...... ... ... құны мен ... операциялар бойынша тәуекелді төмендету үшін ... ... ... оның ... ... ... ... қарым – қатынасын, төлемдер құрылымын, өнімнің бәсекелес
қабілеттілігін, оның қайтару жағдайлары санын және т.б ... ... ... ... вексельді сатып алғанда, жабдықтаушылардың
қола вексельді (яғни, тауармен өтелмейтін вексель) ие ... ... ... ... ... ... ... түріне және ерекшелігіне байланысты. Бұны
былайша түсінуге болады: барлық ... ... ... ... ... тәуекелі, баланстық және баланстан тыс тәуекелдер тән бола
тұра, негізгі зоналар, ... және ... ... ... ... әр ... қалыптасады, осыдан келе банк қызметінің
әрбір түрі әр түрлі ... ... ... бұл ... үшін ... ... ... бос қаражаттарды тарту және оларды басқа да несиелік
мекемелерде орналастырумен айналысатын банктер үшін салымдар мен ... ... ... тән, ... ... ... несиелердің
қайтарылу мүмкіндігі бар. Негізгі бағыттары инновация болып табылатын
мамандандырылған банктерге жаңа ... ұзақ және орта ... ... ... тән ... ... ... мұндай
банктерде бірінші орында инновация тәуекелі (қаржылық ... ... ... ... ... қатар маркетингтік тәуекелдер (яғни,
жаңа технологияларды енгізетін өнеркәсіпті өнімді өндіруде туындайтын алдын
ала болжанбаған қиындықтармен байланысты тәуекелдер). Бұл ... ... ... ... ... ... фирмаішілік немесе корпоративтік
тәуекел, нарықтық немесе портфельдік тәуекел (банктік саясат және несиелік
портфельге сәйкес тәуекел табиғаты және ... ... Бұл ... ала ... ... ... бағаламай, технологиялық
жаңалықты игеруде үлкен тәуекелге тап болады, ... жаңа ... ... ... жаңа ... тұтынушы сұранысы жоқ немесе аз болса,
өндіретін өнімнің белгілі бір бағытта түрі көп болса және т.б. ... ... ... екі ... ... ... бөлу керек. Мысалы,
тауарлық биржада клиенттің ... ала ... ... ... ... айырысуды қамтамасыз ететін банк үшін есеп айырысу тәуекелі, яғни есеп
айырысу операциялары бойынша шығын ... Егер ... банк ... ... ... бірлесе отырып трасталық және брокерлік
қызметтер көрсетсе, онда бағалы қағаздармен байланысты келесідей ... ... ... ... ... емес тәуекелі);
- селективтік (бағалы қағаздарды дұрыс таңдамау тәуекелі);
- уақтылығы;
- нарықтық (бағалы қағаздардың құнсыздану тәуекелі);
- іскерлік (эмитенттің ... ... ... ... ... ... ... облигацияны қайтарып беру тәуекелі).
Сыртқы сауда операцияларына қызмет ... ... ... негізгі тәуекелдерге кездеседі:
- экономикалық (валюта бағамының өзгерісіне байланысты актив және ... ... ... ... ... және ... шетел валютасында есептегенде
айырмашылық тәуекелі);
- мәмілелік (мәміле құнының болашақ ... ... ... ... ... тұлғаларға қызмет көрсететін банктер үшін келесі тәуекелдер тән:
- ипотекалық және тұтыну ссудалы ... ... және ... ... ... тәуекел (гарантия);
- кепіл тәуекелі (залог).
Ипотекалық банктер көбінесе несиелік кепілдік заңдылық тәуекелдерге
ұшырайды.
Салалық банктер ... ... ... тән ... ... орта ... көлемі әсер етеді. Олар басқа салалармен салыстырғанда
қаржылық және экономикалық аспектілеріндегі салалардың ... ... ... ... ... ... келесідей
түрлері бар:
- бета – тәуекелі (бета - коэффициент);
- саланың өмірлік цикл тәуекелі;
- салаішілік бәсеке тәуекелі.
Бета – ... – ол ... ... ... ... сала ... нәтижесі орташа деңгейден жиі ауытқып тұратын
жүйелік тәуекел. Егер бета тәуекел 1 – ге тең ... онда ол ... ... ... сай ... ... ауыстыру керек. Бета –
тәуекел түсінігін жеке ... де ... ... Оны ... ... ... және ПАКК ... беру формалар дифференциалды
акция портфелі салыстырмалы орташа бағалы ... ... ... ... ... ... үшін қолданады. Сонымен
қатар, екінші деңгейлі биржадан тыс рыноктарда акциялары ... ... ... ... ... бойынша бета – тәуекелдің
экспорттық бағалы ... ... ... Оған ... ... 5 топқа бөліп қарастыруға болады:
1) Орташа нарықтан көп көбірек көрсеткіш;
2) Орташа ... ... ... ... ... сәл ғана көп көрсеткіш;
4) Орташа нарықтан төмен көрсеткіш;
5) Аз ... ... ... ... ... ... әдісіне көп көңіл бөлу
керек:
1) Бағалы қағаздармен мәмілелер көлемі аз, ол ... өзі ... емес ... ... дұрыс қалыптасу механизмі жоқ болғанда
бағалы қағаздар ... бұл ... бұл ... нақты
анықталуы мүмкін емес;
2) Алғашқы екі ... ... ... ... ... жоғары
табыстылығымен орнын басады.
Өмір циклі тәуекелі: әр түрлі салардың тәуекел деңгейі мен сипатталады
және әрбір сала өзінің даму кезеңінде ... ала ... ... Бұл ... ... даму ... өсу, ... өсу, өсу темпінің
төмендеуі және жойылу кезеңдері қарастырылады.[3]
Ішкі салалық бәсеке тәуекелі ... ... өмір ... әсер ... ... емес ... қатаю деңгейі;
- салаға кіру және шығудың жеңілдігі немесе күрделілігі;
- белгелі бір ... ... ... өнімдермен салыстырмалы өнімдермен
баға бойынша бәсекелес қабілеттілігінің бар ... жоқ ... ... ... жоқ ... ... және ... нарықтық күші;
- кәсіпорын саласының қызмет жасайтын саяси және ... ... ... ... ... ... (аймақтық) және жалпы сыртқы
тәуекелдер үлкен әсер етеді және ... сала форс – ... ... ... ... ... ... салалық банктерді тәуекелі жоғары
банктер қатарына жатқызуға болады.[4]
Әмбебап банктер өздерінің қызметтерінде барлық тәуекелдерді есепке ... ... ... ... ... басқару, басқарушылардың жеке
қабілеттірімен байланысты тәуекелдер тән. Аймақтық белгілері ... ... ... түрлеріне байланысты болады:
- аймақтық банктер – аймақтық сыртқы тәуекелдер;
- аймақаралық – аймақтық тәуекелдер жиынтығы;
- мемлекетаралық – елдік тәуекелдер;
Әртүрі несиелік ... ... тән ... ... ... ... ... саяси тәуекелдер, депозиттік операциялар
бойынша тәуекелдер, жобалар, аймақтық тәуекелдер, аударымдар тәуекелі тән.
[5]
Өзара несиелеу ... және ... ... ... ... ... ... тәуекелдер тән. Ломбардтарға технологиялық
операциондық, лизингтік ... есеп ... ... ... іскерлік тәуекелдер тән.
1.2 Банктік тәуекелдердің жіктелуі
Банктік тәуекелдер белгілі бір ... ... және ... ... төмендегідей жіктелінеді:
Ел (мемлекеттік) тәуекел – ел тәуекелдері банктің өз қызметін
байланыстырып отырған ... ... ... ... ... байланысты пайда болады. Бұл тәуекелдің шығу ... бір ... ... ... ... ... яғни ... мысалы: Еуропалық одақ елдері немесе Латын Америка ... ... ... ел ... ... құрылған барлық банктер және ... бар ... үшін ... ... ... ... ... шетел
контрагенттердің қаржылық тұрақтылығын дұрыс бағалаумен байланысты.
Ел тәуекелі ең бірінші 1982 жылы ... 90 ... ... ... 400 ... Америка, Еуропа және Жапон банктеріне
төлеу қабілеттілігі жоқ ... ... ... ... ... 90 ... басында Бразилия мен Мексика 200 млрд.$, Оңтүстік Американың
басқа елдері әлі 150 млрд.$ қарыз ... ... ... алдыңғы қатарлы қарызгер Нигерия болып
табылады, оның қарызы 20 ... ... ... түрде ел тәуекелі
бар деп саналатын елдердің ... ... ... ... ... және тағы ... ... жатқызылады.
Ел тәуекелі деген түсініктің өзі мемлекеттің және басқа қарыз
алушылардың ... ... ... ... ... әсер ... деңгейдегі мемлекеттің экономикалық, саяси және ... ... ... ... ... ... себептермен жағдайларға байланысты тәуекелдің
келесі категорияларын анықтау керек:
Саяси – бұл ... ... ... байланысты,
мемлекеттің билік органдары қызметтерінің тұрақсыздығы (мысалы, үкіметтің
тез ауысуы, басқару және ... ... ... үкіметтің
экономикалық және басқа да саясаттарды дұрыс ... ... т.б.), ... және ... ... ... топ
мүдделерінің поляризациясы т.б.; [6]
Құқықтық – банк қызметіне ... ... және ... да ... ... ... немесе импортты шектеу, шетел ... ... ... ... лимиттеу);
Экономикалық:
- жалпы экономикалық тәуекелдер – экономикалық қиындықтар экономикалық
саясатпет байланысты, ЖҰӨ өсуінің ұзақ мерзімді төмендеуі, импорттың
экспорттан ... ... ... тусетін табыстың азаюы;
- қаржылық тәуекелдер – ақша–несие жүйесінің дағдарысы, инфляция, сыртқы
қарыздың күрт өсуі, сыртқы қарызды өтеу ... ... ... ... ... ... тәуекел, елде несие мен займдар
бойынша төлемдер жасау үшін қажетті ... ... ... ... – ақ импортпен салыстырғанда шетел резервтерінің
азаюы, жаңа экономикалық нормативтер, ... ... ... мен квоталардың енгізілуі;
- техникалық – бану саласындағы іскер техникалық ... ... ақша ... ... ... ... т.б.);
- басқа да тәуекелдер – мысалы, қаржы саласындығы криминогендік жағдай,
бюрократиялық машинаның үлкендігі.
Көптеген авторлар сияқты, мемлекеттік ... ... ... ... ... саяси, құқықтық, экономикалық, әлеуметтік,
демографиялық және басқа тәуекелдерді жеке ... ... ... ... факторлары өзара байланысты. (13)
Сондай – ақ соңғы кездерде саяси ... ... және ... ... ... керек, яғни мемлекеттің ұлттық экономиканы тиімді
басқару мүмкіндігіне.
Тәуекел дңгейін талдауда әр түрлі әдістер қолданылады, бірақ ... ... ... ... ... мен ... тартады; осы
елдің тәжірибесін зерттейді, статистикалық ... ... ... ... анықтайтын факторлардың үлес салмағының жалпы
жиынын қолданады, елдің дамуын ... ... үлес ... ... ... ... ... талдаудың ұсынылатын әдістерінің бірі
герман фирмасы «Бум» шығарған Бум ... Мұны 100 ... ... әр ... ... ... отырып, жылына 4 рет талдау
жүргізеді.
[7]Осылайша серіктес елдегі ... және ... ...... ... Әр ... елдің мамандары белгісіз түрде жауап
беретін анкетада 15 баға ... бар. ... әр ... үлес
салмағы жалпы сомамен 100 – ге тең (1 - ...... ... және ... ... ... | ... ... ... салмағы|
|Саяси тұрақтылық |12% ... ... ... ... |6% ... ... ... ... |6% ... ... деңгейі мен ықтималдығы және оған | ... ... ішкі және ... ... ... |6% ... балансының жай – күйі, сондай – ақ ұлттық және шетел | ... ... әр ... факторлардың әсері |6% ... ... ... ... жүйесінің тиімділігі |10% |
|Экономикалық өсу қарқыны |10% ... өнім ... ... | ... 3 % - тен ... |2,5% |
|3 % – тен 6 % ... |5% |
|6 % - тен 10 % ... |7,5% ... ... 10 % |10% ... ... |10% ... ... орындаудың талдауы |6% ... ... ... ... ... |8% ... органдары мен қоғамдық ұйымдардың өзара байланысы | ... ... ... алу шарттары |4% ... ... ... мен жеке ... алу мен ... |8% |
|шарттары | |
| |8% ... ... ... ... ... 21 – ... ... балл бойынша бағаланады – пайыз шкаласы бойынша және
жауаптардың 0 – ден (min) 4 – ке (max) ... бес ... ... ... талдауына басқа фирмалар қатары да ... ... ... жыл ... мемлекеттік тәуекел бойынша
халықаралық анықтама шығарады. Онда 47 елге 1 ... ... ... ... ... ... – 13, қаржылық – 5, экономикалық – 6,
ең көп сома 100 балл.
«Business International» фирмасы балдық жүйемен ... ... ... бар 70 ... ... ... ... тәуекелдің 56 көрсеткішін қолданады. Оның ішінде 5 жылға
арналған жыл сайынғы мемлекеттік тәуекел.
«National ... Bank» ... ... талдаудың
әдістемесінде жеке бір елді несиелеу тәуекелінің (қатердің) 50 пайызы
қаржылық факторлармен ... 20 ... ... ... 30 ... ішкі және ... саяси факторлармен
анықталады деп көрсетіледі. Болжанатын кезең көп болған сайын, мемлекеттік
тәуекелді туыратын үлес салмағы аз ... ... ... ... 20 ... өсуімен қаржы факторларының үлес салмағы аз болады,
керісінше ... ... ... 20 жылға өсуімен қаржы
факторларының үлес ... 25 ... ал ... ... 50 ... ... деген қорытындыға келген.[8]
«Гермес» герман сақтандыру фирмасы мемлекеттік тәуекел деңгейін
талдауда ... ... 5 ... бөледі:
1) аз ғана тәуекелді елдер, негізінде ОСЕД елдері;
2) салыстырмалы түрде аз ... ... ... олармен жұмыс істеу
тіжірибесі ... және ... ... ... болу қаупі
төменірек;
3) саяси тәуекел деңгейі жоғары елдерге – ... ... ... ... ... ... ... мысалы, дамушы елдер,
4) жоғары тәуекелді елдерге, әсіресе сыртқы қарызды өтеуді кейінге
қалдыруға ... ... ... ... ... ... бар ... жоғары тәуекелді елде, оның ішінде қысқа мерзімді несие бойынша;
Әрбір нақты коммерциялық банк өз ... ... ... ... үшін және ... жол ... үшін ... ескеруі қажет.
Банк операцияларының әртараптандыру тәуекелділігі - әртараптандыру
банк үшін бір фактордың ... ... аз ... ... Егер ... көзінің кең көлемді
жеткіліктілігімен банктің инвестицияларды ... орны бар ... ... ... аз ... еді.
Арнайы операцияларға немесе өз қызметіндегі қызметі ... да ... ... бағыттан банктер анағұрлым тұрақты әрі табысты болып
табылады.
Экономикалық дамудың қазіргі кезеңдегі ... - ... ... ... ... ... әрдайым қабылдауды талап етеді
және жеке факторлар тобына тәуелділігі қаншалықты аз болған сайын, ол көп
әрі ... ... және ... ... операцияларын әртараптандыру мыналардан тұрады:
- банк клиенттерін әртараптандыру;
- тартылған қаражаттарды ... ... ... ... ... ... ... әртараптандыру;
- активтік операцияларды әртараптандыру;
- банк клиенттері бойынша ссудалық портфельді әртараптандыру.
Осыған орай, банк ... ... ... ... ... үшін банк ... барлық операцияларын әртараптандыруды ең
жоғары деңгейде, яғни қаржыны тартудан бастап, оны ... ... ... тәуекелі – кез келген банкті басқару процесіндегі ең маңызды
міндет - өтімділіктің бара – бар (адекватный) деңгейін ... ету ... ... оның ... мен ... бойынша актив пен
пассивтің теңгерілімімен ... ... ... өз уақытында
орындай алу қабілеттіліг түсіндіріледі.
Әлемдік банктік теорияда және ... ... ... немесе
«ағым» ретінде түсіну қалыптасқан. Бұл жағдайда өтімділік «қор» ретінде
банктің қандай да бір ... ... ... өз міндеттемесін актив
құрылымын оның ең жоғары ... ... ... ... арқылы
орындау мүмкіншілік деңгейін анықтауды білдіреді.
Өтімділік «ағым» ретінде банктің белгіленген уақыт ... ... ... ... немесе өтімділіктің объективтік қажетті
деңгейіне қол ... ... ... ... мен ... ... ... қарызға қосымша қаражаттар тарту, банктің қаржылық
тұрақтылығын табысты өсіру жолы ... ... алу ... ... ... ... орталығы болып табылатындықтан егер де банк
өтімділік жағынан мәселелерге ... және ... ... ... ... орындай алмаса, онда бұл банктің беделі азаяды. Салымшылардың көп
бөлігі өз шотынан ... ... ... ... ... қашу» деп
аталатын мұндай тосын жағдай көбінесе ... ... ... ... ... ... банктің «жаппай қашу» салдарынан жабылуы барлық
банктің жүйеге деген қоғам сенімінің ... және ... ... ... ... ... ... банктің өтімділігі өз міндеттемелерін уақытылы орындауы
қамтамасыз ету ... мен ... өмір сүру ... маңызды
көрсеткіші болып табылады.
Кез келген жағдайда банк ... ... ... және ... және т.б. ... ... етуге қолма-қол немесе тартылан
қаражаттардың жетіспеушілік мәселесімен кездесуі мүмкін. ... ... ... ол ... ... ... ... үшін өте жоғары мөлшер ... ... ... ... пайдасының төмендеу мен өімділік тәуекелін азайтуына әкеледі. Банк
өтімділігінің тәукелі – бұл банктің активтерін өткізу жолымен ... ... ... банктің пайдасына туындаған қорқыныш мүмкіндігі.
Банктің өтімділігін сақтаудың негізгі қағидасы банк ... ... ... ... тууы ... ... ... табылады. Өтімділік төменде көрсетілгендей қамтамасыз етілуі мүмкін:
- жақын арада қайтарылк мерзімі болатын немесе талап етуі ... ... ... ... бойынша төлемдер қабылдау;
- несиелік талаптардың бөлігін сату;
- өтімділіктің анықталған коэффициентін ұстау үшін ... ... ... ... активтің өтімді немесе өтімдірек баптарына
орналастыруды анықтау мақсатынада пасиивтің барлық шоттарында кестеге
құру жолымен активтерді бөлу;
- ... ... ... ... ... ... облигацияларды шығару;
б) ҚР Ұлттық банкіндегі қарыздары;
в) евронарықтағы қарыздар.
Банкте өтімділік мәселесі банктік ... ... ... гөрі ... ... беру тәжірибесіне байланысты туындайды.
Банктің пайдасы қаражаттарды қысқа мерзімге орналастыру арасындағы айырма
ретінде анықталады.
Банктің ... ... ... ұстап тұрудың маңызды шарты – бұл
банкте өтімді ... ... ... болуы. Өтімді қаражаттар
банктің қаржылық ... жабу үшін ... ... қолдану
банктің қызметін басқарудың бірден – бір ... ... ... ... өз ... тек ... мен ... да банктер арасындағы
барлық міндеттерін атқара алатынына сенген жағдайда ғана жүргізе алады.
Банк ... ... тез ... алуы ... егер олар бұл банкті барлық
заңдық ... ... есеп ... ... деп ойлаған жағдайда.
Егер активтерді қайтару мен міндеттерді өтеу мерзімінің арасындағы
дәл сәйкестікті ... ете ... ... ... ... қол ... ... Бірақ та банк қаржы делдалы ретінде түсіп
отырғандықтан, ол бұл мерзімді әрдайым ... ... ... ... банк ... ақша ... аз ғана бөлігін көп мөлшерін қысқа
мерзімге алады да, ұзақ ... ірі ... ... ... Бұл кезде банк
алдағы уақытта да ... өтеу үшін ... ... және ... ... ... ... ақша қаражаттарын қайтарамын деп
есептейді. ... та, ... ... ... бірде – бір банк мерзімсіз
салымдарға орналастырылған барлық ақшаны бір ... ... ... ... ... ... ол ақща ... сұраныс
туады. Бұны алудың бірден-бір көзі ... сату ... ... ... жиі сатылып және сатып алынып отырады,
сол себепті бұл активтерге нарықтың сатып алушыны табуына мүмкіндігі бар.
Бұндай категориядағы ... ... ... және ... ... себепті бұлар тез арада қолма-қол ақшаға айналады.Қолма-қол
ақша ең ... ... ... ... ... басқа банктерге берген қысқа мерзімді қарыздар немесе
басқа банктердегі ... ... ... бұл ... ... ... алатын басқа банктерді іздеу сияқты қандай да бір
қиындықтар тумайтыны сөзсіз. Мемлекеттің ... ... және ... ... өтімділіктің тез сатылатын көзі болып табылады.
Активтердің жиі ... және ... ... түрлері де
кездеседі. Осындай ... ... ... сатып алушы мен
сатушының арасында келісімге келу қажеттілігітуады, себебі нарықтың бағасын
алудың ... жоқ. ... ... ... алушыны табу қиынға
түседі.Осындай түрдегі ... ... ... ... ... қиыншылық туғызады. Бұндай активтер өтімсіз активтер деп аталады.
Өтімсіз активтердің бағасын анықтаушы-осы активті өткізуді қажет ... ... ... ... ... күту ... қаншалықты көп
болса, осы активті алуға кеткен бағада соншалықты жоғары болады. Керісінше,
егер ... осы ... алу ... ... ... ... негізінде ғана
сата алады. Бұл жерде ескеретін жайт, бизнесмендер мен жеке ... ... ... жиі ... ... сатылуы болғанымен олар
өтімсізактивтер болып табылады.
Негізгі қорлар, ... ... ... ... ... болып табылады, себебі олар әр ... ... тек бір ... ғимараттың өзі бірнеше сипатқа ие, олардың бірі – оны ... ... ... ... ету ... мен ... ... есепке байланысты, сатып алушы қаншалықты төлейтінін білу ... ... мен ... ... пен ... жеткілікті көлемін жұмсауы
тиіс. Қандай да бір шешім қабылдау үшін сатып алушы қосымша уақыт пен ... ... өзі ... ... ... ... мен ... бара
– бар ғимараттарды салыстыру қажет. Өткізуді ... үшін ... ... төмендету арқылы сатып алушының бағаны салыстырудан бас ... ... ... Банктердегі негізгі қорлардың өтімсіздігіне қатысты
екінші себеп – көптеген банктің негізгі ... оның ... ... ... есептейтін машиналар (аппараттар) тек банктерде қолдану
үшін ... бұл ... ... ... ... азайтатыны сөзсіз. Осыған орай,
әр түрлі типтегі активтерді өтімді актив қолма – қол ... ... ... ... ... ... ... ыдырайтын спектр секілді
қарауға болады. ... ... ... ... қағаздар және
бизнесменддер мен жеке тұлғаларға ... ... осы ... екі
санының арасында орналасатын болады.
Ақша қаражатын көшіруді қажет ететін банк активті сатудан басқа жолы
қысқа мерзімге басқа банктерден ... ҚР ... ... ... ... мүмкіншілігі бар. Осыған байланысты баламалы қаражат көзін алу үшін
алдын ала келісім жасау қажет ... Банк егер ... ... ... қанша қаражат тарта алатынын әрдайым білуі қажет. Осындай қаражат
сомасы несиені алғандығы қолданылмаған ... деп ... ... көзі әлі ... есепте көрсетілген жоқ және оны кейде
көрінбейтін өтімділік көзі деп атайды.[10]
Банктің қарыздық мүмкіншілігін ... ... ... екінші
деңгейдегі банктердің және Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... беру ... болып табылады.
Егер несие беруші банктің қысқа мерзімге өтімділік мақсаты үшін несие
беруші туралы өтінішін орындау кезінде ... ... ... ... - ... ... онда ол келесідей талдау жүргізі қажет.
Ең алдымен несие ... ... ... ... ... ... ағымдық шығындарды немесе депозиттердің жиі
ауысуы сияқты банктің өз мәселелерінен туындаса, онда ... ... ... онша ... бөле ... Ол ... ... тез арада өтетін
активтердің кепілдікке ... ... етуі ... ... ... ... несие беруе деген сұраныстың өсуі сияқты позитивті даму
негізінен туындаса, банктің ... алу ... ... ... қарай несие беруші банктің барлық қаржылық жағдайына талдау ... ... ... ... ... қаншалықты қаражат беретінін және
қандай уақытқа ... ... банк ... ... ... ... ... біздің
республикамыздағы банк жүйесінің осындай жағдайдағы қызмет етуіне жауап
береді. Ол өтімділік ... бар ... ... ... ... ... ... қаржылық қызығушылығына әсер етуі
міндетті емес шаралар негізінде жүргізу саясатын ... ... ... ... ... Департаментінің инспекторлары мен талдаушылары
орталвқ банктің нақты банкке қатысты несиелік саясатымен ... ... ...... ... курстық тәуекел – бұл қандай да
бір шетелдік валютаға ... ... ... ... ... ... зиян ... банктерде өз қорларының бір бөлігінің жоғалуына,
табыстардың толық алынбауына немесе қосымша ... ... ... ... ... ... ... бір – біріне әрдайым да
өзгерістер болатыны ... ... ... YEN/BGP және т.б.), ... ... ... ... көрініс табады.
Валюталық тәуекелдіктер операциялық, контрактілік, трансляциялық және
басқа да тәуекелдерді ажыратады.
Валюталық ... ... ... және ... тәуекелмен
байланысты. Ол валюталық пассив және актив құрылымдары сәйукес келмегенде,
сондай – ақ ... ... ... ... ... мүмкін.
Валюталық тәуекел негізінде белгілі бір кеқең ішіндегі несиелік немесе
басқа да ... ... ... ... ... ... жатыр.
Сонымен қатар, валюталық тәуекелге келісім шарттың кез келген жағы баруы
мүмкін ... ... және т.б.): ... ... ... банктік несие бере отырып, ... ... ... ... эквивалентін қайтарып ала алмау тәуекеліне ... ... ... ... ... ... курс ... несиелік келісім – шарт
валюта курсын белгіленген мен салыстырғанда, төлейтін кездегі валюта құнынң
көтеріліп кетуінен құнын жоғалтатын валюталық тәуекелге ... ... ... әр ... ... ... сол бір
валютаның курстары сәйкес келмеуіне байланысты сол ... ... ... ... ... ... курсының әр түрлі уақыт
кездерінде айырымынан түсетін пайда, мысалы, ... ... ... яғни ... қаржылық несиелік институттарда өте
жоғары. Валюталық тәуекел, қарызды қайтару кезеңі және ... ... ... көп болса, соғұрлым жоғары болады.
Банктердің валюталық тәуекелі ашық валюталық позиция кезінде болады.
Ашық валюталық позиция дегеніміз – ол ... ... ... мен ... ... ... Ол ... та, шығын да әкеледі.
Табыс пен шығын банктің ашық валюталық позициясының қандай екендігіне, ... ... ... ма және де ... Республикасының Ұлттық банкінің
курсының ресми өзгеру белгісі қандай? Соған да байланысты болады.
Ұзақ позиция валютадағы активтердің, ... ... ... және де « + » ... ... ... позиция валютадағы
пассивтердің активтерден артып кетуін ... және де «-» ... де ... клиенттер алдындағы міндеттемесі (валюталық қорларға
қатысты) банктің валюталық корреспонденттік шотына қарағанда өте ... ... ... ол ... міндеттемелер бойынша тұрақтылық
жағдайының төмен екендігін білдіреді (яғни «қысқа валюталық позиция»).
Доллар/теңге ... ... өсуі ... ... ... позиция банк
үшін тиімді емес, өйткені клиентке қатысты ... ... ары ... үшін ... теңгенің қорын көп мөлшерде жұмсау қажет болады. Мұндай
жайт тиімді болад, егер де бөліп алынған теңге қоры өспей, айырбас ... ... жаба ... етіп ... ... ... ұзақ ... да курстың төмендеуі кезінде тиімді емес.
Несие берудегі валюта төлем валютасымен сәйкес келмесе де ... ... Бір ... ... ... ... төлем жүргізген
кезде де валюталық тәуекелдері болуы ... ... ... ... ... ...... мекемеге өте маңызды зиян
әкеледі. Сондықтан ...... ... ... тәуекелдерді
болжау үшін немесе олардың салдарын неғұрлым ... үшін ... іс ... өз уақытында ойластырып жүргізу қажет.
Бүгінгі күнде валюталық тәуекел – бұл бәрі әрдайым қадағалап отыруға
тырысатын және де ... курс ... ... ... ... табылатын
негізгі қаржылық тәуекелдердің бірі.
Мемлекет экономика үшін негізгі фактор ретінде валюталық курстың әсер
етуінің екі ... ... ... белгіленген валюталық курсты хабарлау – курсты қандай да бір «тұрақты»
валютаға бекіту және де осыған байланысты ... ... ...... ... бір бағытта әсер ету. Бұл көзқараста
артықшылық көп, бірақ көбі олай ... Осы ... ... ... ... ... өткен;
2) инфляция және басқа да факторларға байлансты ... ... ... Бұл ... оң ... қатар, теріс жағы да аз емес, бұған
мысал бала алатын Ресей.
Мысалы, Литва бірінші жолды таңдап алды (Литваның ақша бірлігі – ... АҚШ ... ... байланыстырылған), ал Қазақстан республикасы екінші
жолмен кетті.
Бүгінде валюталық курс – бұл елдегі ... пен ... ... сальдосын бағалау ғана емес, ол мемлекеттің өте ғаламдық саясаты.
Елдердің алтын – валюталық резервтері елдердің ... ... ... ... ... мен ... контексінде
қарастырылуы керек.
Қаржы нарықтарында мемлекет өз мүддесін қорғау керектігін ескерту өте
маңызды, әйтпесе ол өте тез және ... де ... ... ... ... жоғалтып алуы мүмкін (мысалы, Оңтүстік Корея). Әлемдік қаржы
нарықтарында әрдайым қаржылық күрес жүріп ... онда ... ... ... немесе алшақтауы мүмкін. Сондықтан осы нарықтарға қатысу
үшін (Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... ескеру қажет. Өйткені оларды
сақтамаса, ... ... ... зиян ... ... – ақ, айта кететін жайт, өзгерістер болып жатқан елдердің
өздері ғана валютаның ауытқуындағы қиын ... ... ... қоса осы ... ... ... ... де немесе шамалы
экономикалық болмашы саяси байланыстары бар елдер де осы ... - ... ... тәуекелі дегеніміз – бұл ... ... ... аяқ асты және алдын алу мүмкін емес жайттардың болу
ықтималдылығы (стихиялық толқулар: су ... жер ... ... ... ... қатысулар, ереуілдер және т.б), олар өз
кезегінде несиелік келісім – шарт ... ... ... ... Форс – мажорлық міндеттемелердің ерекшелігі – ... ... ...... ... ... ... тыс болуында.
Форс – мажорлы жағдайлар болған кезде келісім – шартты бекітуші жақтар
жауапкершіліктен босайды, ол жөнінде БҰҰ ... ... ...... ... ... – шартты туралы 79 – шы бабында, сондай –
ақ әр түрлі елдердің ... ... ... ... ... ... тәуекелі банк мүліктерін
сақтандыру компанияларында сақтандыру әдістерімен шектеледі.
1.3 Банктік ... ... ... ... ... ... ... маңызды орынға ие.
Олардың қызметінің дамуы нарықтық механизмді нақты қүрудың ... ... ... ... ... банктер тәуекелмен байланысты операцияларды
атқарады. Сондықтан да тәуекелдер шектеулі, ... және ... ... ... ... ... уақытта банктік нарықты тәуекелдің болмауы мүмкін емес. Ол
кез ... ... ... ... ... та әртүрлі көлемде
кездеседі. Сол себептен де банк ... үшін ...... мүлдем жою
емес, оны болжау және ең ... ... ... болып табылады.
Қазақстан Республикасында барлық қызметтер саласында экономикалық қайта
құрулар процесі жүргізілуде.
Банк ... ... – бұл ... ... және ... ... банк ... байланысты немесе байланысты емес жағымсыз
жағдайлардың нәтижесінде мүмкін болатын шығындарды айтамыз.
Пайыз тәуекелі ... да ... ... ... белгісіздігімен
сипатталады. Бұл жердегі белгісіздік пайыздық мөлшерлеменің қозғалсы мен
деңгейінің болашақтағы бағытымен байланысты болады.
Пайыздық ... ... ... ... мен ... нарықтық құны, пассивтер және ... тыс ... ... Бұл өзгерістердің нәтижесі банктің пайдасы мен капиталына әсер
етеді. Өзінің табиғаты бойынша ... ... ... қаржылық
тәуекел болып табылады. Пайыздық мөлшерлеменің ... ... ... алып ... Пайыздық мөлшерлеменің ... ... ... ... және ... ... санын ұлғайту
пайыздық тәуекелдерді басқаруды банктің қызметінде ... ... ... ... ... ... және ... органдар
пайыздық тәуекелге банктердің ұшырауын бағалауға үлкен ... ... ... ... ... капиталға деген талаптар бойынша Базельдік
Коммитетінің ұсыныстар соңғы уақытта өте өзекті мәселе болып табылады.
Пайыздық тәуекелдің ... ... ... деп ... және ... = r + p
мұндағы:
і – пайыздық нарық мөлшерлемесі;
r – нақты пайыздық мөлшерлеме;
р – инфляцияның күтілетін қарқыны.
Номиналдық және ... ... ... айыру қажет.
Номиналдық пайыздық мөлшерлеме = күтілетін, нақты тәуекелі ... ... + ... күтілетін деңгейі + тәуекел – түзу
(мерзімді сақтамау, қарызды өтемеу тәуекелі);
Нақты пайыздық ... – бұл ... оның ... бір ... ... ... үшін қажетті пайыздық мөлшерлеменің деңгейі.
Базалық тәуекел – ... ... ... ... Ол банк ... тартылған қаражаттардың пайыздық
мөлшерлемесі осы ресурстарды орналастырған кездегі ... ... ... пайда болады. Базалық тәуекел күрт өседі, егер банк
базалық ... ... ... ... аз ... ... орналастырса.
Уақытша «үзіліс» тәуекелі ресурстарды бірдей базалық мөлшерлеме
бойынша тартқан және ... ... ... бірақ оларды қарастыру
мерзімі бір – бірінен уақытша ... ... ... оларды қарастыру
мерзімдерін таңдаумен байланысты болады.
Пайыздық тәуекелдің сыртқы көрінісі маржаның төмендеуі ... ... ... ... активтерді және міндеттемелерді
басқарудан ... ... ... ... ... активтер
портфелінің құрылымын анықтауға көмектесетін, өтімділіктің ... ... ... тәуекелімен шектеледі. Сонымен қатар, несиелерге
бағалардың құрылысын анықтауда банктің еркіндігін шектейтін ... ... ... ... ... Міндеттерді басқару келесідей
шектеулерге тап болады:
- банк кез келген уақытта өзінің салымшылары мен басқа да ... ... ... ... ... ... таңдауын
және мөлшерін шектеу;
- бір қаражаттарға ... ... ... бағалық бәсекелестік
кезінде болады.
Пайыздық тәуекелдерді басқаруда келесідей ... ... ... ... ... болжау;
2. қайтару мерзімін және пайыздық мөлшерлемені ... ... ... мен ... ... ... своптарды жүргізу;
4. резервтерді және провизияларды құру;
5. фьючерстер және опциондар арқылы ... және ... ... ... ... несие қарыз алушыны пайыздық
мөлшерлеменің өсуінен шығындар тәуекеліне алып келеді. Ол әрине, тіркелген
ставкасы бар несиені алуы мүмкін ... ... ... несиелер не
болмайды, не өте қымбат пайызбен ... Онда ... ... своп мәмілесін
қолдану мүмкін. Ол өзгермелі пайыздық мөлшерлемедегі ... ... ... ... және ол ... ... ... сомасын төлейді.
Қазақстанда инфляцияның қарқынын болжау соңғы уақытта пайыздық
мөлшерлеменің ... ... ... фактор болып табылады. Пайыз
тәуекелін хеджирлеу үшін әртүрлі әдістердің жиынтығын ... ... ... ... ғана ... ... нәтижелері қанағаттанарлық болады.
Пайыз тәуекелін басқарудың келесідей концепциялары бар:
1. банктің ... ... ... ... ... ... пайыздық
тәуекелдің деңгейі төмен болады.
2. «СПРЕД» концепциясы немесе таза пайыздық маржа (NIM). Ол ... ... ... мен ... бойынша төленген мөлшерлеме
арасында айырма ... ... ... GAP = RSA – RSL, мұндағы
RSA – ... ... ... ... ... – пайыздық мөлшерлеменің деңгейіне сезімтал пассивтер.
«Үзіліс» концепциясы банктің тіркелген және ... ... ... мен ... ... ... ... GAP
пайыздық мөлшерлеменің өзгеріне сезімтал активтер мен пассивтердің берілген
деңгейін басқарумен ... ... ... дәрежесі пайыздық
маржаға және спред – ке әсер ... ... ... мөлшеріне және бағытына, жылдамдығына және ... ... GAP – тің ... ... ... ... ... өзгеруін
хеджирлеуге, не GAP мөлшерлеменің спекулятивті өзгеруі үшін қолданылады.
Пайыздық тәуекелдің деңгейі келесілерге тәуелді ... ... ... ... ... ... ... тәуекелдің деңгейін бақылаужәне басқару үшін нақты жағдайларға
байланысты банкпен нақты стратегиялар құрастырылады.
Пайыздық ... ... ... ... әдістерің мақсаты –
банктік пайданы олардың жағымсыз өзгеруінен қорғау. Бұл мақсатқа жету ... ... ... ... ... ... құрылымдарға
өзінің бар назарын аудару қажет. Портфельдің активі ... бұл ... ... қағаздарға инвестициялары болса, пассивте бұл ... ... ... ... ... ... ... пайдасын пайыздық
мөлшерлеменің өзгеруінің жағымсыз ... ... үшін ... басқармасы
таза пайыздық маржаны тіркелген деңгейде ұстау қажет.
ТПМ = таза пайыздық табыс / барлық табыс әкелетін активтердің ... ірі ... банк ... мен ... ... ... төлемдер 4 млрд. долларды құраса, тартылған депозиттер мен басқа
да заемдық қаражаттар бойынша пайыздық қаражаттарды ... ... ... ... ... Банктің активтерінің жалпы сомасы 40 млрд. ... ТПМ – ның ... ... = 100% *($ 4 ... – $ 2,6 ... $ 40 млрд. = 3,5 %.
Егер ТПМ – ның бұл көрсеткіші банктің көңілінен шықса, онда ол пайыздық
мөлшерлеме өзгеру ... ... ... ... үшін ... мөлшерлеменің тәуекелін хеджирлеудің өте кең ... ... ... ... ... ... Банк ... мөлшерлеменің
жағымсыз өзгеруінен сақтану үшін келесі теңдікті орындау қажет:
Пайыздық мөлшерлеменің ... ... ... ... ... ... теңдікті сақтау өте күрделі процесс болып табылады. Себебі нарық
коньектурасының өзгерістері банктің пайыздық саясатына әрқашан да әсер ... Егер бұл ... ... онда ... ... ... = ... мөлшерлеменің өзгеруіне сезімтал активтер –
пайыздық мөлшерлеменің ... ... ... бұл ... мәні ... ... ... онда оң қалдық, ал
ноьден төмен болса, онда кері ... ... ... ... мен
пассивтерінің нақты көлеміне дисбалансты басқаруды ... ... ... ... ... ... кестеден банктің активтері мен ... ... ... кезіндегі сезімталдығына байланысты пайыздық
табыстың өсуін, не кемуін ... ... ... ... ... ... әдістерінің әр түрлі
нысандарын қолданады. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... ТМП – ны ... деңгейге жету аралығындағы уақыт кезеңдерін
таңдау қажет;
• ТМП – ның ... ... ... ... Егер банк ТМП – ны ... ... онда ол ... мөлшерлеменің
нақты болжамын құрастыру қажет, не табыстар мен шығындар деңгейлерінің
арасындағы айырманы өсіру мақсатында өзінің активтері мен пассивтерін
қайта бөлу үшін ... ... ... Пайыздық мөлшерлеменің өзгеруіне сезімтал активтер мен пассивтердің
қалаған көлемін анықтау қажет.
Енді Халық Банкіндегі ... ... ... жасап көрейік. 2002
жылы банктің таза пайдасы салықтарды төлегеннен кейін 1871,2 ... (2002 жылы – 31,1 млн. ... ... жылы ... ... 44,6 % - ға өсті және 19,0 ... теңге болды. Таза табыстар 87,5% –
ға өсіп, 8,6 млрд. теңгені құрады. Бұл ... ... ... ... яғни активтерді орналастыру мен табыстарды бөлу үшін
қаражаттарды тарта алу мүмкіндігінің ... ... ... 4 ... – кесте ... ... ... пайыздық табыс |2005 |2004 ... емес ... |7 806 738 |5 817 353 ... |18 955 188 |13 110 373 ... операциялар |199 415 |148 203 ... ... | | ... ... |18 755 773 |12 962 170 ... ... пайыздық | | ... ... | | ... ... ... |10 170 487 |8 408 574 ... ... | | ... ... кеткен |28 816 |40 095 ... | | ... ... |10 141 671 |8 368 479 ... ... |8 614 102 |4 593 691 ... Халық Банктің 2002 жлғы есебі, 74 – бет.
2002 жылдың 31 қаңтарына мүмкін ... ... ... ... ... ... таза ... 7,8 млрд. теңгені құрады. Өткен жылмен
салыстырғанда ол 34,2 % - ға ... Таза ... 6,2 ... ... ... ... – кесте Таза ... ... |2005 |2004 ... ... ... |7 806 738 |5 817 353 ... |6 199 456 |4 460 958 ... алып ... таза ... |1 607 282 |1 356 395 ... | | ... ... маржа (Margin) |5.34% |5.89% ... ... ... 2002 ... ... 74 – ... мөлшерлемелердің төмендеуі және ресурстарға бағалардың өсуі таза
пайыздық маржаның (Margin) көрсеткіштерінің төмендеуін ... ... ... есепке ала отырып, таза пайыздық маржа (Risk
Adjusted Margin) 1,10 % құрады. (2005 жылы – 1,37%).
Банктік тәуекелді ... ... ... мақсатымен банк
қызметіне әсер ету ... ... ... ... ... ... ... «Екінші деңгейдегі банктерде тәуекелдерді
басқару және ішкі бақылау жүйелерінің болуына қойылатын талаптар ... ... ... жүйесін талап етеді.
Тәуекелдерді басқару жүйелерінің болуына қойылатын ... ... ... және ішкі ... жүйесін ұйымдастыру;
▪ Тәуекелдерді басқару жүйесі шеңберінде заем операцияларын жүргізу
тәжірибесінің болуы;
... ... ... шеңберінде қаржы құралдармен
операциялар жүргізу тәжірибесінің болуы;
▪ Тәуекелдерді басқару жүйесі ... ... ... ... және ... ... жүйесін қалыптастырудың болуы.
Пайыз саясаты банк қызметінде оның табыстылығының нәтижесі болып
табылады. Қарастырылған әдістер және ... ... ... Қазақстан
Республикасындағы банк жүйесінің ойдағыдай жұмыс істеуіне және пайыз
тәуекелінің ең төменгі ... ... ... ... ... береді.
Несиелік тәуекел - қандайда бір банкпен жұмыс жасауды шешім қабылдауда
ол ... ... ... ... ... ... тиіс.
Мұндай тәсіл қателесу мүмкіндігін төмендетіп, өз қаражатын сақтап ... ... ... ... ... ... қаржылық тәуекел
қызметін минимизациялау және бақылауда тәуелді болады.
Қарама қайшы жағдайда тәуекелдің төмендеу ... ... ... ... ... жету ... Сенімділіті басқару бірінші
орта мерзімді және ұзақ мерзімді перспективада жөн табу керек. ... ... ... ... ... ... байланысты болу
керек.
Бұл банктік қызметте, кірісті максимизациялау және ... ... ... ... ... қаржылық жоспардың сенімділігін
қолдау мыналар ... ... ... ... ... минимизациялау.
Сенімділікті басқаруда негізгі ядросы актив және ... ... ... ... мен ... ... ... көзі болып,
банктің өздерінің ресурстық базасын қалыптастыру яғни, оның қарызының және
өзінің қаражаттарының анализі ... ... ... ... ... ... бір ... әдіспен
бақыланады. Берілген тәуекелдің әсер етуін ... ... ... ... және оның таза ... маржасы болып табылады.
Төлеуге шамасы келмейтін тәуекелі банктің бақылау көз қарасы ... оның ... ... бойынша қарастырылуы мүмкін. Банктіің ұзақ
кезеңінде банктің кірісінен шығын жоғарылағанда қанағаттанарлықсыз құрылып
пайда болады. Мұндай ... үш ... ... ... ... ... ... клиенттің қаражаты бір жолата кетеді, ... ... ... несиені жабуда шығынның көбеюі;
- Банкте өте көптеген дәлелсіз операция негізінен өзінің ...... ... ... ... тәуекел банктік бақылау тарапынан
банкроттылық банктің капиталдың жеткіліктілігін ... ... ... ... функцияны орындауға банктік капиталдың
жеткіліксіздігін ... ... ... ... ... ... өтелуі жағдайында халықтың ақша салымдарын қорғау;
- уақытша өтімділік проблемасы кезінде қордың ... ... ... ... ... қызығушылығын қорғау;
Экономикалық мағынада төлеу қабілетсіздік несиелік ұйымдарда шығын
өзінің қаражатынан асып ... ... ... ... қабілетсіздік тәуекел факторларын ескере отырып, актив
құрылымының нашарлауына ... ... ... әкеп ... ... соңына банктің дамып келе жатқан кезеңінде дағдарыспен және
төлем қабілетсіздікпен аяқталады.
Банктің ... ... ... басқару әдістерін қолдану
тәуекел проблемасына ... ... ... ... ... ... ... менеджерлері мен акционерлері мен қатаң бақылануы тиіс.
Несиелік тәуекел несие беру ... ... ... және ... ... ... және банктің несиелік ... ... ... ... ... ... бірі болып
табылады. Қарыз портфелімен несиелік тәуекелдің негізгі бөлігі ... ... ... банктерде қарыз портфелінің сапалық проблемасымен
байланысты дұрыс басқарылмауынан және ... ... ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша
өтімділік процесін тартудағы негізгі себеп банк алдындағы ссудалық қарызды
өтеудегі төменгі ... ... ... ... заёмщиктерінің басым бөлігі
төлеуге шамасы келмейтіндер, не болмаса алдақашан заңды тұлғалар болып
табылмайды.
Сондықтанда несиелеу ... және ... ... ... ... салалармен салыстырғанда мұқият қарастырылуы керек. Несиелік
саясат және тегінде несие банктік тәуекелді ... ... ... ... ... ... төрт ... кезеңді атап
көрсетуге болады:
1) Несиелік тәуекелді ... және ...... ... шарты теңестіру болып табылады. Банк әртүрлі ақпарат негізінде тәуекел
байланысы мен түрлері ... ... ... соң, ... қандай
түрлері өзгеруі мүмкін болатынын анықтау ... ... ... ... шығынды есептей отырып, сол ... ... ... қажет.
2) Тәуекелдердің көлемін анықтау – тәуекелдерді теңестіру проблемасы
әдістерді өлшеумен ... ... ... ... ... ... көлемін бағалау және тәуекелді басқаруды ... ... ... ... ... балдық көрсеткішін бағалау әдісін
қолдануға болады (5 – кесте). ... ... беру ... ... ... есепке ала отырып оның бағасын анықтау ... ... ... ... ... ... ... (төлем қабілеттілігі жоғары болса),
соғұрлым несие ... аз ...... ... ... ... ... бағасын анықтау*
Тәуекел бағасы (%)
Рд Д
Рс
С
Рв
В
Ра А
ТӘУЕКЕЛ РЕЙТИНГІ
* Көзі: Управление Банковскими Рисками,Алматы.:2002г, стр – 34.
Мысалы: В ... ... А ... ... ... бар ... ... ол үшін пайыздық ставкасы төмен болады. С және Д ... ... ... ... ... үшін ... көз қарасынан
қолайла болуы мүмкін.
Сондықтан жалпы мұндай ... ... ... ... ... алу ... ... басқару – тиісті тәуекелді басқару және ... ... ... тәуекелді басқаруда стратегиямен әдісті
өңдеу қажет. Ол несиелік тәуекелдің пайда болуын болдырмауға бағытталған.
2 – ... ... ... ... ұйымы мен әдістері*
Банк стратегиясы
*Көзі:Банктік тәуекелді басқару, Алматы.:2002, 25 – бет.
3) Несиелік ... ... ... ... – несиелік
тәуекелді басқарудағы шешімдер үнемі бақыланып тұруы тиіс. Жоспарланған
көрсеткіштен іске ... ... ... ... және ... ... бақылау. Несиелік қызмет үшін шығын және тәуекел
құрылымы тәуекелді іске асырумен байланысты.
Егер табыстылық деңгейі ... ... ... ... еш
нәтиже әкелмесе, банк өтімділік несиеге көшуге мәжбүр болады. Банк клиентті
несиелеуде ... оның ... ... ... ... ... банк ... несие немесе жүзеге асыруды қамтамасыз ету толығымен
проблемалық несиені өтеуге рұқсат етпесе – онда сот ... ... ... жету. Соттық шешім банкке клиенттің табысын және активтерін анықтауға
мүмкіндік ... ... ... кететін жайт, өтімділікті өткізуде банктің
атын жақсартпайды. Банкке тиетін зиян басқа жағдайлармен байланысты болуы
мүмкін:
- Банктің аты ... ... ... және төленбеген несиелер
үшін инвесторлармен салымшылардың сенімділігі азаяды;
- Табыстылықтың азаю салдарынан жоғары мамандандырылған кадрлардың кету
қаупі туады;
- Қарызгердің ... ... ... ... ... айтылған жағдайларды ескере отырып несиелік тәуекелді басқару
әдісін топтастыруға болады. Әдісті (сурет 3) ... ... ... ... – ТАРАУ. КОММЕРЦИЯЛЫҚ БАНКТЕРДЕ ТӘУЕКЕЛДЕРДІҢ БАСҚАРЫЛУЫН ТАЛДАУ. («Дана
банк» мәліметтерінен алынған)
2.1 Қазақстан Республикасында басқару жүйесін ұйымдастыру
Банктік тәуекелді ... ...... шешім қабылдауда
банктік тәуекелді басқару жүйесі бірінші топты ... ... ... ... ... ... өлшеу, таратпау және бақылап отыру банктік
қызметке әсер ... ... ... ... ... элементтерден тұрады:
- айқындау және тәуекелді өлшеу жүйесі;
- тәуекелді бақылау жүйесі,
- тәуекел ... және ... ... ...... ... нақты тәсілде
негізделеді. Тәуекелді басқаруда негізгі ... ... ... ... модельдеп әртүрлі жағдайды болжау осы негізде қалыптастыру
болып табылады.
Тәуекелді бақылау жүйесі немесе Банк ішілік бақылау ... ... ... жүйесінің тиімді және өтімді жұмыс істеу банктік тәуекелді
басқару жүйесінің негізі болып табылады.
Банк ішілік ... ... ... ... ... ... ... қатар тұрақты және үздіксіз процесін ұсынуда Банктің
Директорлар Кеңесі, Банк басқармасы, барлық ... және ... ... ... Банк ... ... бақылау қызметін банк ... ... ... ... – бұл ... ... бақылау және үнемі
тәуекелсіз бағалау жүйесін білдіреді.
Банктік тәуекелді ... ... ... құрылымы төмендегі
деңгейде ұсынылады:
Бірінші деңгей (жоғары) Банктің Директорлар ... ... ... ... ... ... бақылауын жүзеге
асырады.
Директорлар Кеңесінің ерекше өкілеттілік құрамына кіретіндер:
- ... ... ... мен банк ... жетік құрамының
сайлануы;
- Банктің ұзақ мерзімді мақсаттарын бекіту;
- Саясатпен тәуекелді басқару процедурасын мерзімділік бір ... ... ... ... ... ... ... мен мониторингті жүзеге асыру;
- Тиісті бақылау принципіне негізделген тәуелсіз корпоративті қарым –
қатынасты сақтау және орнату;ъ
- Банк ... ... және ... ... ісін ... ... ... Директорлар Кеңесімен жүзеге асырылады.
Мұндай комитеттерінің бірі – Банк активтері мен пассивтерін басқару
комитеті ... ... ... комитет функциясында методикамен регламентті өңдеу, банктің актив
және пассив ... ... сол ... мониторингпен нұсқауланған
функциялармен бақылауды жүзеге асыру.
Банк активтері мен пассивтерін ... ... ... ... тәуекелді басқаруда қатысты ереже мен методиканы өңдеу;
- банктің ... ... ... ... ... ... ... мониторингке байланысты қысқа мерзімдік және стратегиялық
жоспар құруды қамтамасыз ету;
- несие мен ... ақы ... ... ішкі ... мен ... белгілеумен өңдеу;
- қолданылған қаражаттармен қысқамерзімді және ұзақ мерзімді анализді
нұсқаулар бойынша қарастыру.
Екінші деңгей – банк ... ... ... ... Банк ... банк тәуекелін басқаружүйесін функционалды ... ... ... ... ... етуі міндетті:
- банктік бекітілген стратегиялық дамуын жүзеге асыру;
- банктің стратегиялық ... ... ... ... ... ішкі ... ... жетілдірілуі;
Бөлімшелермен анықталған белгілі бір функционалдық тиісті орындалуын
ай сайын банк басқармасы Директорлар Кеңесіне соңғы мониторинг функциясын
іске ... банк ... ... ... қажетті ақпаратты ұсынады.
Қажетті ақпараттар тізімі оның құрамы, ұсыну мерзімі Банк Директорлар
Кеңесімен анықталады және ... ... – банк ... ... және өзара әрекеттестік
тәуекелдерді басқару.
Банк бөлімшелерімен тәуекелді басқару банктің жалпы саясаты активтер
мен пассивтерді ... ... ... құрылымдық бөлімшелері белгіленген уақытта тиісті есепті
тәуекел менеджеріне ... ... ... ... ... тізімі, есеп
берушіні тәуекел менеджерімен өңделеді және Банк ... ... ... ... бөлімшелерінің есеп негізінде тәуекелдің
құрама есебін құрып, оны Банк ... ... ... ... ... Банк тәуекелі басқару жүйесінің ... бара – ... ...... ... және ... қамтамасыз етеді. Сонымен
төменнен жоғары келіп түскен ... ... ... және ... банктің ағымды ақпараттарының тәуекел қызмет барысында оларды
бағалау және басқару деңгейінде бақылауды қамтамасыз етеді. Ақпараттардың
жоғарыдан ... ... ішкі ... ... ... ... жетілуін, оның стратегиясын қамтамасыз етеді. Көлденеңнен
тапсырылуы банктің құрылымдық бөлімшелерінің өзара қатынасының ...... ... тәуекелді басқару жүйесінің ұйымдық құрылымының
графикалық кестесі*
Банктік қызметті бақылау
және стратегиялық ... ... ... ... ... ... ... тәуекел мониторингі және бақылау
*Көзі: «Данабанк» Тәуекелді басқару.Алматы – 2005, 6 – бет.
Банктік бөлімдеу деңгейінде тәуекелді басқару. Клиенттермен ... ... ... ... тәуекелді басқару. Несиелік операциялар
жүргізу барысында негізгі банктің несиелік ұйымдастыру ... ... ... ... ... қазіргі саясатпен банк ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Банктегі ішкі несиелік саясатының негізгі принциптерінің бірі:
1. Несие қабылдауда алқа болып шешу, бір тұлғаның несиелік ... ... ... ... ... ... жобалайды.
Несие шешімін алқалық орган шешімі негізінде Банктің несиелік
комитеті немесе Директорлар кеңесі қабылдайды.
2. Несиелік ... ... ... ... бөлімшелердің
несиелік саясатын орындауды, банктегі барлық ... ... ... ... ... ... тәуекелді бақылау. Банктің ... ... ... ... және бағалау болжамданады.
4. Барын қамтамасыз ету.
5. Қарыздың толықтай ... ... ... қаржылық
жағдайының немесе қарыз алушының қаржылық ... ... ... ... Несиелік портфельді диверсификациялау. Банк ... ... ... ... Бір ... кепіл түрлерімен, салалық, аймақтық, қарыз шоғырлануын
шектеу. Басқада ерекше диверсификация элементтерінің бірі – ... ... ... ... ... ... ... процесті ұйымдастыру. Банкте несиелік процесс несиелік
қызметтің міндетімен анық ... ... ... ... ... ... бағалау және басқару жолдары
Банкте кездесетін тәуекелдердің бәрі банк саясатының және де ҚР ... ... ... жол ... ... басқару жүйесінде
болуы тиіс. Банктік тәуекелдерді басқару ... ... ... ... ... ... ... мен жұмыстарды
ұйымдастыру, табыстылық пен тәуекелдің ... ...... ... қаржылық – шаруашылық жағдайындағы пайданы табу және оны көбейту
өнері ... ... ... ірі ... үшін ... ... ... мақсатты бағытталған деп айтуға болады.
Тәуекелді басқаруға жүйелі тәсілді қолдану және оны ірі ... мен ... ... жүйесін қалыптастыру кезінде (алдағы
уақытта ... ішін де) ... ... ... ... ... жүйелі ықпал ету негізінде шет ... ... ... жалпыға белгілі қағидалар жатыр.
Бұл қағидалар банктердің өз тәуекелдерін басқару мен бөлуіне болатын
және басшылар басқарма мен заңгерлер жақсы жұмыс ... ... ... үшін ... ... ... ... білдіреді.
Бақылау тиімділігі көзқарасы жағынан тәуекелдерді ... ... Бұл ... ... басқару ролі тәуекелмен
байланысты стратегия, тәуекелдері жалпы ... ... ... ... тиімділігі, кадрлар сапасы, ақпарат сапасы
ескеріледі.
Банкті ... ролі ... ... ... ірі банктерде жиі
кездесетін тәуекелдерді түсінумен осыған сәикес бақылау жауапкершілігі
нақты басқарылады.
Тәуекелдерді ... ... ... ... жасаумен
түсіндіріледі:
- несиелік тәуекел;
- портфелді топтау;
- ... ... ... бизнес тәуекелі.
Қағидалар келесідей түрде топтастырылады: тәуекелдерді стратегиялық
басқару; ... ... ... ... ... өлшеу бойынша
есеп беру және оларды бақылау; ... ... ... стратегиялық басқаруға жауапкершіліктің біртұтас жүиесіне
тәуекелдері анықтау және бағалау, тәуекелдердің шегі кіреді. ... ... өз ... ... ... ... ... жедел басқару, тәуекелдерді өлшеу және бағалау арқылы жүзеге
асады
Осындай ... ... үшін ... мен ... шек қою ... қадағалау және кадрларды ауыстыруды жоспарлау, нарықтағы-
мінез құлық ережесін үйрету, бір операцияны бірнеше жұмыс- керлердің ... ... жеке ... ... кезеңдік бақылауды жүргізу аудиттің
көмегімен бақылау, персоналдарға жоғары қысым көрсетуді алып тастау керек.
Техникамен байланысты ... ... ... ... жүйе және де ... пен ... ... жүйесін жаппай
қолданып жатқандықтан туындайды. Бұл тәуекелділіктер банктік операцияларды
жаңарту кезінде ... ... ... байланысты. Банк
құрылымында осы жүйелерді техникалық қолдау бойынша талдаушылардың ... ... ... үшін ... ... тәуекелдердің
деңгеиін азайтуға мүмкіндік береді.
Басқарудағы қиындықтар, ... ... ... тиімсіздігі және ... бөлу ... ... ... ... ... сияқты тәуекел
түрінің тууына әкеледі. Оны төмендету үшін ... ... ... ... қайта қарап отыру, бөлімдер мен жеке ... ... ... ... ... құқықтары мен
міндеттемелерін қолданудың тиімділігін талдау және ... ... ... мен қайта ұйымдастыруды жүргізу аытоматты бақылау жүйесін
жасау қажет.[13]
Ақпараттық тәуекел жалған немесе бұрмаланған ... ... ... ... ... көрсетулері, материалды мүліктері немесе
заңы құқықтарына ақпараттардың ... ... ... ... және дұрыс талданған болуы мүмкін, бірақ есеп берудің ... ... ... ... ... ... ... өлшеу,
басқару мен бағалауға жауап беретін ... ... ... арнайы
бөлімше болуы қажет.
Тәуекелдерді өлшеу, есеп берушілік және бақылау, несиелік тәуекел,
өтімділік тәуекелі, ... ... ... ... тәуекел
көрсеткіштерін біріктіру, шектеу, табыспен ... ... ... ... ... ... көңіл аударуды түсіндіреді. Бұл кезде
несиелік тәуекелді, өтімділік ... ... ... ... ... деп ... ал ... және заңдық тәуекелді, бухгалтерлік
есеп беру тәуекелін, ... алу ... ... ... ... ... қиынға түседі.
Несиелік тәуекелді бағалау банктік қызмет ... ... мен ... ... ... ... қағидаларының сақталуын
білдіреді.
Есеп айырысу тәуекелділігіне несие бойынша төленбеген мөлшерін ... ... ... әр ... ... ... жәнк қарыз
тәуекелінің есептеу ... ... ... ... ... ... және ... тәуекелдердің салыстырмалылығы ерекше
мәнге ие болады.
Өтімділік тәуекелін бағалау тек елдің ... ... үш ... ... ... ақша ... және ақша ... қысқа мерзімдік талап етуді
қанағаттандыру үшін құнды қағаздар ... ... ... ... ... қаржы құралдарын тарту үшін капитал нарығына өту;
- нарықта позицияны табу үшін немесе жою мүмкіншілігі.
Нарықтық тәуекелді бағалау күнделікті уақыт ... ... ... ... ... тәуекелді өлшеудің біріңғай қағидасының
сақталуының, тәуекелді өлшеудің қосымша әдістемесін нарықтық ... ... ... ... ... ... ... анықтау маңызды жағдай болып табылады. Бұл
мақсатта әрбір операцияна қалыптастырушы компоненттерге барлық ... ... ... «бөліп» тастау қажет.
Осыдан кейін, барлық анықталған тәуекелдер бақылау ... ол әрі ... ... ... ... ... ... алып тастау бойынша шаралармен анықталады.
Егер айырысу тәуекелі төмендеген салалардың фирманың ... ... ... ... ... орындамауға қатысы ретінде бағаланады.
Батыс тәжірибесінде мұндай ... ... ала ... тәуекелден бөлек
бағаланып, бақыланады. Ағымдық тәуекел, егер серіктес міндетін бүгін
орындамаған ... ... ... ... ... ... құнын
білдіреді. Оның бағалануы нарықтың көрсеткіштері бойынша бағалаумен ұқсас.
Потенциалды тәуекел – бұл егер ... ... ... асыру кезінде
алдағы уақытта өз міндетін орындамайтын жағдайдағы ... ... ... ... тәжірибедегі несиеге шектеу қою үшін
несиені бағалаудың тәуелсіз ... ... ... ... ... делдалдармен есеп айырысу орталықтары үшін шектеулер
қажет. Бақылау жүйесі жаңа операциялардың тек несиелік ... ... ... ... ғана ... керектігіне бағытталған болуы
қажет. Бұл кезде процедура серіктесте заңдылық құқық пен осы ... ... ... ... ету қажет.
Мемлекеттік құрылымдар және басқару тараптар заңды құқықтар ... әсер ету ... ... үшін ... ... ... етуі мүмкін.[14]
Тәуекелді бақылау мен шектеулерді салыстыру ... ... ... ... ... және нарықтық тәуекел барлық ұйым
масштабында жинақталып және бақыланады.
Жинақтау тәуекелдің нақты бағасын осы ... ... ... үшін ... ... табылады.
Тәуекелді банктік операцияны және клиентті басқарудың басты міндеті
осы немесе басқа тәуекел түрін өзіне ... ала ... ... ... ... ... мүмкін болатын залалдарды шектеуге бағытталған
оңтайлы шешім қабылдау болып табылады.
Банк қызметінің басты мақсаты – ... табу ... ... ететіні
белгілі. Әлемдік банк жүйесінің даму ... ... ... ... ... ... және мүмкін болатын барлық шығындардың
ықтималдық азайтудың ашылмаған көздерін іздеу үстінде.
Банктің барлық бөлімшелері мен ... ... ... ... ... басқару іс - әрекетінің тиімділігін қадағалау.
Осының бәрі әрбір банктің жеке ... ... ... ... яғни ... ... негізгі саясаты банктің дамуына ... және ... ... ... ... және ... ... қабылдауға болатын, әрі басқаратын деңгейде ұстау.
Тәуекелдерді стратегиялық басқару мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... жиі өзгерістермен анықталады.
Қазақстанның банк ісіндегі сыртқы ортаның өзгеруінің негізгі ... ... ... ... ... ... және оның ... өсуі; Ұлттық банк тарапынан банктер ... ... ... ... ... банктер арасындағы тәуекелдерді қайта
бөлу; ақша және қаржы нарығының кеңеюі; жаңа (дәстүрлі емес) ... ... ... ... болуы; ірі банктердің ұсақ бәсекелестіктерді қосып
алу ... ... ... ... үдейе түсуі;
технологияның өзгеруі нәтижесінде несиелік ресурстарға тұтынушылықтың өсуі
және клиенттердің меншікті капиталдағы банктік ... ... ... ... ... өзгеруі; несие берушілердің талаптарынан
жалтаруымен қатар шығын және орта ... ... ... ... ... ... ... кепілдердің жоқтығы болып табылады.
а) Қарыз құралдарының диверсификациясы:
- мерзім бойынша ... ... орта ... ұзақ мерзімді).
қарыздарды барынша ұзақ уақытқа берудің артықшылығы мол;
- тартылу түрлері бойынша (заңды ... ... ... банкаралық несиелер, халықаралық қарыздар). Тартылу көздері көп
болған сайын, өте ... ... ... ... ... ... ... азаматтардың
әлеуметтік жағдайы бойынша). Әр түрлі тарту көздері көп ... ... ... ... ... құралдардың деверсификациясы: актив портфельдеріне
сенімді құралдарды барынша көбірек үйлестіру ... ... ... жаңа және ... үлестіруде құралдар (құрылғылар) шектеулі
болуы қажет;
в) Ссуда (қарыз) портфелінің диверсификациясы:
- мерзім боынша. Несиелеу көбінесе қысқа мерзімдік және орта ... ... ... ... ... бойынша. Ссудалық портфель мүмкіндігінше түрлі қарыз
алушылар арасында аз сомалармен үлестірілуі қажет;
Таңдау және ... ... ... ... ... барысында
келесідей әдістердің көмегімен тәжірибе барысында іске асырылады:
- Банк құрылымдарында, банк операцияларын жоспарлауда және болжауларды
үйренуде ... ... ... ... ... бөлімшелерінің
және маркетингтік зерттеу қызметтерінің бар болуы;
- Банк клиенттері бойынша, банктің қауіпсіздік ... ... ... ... сөз ... ақпараттарды қадағалау;
- Мерзімдік басылуларға жазылулар аналитикалық ... ... ... ... ... арнайы бағытталған фирмалардан,
мысалы: Интернет, Рейтер, Телерейтр, Блумберг және тағы ... ...... ... құралдары, әріптестері және т.б. бойынша
жүргізілетін операцияларын ... Банк ... ... ... кең ... ... жеке контр – партнер операцияларына шектеу;
- әрбір құралдарға, актив түріне, нақты бөлімшелерге немесе дилерлерге
шектеулер;
- бір ... ... үшін ... ... ... ... бір күн ішіндегі ссуда үшін сауда шектеулері;
- баланстан тыс міндеттемелердің ... ... ... ... ... ... ашық ... көлемінің
максималдылығы;
- банк бөлімшелерінің әрбір инструменттері, әрбір бағыттары, әрбір пайда
және шығындары бойынша шектеулер;
Өзіндік сақтау. Банктің өзіндік ... ... қоры ... ... ол
банк пайдасынан немесе қаражаттардан құралған, ... – ақ, ... ... ... құтылулар және операциялар бойынша мүмкін
шығындарды жабу үшін ... ... ... ... ... ... құрылуы тиіс.
Сақтандыру. Барлық банк активтерінің тәуекелділігі, оған қоса
депозиттер, ссудалар, инвестицияларды ... ... ... ... ашық ... сату – ... алу барысында
кері байланыстар немесе кері бағыттағы орнын толтырулардың ашылуларының
көмектері арқылы хеджирленуі тиіс.
Сапалық басқару. ... ... ... ... сай ... әдіс ... табылады. Бұл негізінен жоғары маманданған ... үшін ... ... ... ... пайда болған мәліметтерді
шектеудегі әдістері негізінде қорытындыланады. Негізгі сапалық басқару
барысында жақсы маманданған ... ... ... саяды.
Біздің қарастырып жатқан әдісіміз Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қаржылық жағдайының тұрақтылығын қаматамысыз ету – жалпы
экономика ... ... ... ... ... ... ... қарағанда жоғарға тәуекелділікпен ерекшеленеді. Ал банктердің ең
негізгі қызметтерінің бірі – банктердің ... ... ... ... ... ... ұшырайд.банк пайдасының үлкен бөлігі
несилеумен байланысты. Бірақ несиені қайтармау, ... ... ... ... ... ұшыратуы мүмкін. Кез келген банктің ... ... ... ... сапасына, яғни оның қайтарымдылық
дәрежесіне тікелей байланысты. Несиенің уақытылы қайтарылмауы банктің ... ... да ... ... ... ... ... уақытылы айналысып отыруға тиісті. [15]
Сонымен қатар, несиелік тәуекелді реттеудегі мемлекеттің рөлімаңызды
болып табыллады. Мұнда ... өз ... ... ... ... және ... ... Қаржы нарығы мен қаржы
ұйымдарын ... және ... ... ... ... ... ... жағдай, 2003 жылғы 31 желтоқсандағы Қазақстан ... № 1720 ... ... ... басқару
жүйесін одан ары жетілдіру тралы» жарлығына сәйкес ... ... Атап ... реттеу және қадағалау қызметтері жаңа ... ... ... ... ... ... мен Қазақсатн Республикасының
Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу және ... ... ... деңгейлі банктердің қызметін – банктік жүйенің
тұрақтылығын қамтамасыз ету, екінші ... ... ... ... ... салымшылардың мүдделерін қорғау мақсатында ... ... ... асырады. Соның ішінде банктердің несиелік
операцияларын реттеу мен ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету.
➢ Банктер қызметінің сенімділігін қамтамасыз ету. Мысалы, бір
қарыз алушыға берілетін несие ... ... ... ... ... ... бір қарыз алушының қолында шоғырланбауын
қамтамасыз ету және несиелік тәуекелді төмендету болып табылады.
➢ Жалпы экономикаға әсер ... ... ... ... шектеу немесе қолдау көрсету.
Несиелік тәуекел реттеу шараларының ішіндегі ең маңыздыларының бірі ... жылы 3 ... ... ... Ұлттық Банкі
Басқармасының № 213 қаулысымен бекітілген «Екінші деңгейдегі банктерге
арналған ... ... ... ереже. Атап айтсақ, оның ішінде:
«Меншікті капиталдың ... ... және «Бір ... ... ... ... ... капитал банк инвестицияларын шығарып ... ... ... мен ... ... ... жиынтығы ретінде
есптелінеді.
Меншікті капиталдың ... ... екі ... ... ... ... ... жалпы сомасындағы және екінші деңгейдегі
капитал бөлігіндегі меншікті капиталдың есебінде кіретін бірінші ... үлес ... ... банк ... шығарып тастағандағы
бірінші деңгейдегі капитал үлесі шегінде ... және ... ... ... ... ... есебіне кіретін ... ... ... банк ... ... ... К1 – ИК / А
Мұнда К1 – бірінші деңгейлі меншікті капитал.
Бұл ... ... ... ... ... ... капитал;
- өткен жылдардағы бөлінбеген таза табыс; шегерілген (-)
- материалдық емес ... ... ... ... ағымдық жылдағы шығыстардың ағымдық жылғы табыстардың артық ...... ... жұмсаған инвестициялары және басқа да заңды
тұлғалардың субординарлық қарызы.
А – банктің жиынтық ... ... ... ... ... ... мәні 0,06 – дан кем болмауы тиіс.
2) Меншікті капиталдың тәуекел дәрежесі ... ... ... ... ... активтердің, шартты және ықтимал
міндеттемелердің сомасына, сондай – ақ ... ... ... ... ... ... ... бөлігіне қатынасы:
К2 = К / Ар – Пс
Мұнда, К – банктің меншікті ...... ... ... өлшенген активтер және баланстан
тыс міндеттемелер сомасы.
Пс – арнайы резервтер (күмәнді және үмітсіз активтер бойынша құрылған
провизиялар) ... ... ... ... ... ... ... (яғни тәуекелді есепке алып, өлшенген активтер сомасының
1,25 % асатын сомасы).
Бұл коффициенттің мәні 0,12 – ден кем болмауы ... ... ... ... маңызы бар келесі пруденциалдық
нормативтер – бір ... ... ... ... ... мөлшері. Бір
қарыз алушы – Қазақсатн Республикасының заңдарында немесе ... ... ... ... ... ... үшінші бір тұлғаның
алдында алдағы 2 айдың ішінде не белгісіз ... ... ... банк ... ... ... бар ... жеке және заңды
тұлға.
Бір қарыз алушыға келетін ... ... ... сомасынан
тұрады:
1) Банк балансында есепке алынатын, қарыз алушыға байланысты банк
талабы;
2) ... бес жыл ... банк ... шегерілген, қарыз алушыға
қатысты банк талаптары;
3) ... ... ... ... жасалған келісімшартта
көзделген негізде қарыз алушынемесе үшінші бір тұлғаның алдында алдағы 2
айдың ... не ... ... ... ... ... банк ... (несиелік тәуекелмен байланысты) талаптар;
Шегерілген (-), қарыз алушының міндеттемелері бойынша қамтамасыз ету
сомалары, оның ішінде:
- Банк ... ... ... ... Қазақсатн
Республикасының Үкіметі жіне Ұлттық банктің ... ... ... ... ... ... Standard & Poors және ... да
халықаралық рейтингтік агенттіктердің «А» рейтингін иеленетін банк
кепілхаттары;
- Standard & Poors және басқа да ... ... ... ... төмен емес ұзақ мерзімді қарыздық рейтингі бар
банктердің ашқан ... ... ... ... қарыз алушыға келетін тәуекел мөлшері қарыз ... ... ... ... (Т) банктің меншікті капиталына
(К) қатынасы арқылы есептелінеді:
К3 = Т / К
Мұнда, Т – ... ... ... лимиті);
К – банктің меншікті капиталы.
К3 – тің мәні екі жағдайда қарастырылады:
1) Банкпен ерекше қарым – қатынастағы қарыз алушылар үшін – 0,10 – ... ... ... да ... ... үшін 0,25 – тен аспауға тиіс (соның ішінде
0,10 – баланстан тыс міндеттемелермен ... ... ... сондай – ақ офшорлық аймақ ... ... ... ... ... несиелер бойынша).
Мемлекет тарапынан несиелік тәуекелді реттеу шараларының ішіндегі
келесі бір құралы – ... ... ... ... ... ...... банктермен жалпы мемлекеттің тұрақты
проблемаларының бірі ... ... ... жүйенің тұрақтылығ мен
сенімділігін арттыру, кредиторлар мен банк ... ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкі Басқармасының 2002 жылғы
16 қарашадағы № 465 ... ... ... ... ... және ... ... және үмітсіз санаттарға
жатқыза отырып, оларға қарсы провизиялар құру туралы» ережесін бекітті.
Бұл ... ...... ... ... ... сапасы бақыланады; несиелер ... ... ... және ... ... ... ... қарсы провизиялар
құрылады. Сол ережегі сәйкес тәуекел дәрежесіне ... ... ... ... ... провизиялар құрылады:
1) Стандартты несиелер – ... ... ... ... ешқандай күмән жоқ несиелер.
2) Күмәнді несиелер – қайтарылу ... ... ... бар ... ... 1 ...... ... 30 ... дейін
кешіктіріліп, қайтару мерзімі бір рет ұзартылған, ... ... ... ... білдіреді. Мұндай несиенің түрі бойынша негізгі ... 5% ... ... ... ... 2 категория – қайтару мерзімі 30 – 60 ... ... ... бір ... ... ұзартылған банк үшін тәуекел
тудыратын несиені білдіреді. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... Күмәнді 3 категория – ... ... 60 – 90 ... ... мерзімі бір реттен жоғары ұзартылған, банк үшін ... ... ... Мұндай несие бойынша негізгі қарыз сомасынан
20% провизия құрылады.
д) Күмәнді 4 категория – қайтару ... 90 – 120 ... ... ... бір ... ... ... банк үшін үлкен
тәуекел тудыратын несиені білдіреді. ... ... ... ... ... 25% ... құрылады.
е) Күмәнді 5 категория – қайтару ... 120 – 150 ... ... бір ... ... ... ұзартылған, банк үшін ... ... ... білдіреді. Мұндай несие бойынша 50 % провизия
құрылады.
3) Үмітсіз несиелер – қайтару мерзімі 180 ... ... және одан ... ... банк үшін ... яғни ... ... шегерімге
жататын несиені білдіреді. Мұндай несие үшін 100% мөлшерінде провизия
құрылады.[16]
Қазақсатн ... ... ... ... 2005 жылдағы
берген несиелері бойынша нақты құрған ... 1 – ...... Екінші деңгейлі банктердің 2005 жылы ... ... ... |Нақты |Нақты |Нақты ... ... ... |қарыз |құрылған |қарыз |құрылған ... ... |
| | ... | |апровизиялар | |провизиялар |
|Барлығы |01.05 |01.05 |03.05 |03.05 |06.05 |06.05 ... ... |200278 |26554 |201510 |26217 |241934 |25555 ... |26,9 |61,7 |27,3 |63,2 |29,2 |58,7 |
|% | | | | | | ... |122286 |6252 |123344 |6328 |155117 |7760 ... |61,0 |23,5 |61,2 |24,1 |64,1 |30,4 |
|% | | | | | | ... |21188 |2137 |24798 |2498 |31065 |3107 ... |10,6 |8,1 |12,3 |9,5 |12,8 |12,2 |
|% | | | | | | ... |31994 |6847 |25470 |5556 |32858 |6571 ... |16,0 |25,8 |12,7 |21,2 |13,6 |25,7 |
| | | | | | | |
|% | | | | | | ... |7766 |1971 |11116 |2872 |23326 |3332 ... |3,9 |7,4 |5,5 |11,0 |5,5 |13,0 |
| | | | | | | |
|% | | | | | | ... |17044 |9346 |16.81 |8962 |9569 |4786 ... |8,5 |35,2 |8,3 |34,2 |4,0 |18,7 |
|% | | | | | | ... ... |13140 |14658 |11963 |13413 |17826 |17831 ... |1,8 |34,0 |1,6 |32,3 |2,2 |40,9 |
| | | | | | | |
|% | | | | | | ... – ң ... бюллетені. 25 – бет.
III - тарау. Нарықтық экономика жағдайында банктік тәуекелді басқару
әдістерін жетілдіру
3.1 ... ... ... ... тәжірибесі
Несиелер бойынша банктердің зиянға ұшырауының өсуіне біршама әсер
ететін ... ... ... батыстың банкирлеріне мынадай қорытынды
жасауға мүмкіндік берді. Дүние жүзілік ... ... ... ... ... зиян ... ... себебіне, 67% - ішкі
факторлар, ал 33% - ы ... ... ... ...... Несиелердің барлығы банктің зиян шегуіне әкелетін
факторлар*
|Ішкі факторлар |67% ... ... |33% ... ... ... |22% ... банкроттығы |12% |
|Несиеге деген өтінішті оқып үйрену|21% |Кредиторлық қарызды |11% ... ... ... ... | ... ... ету | ... ала ескерту белгісіне кеш |18% |Жұмыссыздық/Жанұя |6% ... ... | ... | ... операциялық бақылаудың | | | ... | | | ... ... ... |5% |Ұрлық/Алдау |4% ... | | | ... ... ... №4 (44) 2004, 74 – ... бойынша банктердің зиян шегуіне себеп болатын сыртқы факторлар
қатарында бірінші орында компаниялардың банкроттығының тұруы тегін ... кез ... ... ... ... факторлардыбасынан кешуі мүмкін.
Сондықтан да қарыз алушының несилік қабілетін ... ... ... ... ... оның қаржылық жағдайын толық анықтап білуге
тиіс. Банкроттықтың ... ... ... ... тиімді
басқаратын ақпараттар жүйесінің болмауы, нарық ... ... ... ... ... өз мүмкіндіктері шамадан тыс көбейіп кетуі,
яғни ресурстардың ... ... ... ... кеңеюі,
акционерлік капиталдың жетіспеушілігі және заемдық қаражаттардың үлесінің
жоғарылығы ... ... ету ... ... несиелік құжаттардың
дұрыстығына байланысты несиелрді мынадай тәуекел топтарына жіктейді:
- ең төменгі тәуекелі бар ... ... ... несиелер);
- ең жоғарғы тәуекелі бар несиелер;
- шектеулі ... бар ... ... шығу ... берілген несиелер (стандартты емес несиелер).
Әр тәуекел кластарына өтелмеген тәуекелдер үшін, ... ... ... ... тәуекелді төмендетудің ең басты тәсіліне – потенциалды қарыз
алушыларды ... ... ... ... ... жағдайын талдауда және
оның алған қарызды банкке уақытылы қайтаруына байланысты ... ... ... қолданылуды.
Шетелдік банктердің тәжірибесінде қарыз алушының несиелік қабілетін
жете ... ... ... ... ... шара ... ... алушыға кандидатты бағалау жүйесінде ағылшынның клирингтік
банктерінде кеңінен пайдаланып келетін әдістердің ... PARSER ... ... ... болады.
PARSER:
P – Person – потенциалды қарыз алушу туралы ақпарат, оның ... – Amount – ... ... ... ...... – несиені қайтару мүмкіндігі;
S – Security – қамтамасыз ету құралы;
E – Expediency – ... ... - ... – несиені беру тәуекелі үшін банктің пайыз мөлшерлемесі.
CAMPARI:
C – Character – ... ... ... – Ability – ... ... бизнесін бағалау;
M – Means – ссудаға деген қажеттілігін талдау;
P – Purpous – несиенің мақсаты;
A – Amount – несие ... ...... – несиені қайтару мүмкіндігі;
I – Insurance – несиелік тәуекелден ... ... ... ... ... қарыз алушыларды дұрыс
таңдай білуде «алты си ережесі» қолданылады:
- character (қарыз алушының сипаты);
- capacity (қаржылық мүмкіндігі);
- cash (ақшалай қаражаты);
- ... ... ... conditions (жалпы экономикалық жағдай);
- control (бақылау).
Қарыз алушының сипаты бұл оның ... ... ... ... ... және ... ... алушының қаржылық жағдайы оның ... ... ... Ол оның ... мен ... және ... ... өзгеру перспективаларын нақты талдау көмегімен анықталады.
Ақшалай қаражаты. Жалпы қарыз алушының алған несиені қайтаруын үш көзі
болады:
1. Нақты ақшалар ... ... ... ... ... көздердің кез келген несиені қайтаруға арналған қаражаттың
қалдық сомасын қамтамасыз ете ... ... та ... ... қайтарудың
негізгі көзі ретінде нақты ақшалар тасқынын ... ... ... сату қарыз алушының баланстын нашарлатып жіберуі мүмкін ... ал ... ... ... ... ... ретіндегі позициясын
бәсеңдетеді.
Нақты ақшалардың жетіспеуі қарыз алушының қаржылық ... ... ... көрсеткіш болып табылады.
Нақты ақшалар тасқыны мынадай түрде анықталады:
Нақты ақшалар тасқыны = Таза ... + ... + ... қарыз –
Тауарлы – материалды құндылықтар қоры және дебиторлық қарыз.
Бұл ... ... – оның ... ... ... ... ... біліктілігін және тәжірибесін, сол сияқты қарыз
алушының жұмыс жасайтын нарығының жағдайын анықтай алады.[17]
Қамтамасыз етуі. Сондай – ақ банк ... ... ... ... ... сапасына және қарыздың қайтарылмау жағдайында оның
өтімділік дәрежесіне мән береді.
Экономикалық жағдай. Несиеге деген ... ... ... банк ... ... ... ... жағдай және оның банк жұмысына, сол ... ... ... тигізер ықпалын сипаттайтын экономикалық
коньюктуралық жағдай, бәсекелестерінің ... ... ... және ... ... ... ... қабілетін бағалаудағы соңғы факторға
бақылау жатады.
Әлемдік банктік тәжірибеде ... ... ... ... ... ... сапасындағы коэффициенттер:
а) К1 = Несие бойынша зияндар / Несие бойынша қарыздың ... ... К2 = ... ... ... / ... жалпы сомасы.
Екі коэффициент те (К1 және К2) банктердегі ... ... үшін ... К1 – дің ... ... Солтүстік Американың
банктері үшін 0,5 – 1,0%, ал К2 – кі 0,7 – 1,5%. ... ... ... ... бар болса) К1 коэффициентінің деңгейі 1,5 –
2,0%. Солтүстік Америкада 1980 ... басы мен ... ... несилеу сферасындағы дағдарысқа байланысты ипотекалық ... ... ... ... К1 – дің мәні 1% - ке жуық ... Ал
қазіргі кезде американдық банктерінде К1 шамамен 0,45 – 0,6 % - ті ... ... ... Таза ... ...... бойынша зиян
маржа ... ... ... (RAM – risk adjusted margin), - бұл ... ... жалпы пайыздық маржа (GIM – gross interest ... ... ... ... ... RAM ... ... шетелдік банктер оны ... ... ... ... ... Бұл ... ... мәліметтер, оның оңтайлы мәнінің 3 ... - ды ... ... ... маржа Таза пайыздық табыс (NII)
(NIM) ... ... Таза ... ... – Басқа да
табыстар
маржа (GIM) = ... ... ... / ... ... ... Бір ... алушыға келетін несие / Банктің меншікті капиталы.
Халықаралық банктік тәжірибеде банктердің бір ... ... ... ... ... ... капиталының 25% - нан аспауы тиіс. Бұл
әрине несиенің үлкен мөлшерін білдіреді.
4. Банкпен тығыз ... ... ... ... ... ... және ... тікелей байланыста болып, несие
алу барысындағы жеңілдіктерді пайдаланатын ... ... ... ... ... ... ... және талдаудың маңызы бар.
Несиенің сапасы деп сол несиеге тиісті ... ... ... Несие сапасының көрсеткішінің деңгейі несиелік тәуекел деңгейіне
кері пропорционал (несие сапасы ... ... ... ... оның
қайтарылуын күмәнсіз, және керісінше) болып келеді. Бұл жерде несиелік
тәуекелдің ... ... ... ... ... несиелік
портфелінің көрсеткіштерінің айырмашылығы – бұл банктің берген несиелер
бойынша анықталған нақты ... ... ... ... ... ... құрылымын және несиенің әр категориясы (соның
ішінде, тұтыну, ипотекалық және басқа) бойынша проблемалық, мерзімі өткен,
үмітсіз ... біле ... банк ... ... ... ... бағытталатын шаралар қатарын жүзеге асыруға ... ... ... ... қызметінің табыстылығы банктің берген несиелерінің
сапасына, яғни оның қайтарысдылық дәрежесіне тікелей байланысты. ... ... ... зиян ... ... ... да банктер
несиелік тәуекелді басқару шаралармен уақтылы айналысып отыруға тиіс.
Несиелік ...... ... банктен алған несиесі бойынша
қарызын немесе оған ... ... өз ... ... ... ... зиын шегуін сипаттайды.
Несиелік тәуекелді басқару жүйесінің негізгі элементтеріне жататындар:
• Несиелік қызметті ұйымдастыру;
• Лиметтер белгілеу;
• Несиелік ұсынысты бағалау және ... ... ... ... ... ... деңгейіне байланысты несиелерге рейтинг қою және
белгіленген лимиттермен салыстыру;
• Несиелер бойынша ... ... ... ... ала ... сыйақы
мөлшерлемесін анықтау;
• Несиелік шешімдерді қабылдау барысында құзыретті бөлу – ... ... ... ... ... ... ... несиелерді қалпына келтіру.
Қарыз алушыға берілетін несиенің мөлшері әр түрлі жағдайларға
байланысты ... ... ... ... ... ... ... шамасы
қарыз алушының жасаған өтінішіне байланысты. Бірақ та, бұл өтініштегі несие
мөлшері несиені қайтарудағы нақты ... ... – ақ ... есебімен сәйкес келмеуі мүмкін.
Екіншіден, несиенің мөлшері экономикалық жағдайларға байланысты, соның
ішінде:
• Қарыз алушының төлем айналымындағы алшақтық шамасына;
... ... ... ... ...... ... қорына
және олардың өтімділік дәрежесіне;
• Маржа деңгейіне;
• Несиелік тәуекел дәрежесіне және банктің клиентке ... ... ... бар ... көлеміне және т.б.
Несиелерді авторизациялау – несиелік ... ... ... анықтамалар және тексерулер процесін білдіреді.
Несиелік мониторинг – ... ... ... ... ... жағдайда,
қарыз алушының несиелік қабілетінің өзгерісін қадағалап отыруға байланысты
шаралар жүйесі болып табылады.
Несиелік портфельді басқару – бұл банк ... ... ... ... ... ... ... және олардың ең жоғарғы жететін
деңгейін анықтауды ... ... ... жетекшілер қызметі болып табылады.
Несиелік портфельді басқаруды іске асырудың ортақ алғышарттарына
жататындар:
• Нақты қарыз алушылар мен ... ... үшін ... ішкі ... ... ... ... байланысты болатын, жекелеген қарыз алушылардың
тәуекел деңгейін көрсететін ... ... ... ... ... әр ... ... бойынша несиелеуді диверсификациялау;
• төменгі тәуекел деңгейі бар ең маңызды салаларды анықтау;
• жоғарғы тәуекел ... бар ... ... ... саясатты
қатаңдату;
• несиеге баға белгілеу саясатын дайындау.
Несиелеу лимеиттерін белгілеу – несиелік ... ... ... тәуекелдерді төмендету және ұзақ мерзімді өміршеңдік қабілетті
жақсарту үшін пайдаланылатын басты тәсіл. ... ... ... ...... ... уақытта қайтарылмаған, уақыты
кешіктірілген және қосымша келісім берілген несиелер;
• сақтандыру, кепіл – хат ... ... ... ... бойынша сақтандыру крмпанияларының, кепіл – хатты және
кепілдеме берушілердің банк алдындағы міндеттемелерді ... ... ... ... ... келісім – шартта
көрсетілген күннен 30 күн ... ... ... несиелер жатады.
Сондай – ақ проблемелық несиелерге қарсы шараларға мыналар жатады:
- қарыз алушының қызметін қайтару;
- несиені қайтару кестесін өзгерту,
- ... ... ... ... ... Банктік тәуекелдерді басқарудың заманауи тәсілдерінің
жетілу жолдары
Қазақстанда заңды және жеке тұлғаларды несиелеудің дамуына ... ... ... несиелік тәртібі және басқа несиелік ұйымдармен
байланысы туралы ақпараттар өте маңызды болып табылады. ... ... пен ... ... ... ... сұранысын және
несиелік ресурстарды төмен бағада беруді қанағаттандыру үшін де халықаралық
тәжірибеде несиелеу ... ... ... ... бюроны құру
қажеттілігі туындайды.
Несиелік бюро – бұл ... ... ... – шарт ... ... ... ақпарат беретін ұйым.
Әлемнің көптеген елдерінде несие берушілер (несие беретін ... ... ... ... ... инвестициялық
компаниялар) несиелік бюролар арқылы қарыз алушылардың төлем қабілеттілігі
жайлы хабар алмасып тұрады. Мұның қажеттілігі көптеген ғылым экономистермен
қаржылық ... ... ... ... ... мәселесін
зерттегенде дәлелденген болатын.
Экономикалық әдебиеттерде ақпараттың ассиметриясы ... ... ... ресурстарды бөлуде тиімсізділікке әкелетін
мәміле жасаған ... ... ... ... жеткіліксіздігі
танылады. Бұл жағдайда несие беруші қарыз алушының инвестициялық жобамен
байланысты болашақтағы табысымен тәуекелін болжай алмайды.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... іс - әрекеттерін де бақылай алмауы мүмкін. Бұл жерде қарыз
алушы төлем қабілетсіздік тәуекелін ... ... ... ... не алған қарыздары ... ... ... ... ... ... жасыруы мүмкін. Мұндай жағдайларда
несиелердің көлемі азайып, ... ... ... белгіленеді. Бұл
құбылыс ғылыми әдебиеттерде «жаман қылық» деп аталады. ... ... ... қарыз алушылар тәуекел үшін жоғары пайыз
мөлшерін төлейді, ал сенімсіз ... ... ... ... ... ... ... қарыз алушылардың сенімді қарыз алушылармен ... алу ... ... ... ... ... тиімді
бөлінуі төмендейді. Нәтижесінде нақты табыс алынбай, сенімді жобалардың бір
бөлігі жүзеге асырылмайды қалады.
Қаржылық емес секторда жалпы ... ... ... ... және ... ... ... қиынға түседі, пайыздық мөлшерлемелер
жоғарылайды, бұл сенімді қарыз ... ... ... етеді.
Қаржылық жағдайына байланысты сенімсіз қарыз алушылар ... ... ... ... себебі ссуданы қайтара алмауы мүмкін екенін біледі. Мұның
нәтижесінде тәуекелді несиелік саясат ... ... ... қаржылық
жағдайына қауіп төнеді немесе нарықта сенімді қарыз алушылар бар екендігіне
қарамастан берілетін несиелер көлемі ... Бұл ... ... ... ... да жағдайына кері әсерін тигізеді.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей бұл мәселені тек несие берушілер
арасында қарыз ... ... ... ... үшін ... ... көмегімен шешуге болады. Несиелік бюролар: біріншіден, банктердің
нарықтағы қарыз алушылар жайлы ... ... ... ... ... ... несие берушілерге ссуданың мақсаты
мен бағасын тиімді анықтауға мүмкіндік беред; ... ... ... ... ... ... ... азайтуға мүмкіндік
жасайды. Бұл несиелік ... ... ... ... және ... ... берушілерге несиелік ресурстар үшін тиімді ... ... ... ... ... мөлшерлемелер қарыз алушылардың таза
табысын арттырып, нәтижесінде олардың қызметін ынталандырып; ... ... ... ... үшін ... ... құрады.
Әрқайсысы біледі, егер міндеттемесін орындамаса, оның оның несие берушілер
алдындағы беделі түсіп, несиелік ресурстарды алу мүмкіндігі ... ... ... алу мүмкіндігі шектеледі және несиелік ... ... ... ... қатар, бұл тәртіп қарыз алушының несиенің
қайтаруына ықпал етеді. Несиелік бюролар ... ... ... және ... ... ... ... байланысты
ақпараттарды жинақтайды.
Несиелік бюролар мынадай қызмет атқарады:
а) экономикалық дамуды тікелей ... ... ... ... алу ... ... банктердегі тәуекелді басқару жүйесін жақсартады.
Несиелік бюролар орта таптың ... ... ... ... ... ... ... етеді, сондай – ақ шағын
және орта ... ... ... ынталандырады. Несиелік бюролардың
табысының негізгі көздеріне: несиелік есеп берулерді сату, несиелік бюроның
ақпараттық жүйесіне қосылу және оны ... үшін ... т.б. ... – ақ ... әр жыл ... ай сайын жүйені қолданып оны пайдалану
үшін төлемдерді жүзеге асырады. Несиелік бюроның негізгі өнімі – ... ... ... есеп беру ... үш бөліктен тұрады:
• Ағымдағы міндеттемелердің көлемі туралы ақпарат;
• Клиенттің өткен уақыттағы міндеттемелері туралы ақпарат;
• Клиенттің ... ... ... ... ... ... ... бюролар несие берушілермен құрылған және олардың меншігі
ретінде қызмет көрсететін, одан пайда ... ... ... ... Несие берушілер өздерінің клиенттері жайлы мәліметтермен несиелік
Бюроны қамтамасыз етеді. Несиелік бюро бұл ... ... ... ... (соттар, салық органдары, мемлекеттік тіркеу органдары
т.б.) салыстырып, әр ... ... жеке ... құрады. Несие
берушілер несиелік бюроға өздерінің клиенттері туралы тұрақты және нақты
ақпаратты беру ... әр ... ... ... алушылардың несиелік
операциялары туралы есепті ала алады. ... ... ... ... ... ...... ... ... ... ағымы*
*Көзі:ҚР индустриалды – инноваиялық даму стратегиясы, Алматы.:2003, 52 –
бет.
Несиелік ... ... ... ... операциялары туралы
есептің әр түрлерін береді. Бұл ... ... ... ... ... несиенің түріне және өте маңызды болып табылатын несие
берушілерге ... ... ... ... ... ... Ең
қарапайым есеп берудің құрамында қайтарылмауы туралы ақпарат кіреді, мұны
«қара» мәліметтер деп атайды. Ал нақты есеп берулер – «ақ» ... ... ... алушының активтері және ... ... және ... ... міндеттемелер құрылымы, оның қызметі және
жанұя құрамы туралы толық ақпарат кешені кіреді. Есеп берудің ... оның ... ... ... есеп ... құны айтарлықтай
төмен, мысалы: АҚШ және ... 1 ... ... 2 ... ... жергілікті несие бюроларында 3 доллар. ... ... ... ... ... сипаттамасына және несиелік тарихына
негізделе отырып олардың несиелік рейтингтерін ... ... ... ... белгілеуге, несиелердің бағасын белгілеуге және ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.[18]
Қазіргі кезде әртүрлі құрылымдық формада несиелік бюролар әлемнің
барлық елдерінде ... ... ... елдер экономиканың дамуы ашық
ақпараттар кезінде ғана мүмкін деген қорытындыға ... ... 2000 ... ... ... ... және қаржы аясындағы зерттеу орталығының
(Centre for Studies in ... and Finance (CSEF) ... ... and ... – Country ... ) жұмысындағы мәліметтері
дәлел бола алады. Орталықтың мамандары 40 елдің ... ... ... ... және ... сипаттайтын бір қатар
көрсеткіштері туралы қызықты ... ... - ... ... мен ... алмасудың байланысы*
| ... ... ... | |
| |жоқ |Тек қана ... және|
| | ... ... ... ... / ЖІӨ % |31,1 |67,57 |66,42 ... бойынша шығындарға | | | ... / ... ... ... |0,86 |0,81 ... | | | ... ... (%) |15,2 |5,11 |7,14 ... for Studies in ... and Finance (CSEF) ... Lending and ... – Country ... 2000 жыл, мамыр. 35
– бет.
Ақпарат алмасу ЖІӨ - ге қатысты банктік несиелеуді шамамен 20 % - ... ... ... ... ... несиелік тәуекел мөлшері
төмендеп, сәйкесінше өтелмеген несиелер бойынша резевтер ... ... ... ... құрудың әртүрлі құрылымдық формаларды
қолданылған. Әр елдегі ... ... саны мен ... ... ... ... ... АҚШ, Бразилия, Аргентина сияқты бір қатар елдерде
несиелік бюролар ақпараттық қызмет көрсетіден пайда табу ... ... ... ... ... ... ... бұл елдерде жергілікті
сауда палаталармен құрылған коммерциялық емес ұйым болып табылатын несиелік
бюролар да қызмет ... ... және ... бір ... ... ... әдетте, несие берушілердің консорциумның меншігі болатын
жеке компаниялар формасында құрылады. Ұлыбританяның ... ... ... ... екі ... бюро ... ... Финляндияда
және Бельгияда несиелік бюролар үкіметпен басқарылады және лицензияланады.
Дамыған ... ... ... ... ... ондағы жылдар
бойы құрылып келеді. Әлемдегі ең үлкен және ең ескі несиелік бюро – ... ... Оның ... ... ... ... 40 млн компаниялар
туралы ақпараттарға ие. АҚШ, Канада, ... және ОАР ... ... ... ... ... қызметін 19 ғасырдың басында – 20
ғасырда бастады. Кейбір елдерде жеке ... ... ... ... ... ол ... ... мәнін және өзінің дамуын тездетуде.
Латынамерикасының және азия елдерінің бір қатарында несиелік ... ... ... және олар ... ... ... ... бірақ бұл ашық
экономика бағытындағы тек ... ... ... табылады.
Несие берушілер жүйелер арқылы көлемі айтарлықтай үлкен. Мысалы:
Германияда, АҚШ, ... ... ... берілетін есеп берулер
саны халық санынан артып отыр.
Несиелік бюролар саны көптігіне қарамастан кпиталдың ... ... ... Осылайша АҚШ, Ұлыбританияда, Жапонияда,
ақпараттың бүкіл кешенін ұсынатын екі – үш ірі ... бюро ... ... ... ... (Аргентина, Австралия, Бразилия, Германия,
Финляндия, Ирландия) тек бір ғана әмбибап ... бюро ... ... негізінен ақпараттың жекелеген түрлерін ғана береді. Бұл ірі
компания ... және ... ... ең ... ... ... және
өзінің қвзметінде дамыған ақпараттық технологияларды қлдана алудың жоғары
мүмкіндігімен сипатталады.
1998 жылдары несиелік бюролардың қызмет аясында халықаралық ... ... ... Бұл ірі ... ... ... алдына
трансұлттық компанияларға өсу мақсатын қойды. Қазіргі кезде әлемде бірнеше
трансұлттық несиелік ... ... ... Dun&Bradstreet; Experian;
Equifax; TransUnion.
Көптеген елдерде несиелік бюролар алдында қарыз алушылардың жеке
ақпаратын ... ... ... ... ... ... барлық елдерде
несиелік бюролардың қызметтері азаматтардың құқықтарын және ... ... ... ... белгілі кепілдер қатары
анықтылады, мәліметтерге шектеулер, «ақ» ақпаратты беруге шектеу (мысалы:
Финляндияда және Австрияда), жеке ... ... бір ... ... (7 жыл АҚШ, 5 жыл ... ... жеке ... жинауға тыйым салу,
мысалы: нәсілдік, діндік ұстанымы, саяси көз қарастар, т.б. қарыз алушының
өзі ақпараттарды ... ... ... ... ... – ақ ... ақпараттар тек иелерінің келісімен ғана берілуі көзделген.
Стандартты ... есеп ... ... несиелік бюролар
рейтингтік агенттіктердің ролін атқарады, яғни олар ... ... ... ... алушылардың белгілі рейтингін белгілейді.
Несиелік бюролар өздерінің қызметі ... ... ... ... ... ... ... қағидасы, яғни ақпарат несиелік бюроға
ақпарат берген ... ғана ... ... және сенімділік қағидасы, яғни несиелік бюроға ... ... ... ... толықтығына және нақтылығына жауап
береді;
▪ бейтараптылық қағидасы, яғни коммерциялық құпия ... ... ... ең жоғарғы қауіпсіздік қағидасы, яғни несиелік бюро және банк
арасындағы жиналатын және ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Несиелік бюролардың ақпараттарды алу көздеріне мыналар жатады:
▪ тұтынушылардың өздерінен, несие алу ... ... ... негізінде;
▪ жариялық актілерден, банкроттылық туралы және соттың қаулылары;
▪ несие берушілерден және ... ... ... ... ... ... қызмет ету барысында бірқатар
кемшіліктер анықталды. Мұндай кемшіліктерді Қазақстанда несиелік бюро құру
процесінде ... ... ... ... ... ... ... несиелік
бюромен банк секторының барлық субъектілері келісім – ... ... ... ... басқа банктерде несиеліе тарихы бар клиенттерімен ... ... ... ... ... қызметі үшін банктердің төлейтін ... ... ... ... ... бағытталытын керекті
ақпаратты дайындау банктерден қосымша шығындарды ... ... ... банктермен берілетін ақпараттың белгілі формада және
құрымда болуына талап етеді, ал бұл көп жағдайда банк ішіндегі ... ... ... және ... ... ... Бұл да
бірқатар қиындықтарды туғызады. Кейбір елдерде банктер ақпаратты өздерінің
формасында ұсынады, ал несиелік бюро оны ... ... ... ... ... қатар, кейбір банктер несиелік бюроның талап ... ... ... ... ... бұл банк ... ... дайындауда қосымша ауыртпалықты жүктейді. Бірақ өз
кезегінде бірқатар ... ... ... алатын ақпараттардың мазмұны
несиелік қабілетті және несиелік тәуекелді бағалау үшін жеткіліксіз екенін
атап көрсетті ... ... ... үшін ... ... мүлік кепілі
туралы ақпараттар және т.с.с.
Несиелік бюроны құруды банктер үшін ... ... ... ... ... ... ... бар барлық ақпаратты қысқа уақыт
ішінде ала алатын болады.
- Несиелік бюро тек ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар
банкке несие алу үшін келген ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты уақытылы және
тәртіпті орындайтыны жайлы ақпараттарды береді. Бұл әрине ... ... ... және ... ... ... тездетіп оны
жеңілдетеді.
- Клиент туралы ақпаратты өтінішті берген күні несиелік бюроға хабарлауы
арқылы банк клиенттің қандай ... ... бір ... ... ... жайлы біле алады.
Сондай – ақ, банктің тәртіпті клиенттері үшін де ... ... етуі бір шама ... ... ... ... ... уақытылы
міндеттемелерін орындауы банктік мекемелерден тиімді шарттарда несие алуына
мүмкіндік береді.
Шетелдік тәжірибесін ескере отырып, Қазақстанды несиелік ... ... ... ... ... ... Несиелік бюро Қазақстан Республикасының Ұлттық банкісінің қатысуымен
құрылғаны тиімді, себебі оның біршама ... ... және ... ... ... ... алмасуды
жоғары жеңгейде жүргізу мүмкіндігі бар. Сондай – ақ, несиелік бюро
ақпараттарының базасын ... ҰБ – тың ЕДб ... ... ... ... ... регистрі негіз бола алады;
- Несиелік бюро потенциалды қарыз алушылар жайлы «ақ» және «қара»
ақпарат ... ... ... даму ... сондай – ақ
несиелік бюро қызметіне ... ... арта ... ... және жеке ... ... қатысатын барлық банк аясында
қызмет ететін субъектілер несиелік бюромен міндетті түрде ... ... ... ... қарыз алушылар туралы ақпараттармен алмасып
тұруы керек;
- Ақпараттарды басқа мақсаттарда пайдаланудаг сақтау үшін несиелік бюро
қызметін ... ... ... түрде лицензиялануы қажет;
- Потенциалды қарыз алушылардың өз ... ... және ... ... және ... ... ... қабілетін
анықтауға қосымшы ақпарат көзі болып ... ... ... ... ... ... ақпараттардың бекітілген формасы болуы тиіс;
- Несиелік бюро ... ... ... ... ... ... ... сұрауға тиіс.
Қорытынды
Қазақстан экономикасы тұрақты, ірі, шоғырланған банктік жүйеге мұқтаж
болуда, сондай – ақ, ... ... ... ... ... ... өз ... құралдарды дербес тартуға және перспективалы жобаларға
салымдардың салынуын қажет етеді.
Яғни, банктік сектор, өзі ... ... ... ... ... банк жүйесі болып, маңызды компоненттермен және
ұлттық экономиканы дамытудағы бірден бір ... ... бар ... ... ... болады, бізбен қарастырылған банктің тәуекелділік
басқаруы бойынша жұмыс аспектісі, кез ... ... ... ... ... болады.
Қазіргі банктік сектор тәуекелсіз болуы мүмкін емес, ... ... ... ... бар, бірақ белгілі бір тәуекелдің жіктелуі әр ... ... ... ... ... тәуекелдердің түрлерін ғана
емес, сонымен ... ... бір ... ... және ерекшеліктеріне
байланысты тәуекелдер болады.
Осыдан келе көптеген банктік тәуекелдер түрлері бар және олар ... ... ... үшін өте ... ... біз ең маңызды
тәуекелдерді қарастырамыз және мүмкін ... ... ... ... ... ... ... Банктер өздерінің қызметтерін
халықаралық деңгейде атқаратын кезде келесі сыртқы тәуекелдер: ... форс – ... ... ... ... тәуекелді бағалауда отандық банктің табыстылығын арттыруға
мүмкіндік жасайды.
Несие мақсаттары мен жалпы қағидалары ... банк үшін ... ... ... ... – ақ, ... ... мүмкін тәуекел
шегінде пайда әкелуі тиіс, қайтарымдылық және ... ... ... ... ... ... әкелетін несиелерді
басқару, әртүрлі өнеркәсіп салалары ... ... ... ... ... құруда банк клиенттерінің қаржылық жағдайын және экономикалық
жағдайын ... ... ... ... ... ... қызметте оның табыстылығының нәтижесі болып
табылады. Пайыздық тәуекелді пайыз ... ... ... ... ... ... актілер бағамының өзгеруі ретінде
анықталады.
Валюталық тәуекел – ... ... ... ... ... өзгерумен байланысты бағамдық қатері. Шетелдік валюталар бағамының
артуын ұдайы бақылау (әртараптандыру), сақтандыру, ... ... ... іс – ... ... қатерін кемітудің әдістері
болып табылады. Мұндай шараларды жасау – тәуекел ... ... ... ... ... табылады.
Мемлекеттік тәуекелдің болуына кінәлі болған мемлекет үшін банкрот
түсінігі қолданылмайды, өйткені ... өзі ... ... ... ... жүзеге асырған кезде өзінің тәуелсіз екендігін көрсетеді.
Оған қоса халықаралық құқық ... ... ... ... ... ... керек, өйткені оларды қайтаруда кредиторлардың
да және несиелік процесті ... ... ... де ... ... тәуекелдер халықаралық ... әсер ету үшін ... ... ... ... ... бұл осы қорларды инвестициялап отырған банктің еларалық тәуекелді
алдын ала болжамауынан және де ... ... ... ... ... ... ең басты тәсіліне – потенциалды қарыз ... ... ... ... қаржылық жағдайын талдауда және оның алған
қарызды банкке уақытылы қайтаруына байланысты ... ... ... қолданылады.
Шетелдік банктердің тәжірибесінде қарыз алушының несиелік ... ... ... ... төмендетуде басты шара болып табылады.
Көптеген шет мемлекеттерінде несиелік тәуекелді реттеуге қатысатын ... бар. Ол – ... ... ... ... ... несиелік қабілетін бағалайтын
PARSER немесе CAMPARI деген әдісін қолдану және американдық ... ... ... алушыларды дұрыс таңдай білетін «алты си
ережесі» қолданылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... басқаруда тәуекелді төмендету бойынша бағытталған
іздестірулер мен жұмысшыларды ұйымдастыру, ... ... ... ... ... ... ... табу.
Қазақстанда заңды және жеке тұлғаларды несиелеудің дамуына байланысты
банктерге қарыз алушылардың несиелік тәртібі және басқа несиелік ұйымдармен
байланысы ... ... өте ... ... табылады.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей бұл мәселені тек несие ... ... ... ... ақпарат алмасу үшін ... ... ... ... ... ... бюролар: біріншіден, банктердің
нарықтағы қарыз алушылар жайлы мәліметтердің деңгейін ... ... ... ... ... ... ссуданың мақсаты
мен бағасын тиімді анықтауға мүмкіндік беред; ... ... ... ... ... ... шығынын азайтуға мүмкіндік
жасайды. Бұл ... ... ... ... ... және ... несие берушілерге несиелік ресурстар үшін тиімді ... ... ... ... ... мөлшерлемелер қарыз алушылардың таза
табысын арттырып, нәтижесінде олардың қызметін ... ... ... ... ... үшін ... механизмін құрады.
Әрқайсысы біледі, егер міндеттемесін ... оның оның ... ... ... түсіп, несиелік ресурстарды алу мүмкіндігі шектеледі және
несиелік ресурстар ол үшін қымбаттайды. Сонымен ... бұл ... ... ... ... ықпал етеді.
Қазақстанның банк жүйесінде несиелік бюроны құру беділін арттырады.
Несиелік бюроны құру ... ... ... несиелік тәуекелін нақты
болжау және алдын алу ... ... ... – ақ, ... ... ... ... нақты секторындағы
перспективті жобалар анықталып, оларды несиелеудің мүмкіндігі ... ... ... экономика субъектілеріне несие ресурстарын алу
оңайға түседі. Несиелік бюрода ... ... ... ... банктердің
несиелік тәуекелін біршама төмендетіп, күмәнді несиелерге ... ... ... және ... ... банктің несиелік
ресурстарының көлемінің арттыруға мүмкіндік жасайды.
Нарықтық шаруашылықтағы банк қызметінің ... ... ... ... ... ... ... азайтумен операциялардан ең жоғары шамада
пайда алудан тұрады.
Қолданылған әдебиеттер:
Заңнамалар:
1. «Банктік құқық» қысқаша оқу құрал. Жалпы және ... ... Жеті ... 2005;
2. Банки и банковские организации в ... ... ... – 2003, ... законодательные акты;
3. ҚР ҰБ Басқармасының «Екінші деңгейлі банктерде тәуекелдерді
бақылау және ішкі ... ... ... ... ... ... 2003ж. 6 ... және оқу құралдар:
4. Ахметова А.А. «Кредитные риски в деятельности ... ... ... ... ими (на ... ... банков Казахстана)»,
Караганда – 2002;
5. Дыльнов Д.В, Кредитное бюро: межднародный опыт. ЗАО «КБ ... ... ... – экономический департамент, 2002;
6. «Жедел жаңару жолындағы бағдарлар», 3 ... ...... ... Л.П ... ... на надежность банка (на примерах
банка второго уровня ... ... ... ... ... Л.П, ... Н.Н ... банковскими рисками»,
Алматы – 2002;
9. «Қаржылық ... ... ...... «ҚР ... – инноваиялық даму стратегиясы», Алматы – 2003;
11. Мақыш С.Б «Коммерциялық банктер операциясы», Алматы – 2004ж;
12. Сейтқасымов Ғ.С ... ... ... ... - ... ... К.О ... тәуекелдерді басқару», Алматы – 2004ж;
14. «Экономические ... на пути к ... ... 6, ... – 2005;
Мерзімдік басылымдар:
15. «Банктік тәуекелді реттеудегі мемлекеттің рөлі» ҚазҰУ ... ... №3 (43) ... ... ... ... ... басқару» ҚазҰУ хабаршы.
Экономикалық серия №4 (44) 2004;
17. «Банктік тәуекелді басқаруда ... ... ...
қаражат №2, 2005;
18. «Екінші деңгейлі банктердің тәуекелді басқару ... ... ... Экономикалық серия №1 (47) 2005;
19. Зиябекев Б. «Кредитное бюро – инструмент выявления рисков» Банки
Казахстана - №3 2002;
20. ... ... ... ... ... әдістер»
№1, 2006;
21. ҚРҰБ – статистикалық бюллетені, 2003;
22. «Пайыз тәуекелін басқару банк пайдасын ұлғайту ... ... ... ... №5 (45) ... «Пайыз тәуекелі», «Валюталық тәуекел» ҚазҰУ хабаршы. Экономикалық
серия №5 (51) ... ... ... Бюро В Казахстане» Банки Казахстана №9 2003;
25. Халық банктінің 2002 жылғы есебі.
Қосымша 1
Тәуекел түрлерінің жіктелуі*
|Сыртқы тәуекел ... ... ... ... – сыртқы ортада пайда|Ішкі тәуекел – бұл банк ішінде пайда|
|болады және олар басқарылмайты және |болатын ... Ішкі ...... басқарылады. |әкімшілік, қаржылық және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... апаттар тәуекелі – бұл |бөлінеді: ... ... су ... өрт, ... ... – ішкі ... және т.б ... әсерінен |стратегиямен қате таңдау тәуекелі, |
|банктің материалды ісер шегуі. ... ... ... ... тәуекелі – бұл өкіметте |қолдану және т.б. ... ... ... | ... өткізіліп отырған |2.Құрылым тәуекелділігі – банк ... ... ... және де ... ... ... |
|азаматтық соғыс, революциялық | ... ... ... ... | ... ... ... ... | ... немесе жаңа шек| ... ... ... ... | ... ... ... клиенттің | ... ... ... | ... ... ... – бұл | ... экономикалық жағдайының |3.Басқару тәуекелі – бұл, банк |
|төмендеуі яғни, мемлекеттік бюджет |басқаруда мамандырылмаған немесе ... ... ... ... ... ... болатын |
|(дефляция) днңгейінің өсуі, |тәуекел. ... ... ... | ... ... ... ... | ... экономикалық саясаттың | ... ... | ... ... ... | ... және т.б. | ... тәуекел – елдегі саяси және | ... ... ... ... ...... ... фирмалармен, қарыз |кадрларды қабылдауда немесе ... және ... ... ... ... ... ... қарыздарды өтеуге |мінездемелері сәйкес келмеуі, ... ... ... сыртқы ... ... ... ... қатынасқа байланысы бар|құратын тәуекел. ... ... ... ... | ... ... ... | ... ... | ... ... – бұл тәуекел | ... ... ... ... ... ... – бұл ... салымдарды және басқа да |банктік бөлімшелерді бақылауда ... ... ... ... |бақылау жүйесі тиімді емес болуы |
|ағымдағы қажеттіліктерді ... ... ... түрлері немесе |
|қанағаттандыруда: мерзімінен бұрын |бөлек операциялар. Сонымен бірге, |
|салымдарды депозит және ... ... ... бұл ... ... алу. ... ... ағып ... ... ...... ... |тәуекелділігі. ... ... мен ... |6.Қаржылық тәуекел – банктің ... ... ... ... ... ... |
|туындайтын зардап. Несие ... ... ... операциялардың |
|тағайындалатын ставка қарыз алушының|негізгі тәуекел түрлеріне ... ... ... ... ... ... ... мен | ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... орындай | ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... қоятын | ... ... ... | ... ... ... және | ... ... ... – қысқа мерзімді|
|7.Валюталық тәуекел – Ұлттық |және орта мерзімді талап сомалармен |
|валютаға шеттел ... ... ... ... келмеуі, |
|өзгерісінен туындаған валюталық |банктің төлемқабілетсіздігіне және |
|(курстық) ... ... Бұл ... тұрып қалуына әкеп |
|тәуекелдіктің түрі 70 – 80 ж.ж. ... ... ... ... | ... ... ... курсқа | ... ... ... ... | ... ... спекулятивтік | ... ... ... ... көп| ... Бір ... ... әр | ... ... ... ... | ... ... ... уақыт | ... ... ... ... ... тәуекелділігі |
|айырмашылығы жағдайында туындайды. |– жеке операция ... ... ... – пайыздық |тәуекелділігі. Мысалы: ... ... ... ... ала ... фьючерстік немесе |
|белгісіз жағдайының өзгеру ... ... ... банктің зардап шегуі. | ... ... ... тәуекел | ... ... ... ... ... ... ... жағдайда | ... ... және ... | ... ... ... | ... немесе айнымалы | ... ... ... ... тәуекелділігі – сауда |
|орын ... ... ... ... |
|9.Инвестициялық тәуекел - әлемдік |жоғалту тәуекелділігі яғни, бағалы |
|нарықта коньюктураның өзгеруі, ... ... ... |
|спекулятивті, пайыздық ... ... және т.б. ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... | ... құнсыздану | ... ... ... – бұл |
| ... тәуекел, жеке банктік |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... |
| ... ... – банк |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... мен есеп |
| ... практикасы және т.б. |
| ... ... – бұл ... |
| ... әсер ... ... |
| ... алу немесе қажетті нарықтық |
| ... ... |
| ... ... ... – |
| ... тәртібінің ерекшелігі |
| ... ... болу ... ... құрастырылған.
Қосымша 2
Банк мекемелеріндегі тәуекелдер
Қосымша 3
3 – сурет ... ... ... және банк ... ... ... С.Б ... банктер операциясы», Алматы – 2004ж;
[2] Корнилова Л.П, ... Н.Н ... ... рисками», Алматы –
2002;
[3] «Қаржылық тәуекелді басқару» Моисеев А.С. Мәскеу – 2003;
[4] «Банктік несиелік ... ... ... ... хабаршы.
Экономикалық серия №4 (44) 2004;
[5] «Экономические ... на пути к ... ... ... ...... ... Д.В, Кредитное бюро: межднародный опыт. ЗАО «КБ «ГУТА - Банк»,
Кредитно – экономический департамент, 2002г.
[7] «Жедел ... ... ... 3 ... ... – 2005ж.
[8] «ҚР индустриалды – инноваиялық даму стратегиясы», Алматы – 2003ж.
[9] Шаяхметова К.О «Банктік тәуекелдерді басқару», Алматы – 2004ж.
[10] Ахметова А.А. ... ... в ... ... банков и
проблемы управления ими (на примере ... ... ...... ... тәуекелі», «Валюталық тәуекел» ҚазҰУ хабаршы. Экономикалық
серия №5 (51) 2005;
[12] «Коммерциялық банктерде ... ... ... ... №1,
2006;
[13] «Система Кредитного Бюро В Казахстане» Банки Казахстана №9 2003;
[14] «Екінші деңгейлі банктердің тәуекелді басқару жүйесінің ... ... ... ... №1 (47) ... ... тәуекелді басқаруда стратегиямен факторлары» Қаржы – қаражат
№2, 2005;
[16] Зиябекев Б. «Кредитное бюро – ... ... ... ... - №3 ... ... ... пайыздық тәуекелді басқарудағы әдістер» №1,
2006;
[18] «Система Кредитного Бюро В Казахстане» ... ... №9 ... ... және ... ... ... бюро
Несие алушылар (заңды және жеке тұлғалар)
Қаржы компаниялар
Ақпаратпен алмасу
Ақпарат
тық нақтылығын тексеру
Белсенді операция
Баланстан тыс операциялар
Пассивтік операциялар
Тәуекелді басқару
Өтелмеген несиелік тәуе-
кел өтімділігі
Несиелік ... ету ... ... ... ... басқару құралдары
Несиелік тәуе
келді басқару ұйымы
Банктің акционерлер жиналысы
Банктің Директорлар кеңесі
Банк басқармасы
Тәуекел менеджері
Актив және пассив басқару комитеті
Несиелік комитет
Банктің ішкі ... ... және банк ... ... ... ... құрамы
Табиғи
апаттар т.
Валюталық тәуекел
Елдік
тәуекел
Коммерция-лық
Айырбас
тәуекелі
әр түрлі са-
лаға жатуы-
на қарай
Баланстық опер
ациялар бойынша
Трансля-
циондық
Трансферт тәуекелі
Көлеміне
қарай
Төлемнің уақытша тоқтатылу тәуекелі
Баланстан тыс операциялар
бойынша
Меншікке қатынасына байланысты
Операциялар
түрлерінің
тәуекелі
Активті опе-
рациялар бойынша
өндірістік
Жеткізүді ... ... лар ... ... ... ... ... жасаудағы қателік
Төлеушінің төлем қабілетін тексеру
Банк сенімділігі
Несиені сақтандыру
Несие лимитін шектеу
Капитал қорының қалыптасуы
Қарызды құрылымдау
Несие бөлімі қызметкерлерінің төмен ... ... ... ... қамтамасыз ету

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктік несиенің қайтарылуын қамтамасыз етудің формаларына талдау және олардың несиелік тәуекелдерді азайтудағы маңызы66 бет
Банктік тәуекелдерді төмендету әдістері57 бет
Банктік тәуекелдердің экономикалық мазмұны29 бет
Банктік тәуекелдердің экономикалық құрылымы31 бет
Банктік тәуекелдердің Қазақстанның банктік жүйесінде қолданылуы мен басқарылуының теориялық аспектілерін анықтау және тәуекелдерді басқаруда шетелдік тәжірибе мен отандық тәжірибе39 бет
Шетел тәжірибесіне сүйене отырып, банктік тәуекелдерді басқаруды жетілдіру65 бет
ҚР екінші деңгейлі банктеріндегі банктік тәуекелдерді басқару (тәуекелдің бір түрі мысалында)37 бет
Банк ресурстары мен кредиттік потенциалын зерттеу34 бет
Банкті ұйымдастыру және оның қызметтерінің ерекшеліктерімен танысу52 бет
Банктік несиенің қайтарымдылығын камтамасыз ету жолдарын жетілдіру62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь