Сырдария өзені төменгі ағысы ландшафттарының құрылымдық өзгерістері

Кіріспе

1. Физико.географиялық жағдайларына сипаттама
1.1. Аймақтың зерттелу тарихы
1.2. Жер бедері
1.3. Геологиялық құрылымы және геоморфологиясы
1.4 Климаты
1.5 Гидрографиясы
1.6 Топырақ жамылғысы
1.7 Өсімдік және жануарлар дүниесі
1.8 Табиғи ландшафттар

2. Сырдария өзенінің төменгі аңғарының ландшафт құрылымының ерекшелігі
2.1 Өзен аңғарындағы ландшафттардың қалыптасуы
2.2 Аңғар жүйесіндегі ландшафттардың құрылымдық ерекшелігі
2.3 Ландшафттарды тиімді пайдалану және табиғатты қорғаудың экологиялық мәселелері

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ГЕОГРАФИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯ КАФЕДРАСЫ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІ ТӨМЕНГІ АҒЫСЫ ЛАНДШАФТТАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ӨЗГЕРІСТЕРІ
Орындаған: ... ... ... ... ... _________________ Г.Ш.Оразымбетова
г.ғ.к., доцент ... ... ... ... ... ... меңгерушісі: _________________ Ж.Н.Мұқашева
т.ғ.к, доцент ... ... «___» ... ... 2006 ж
РЕФЕРАТ
Бакалаврлық бітіру жұмысының тақырыбы Сырдария өзені төменгі ағысы
ландшафттарының құрылымдық өзгерістері.
Жұмыс 2 тараудан тұрады. 1 – ... ...... жағдайларына
сипаттама, 2 – тарау Сырдария өзенінің ... ... ... ... Қорытынды жасалып, пайдаланған әдебиеттерден
тұрады.
Жалпы жұмыс ... ... оның ... 10 ... және 2 ... ... Ландшафт, аңғар, ТТК, фактор, күріш, ... ... шөл ... ... ... ... ... бетеге,
Арал теңізі, Сырдария өзені және т.б.
Мазмұны:
|Кіріспе | ... ... ... ... ... Аймақтың зерттелу тарихы……..………………………... | ... Жер ... | ... | ... ... ... және ... ………. | ... | ... ... | ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... және ... ... | ... | ... Табиғи | ... ... | ... ... өзенінің төменгі аңғарының ландшафт | ... ... | ... Өзен ... ... қалыптасуы.............. | ... ... ... ... құрылымдық | ... ... | ... ... ... пайдалану және табиғатты | ... ... | ... | ... ... | ... әдебиеттер | ... | |
| | ... ... өте ... өңір ... адамзат қоғамының даму
барысындағы, ірілі – кішілі өзен ... ... сол ... ... ... қарай пайдаланып келеді.Іс - әрекеттің нәтижесінде
қоршаған ... ... ... ... ... жағдайы тәуір деп айтарлықтай аймақ Қазақсан
жерінде жоқ десе, артық ... ... ... ... ... ... ... түскен Сырдария өзені аңғары бәрінен де оқшау
тұр. Бұл аймақтың экологиялық жай күйінен хабардар болу Арал ... ... ... ... ... ... тонна тұз аралас
шаң – тозаңды, түрлі ... ... ... суы ... ... аппақ соры бұрқаған егістік, шабындық, жайлымдық жерлерін
айтсақ та жеткілікті.
Тақырыптың негізгі мақсаты: Сырдария ... ... ... ... ... табиғи кешендерінің дамуындағы физико – географиялық
құбылыстар мен ... ... ... өзгеруін анықтау.
Территорияның қазіргі ... ... оның ... компоненттерінің
эволюциялық дамуына, геокешендердің антропогендік – ауыл шаруашылық
салмаққа тұрақтылығына ... ... ... ...... ... Табиғи ландшафттар шеңберінде дамыған антропогендік
бірліктердің эволюциялық даму бағыты жалпы шөлдену мен топырақ қабатының
тұздануына да тәуелді - ... ... ... ... тұзданудағы негізгі
ерекшелік - өзен аңғарындағы Арал теңізіне қарай сандық шамасының артуы мен
табиғи кешендердің ... ... ... ... ... ... ... шаю немесе жуу жұмыстарын өткізуді қажет етеді.
Сырдария аңғарындағы ауыл шаруашылығында пайдаланатын ... ... ... ... ... ... жамылғысының құнарлығымен оның
құрылымында өзгерулердің бар ... ... ... ... ... отырып, мақсатқа жетуге келесі мәселелер
қарастырылып, оларды ... ... ... өзені аңғарының физико – географиялық сипаттамасын
бердік;
• Сырдария өзені ... ... ... ... ... және т.б. факторларын
қарастырдық;
• Осы жағдайларды анықтап ... соң, ... ... динамикалық ерекшелігіне тоқталдық;
• Күріш алқаптарының зиянды экологиялық әсерлерін ... ... ... ... зерттеліп отырған аудан бойынша жарық
көрген және ғылыми есептерге жататын әдебиеттерді жүйелеп, талдап тақырыпқа
сәйкес сарапқа ... іске ... ... ... ... ... -тарау Физико-географиялық жағдайларына сипаттама
1.1 Аймақтың зерттелу тарихы
Сырдария өзенін игеру сонау ежелден жүргізілгені белгілі. Оны грек
ғалымдары Птоломей ( б. э. б. ІІғ.) мен ... (б. э. б. ... көре ... ... оның ... дамыған кезеңдері б.
э. д. V//ғ. ғ. кезіндегі Орта Жаңадария мен Орта ... ... ... ... ... сонымен қатар Ұлы Жібек жолының өтуі ... ... Ол ... ... әдісі ескі арналар есебінен
жүргізілген. Осы аудандарда ені 10-20м ... ... ... бір ... ... ... ... мен жаз кездерінде болатын су
тасудан қорғайтын дамбалардың болмауы еді. Соның негізінде өңделен жерлер
ауыстырылып отырды. Ал егін ... ... ... ... ... ие ... ... Сырдария өзенінің алабындағы суландырған
жердің
ауданы 2,2-2,5 млн. га. оның ішінде үнемі ... 1 млн. ... ал ... ... алып жатқан ауданы қазіргіге
қарағанда 3 есе жоғарылаған. Ол кезде суармалы аудан ... 10 ... ... ... Сырдария өзенінің су деңгейінің қаншалықты жоғары
болғанын ... ... ... ... ... бір ... ... болды
мысалы, Іңкәрдария суландыру қорғанысы, суландырылған ескі ... ... ... ... ... және ... бөгендері салынды.
Бірақ суландыру әлі де болса қарапайым лиманды-көлдік сипатта болды.
Осы уақытта кең ... су ... ... жүйесінің
дамуының жаңа кезеңін ауыстырған болатын.
Сырдария өзені төменгі етегінің суландыру жүйесінің даму ... I мың ... ... үшін ... ... ... ... төмендеген болатын. Мұнда ежелгі кезде де, орта ... ... мен ... ... ... ... [1].
Х-ХII ғ. орта Сырдарияның сол жағалаулық суландыру жерлерінде канал
магистралдарды қалыптастырған. Бұл жүйедегі ең басты ... ... ... ... алды ... - тармақты әрі ұзын). Олар ... ... ... ... Найран-Төбені суландырды.
Белгілі соғыс кездерінде суландыру жүйесі уақытша өзінің ... ... ... ... ... ... өзенінің төменгі
ағысын игеру және зерттеу кезеңдерін бірнеше кезеңге бөлуге болады.
Бірінші, революцияға дейінгі (1886-1917жж) кезең.
Осы кезде ... ... мал ... азайып, отырықшылық
негізгі маңызға ие болды.
Суарылған үлескелер тұзданудың, батпақтанудың т. б. әсерінен ... ... ... ұлғайған болатын. Бұның бәрі Сырдария ... 60 мың га. ... ... ... арпа, бидай, жүгері және бақша
дақылдары егілді. Мұнда ең ... рет ... егу 1896 ж ... ... ... ... ұлғайуымен Сырдария бойында 500 жуық ... ... ... ... жағдайлар 1908 ж инженерлер ... ... мен Орта ... су ресурстарын пайдаланудың
жобаларын жасаудан басталған болатын. Оны А. И. Войковтың: «ірі ... ... ... ... ... ... ... нәтижелі болуы үшін болашақта біз аз сулы
жылдарда Арал ... ... ... ... ... қолдану керек.
Көл көп сулы жылдардағы артық сулар ағысы үшін қызымет етеді»-деген
сөзінен көруге болады ... ... ... ... ... дейінгі кезең
саяси, экономикалық мәселелердің пайда болуының басталуының тұтас кешені
болып табылады.
Екінші кезеңде ... ... ... ... ... алу ... Өзен суы осы жылдары күрт төмендеді, мұны ... 20 мың га. ... ... өліп ... ... жағдайдың болуы, біріншіден, коллекторлы торлардың болмауынан
және өңделген жерлердің тұздануынан. Аймақ территориясында ол ... ... ... Тек 1940 жылы ... ... ... мемлекет
көңіл бөліп, ол 1957 жылы іске ... Осы ... ... ... ... 2,9-4,2 ... ... болатын. Бұл Арал теңізінің
тартылуының бірден-бір себебі. Ал осы жылдары ... ... ... 72 ірі ... ... ... ... жылы Арал маңында суландырудың ірі массивтерін игеру басталды.
Осы кезеңнің соңында Сырдария өзенінің су ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігі мен оның сапасының
төмендеуімен күреске ауысқан болатын.
Үшінші кезең (1960-1980жж.) осы ... ... ... ... жағдайлар күрт өсе бастаған балатын.
Оны мысалы, Үлкен каналдар салу, ірі СЭС салудан көруге болады.
Төртінші кезең (1980 жылдан қазіргі уақытқа ... әр ... ... ... ... өз ... экологиялық мәселелерге көңіл
аударған болатын. Дегенмен де кейбір мәселелер өз ... әлі ... ... ... ... немқұрайлы қарауының негізінде біз
өзіміздің Арал және Балхаш көлдерімізден айырылу қаупінде тұрмыз.
1.2 Жер ... ... ... ... ... түгелімен дерлік
игерілген. Бұл ежелден келе жатқан аридті территорияның орталығы. Алғашқы
кездердегі суландыру жүйелері ... ... осы ... өркендеуінің
алғы шарты болды.
Осы өлкені барлап қарағанда оның барлық ландшафттық құрылымдарының
өзгергенін көруге болады [5].
Бұрынғы КСРО-ның ... ... ... ... ... төменгі бойында орналасқандығы белгілі. Бұл жерлер Қаратау
жотасы мен ... ... ... орналасқан үлкен үшбұрыш іспетті.
Жалпы территория ендік ... 400км, ал ... ... ... ... ... Яғни Сырдария өзенінің атырауы теңіз бағытымен баяу
ылдилап орналасқан ... ... ... ... әр ... ... өскен шағыл құм төбелер мен жалды бұйрат құмдар кездеседі. ... 60-80м ... ... ... ... мен биіктігі 40м болатын
ежелгі қорғанның орындары - асарлар да ... ... Жеті ... т. б.
Атыраулық жазық шығыстан батысқа қарай ... ... ... Тартоғай бекеттеріде), 100м абсолюттік биіктіктен
(Жосалы), 55м ... ... ... төмендейді. Ауданның шекарасы:
батыста-Арал теңізі жағалауындағы құмды массивтермен, оңтүстігінде-
Қызылқұмның жоғарғы құмдарымен, ал ... ... ... ... ... және ... ойпат) болып
табылады.
Ерте кезде қазіргі Сырдария атырауы мен Арал ... ... ... ... ... ... үлкен екі қазаншұңқыр болған. Сырдария
өзені өзінің бастауын Тянь-Шань тауларынан Ферғана даласында ... ... ... да, ... ... алдымен Қызылорда
қазаншұңқырына құйған. Шөлді аймаққа қатты ағыспен аққан өзен, ғылыми
деректер ... бұл ... 56 мың ... ... ... ... ... Сырдария ойпаты деп аталады. Ойпаттың ең терең жері ... ... ... ... дейін созылып, одан оңтүстік
батысқа қарай Жаңадарияның арнасын бойлай созылып жатыр. ... ... Арал ... ... ... бұл ... ... мал жайылымына айналған.
Дегенменде егістік ... ... ... ... ... ... болса көлемдері ұлғаюда.
1.3 Геологиялық құрылымы және геомрорфологиясы
Жыныстардың литологиясы жер ... ... жер асты және ... ... қалыптасу ерекшеліктерін анықтайды, топырақ және аймақтың
экологиялық жағдайына да өз ықпалын тигізеді.
Ұзақ геологиялық даму барысында Сырдария ... ... ... ... облысты құраған. Ежелгі полеозой фундаменті теңіздің
шөгінді ... әрі ... ... ... де ... [7]. Бұл қабатта: ... ... және ұсақ ... ... және ... ... кездеседі.
Мезазой кезеңінің шөгінділерінен кең тарағаны бор ... олар ... ... - ала ұсақ ... құмы ... ... Олардың қалыңдығы 140-450м-ге жетеді. ... жер асты ... су ... ... ... Ал жоғары
жатқан континенталды неоген жүйесінің шөгінділері плиоцен жасының құмды-
сазды жыныстарының қалыңдықтарымен 60м-ге ... ... ... осы ... ... жазықтың беті қалыптасқан. Осы жазықтың бетіндегі
жыныстар төрттік кезеңнің шөгінділері болып ... олар ... құм, ... және ... ... ... игеру үшін жарамды ... ... ... ... ... ... ... төменгі атырауының литология-стратеграфиялық
кешені жоғарғы бор, ... ... және ... шөгінділерімен
көрінеді.
Бұл әртүрлі (теңіздік және континенттік) литологиялық құрамы ... ... ... ... ... ... ... литологиясы,
оның генезисі, жер асты суларының ... мен ... ... ... ландшафттардың литогенді негізінің
7 типін бөліп көрсетеді.
Табиғи территориялық кешеннің литогенді негізінің ежелгі ... бор ... ... ... қызыл-құба сазды және
гидрослюдалы құмды сазды алевритті ... ... ... ... ... көрінетін палеогенді-неогенді шөгінділер
ландшафтының литологиялық негізінің бірлік типін қалыптастырады. ... ... ... кеңінен таралған және теңіздік ... мен саз және ... ... мергелдермен көрінеді. Эоцен
шөгінділерінің орта бөлігі құмдақты, алевритті, құмдармен және саздармен
олигаценді шөгінділермен жамылған. Оны А. А. ... Н. Н. ... кері кету ... ... ... уақытында Сырдария өзенінің төменгі арырауының шығыс
бөлігі үшін теңіздің тартылғаны ... ... мен құба ... ... ... ... ... эолды процестердің қарқынды жүруіне байланысты құмды-сазды
шөгінділермен берілген.
Көрсетілген ерекшелік Сырдария атырауында ... ... ... ... ... ... литогенді негізін
бірлік тип ... ... ... ... Оған ... құрамы сәйкес келеді.
Ежелгі плиоценнен кейін теңіздің қайтуы болып, атыраудың шығыс
бөлігі эрозионды-аккумулятивті ... даму ... ... ... ... көлдік-делювиальды,
эолды, хемогенді және теңіздік сияқты ландшафттардың литогендік негізінің
континенттік типі қалыптасты.
Аллювиалдық-атыраулық тип кезеңі ... ... ... Бұл ... ... ... кварцты дала
шпатты құмдармен карбонатты саздар, алевриттермен қалыптасқан. Бұл тип
егін шаруашылығына әлде қайда қолайлы.
Атыраулық тип ... ... ... ... ... көрінеді. Оны Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің
жайылымдарынан көруге болады.
Атыраудың ... ... ... да ... ... ... тип ... шөгінділер саздақ және құмдақтармен көрініп,
тақырлардың қалыптасуына алып келеді.
Эолды тип өзінің аты ... ... ... ... жағдайда
төрттік және төрттік кезеңге дейінгі даму нәтижесінде қалыптасқан.
Құмды және ... ... ... ... ... уақытта да жүруде. Оның ауданының өсуі, Арал ... ... мен ... ... ... ... жазық атыраудың барлық территориясында кең етек алған.
Бұл аллювиалды жазықтар эолды төбелі құмдар мен құрғақ арналар, ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... ықпалында болды. Нәтижесінде тегіс үлескелер төбелі-атызды
құмды ... ... ... ... ... ... ... Осы жазықтар ең бір қатты игерілген жазықтардың
бірі.
Жоғарыда көрсетілген типтердің көбі егін шаруашылығында ... ... ... ... ... ... ... геологиялық даму тарихындағы,тектоникалық құрлымындағы
процестер төрттік дәуірдің тау жыныстарының, литогендік негіздің және
әртүрлі рельеф ... мен ... ... өз ... ... ... рельеф формалары мен типтерінің құрлымынан,қазіргі дамыған
табиғи ... ... ... ... қазіргі
ландшафт құрлымының қалыптасуында төрттік дәуірдің жыныстарының маңызы
ерекше.
Төрттік дәуірдің тау ... ... ... және эолды жыныстар басым.Таралуындағы негізгі
ерекшелік: элювиальды,делювиальды және эолды ... ... мен ... ... мен ... қалыптасқан
ландшафттардың дамуында литогендік негіз басым роль атқарса да ... ... ... жер беті ... ... ... да
едәуір.Аналық тау жыныстарының литологиялық құрамының әралуан болуы.Онда
құмды жамылғының басымырақ кездесуі нәтежесінде ... ... ... тау ... ірі ... алып жатса да тек
шығысында ғана кездеседі,ал солтүстінде ... ... ... ... су ... жоқ ... ... болады.
Литогендік негіздің әралуан болуы рельеф типіне, формасына ... мен ... ... ... де ... ... аймақтағы ерекшеліктері бойынша рельефті үш категорияға
топтастыруға ... ... а) ... ... ... - ... ... құмы; б) ірі массивті , ... Арал маңы ; ... және ... ) ... ... ... ... б) өзен террасалары; в)
көлді жазықтар.Сонымен қатар бүгінгі таңда Арал ... ... жаңа ... ... Денудациялық рельеф Қызылқұм ... Арал ... ... ... және аллювиалды рельеф
типтері басым төбешікті-қырқалы ... ... ... ... жақ ... тараған.Жоғары төрттік дәуірдің ксеротермикалық
режимі ... ... ... ... ... өзен көлдердің
суының тартылуына, сорлардың қалыптасуына да ... ... ... ... 7-14 ... аспайды, оңтүстікке
қарай біртіндеп көтеріледі де 44 ... 20-30 ... ... ... осы территорияның
орталығында құмды қырқаларының ... оның ұзақ ... ... ... ... айғағы.
Аккумулятивті-денудациялық рельеф Шығыс Арал маңына тән.Жер
бедері тегіс ... ... ... ... өзен ... ... мен дефляциялық ойыстар көп. Территория ... ... ... ... ... ... өзенінің төменгі атырауында ... ... ... ... ені 185 ... 300 м-ге ... атырау арнасы;
б) жайылымдық террасалар - ... су аз ... ... 1,5-2 м, ұзындығы бірнеше жүздеген ... 2-3 ... ... ... ... ... бел – ені мен ... жүздеген
метрден 2-3 км-ге дейін;
г) арна ... ... 50-80 км ... ... ... ... ... қырқалы құмдардың биіктігі 10-16
м, ұзындығы 300-350 м. ... ... ... ... ... ... ... кең алқапты Жаңадария, Қуаңдария
сияқты құмды жазықтар алып ... Жер ... ... ... ... мен тақырлы жазықтармен күрделенген.
Сонымен өте ірі ... ... ... ... ... ... ландшафттардың қалыптасуы мен
дамуында негізгі фактор болып табылады[10].
1.4 ... П. ... ... ... отырған территория континенттік
Солтүстік Тұран ... ... ... ... ... ... ... сәйкес А. А. Пузырев Балхаш-Арал
континенттік облысына жатқызады.
Жауын-шашынның жағдайына, ... ... ... циркуляциясының жағдайына байланысты Сырдария өзені атырауы өз
бетінше Арал климаттық ауданына бөлінеді.
Негізінен Сырдария өзені орналасқан алқаптың көп жері ... ... ... келген шөл және шөлейттер болғанымен де оның агроклиматтық
жағдайы ... ... ... ... жылу мен ... ... ... территориясы бірнеше агроклиматтық аудандарға ... ... ... ... ... ... ... болатын
температураның жиынтығы 3400-43000 аралығында болады. Осы көрсеткіштеріне
қарай мынадай ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы 3400-4100; өте ыстық-4000-4300; Cырдария өзеніндегі
агроклиматтық; тау бөктері.
Күн радиациясы
Ауыл шаруашылығын өндіруде климаттық ... ең ... ... және ... режим, жауын-шашын және олардың таралуы ... ... күн ... ... Бұл ... жоғарғы күн радиациясы
тән (140ккал см). География заңдылықтары сияқты мұнда да оның ... ... ... ... ол ... ... қарай
ұлғая түседі. Күн радиациясының жылдың әр мезгілінде әркелкі түсетіні
белгілі. ... ... ... біз ... ... ... ... 28ккал см болса, көктемде 38ккал см болса, қыс айларында
бұл көрсеткіш теріс баллансты ... ... см). ... ... ... жылы кездерінде басым, ал суық кездерінде аздығын
көреміз.
Массалары ықпал етеді де , жыл бойы бұл ... ... ... ... ауа ... ... ... құрылықтың ортасында орналасуы онда құрғақ қоңыржай ауа
массаларының ... ... ... ... Ал ... және Жерорта
теңізінен келетін теңіздік қоңыржай ауа массалары тіпті аз. Ол ... де ... ... ... ... ... ... келетін Сібір антициклонының ықпалында
болып, аймақтың қаңтар және ақпан айларын –420С-қа дейін төмендетеді.
Ал жазда Орта Азия мен ... ... ... әрі ... тропиктік ауа
массалары әсер етіп, аймақта құрғақшылықтың басталуына алғы шарт жасайды.
Жоғарыда аталған ауа ... әр ... ... ... өзінің әсері тигізіп отырады.
Атмосфералық қысым
Біздің жағдайымызда атмосфералық ... ... ... ... ... ... ... орташа жылдық атмосфералық қысымы 1003гПа. Ал
ең ... ... ... мен ... ... келеді. Орташа есеппен
жылына 1009-1010гПа. Ал ең төменгі көрсеткіш шілде айында-991гПа.
Жел режимі
Жел режим аймақтың ауа айналымына оның ... ... ... белгілі.
Кесте 1- Қызылорда метеостанциясынан алынған мәліметтер
|Желдің бағыты |С |СШ |Ш |ОШ |О |ОБ |Б |СБ ... ... | | | | | | | | | ... |12|35 |9 |6 |9 |13 |10 |6 |8 ... |15|41 |10 |3 |4 |7 |12 |8 |10 ... |22|28 |5 |2 |2 |7 |18 |16 |11 ... |19|37 |8 |3 |4 |8 |11 |10 |9 ... |17|35 |8 |4 |5 |9 |13 |10 |9 ... 2 ... ... алынған мәліметтер
|Мезгілдер |Жел |С |СШ |Ш |ОШ |О |ОБ |Б |СБ |
| ... | | | | | | | |
| |ты | | | | | | | | ... |9 |18 |27 |10 |5 |6 |11 |12 |12 ... |16 |23 |16 |5 |2 |4 |13 |19 |11 ... |10 |17 |23 |9 |4 |6 |14 |14 |20 ... |11 |17 |22 |10 |4 |6 |14 |15 |18 ... режим жыл бойы солтүстік-шығыс пен шығыстан ... ... ... көбі жаз және ... айларында болады. Олар Арал және
Батпақдаланың құмдарынан шаң мен ... осы ... ... септігін
тигізеді.
Тек осы бағыттағы желдер ғана емес сотүстік және ... ... ... ... алып ... Ең ... ... желдер шығыс бағыттағылар.
Желдік режим жыл бойы 4-6м/сек орташа жылдамдықпен солтүстік-шығыс
пен шығыстан соғады. ... ... ... ... ... көп. Оны төменгі
кестеден көруге болады.
Кесте 3- Жел жылдамдығының көп жылдық көрсеткіші .
| ... ... қысы ... ... ... аз, ... ... 0 С болса, ол солтүстік аудандарда 14,2 0С-қа төмендейді. Аязды күндер
саны 149-462-га жетеді.
Жауын-шашын
Аймақтың жауын-шашыны біркелкі таралмаған. ... ... ... түседі. Ол көбіне көктем мен кыс айларына келеді. Сонымен катар
аймақтық солтүстігіне ... ... ал ... ... ... де,
ол жылдық мөлшердің 23,4-25,2 пайызын құрайды.
Кесте 5-Атмосфера жауын-шашынының көп жылдық орташа айлық және жылдық
көрсеткіші
|Метеостанция|1 |
| |ПДК |1989 |1996 |1997 |1998 |1999 ... ... |6,45 |7,24 |7,4 |6,20 ... |2,0 | |2,27 |2,29 |2,68 |2,23 ... |7,0 |12,82 |11,3 |12,8 |11,2 |9,6 ... |3,00,0 |96,2 |122,1 |119,3 |145,4 |109,9 ... |100,0 |762,0 |488,8 |572,8 |626,4 |667,3 ... |180,0 |162,0 |74,5 |102,9 |110 |66,6 ... |40,0 |85,8 |88,5 |93,3 |68,6 |76,5 ... |0,05 | |0,05 |0,02 |0,033 |0,02 ... | | | | | | ... |0,39 | |0,34 |0,31 |0,28 |0,28 ... |0,02 |0,03 |0,023 |0,010 |0,017 |0,0017 ... |9,0 | |4,10 |6,96 |4,13 |2,80 ... өзен ... мол ... Сырдария өзенінің төменгі
ағысында өзеннің өзін-өзі тазарту үрдісі жүрген және Қызылорда қаласында
су ... ... ... ... ... тұздылық сонда да жоғары
күйінде қалған [13].
Әрине қазіргі кездегі Сырдария өзенінің ... ... ... ... де қаржының тапшылығынан олардың кейбіреулері қарап
тұрғанын айтуымыз керек. Алайда «Қоршаған ортаны қорғаудың ұлттық жобасы»
негізінде « 2030 жылы ... ... ... ... Сырдария өзенін жақсарту» жобалары іске асуда. Бір ескеретіні
өзеннің тек біздің мемлекеттің территориясынан ғана ... өзге ... ... ... ... да ... ... шарт.
Қазіргі кезде Сырдария өзеніндегі су қорларын пайдалану көлемі Арал
теңізіндегі көлемге пара-пар болып отыр.
Кесте 7- Арал көлі мен ... ... ... ... және ... ... ... |
| ... ... м |Тұздылығы, г/л |
|Арал теңізі |66000,0 |25 |10-1 ... |165,0 |105 |2-3 ... |18,9 |4,0 |1-4 ... |7,9 |5 |1-4 ... |2,3 |6 |1-3 ... |20,5 |12 |1-3 ... |7,5 |10 |2-4 ... |5,8 |11 |- ... ... |4 |1-2 ... ... |15 |1-2 ... ... |24 |1-2 ... ... |11 |1-5 ... |12,31,0 |6 |1-2 ... |1,0 |5 |1-2 ... ... Сырдария өзені төменгі алабындағы ауыл шаруашылық
саласы өзіне қажетті су мөлшерін қайтарма су ... ... ... ... дейін Сырдария өзенінің су қорларын пайдалану, табиғатты
қорғау ... ... ... ... орналастыру сұрақтарымен
жүйелік тұрғыда біртұтас қарастырылған емес.
Жүйелік талдаудың нәтижесінде Сырдария өзенінің төменгі саласында ... ... ... оның ауыз су есебінде ғана емес ... ... да ... болмайтын дәрежеге жеткенін көруге
болады.
Жер асты суы
Аудан жер асты ... ... мол ... ... ... ... суының минералдығы 1,5-3,0г/л. Бұл әрине ауыз суға жарамды. Дегенмен
сулардың минералдығы әр жерде әркелкі (кесте). Мысалы, ол ... ... ... ... ... егістік ауданы мен суға ... ... үшін жер асты ... ... ... ... 8 - Кызылорда территориясындағы жер асты суларының қорлары.
|Шиелі |12,96 ... |43,2 ... |20,7 ... |49,7 ... |43,2 ... |10,584 ... |250,0 ... |0,0458 ... ... ... өзені етегіндегі топырақтарды топырақтанушылар шөлді сұр
топырақ зонасына жатқызады. ... ... ... ... ... ... ... сұр-құба, құмды шөлді топырақтар мен сорлар,
сортаңдар, тақырлар ... ... ... осы ... табиғи
шекарасы болып табылады. Атыраудың топырақтары екі фактордың ... шөл ... ... мен ... ... ... ... және интрозоналды.
Осы аудан гидроморфты сияқты, автоморфты топырақтардың кездесуімен
де ерекшеленеді. Сырдария өзені ... ... ... және ... ... ... ... подтиптерге бөлінетін шалғынды топырақ, батпақты топырақ, оның
подтиптеріне: майлы ... ... ... ... сор, ... ... сұр ... шөл сорлары, құмды шөлді
топырақтар жатады [14].
Негізгі топырақ түзуші жыныстарға: полеоген, ... ... және ... ... аллювиалды шөгінділері енеді.
Құба топырақ ауданның солтүстігінде кездеседі.Онда ... ... ... мен ... ... мен ... да кездеседі.
Қабаттың қалыңдығы 5-7м, астыңғы төсеніш қабатында майда құмдар мен сулар
6-7м тереңдікте кездеседі. Бұл топырақтар ... ... ... 1
% ... Алайда бұл топырақтар сорлануға бейім келеді. Сондықтан да оны
оқтын-оқтын сумен ... ... ... сұр, ... топырақтар Сырдария өзенінің арналарының қырқалары
мен бұйратты суайрықты жиектеріндегі ойлы жерлерде және ... ... Олар ... ... ... зоналық типті
айқындайды және аз карбонатты сұр-құба топырақтың подтипіне ... ... ... ... ... ... аз, олар 0,3-0,9%-ке
дейін ауытқып отырады.
Бұл топырақтардың механикалық құрамы жеңіл; ... көп ... ... мен ... ... Қабаттың қалыңдығы 1-6м, одан төмен майда
құмдар, ал су қабатының тереңдігі 6-7м. Мұнда да ... ... ... ... топырақтар жазықтың сорланған жерлерінің арасындағы
шайылған бөліктерді алып жатыр. Ол ежелгі ... мен ... ... ... топырақтардың шөлдену өнімін көрсетеді.
Оларда 2-4м тереңікке дейін құмдар мен ... және ... Одан ... ... және ірі ... тараған. Сулы қабат 1.5-
4.0м ... ... әрі дәмі ащы ... ... топырақтартардың құрамында органикалық заттардың ... ... оның ... ... ... ... 1 ... аз. Оларды ауыл шаруашылығыда белгілі шараларды ... ... ... ... 15 ... ... жерлер құрайды. Ол аймақтың
геологиясы мен гидрогеологиялық ерекшеліктеріне байланысты. Сорлардың
қалыптасуы ... ... ... ... ... сор
топырақтар. Осы кәдімгі сорлар аллювиалда дамиды. Беті борпылдақ, құмды
болып келеді. Судың тереңдігі 3-7м, өте ащы ... ... ... ... ойпаңдарында кездеседі. Олардың
механикалық құрамы ауыр ұсақ, аллювиалдарда ... және ... бар. Бұл ... бір ерекшелігі хлорлы тұздарының көп
болуында, әрине бұл аймаққа тән ... ... ... ... ... өте ... ... Қарашірік мөлшері-1 пайыздан төмен.
Олар жалпы жазықтық суайрықтарда, рельефтің ойпаң жерлерінде, ... ... ... ... ... ... ... де кеңінен тараға.
Жалпы мұнда құмдақтар мен ... ... ... ... ... ... жарамдысы шалғынды сор топырақ.
Ауыл шаруашылығы үшін ... ... ... ... ... Оның ... көп кездесетіні: аллювиалды-шалғынды топырақ.
Олардағы қарашіріктің құрамы 1-2 %.
Сырдарияның сол жақ ... кең ... ... алып ... ... қарашіріктің мөлшері 2-4% құрайды. Бұл топырақ
ежелден күріш өсіру үшін пайдаланылып келеді.
Батпақты топырақтар қатарының ішінде лайлы-батпақты ... ... ... ... ... 2-5 ... Бұл топырақтар егін
шаруашылығына кеңінен қолданылады.
Алайда аймақ территориясында егін егуге жарамайтын топырақ ... ... ... ... ... ... ... т. б. айтуға
болады. Оларға: Қаратау бөктеріндегі сұр-қоңыр топырақ, ... ... ашық сұр, ... ... сорлар
т. б.
Сырдария өзенінің төменгі атырауының гидрографиялық ... ... ... нәтижесінде гидроморфты ... ... ... ... ... ... ауданы
ұлғая түсті. Сырдария өзенімен суланатын 1414мың га жерлерде ... ... ... түрлері тараған.
Қазіргі уақытта суармалы массивтерді қоспағанда, барлық территория
дерлігімен құрғап кеткен. Осы топырақтарда жылына ... ... ... ... ... өзені атырауының топырақ жамылғысының өзгеру деңгейін 1955-
1990жылдар аралығындағы мәліметтермен салыстырсақ, 3-5 жыл бойы атыраудың
топырақ жамылғысының ... ... ... Егер ... ... ... және шөлденген варианттары болмаса, ал
1990жылғы мәліметтер ... бұл ... түрі ... ... ... процесс атқарады. Көптеген тұзданбаған топырақтар
тұзданған топырақтар ... ... ... ... 60мың га ... ... ... құнарлылығының төмендеуімен жалғасты (кесте)
[16].
Топырақ құнарлылығын анықтайтын негізгі түрбөлшек қарашірік пен азот
болып табылады. Топырақтың құнарлығының ... ... ... ... ... ... және биогенді ағыстардың қысқаруымен
және аридтелу нәтижесінде ... ... алып ... ... 9 - ... Сырдария атырауының топырақ дүниесінің өзгеруі.
|Топырақтар ... ... |
| |1955 |1990 |
| |Га |% |Га |% ... |60254 |12,9 |- |5 ... | | | | ... | | | ... | | | | ... |4,6 |1956 |- ... | | | | ... |1,3 |12667 |0,4 ... ... | | | | ... |- |- |14639 |2,8 ... | | | | ... ... |- |- |16410 |3,2 ... | | | | ... |- |- |30828 |3,7 ... кепкен | | | | ... ... |- |- |9203 | ... ... | | | | ... ... |87350 |18,8 |85704 |2,0 ... және |245823 |53,0 |10833 |18,9 ... ... | | | | ... ... |- |- |29503 |2,4 ... сор ... |- |- |7780 |6,4 ... батпақты |- |- |62842 |1,7 ... ... | | | | ... ... |- |- |15466 |1,9 ... ... | | | | ... ... |245823 |53,0 |12624 |3,4 ... |103898 |22,4 |164148 |27,9 ... ... ... ... ... ұштасады.
Шалғындық топырақ құрамында 0-50см қабатта қарашірікті жоғалту 25%
дейін, ал ... ... 30% ... ... (кесте).
Сонымен қатар шөлдену үрдісінде гидроморфты топырақтардың физикалық
қасиеттері төмендейді; тығыздығы ... ... ... күрт төмендеуіне байланысты құрылымы да нашарлайды.
Аридтелу кезінде шалғынды және ... ... ... ... ... ... негізгі принципі ... ... ... ... мен ... ... ... байланысты.
Кесте -10 Қазіргі Сырдария өзені төменгі атырауының топырақтарының
0-50см қабатты қарашірік пен ... ... ... ... ... т/га).
|Топырақтар |Қарашірік ... азот |
| ... ... шегі ... |Өзгеру шегі |
|Аллювиалды- |1,51 ... |0,08 ... ... |98,7 ... |5,2 |4,5-5,9 ... ... |0,06 ... |
|ғынды тоғайлы |78,0 ... |4,7 |4,6-6,0 ... ... |0,05 ... ... |63,2 ... |3,9 |3,6-4,3 ... | | | | ... |1,36 ... |0,09 |0,07-0,11 ... |92,2 ... |5,8 |5,0-6,6 ... ... |0,08 ... ... ... |78,6 ... |5,5 |4,1-6,0 ... |0,97 ... |0,06 ... ... |69,5 ... |4,6 |3,8-5,1 ... | | | | ... |1,86 ... |0,13 ... ... |116,7 ... |7,9 ... ... ... |0,12 ... ... ... |110,7 ... |7,6 |6,4-8,9 ... ... |0,09 ... ... ... |89,9 ... |4,8 |3,5-6,8 ... ... |2,15 |1,96-3,13 |0,11 ... |
| |136,4 ... |0,4 |5,7-6,9 ... ... ... |0,11 ... |
| |102,5 ... |6,10 |5,0-6,7 ... |0,76 ... |0,05 ... |
| |47,8 ... |3,3 |2,9-3,5 ... ... ... территорияның су режимімен
анықталады. Жалпы азот ... ... көбі ... ... ... заттардың жеңіл жететін ... ... ... ... ... құрғау кезеңі қарашіріке қарағанда ... ... ... салыстырмалы жорғары қоры шөлденген гидроморфты
топырақтарда-реликті белгілермен негізделген.
Аймақтағы топырақтың бұзылуы ... ... рет ... және ... мен ... және ... ... пайдалануының нәтижесі .
1.7 Өсімдік және жануарлар дүниесі
Жалпы шөл зонасының флорасы түрлері басым. И. Г. Борщов (1865ж) шөл
зонасы өсімдіктерін ... ... ... ... ... ( солянка) бұталар. Онда дегенмен де ... ... ... ... шығармауымыз қажет.
Шөл зонасының флорасын зерттеу ХҮІІІғ. басталған болатын.
Қазақстанның шөл ... ... ... ... ... Эцхвальд
(1825-26ж), Мейер (1840ж), Борщов И. Г. (1850ж) ... ғ. О.А. ... А.Э ... Г. И. Радде, ал ХХғ. А. Д.
Спиридонов, М. Г. Папов, И. В. ... т. б. ірі ... ... ... ... ... ... дейін маңызы жойылмаған.
Біз зерттеп отырған аймақтың өсімдіктер дүниесін 2-ке ... ... оның ... ... ... ... ... әртүрлі эфемерлер мен итсигектер және изен аралас
жусан өседі.
Тау ... сұр ... мен ... ... ... ... мен
баялыш өседі.
Құмды жерлерде бұталар, бұталы аралас шөптер: еркек шөп (agropyrum),
жусан (artemisia sublessingiana), жүзгін (callidonium), ... ... ... (alsola ... сарсазан (halocnemum
strobiaceum), қарабарақ, қоянсүйек, т. б. ... мен ... ... қара ... ... мен ... кейде оларға сораң (suaeda) мен жантақтар (alhadi
pseudoalhagi), тақырларға бүйырғын, қара сексеуіл, жусандарға кейреуіктер
аралас келеді.
Аймаққа енетін Қаратаудың ... ... ... ... ... мен ... жерлерінде астық тұқымдас шөптер, эфемерлер,
жусан, сұр жусандар кезлеседі. Таудың биік ылғалы мол ... ... ... ... қияқ т. б.
Сырдария өзенінің салаларында астық тұқымдас және әртүрлі шөптесінді
өсімдіктер кездеседі. Мұнда батпақты-шалғынды ... ... ... мия, ... ... атыраудың сулы бөлігінде айрауық, қамыс, бидайық, ... ... ... өте ... ... Онда: жиде, тал,
теректі тоғайлар бар. Ал шөптесіндерден: бидайық, қамыс,жалбыз, кендір т.
б.
Өзен арнасынан шеттеу сулы жерлерде-қамыс пен ... ... ... итенген, сорқаңбақ, сарсазандар басым.
Сексеуілді тоғайлар көбіне Сырдарияның жазықтарында кездеседі-жусан,
торғай оты; ал тақырларда өсімдіктер ... ... ... Онда ... ... ... оң жағалауында-жусанды-баялышты,
эфемерлер, батысында: жусан, бұйырғын, ал жусанды жерлерде-ебелек,
итсигек,күйреуік, сексеуіл, ... ... ... сол ... ... ... жусан, бұталар, саяқ,
селеу кездеседі. Ал жазықтарда ... ... ақ ... ... ... ... шөп пен ... кездеседі.
Аймақтың өсімдік дүниесімен жануарлар дүниесі тығыз ... Біз ... ... ... фаунасы өте алуан түрлігімен
ерекшеленеді. Лопатин И. К. (1980ж) бойынша ... ... ... ... ... патшалықтың бөлігіне
енеді. Ал дала және шөлейт зонасы Еврпа-Сібір облысының ... ... аз ... ... ... оның Сахара-Гобий облысының
бөлігіне енеді. Ал құрылықты фауналық негізде бөлсек Қазақстан Европа-
Сібір, Жерорта және Орат Азиялық ... ... ... /Жаналиева т.
б./.
Жануарлар дүниесі өзінің мекен ететін ортасының геологиялық даму
тарихы, климат және ... ... ... ... дамиды.
Көптеген зерттеулерде Қазақстанның шөл зонасының жануарлар дүниесі
Орта Азия және Жерортатеңіздік орталықтардың ықпалы негізінде ... ... шөл ... ... ... Ал ... табиғи жағдайы өте қатаң.Сондықтан да ... ... ... етеді. Олар шөлге, ыстықа төзімді болып
келеді және де дене бітімдерінің шағын болуы да ... ... ... ... ал күндіз індерінде жатады.
Мұнда сүтқоректілерден-ақбөкен, қарақұйрық; ал ... ... ... ... т. б. ... ... ... 40ж зерттеулер бойынша-бірқазан,қарабай, үйрек, лашын,
қырғи, ителгі, бүркіт ... 1978 ... ... саны ... ... ... ... кітапқа” енген құстардың 5-еуі осы
өңірлерден ұшып өтеді екен.
Мұнда 50-ші жылдары қырғауыл басым болған. Олар сол ... ОҚО ... ... 45715 ... ... ... саны ... құстардын: торғай, жамансары, шіл т. б. Ал жыртқыш
құстардан: байғыз, жапалақ, үкі т. б. ... ... ... ... жылы жақа ұшып ... ... орнына-поляр үкісі, мүйізді бозторғай
келеді.
Сырдарияның тоғайларында-құр, ал қатпайтын салаларында және жусандар
түбінде-үйректер ... Ал ... ... ... қатарлас жүреді.
Кеміргіштерден: жалман, көртышқан, қосаяқ, құм тышқаны т. б.
Өлке бауырменжорғалаушылардың алуан түрлігімен ... ... ... сұр ... қалқан жылан кездеседі.
Жәндіктерден басымы-түрлі қоңыздар мен қарақұрттар, термиттер, қыр
шаяны т. б.
Аймақтың ихтофаунасы Арал теңізінің түрлеріне өте ұқсас. ... ... шип, ... ... ... ... ... язь, жерех, усач, шмея, сазан т. б. Ал су ... ... ... ... ... Оның ішінде
кәсіптіліктеріне:сазан, лещ, жайын, жерех т. ... ... ауыл ... ... көп жерлерді игеру
барысында көптеген жабайы аңдардың саны, мекен ету ... ... ... бір түрлер жоғалып, екінші түрлердің сандары артуда.
Мысалы, күрішті жерлердегі сары масаның ... ... ... ... ... соналар саны күрт төмендеді.
Адамның табиғатқа тікелей ... ... ... ... ... орнына апнтропогендік ландшафтар пайда болуда. Ол қазіргі
кездің өзекті мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән
жануарлар дүниесіне тоқталсақ; Онда: торғайлар, қарлығаштар мен қарғалар,
егеуқұйрықтармен түрлі ... ... ... қатар кейбір
жәндіктер де шамадан көп кездеседі.
Қазіргі кезде осы ... мен ... ... ... шаралар жасалуда. Жануарлар мен өсімдіктер дүниесін ... ... мен ... және т. б. ... ... оларды
ұйымдастыруда да аймақтың климаттық факторлары мен ... ... әсер ... ... ... ... Ол үшін ... маусымдық ареалдарына да баса назар аударуымыз қажет.
Жоғарыда аталғандардан келесідей тұжырым жасауға болады:
* Зерттеліп отырған ... ... орны оның ... мен өзге де басты факторларға әсер ететіні белгілі.
* ... ... Ол ... ... ... және
тәуліктік амплитуда), жел режимі, жауын-шашын ... т. ... ... ... басты себебі.
* Территорияның негізгі литогендік орналасу ерекшлігі оның әлсіз
жыныстардан құралғанын көрсетеді. Осы ... ол ... ... ... дамуы мен түрлі эрозиялардың
басталуының негізі болып табылады.
* Аймақтың су режимі, су ... ... әсер ... ... фактор.
* Зерттеліп отырған аумақтың өсімдік және жануарлар ... ... ... ... де ... ... ... көбі
жойылған.
1.8 Табиғи ландшафттар
Қызылорда облысы аумағы шөл ... ... ... ... ... ойпатты-жазықты және төбелі-жазықты ландшафттар басым
болады.
Шөлді ландшафттар. Мұнда шөл ландшафттар басым келеді, олардың ішінде
көтерілген ... және ... ... ... ... ... Арал
маңының ойпатты жазықтары алғаш ... ... ... ... ... ... негізінен Сырдария
өзенінің төменгі ағысы маңымен оның ... ... ... кешендерінің жоғары ... және ... ... ... ... ... ... геологиялық - геомофологиялық фактор болып табылады.
Шөл ланшафттарымен ... ... ... ... ... ... ТТК ... Арал теңіз түбі түзіледі.Соңғысы
сортаңдарымен және галофиттері мен псамофиттері бар ... ... ... келе ... алғашқы – теңіздік құмды – сазды жазықпен
бейнеленеді. Негізінен алғашқы ланшафттардың жай морфологиялық ... ... ... ... және т.б. ... маңында
күрделенеді.
Сортаңды төбелер бұталы өсімдіктермен тілімделген, өсімдіктерінен
айырылған дефляциялық ... бар ... ... ... ... ланшафттар түгелімен қозғалмалы, ... ... ... ... шартында жалғасуда.
Одан жоғары гипсометриялық деңгейде (53-100 м) ... ... ... ... орналасқан. Атыраулық түріне қазіргі Қазалы
және Сырдария өзенінің ...... ... ... ... бар ... ... Жазықтың беті көптеген өзен маңы
үйінділерімен, ... ... ... көлдік қазаншұңқырлармен
тілімделген. Атырау рельеф формаларының ... ... ... ... ... ... ... жазықтың ланшафты
түгелімен, әсіресе ХХ ... ... 20 ... ... шаруашылықпен
қарқынды игерілуімен, Сырдария өзені суының толық қолданылуымен ... ... ... және ... ... ... байқалып
жатыр. Құнарлы шалғынды өсімдіктердің геломезофильді әртүрлі ... ... ... ... жазықтың ландшафттары бірнеше түрлермен берілген.
Сырдария өзенінің оң және сол жақ ... өзен ... ... ... ... шалғынды-батпақты топырақта қамыстар басым келетін
аллювиалді жазық ландшафттар басым келеді. Жаңадарияның тақырлық ... ... ... ... құмдағы сексеуіл өсетін аудандарға өтіп,
өсімдіксіз тақырға ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге ұшырады.
Делювиальды –пролювиалді жазықтар ландшафттары Сырдария өзені
төменгі ... ... ... ... жазықтардың уақытша
беткейлік ағынның шартында түзілген. Берілген ландшафттардың ... ... ... құмды батпақтары құрайды.
Ландшафттың құрылымын бөлектенген эрозионды қалдықтар, ... су ... ... кететін көлдер мен сорлар қиындатады. Ландшафттық
құрылымындағы ойпатты жазықтардағы бастысы ... ... ... ... жастағы құмдарда құрылғанжас ТТК-дер [19].
Сырдарияның сол жағалауында тізбекті жазық ландшафттар басым долады,
тізбектердің биіктігі 10-15 м-ге ... ... ... ... дамыған, сонымен бірге өсімдіксіз құмды аудандар ... ... ... ... ... және тақыр тектес
топырақта кездеседі.
Үстірттер мен ... ... ... ... ... аллювиалды , көлді-аллювиалды, атыраулы ... ... әсер ... ... ... ... тән негізгі проблема аридті
геожүйеге шамадан тыс антропогендік әсер ... ... ... ... шығаруға болады:Қызылорда облысы ... ... ... ... қасиеттерін анықтаушы
болып анық байқалатын континенттік климат, ... ... ... ... ... шекаралардың ашық болуы, өзендердің ағынсыз
болуы, кеуіп бара ... арал ... ... ... байқау алдымен көбісі толығымен кеуіп кеткен тереңдігі 2-3 ... ... ... аз болуы территорияның ауасының
өздігінен ... ... деп ... мәжбір етеді.Облыс территориясының
гидроклиматтық шарттарын нашар экологиялық жағдай ретінде қарауға болады:
жер беті суы ... ... және ... ... ... ... ... экономикасының қажеттілігін қанағаттандыра алмайды.Жер асты суларының
рөлін көбейткен дұрыс.
Қазіргі кезде ... ... ... ... әр ... факторларға
байланысты мынандай ландшафттар қалыптасқан.
ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНДА ТАРАЛҒАН
ТАБИҒИ ... ... ... ... ... өсімдіктермен
құралған палеоген және неоген балшықты -құмды ... ... ... ... ... тәріздес және құба сортаңданған сорлы топырақтағы сұрғылт
жусанды-бүйіргенді өсімдіктер.
-Неогенді ... ... ... толқынды деллювиальді-
пролювиальді пласты жазықтар құмдақ құба ... ... ... өсімдіктер.
-құмдақ құба,қоңырлау шөлді-далалы топырақтар
-құмайтты құба шөлді-далалы топырақ
-балшықты тақыр тәріздес ... ... ... ... ... ... мен ... топырақтардағы
кешендер
-Ежелгі аллювиалді құмды шөгінділердегі төбешікті-қырқалы ... ... және ... ... ... ... ... сексеуілді өсімдіктер.
-құмдағы сұрғылт жусандкөделі өсімдіктер және де сор түсілімдердегі
бүйіргенді-баялышты өсімдіктер
-әлсіз бекітілген құмдар бөлігіндегі ... қара ... ... ... ... гумусты корбонатты сорлардың қатысуымен құмдардағы аралас
сексеуілді теріскенді өсімдіктер
-Ескі аллювиалді ... ... ескі ... жарты
толқынды жазықтар тақыр ... ... ... ... ... жусанды-сораңды өсімдіктер.
-сексеуілді тақыр тәріздес сортаңды сор және тақыр тәріздес құмдармен
көмкерілген топырақтарда
-тақыр тәріздес сор топырақтар және ... ... ... ... ... қатысуымен
-сексеуілді-сораңды өсімдіктермен тақыр тәріздес ескі суармалы және
кәдімгі тақыр тәріздес топырақтарда
-қырқа аралық құмды түсілімдердегі тақыр тәріздес сортаңданған ... ... ... ... ... қатысуымен
-ұсақ төбешікті құмдармен жусанды-еркекті-бүйіргенді өсімдіктер
құрғақ арналардағы тақыр тәрізді сортаңды, сор ... ... ... ... ... жазықтар сұр құба, шөлді
сортаңдармен сорлар және тақырлардағы жусанды-баялышты өсімдіктер
-құмдақ сұр құба ... ... ... ... ... ... құмайттармен, құмдармен көмкерілген
шалғынды-сортаңды ... ... ... ... ... ... ... таулар, жанартаулы шөгінді ... ... ... ... типчакты, жусанды-типчакты таулы
өсімдіктер, түрлі шалғындар мен бұталардың қатысуымен
-тегіс ескі ... ... ... сор және ... ... және ... ... тәріздес күлгінді және тақырдағы ... ... ... сораңды өсімдіктер
-тақыр және тақырлы сор топырақтардағы сораңды өсімдіктер мен
кәдімгі сорлардағы сирек тамарисктермен
-құба шалғынды-далалы ... және ... ... өсімдіктер
-тақыр тәріздес сор топырақтардағы және ... ... ... ... ... сұр
құба , сор және тақыр топырақтарындағы сораңды-жусанды өсімдіктер
-қатты сорлардағы сулы сораңды ... ... сор және ... ... ... ... шөлді-далалы құмдақ және сортаңданған сор топырақтардағы ақ
жусанды өсімдіктері
-сұр-құба шөлді жеңіл құмайтты-құмды топырақтардағы және ... , ұсақ ... ... ... ақ ... ... ... ӨЗЕНІНІҢ ТӨМЕНГІ АҢҒАРЫНЫҢ
НЕОЛАНДШАФТ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІГІ
2.1 Өзен ... ... ... өзені аңғарында жүргізілген аумақтық зерттеулер: жер бетінің
ландшафттық кұрылымының ерекшелігін, ландшафттық ұйымдасудьщ ... ... егін ... ... ... ... қалай өтетінін анықтауға мүмкіндік береді.
Сырдария өзені аңғарындағы шөл ... ... ... ... Оны ... ... даму ... ұзақтылығы, құрылымдық
ұйымдасудың күрделілігі көрсетіп ... ... ... ... егін
шаруашылығына бірден көшпеген. Аймақта әртүрлі иерархиялық қатардағы табиғи-
территориялық кешендердің ... ... ... маңызы зор.
Сырдария өзені аңғарының геологиялық-геоморфологиялық қүрылымы ерекше.
Осы жаңа тектоникалық сатының Тұран ... ... ... ... ... ... ... ойысының шөгінділері жоғарғы палеозойға жатады.
Оның үстін бор және палеогеннің континентальдык және теңіздік шөгінділері
жауып ... Ал ... ... ... ... көмкерілген. Қызылорда қазаншүңкыры көлемінің толуын ұзақ
кезеңмен анықталады. Қазаншұңқырдың платформалық ... 70 ... ... ... қазаншұңкырдың ұзындығы 280 км құрайды, ал 20-30 ... ені 100 км ... ... ... ... біртекті ойыстың
оңтүстік-шығыс шегін бойлай және Қаратау тау ... ... ... жер ... ашық ... ... Қызылқұмның орталығы мен оңтүстігінде
палеозой жыныстары біріккен интрузивті құрылыммен ... Олар ... ... ... тау жұрнағымен байқалады. Ойыстың
орталық бөлігінде (Қызылода каласы аумағында) палеозой фундаменті 600-800 м
тереңдікке төмендейді ... ... ... ... өзен ... ... ... неоген-
төрттік дәуіріне жатады. Оның айтуы бойынша, Сырдария өзені ... ... ... ... ... шығып, құрғақ Дариясай (қазіргі
кезде жақсы сақталған) арнасынан Бетпакдалаға дейін ... ... өзен ... ... ... 42 параллель бойында өтті, ал жоғарғы
төрттік ... ... ... ... өз ... Қызылордалық
депрессияға қарай өзгертті. Нәтежесінде атырау пайда ... ол ... ... ... ... құрайды. Кейінгі хвалылдық дәуірде
Сырдария өзені жаңа арнаны - Қуаңдарияны ... ... ... ... өзені Жосалы жинағының тектоникалық құрылымын жарып өтіп, Қазалы
атырауын құрайды [13].
Аймақтың ... даму ... ... ... ... ... ... мезо-кайнозойлық шөгінділердің бөлінуінде
(теңіздік, бордың, палеогеннің, неогеннің, антропогеннің ... ... ... мен ... ... ... ... фундаментті толық жабатын қызыл-коңыр саз
балшық, алевриттер, кұм, жалпы қалыңдығы 220-270 м ... ... ... ... Күн бетіне олар Жосалы жинағының шегінде шығып , Қаратау
жотасының солтүтсік-батыс бөлігін (Сырдария өзенінің оң ... ... ... жеткенді бірак сөгіледі.
Сырдариялык синеклизаның байтақ территориялары теңіздік жасыл-сұр, сұр
және ... саз ... ... яғни ... ... ... ... жалпы қалыңдығы 10-15 метрден 400
метрге дейін жететін әктастың жұқа ... ... ... ... Олар ... ... оң жақ жағалауында және Арал ойысынын
солтүстік төңірегінде кең жайылған. Сол жақ ... ... тау ... қыраттары құралған. Палеоген-неогендік
шөгінділер толығымен эолдық үрдістермен өңделген [12].
Кейінгі плиоценнен ... арал ... ... ... үрдістер жүре бастады. Нәтижесінде ландшафттардьщ литогенді
негізінің континенталды түрі құралды. Олар антропогендегі эолдық өңдеуге
ұшыраған ... ... ... ... ... тапты.
Сырдария және Жаңадария өзендерінің аралығында орта төрттік аллювиалды
дәуірі қалыптастырған ... ... ... кварц-егісті және саз
балшықтың линзалары мен жұқа ... бар құм, ... қоры өте ... ... 10-15 ... 40 ... дейін жетеді.
Карбонатты саз балшықтың, саздақтардың, қалыңдығы 3 ... 20 ... ... ... ... ... ... түрі орта-жоғары
төрттік дәуірде құралған. Палеоген мен ... ... ... тау ... ... ... ТТК-нің кұрылымдық
ұйымдасуының күрделеніп, атыраулық зонаның ландшафттарында көрсетілген.
Саздақ, құмайттар және калыңдығы 3-10 м құмдармен көрсетілген Сырдария
өзенінің оның ескі арналары ... мен ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Нәтижесінде, гидроморфттық
тізбектің ерекше кеңістік ТТК-ні құрылады.
Литогендік негіздің делювиалды-пролювиалды, көлдік және ... ... ... ... ... өте ... ... да кездесіп
қалады. Литогенді негіздің делювиалды-пролювиалды ТТК-нің ... ... су ... қабаттық және құрылымдық денудациялық жазықтардың
бетін ... ... ... ... ... және ... шөгінділер тегіс немесе әлсіз созылған төменделген ... ... ... ... ... Онда қабаттық,
аллювиалды және теңіз жазықтарының үгілуінің ұсақ өнімдерінің аккумуляциясы
жүреді.
Сырдариялық синеклиза, Арал және Қызылқұм ойыстарының оң және ... ... ... жер ... ... ... және ... жазықтардың, абсолюттік белгілері 40-тан 250 м-ге
дейінгі үстірттердің жіктелуінің алдын алды. ... жер ... ... ... құрайтын казіргі кездегі экзогендік
үрдістер сипаты мен дәрежесіне қарай әртүрлі болып ... ... ... орай олардъщ жасы төрттік теңіздік, аллювиалды, ... ... және ... ... ... ... көне палеоген-
неогендік қабаттық және қабатты сілемді жазықтар мен үстірттік ... ... ... ... ... тура ... көп болуымен анықталады. Мысалы, аккумулятивті жазықтар
(теңіздік, аллювиалды, ... ең ... ... ... Шығыс Арал ойпатының, синеклизасының құрылымдық иірімдеріне
сәйкес келеді. Оның шегінде тегіс жазықтарға қатысты ландшафттар ... және ... ... ... ... ... және
оңтүстік жақтарының плиоцен ... ... ... тау
жұрнақтары бар орта аллювиалды, пролювиалды және делювиалды жазықтар
гипсометриялық тұрғыдан биік ... ... Одан да биік ... (72-220 м
абс. биіктік) Жосалы жинағы мен Құмкөл биігіне сай, ... тау ... және ... ... байланысты ландшафттарды құрайды.
Сырдария өзені аңғарының аллювиалды жазықтары ... ... ... ... ... ... бүл ... беткі қабаты
антропогенді өзгерген. Жер бедерінің антропогенді формаларына егін
салуға кажетті суару ... ... ... бөгеттер, тоспалар, корғандар,
т.б жатадьт.
Сырдария депрессиясының ... ... ... ... аңғары Тұран плитасының онтүстігінің ландшафттары
голоцен дәуірі кезінде континенттік шөлдің қүрғақ климаты болып қалыптасты.
Атақты ... ... ... ... ... ... ... континенттік климаттық шөл зонасында орналаскан. ... ... ... ... ... ... ... Жазда өте ыстық әрі құрғақ (шілденің орташа температурасы 25 -26
С), қысы өте суық (қаңтардың орташа ... -14 С) ... ... ... ... аз ... (орташы 95 мм/жыл). Жылдың көп
бөлігінде бұлт ... ... ... ... ... ... және ... циркуляциясының ерекшелігі жалпы
территорияның климаттык ... ... ... ... күн ... жиынтығы құрайды. Оның территорияға
таралуы біркелкі емес. Солтүстіктен оңтүстікке қарай күн радиациясының ... 1300 ... ... және Кіші ... ... 140-150 ... Қызылқұмы). Күн жарқырауының орташа жылдық мөлшері Солтүстік Арал
маңында ... ... ... ал ... ... аумағында және
онтүстік Қызылқұмда 3000 сағаттан ... Күн ... ... жаз ... ... және ... ауа-райларының басым болуына
әкеледі.
Жылдық атмосфералық жауын-шашынның полярлық фронты ... ... ... ... ал жаз ... ... ... кұрғақ ауа
массаларының әрекетімен анықталады. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері ... ... ... 133 мм ... ... ... жайылмасын бойлай) және 120
мм (аңғар бойы), ал ... ... мол ... 126-198 мм ... ... ... ... күндердің саны жылы мезгілге ... ... ... дейін). Сұйық жауын-шашын қатқыл жауын-шашынға қарағанда
басымырақ, жаңбырлы күндер қарлы күндерге қарағанда 1,5 есе көп. Жыл ... ... ... ... және ... ... әлсіз
максимумы байқалады. Жауын-шашын жаз мезгілдерінде аз түседі. ... көп ... ... орташа мөлшері (сәуір-қазан) 75-100 мм
аспайды., минимумы 13 мм (Қызылорда метеоорталығы), және 24 мм ... ... ... ... 30-47 мм ... жылдың ең
ылғалды айларына(сәуір-қазан) жатады. Оңтүстік Қазақстандағы циклондық
әрекеттің нәтижесінде қазандағы жауын-шашынның мөлшері кейде ... ... ... кар ... желтоқсанның екінші бөлігінде еріп
кетеді. Сырдария өзені бойындағы қар жамылғысы 60 күн тұрақтанса , аңғардың
солтүстік бөлігінде 80 күн, ал ... ... қар ... кей ... жоқ ... да ... ... орташа биіктігі 10-20
см аспайды, Қызылқұмда және бұрынғы суармалы ... ... - 10 см ... ... ... ... табиғи кешендері Сырдария өзені
ағыстарымен және уақытша су ағындары мен көл ... ... ... ... ... ... өзенінің транзиттік ағысы 10,2 кмЗ /жыл
8,66 кмЗ /жыл аралығында ауытқиды және ... және ... ... ... әрекетке түсіреді.Өзеннің жоғары және орта
ағыстарын реттеу, соңғы 30 жылдағы суармалы егістіктегі су тоғанын көбейту,
аңғарлық кешеннің ... ... ету ... ... ... ... ... толығымен тоқтатылды, ағыс ... күрт ... өзен ... ... көлемі көбейді.
Өзен ағысындағы мардымсыз өзгерістер 1965 жылдан 1973 жылдарда
байқалды, ағыс 6,4-7,8 кмЗ ... ... ... 1974 ... ... ... ағысы 1,3 кмЗ дейін қысқарды, ал кей жылдары ... (1984 ж - 0,3 кмЗ , 1986 ж- 0,2 кмЗ ). ... ... ... Арал ... ... күрт төмендеуіне әкеп соқты. Сырдария өзені
аңғары ландшафттарының гидроморфтылық ... осы ... ... ... ... мен ... жағдайдың қауырттылығы
арттырады.
Жер беті ағыстарының жалпы көлемінің ... ... ... ... ... қоректенетін ұсақ су ағыстары да ерекше орын алады.
1960 ж. ... ... ... 1164 км2 (22) ... 2582 көл ... ... көлінің жалпы ауданы 10 км2 асатын (Қамыстыбас, Арыс, Жақсыкылыш,
Ақшатау, Түщыкөл, ... ... ... ... ... ... байланысты, сондықтан да өзен ағысы режиміндегі болып ... таяз ... ... мен ... әсер ... ... тереңдігі 2-3 м ауданы 30 мың. га Қосташ-Қаракөл және ... ... ... қүрғап кетті. Қараөзек көлдерінің ауданы 50 ... ... ... ... ... ... ... мен тармақтар
арқылы жіберілген Сырдария суымен күн көреді. Аңғардың көлдік жүйесінің
гидрологиялық ... ... ... ағысының гидрохимиялык және
гидробиологиялық режиміне байланысты. Көл ... ... ... өсімдіктердің түрлік қысқаруы, ихтиофаунаның өнімділігі мен
түрлік қысқаруы байқалады [14].
Аңғарлық ландшафттардың гидроморфттық факторын анықтайтын жер ... ... мен ... ... ... ... ландшафттардың топырақ грунтының сулы-тұзды режимінің динамикасын
анықтайтын грунт суларының алғашқы қабаты
қатты ... ... ... және атыраулық ТТК грунт суларының
химиялық ... ... ... 1-5 м ... 5-тен 15 г/л ... сулары басым.
Аңғарлық агроландшафттардың негізгі ерекшелігі грунт суларының
деңгейін 2-3 м ... ал ... ... 3-5 г/л және одан ... су басу мелиорациясы болып табылады. Жоғарыда айтылған факторлар
суармалы аймақтың және оған қатысты ... кері ... ... ... ... тұздану, батпақтану, сулы-эрозиялық ... ... ... ... ... ... жамылғысының
құрылуының негізгі заңдылықтарына, топырақтың экологиялық ерекшеліктері мен
агромелиоративті бағалауға арналған бірнеше ғылыми монографиялар шығарған.
Сырдария аңғарының ... ... ... шөл
зонасының оңтүстік және солтүстік зонаға тән зандылықтарға ұқсастығы
көрінеді. ... ... ... ... ... ... ... және топырак жамылғысьтның құрылымы: жалпы ендік
зоналдықтың биоклиматтық жүйесімен ғана емес, аймақтық ерекшелікпен ... ... ... ... ... ... шөлдің коңыр және күнгірт-қоңыр топырақтарымен көмкерілген.
Топырақ кұрушы жыныстарға әртүрлі литогендік негіздегі карбонатты және
тұзданған борлық, палеогенді-неогендік және төрттік шөгінділер жатады.
Зоналды топырақтар ... кең ... ... ... ... ... тараған. Сырдария өзені аңғарының топырақтары неғізінен ала-
күлальтғымен ерекшеленеді және ... ... ... Олар ... ... қосымша ылғалдануымен
ала-кұлалы аллювиалды шөгінділердің қат-қабаттарында ... ... ... ... бірақ олар грунт сулары
деңгейінің төмендеуіне қарай шөлге ... ... ... ... ... ... шығу тегі антропогендік қалдықты, сол жерге
тән тақыр тәрізді топырақтар, тақырлар, шалғынды сорлар кездеседі.
Топырактың зоналды типі ... ... ... ... ... топырақтары да жоғары тұзданумен карбонаттылығымен, химиялық
құрамы әртүрлі суда ерігіш ... ... ... ... ... суармалы егін шаруашылықты зоналарға тән, олардың көп ... және ... ... ... кәрсеткіштер бойынша суармалы егін шаруашылықты
зоналарда интрозоналық топырақтар маңызды ... ... ... ... қатардағы шалғынды топырақтар (аллтовиалды-шалғынды,
аллювиалды-шалғынды тоғайлы, шөлге айналуға жақын аллювиалды-шалғынды) және
қатардағы батпақты (батпақты, шымды-батпақты, суармалы батпақты, ... және ... ... жақын шалғынды-батпақты) ерекшеленеді.
Шартты белгілер
1. Аллювиалды жайылмалық шалшықтанған жазықты, құмды, саздақты, ірі
құмды және ұсақтүйнек жұмыртастар, қамысты, ... және ... ... ... ми ... қоғалы шабындықтар, аллювиалды –
шабындық топырақ және шабындық сорлар.
2. Аллювиалды, жайылмалық батпақтанған ... ... ... ... ... ...... жайылмалы томарискалы,
шөлейттенген сортаңды кешендер.
3. Аллювиалды адыр – бұдырлы шалшықтанған ... ... ... – арамшөпті, шабынды, ми батпақты, сортаң
жайылымдар, аллювиалды – ... ... ... ... кешенді
топырақтардың шөлге айналуы.
4. Сол сияқты, қиын шиеленістегі бөлінген эрозиялық жазықтар, арна
бойында қоғаның батпақтанған топырағы, ... ... ...... ... ... шалшықты шабындық
және сазды топырақтар.
5. Сол сияқты, аллювиалды әлсіз толқынды батпақтанған жазықтық,
қамысты, ...... ... тақырлы.
6. Сол сияқты, шағын ойыста жазықтар (жыңғылды, жусанды, тұзды
сортаңды өсімдіктер, ...... ... ... ... ... ... азғантай эрозиялық бөліктер,
қамыстар, батпақты – шабындықты ... ...... ...... ... ... Сол сияқты, түрлі шөптесін – ... ... ... ...... егістіктер, жыңғылды – сорлы
қопалар, батпақты – жайылымды топырақтарының кешендері
9. Аллювиалды ... ... ... ... ... ... ... саздақты, сазды, жыңғылды – жусанды, тұзды
өсімдіктердің ұсақ құмдары.
10. Аллювиалды ойыстардағы әлсіз желден ... ... ... ... ...... жыңғылды – вейникті
бұталы өсімдіктер және аллювиалды – шабынды мәдени – ... ... ... бөлінуден пайда болған жазықтықтар, сексеуілді –
эфемерлі, бұталы түрлі шөптесінді
12. Аллювиалды жазықты, құрғап ... ... ... ... тасты, жусанды, ұсақ жұмыртасты, қарасексеуілді, тақырдағы
сор топырақ.
13. ... ... ... әлсіз бөліктенген жазықтық,
тақыртиптес беткейлермен күрделенген, ... ... ... Аллювиалды әлсіз бұралған, эолды өңделген, көптеген құрғақ ағысты
арналары бар жазықтықтар, еркекті – ... ... ... ... ... адыр – ... бұрыннан келе жатқан жазықтар,
жусанды, тұзды, тал – ішілік, бұталы, биоргунды – ...... ... ... ... тұзды топырақтары.
2.2 Аңғар жүйесіндегі ландшафттардың
құрылымдық ерекшелігі
Аңғарлық табиғи кешендерінің құрылуы төмендегі факторлармен
Сырдария ... ... осы ... ... ... арналық
үрдістермен, геологиялық территорияның өткен ... ... ... ... ... жүйесін зерттеудегі мақсат түрлі
таксономиялық деңгейдегі АТК-нің құрылымды ... оның ... ... заңдылықтарын ескере отырып, ландшафттың
түрақтылығын қамтамасыз ету, яғни суармалы ... ... ... ... күрес жүргізудің негізгі тәсілдерін аныктау болып табылады.
Суармалы ... ... ... үшін ... ... өсімдігі, топырағы, гидрологиясы) және ландшафттық-
картографиялық мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ландшафттық жүйе типологиясында жасалған.
Классификациялық бірлік жүйесі Н.А. ... Л.К. ... ... ... ... жасалған [25].
Сырдария өзен аңғарының суармалы аймақ зонасының ландшафт құрылысының
көрінісі кезеңдер бойынша қалыптасқан. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ландшафттар түзген. Аймақтың ландшафттық
территориясын зерттеу нақты зоналды ... ... ... ... ... жүйелік қасиеттерін, олардың жергілікті байланысы
мен ... ... ұзақ ... бойы ауыл шаруашылығын игеру
нәтижесіндеғі бұзылу көлемі мен деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.
Сырдария өзені ... ... ... ... бағалағанда суармалы егістік зоналарын бірге
қарастырамыз.Ол жерлерге Қызылорда, Қазалы,суару
массивтері жатады. Аталған аймақты зерттеу және қалпына келген
ландшафттарды әр түрлі масштабта картографиялау ... ... ... ... осы ... ... ұзақ уақыт бойы
ирригациялық жүйелердің қалай әсер еткені ... ... ... қорытындылары да пайдаланылды. Сонымен бірге табиғи -
территориялық кешендердің жалпы аңғарлық жүйе жағдайына су
техникалық құрылыстардың.(ирригционды каналдар, ... ... ... әсер ... бақылаудың да маңызы жоғары. Төменде ТТК кеңістіктік
ұйымдасуы және ... ... ... ... ... ... ... алқаптарындағы табиғи ландшафтының кеңістіктік құрылымдық
ұйымдасуының зандылықтарын территорияның аймақтық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... жер бедері ерекше
тілімденген. Бүл жағдай ұзақ уақыт бойы өзен ... ... ... ... Көп ... ... және ... өлең шөптері бар
гидроморфтты ТТК (ескі арна, көл, батпақтар) түрінде кездесетін ... мен арна ... ... ... анық ... ... ... кешендерінің жалпы жоспарлық кұрылымы
Сырдария өзенінің әрекеттегі және құрғақ сала-тармақтарымен қамтылған.
Қазіргі ... ... ... ... және Қараөзек больш ... ... ... және ... ... ... ... Көксу
саласы басты арнадан өзі аттас бекеттен бөлініп қалады және ... ... ... ... ... ... 189 км Қараөзек тармағы
табиғи кұмды төмен жерлерден өтеді.
Құрғақ салаларынан ең ірілері ... ... ... ... ... ... үлескілерінен алады. Басты арнадан өзі аттас
ауылда тармақталады. Қараөзек ... ... ... оң ... ... ... ғана және ... қимасы аз болады. Олар басты
арнадан 20-30 км қашықтыққа жеткенде жайылмалық кұмды шөгінділер арасында
жоғалып ... Сол ... ... ТТК ... ... оң
жағалауға қарағанда аз мөлшерде құрғақ және әрекеттегі салалармен
қамтылған. Қызылорда ... 17 км ... ... саласы батыс бағытта
90 км-ге созылып жатыр, ол Мәдениет каналымен аяқталады және Құттыбайкұм
шөлдерінде жоғалады.
Жалпы далалық ... ... ... ... арналардан басқа көл
қазаңшұңқырлары да бар. Олардың біреулері жер бедерінің табиғи ірі ... ... ... ... меандрлармен байланысты.
әсіресе оң жағалауда көптеген көл қазаншүңқырлар бар, су айдынының ауданы
бойынша ең ... - ... ... ... ... ... ... Бегінкөл. Олар ТТК-ң ерекше гидороморфттық түрі болып
табылады. Қарөзек саласының екі ... да ... ... кішілі табиғи
ойыстар орналасқан, ылғалды жылдары сумен толып және ... ... ... жүйенің қызметін атқарды. Сол жағалаудың жайылмасында
көлдік жүйелер саны аз және көлемі ... ... ... ... ... ... тегіс
шалғындар, ойысты жайылмалар табылады.
ТТК-н төменгі жайылымына ... ... боз ... ... - ... эфемерлі өсімдіктері бар жайылмалар жатады. Сол
жағалаудағы ... ... ... ... ... ... алқабының шығыс және батыс бөлігі. Қызылорда қаласының шығысында
да осындай доминантты мекендер кең таралған. /19/
Қызылорда суармалы алабының аумақтық ... ... ... ... ... ... ... арна
үрдістерінін дамуымен және ағынның көлемімен анықталады. Ағатын көлемі
суландыру алабының ... ... ... - мекендердің
калыптасуына көмектеседі. Оларға мыналар жатады:
-шалғынды-батпақты шөлейтті және ... ... ... қамысты шөптесінді, астық тұқымдасты, әр түрлі шөптесін
өсімдіктері бар ... ... сор ... ... ... - ... шөлейтті топырақты
қамысты, қамысты әр түрлі шөптесінді, ажырықты ... ... ... ... ... ... алуан түрлілігімен және кеңістіктік
ұйымдасуының өзіндік кескінде ... ... ... ... сор топырақты қамысты, әр түрлі шөптесін ... ... су - ... ... бар ... ... сор ... ,бұталы - сораңды, өсімдіктері бар тегіс
жайылмалар;
-кіші төбешікті құмды, боз ... ... - боз ... ... эолды өңделген элементтері бар тегіс жайылмалар кіретінін байқаймыз.
Суландыру алабының оң жағалаулық бөлігі ... ... ... ... аралас, сор топырақты бұталы, әр түрлі шөптесінді,
жусанды, қара сексеуілді ... ... бар аз ... ... сор ... бүйірген, күйреуік, сұр жусан, сораңды өсімдік өсетін,
кара сексеуілді орманы бар көлбеулігі аз тегіс жазықтар кіреді.
ТТК-ң ... ... ... ... ... бар:
Такыр сорлар, ежелден суарылып келе жатқан жерлер, боз ... ... ... - қара ... - сораңды өсімдіктері
бар әлсіз тілімденген жазықтықтар.
Дарияның ежелгі арнасында қалыптасқан такыр түріндегі сор топырақты
және тақыр тәріздес ... ... ... - ... ... ... ... жазықтар.
Іңкардария және Тарланғылысайдың ежелғі арналарында тілімделген
тегістелген жазықтарда сор ... ... - ... сораң
өсімдіктері, қара сексеуілді ормандары бар тақырлар жатса.
Суармалы алқаптың орталық ... ... үсті ... доминатты мекендер қалыптасқан:
Ежелден суарылатын топырақтарда сортаң және тақыр тәріздес боз ... ... ... ... қара ... - ... ... әлсіз тілімденген жазықтар;
Төбешікті кұмдарда және төбе аралық ойыстарда боз жусанды -эфемерлі,
баялышты - боз ... ақ ... - ... ... бар ... тегіс жазықтар;
Көне суармалы алқаптарда субдоминатты мекендердің негізгі фоны
қалыптасқан және олар мыналар:
Іңкардария және ... ескі ... ... ... сортаң -
сор топырақты сексеуілді- жантақты, қара ... - боз ... бар, ... ... ... аллювиалды шалғынмен, бұталы - жантақты, бұталы -
сораңды - әр түрлі шөптесін ... ... ... ... ... ... ... ТТК-н
құрылымының бөлшектенуі ерекше. Фондық ... ... әр ... ... ... әлсіз тілімденген жазықты
мекендер кұрайды. Кейбір жерлерде төбешікті құмдарда және төбе ... ... - боз ... ақ ... - ... ... тегіс
жазықтықтар кездесіп қалады. Мүнан бөлек ТТК-ң жоспарлы құрылымында
субдоминантты мекендерде ... ... ... көне ... топырақты, боз
жусанды, жыңғылды жазықтарда кездеседі.
Мәдени суармалы топырақтарда қамыс әр түрлі ... ... ... - ... ... өседі. Сонымен қатар құм, кұмдақ,
саздақ, саз, малтатастардан құралған аллювиалды және әлсіз ... ... . ... - аллювиалда қатты қиыршықталған топырақта сұр
жусан - итсигек , көкпекті- сораңды ажырықты өсімдіктер өседі. ... ... ... - қырқалы жазықтар, кара сексеуіл және эфемерлі - бұталы
өсімдіктері бар ... ... де ... ... ... ... алқабы экологиялық жағынан қатты өзгеріске ұшыраған
Сырдария ... ... ... Сырдария өзенінің атыраулык жүйесінің
табиғи ландшафттары құрылымдық ... ... ... олар ... ... өзгеріске ұшыраған. Бүл үрдістің дамуына Арал ... ... де әсер ... ... ... ... ауыл
шаруашылық әсерінің өзіндік ерекшелігі, агроландшафттық жүйе құрылу бағыты
табиғи-территориялық ... ... ... мен тереңдігіне
байланысты.
Қазалы суармалы алқабын ландшафттық экологиялық бағалау барысында ... ... ... ... ішкі ... байланыс
механизмінің күрделі өзгеріске ұшырағаны байқалады. Сырдария ... ... ... ... ... шөлдену үрдісіне,
ауылшаруашылық өндірісінің ұзақ әсерінен ТТК-дің жеке компоненттерінің ғана
емес, сонымен қатар ландшафттың терең өзгерісімен ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық кешендердің
ландшафттық ұйымдасуының екі деңгейін бөліп шығаруға болады: ауыл
шаруашылық ландшафттар және ауыл ... ... ... ... ландшафттары тұрғындардың өндірістік ықпалы әсерімен
реттелетін болғандықтан, жалпы шөл ... ... ... ... ... мал ... ... өнімділігі бірінші, ауа-райы
жағдайына, зоналдық топырақ типінің өнімділігіне, суармалы ... ... мен ... және де ... компоненттерге байланысты.
Қазалы ландшафттық-ирригациялық кешен өзінін ... ... екі ... ... шығаруға болады: ауыл шаруашылық
ландшафт және әрекеттегі ирригациялық кұрылыстар. Жалпы Қазалы ... ауыл ... ... ... ... мен ... ерекшеленеді.
Суармалы жүйелер (бүрын суарылған және қазіргі) абсолюттік биіктігі 58-
53 м аллювиалды жазықтарда кең ... ... ... ... ауыл шаруашылық өнімділіктің бөлігі ... ... ... ... ... ... ... бұл жерлер сортаңдарға
айналған. Қазіргі кезде бұлар ауыл шаруашылықтық пайдалану ... ... ... ... ... ... жуу мен кешенді мелиоративті шаралар
қажет [21].
2.3 Ландшафттарды ... ... ... қорғаудағы экологиялық мәселелері.
1965-2000 жылдар аралығында ауыл ... ... ... ... ... ... ... қорытынды мұның барлығы
Сырдария өзені аңғарының ландшафттық ерекшеліктеріне байланысты ... Ауыл ... ... ... ... ... алқаптарда
аллювиалды-пролювиалды жазықты ландшафттар игерілгені анықталды.
Сырдария өзені аңғарында жайылымдар 96,8%, егістіктер 1,0 ... 0,9 %, бос ... 0,9 % ... алып жатыр.
Сұр жусанды және бүйіргенді өсімдік жамылғысы бар ... ... ... жазық пен Сырдария өзені аңғары аралығындағы тар ... ... ... ... ... осы ... түрінің топырақты-
мелиротивті жағдайларында, негізінен шөлденуге ... ... ... эволюциясында көрініс тапқан. Бұл жерлерде үш ірі ... ... ... ... ... уақытта егістіктер оның ішінде суландыру алқаптарының жалпы
үлес салмағы ауыл ... ... 10% ... ... га ... ... 85% алювиалды жазықтарда қалыптасатын табиғи
территориялық кешенді алып жатыр.
2002ж егістік аудандарын ... ... ... 20% ... күріш егу
үшін, Қызылорда алабында 30% жер, ал ... ... 42% ... ... ... ... берді[29].
Мұны 35 жыл бойы жиналған мәліметтерге сараптама жасағанда шыққан
нәтеже дәлелдейді. Суармалы ... көп ... ... айналымынан тыс
пайдаланып және осы уақытта олар тұзданып, бос жерге айналады. Сырдария
аңғарындағы бос ... ... ... Қызылорда облысы шегінде 130 мың.га
қамтиды.35 жыл бойы жиналған мәліметтерге сүйенсек жаздық ... ... жеке ... 1980 ... ц/га ... ... орташа өнімділігі Қазалы суармалы алқабында 300,6 ц/га дейін
төмендеген.
Суландыру жүйелерінде суды ... ... ауыл ... өңдеу барысында агротехникалық талаптардың орындалмауы, суармалы
жерлердің мелиоративтік жағдайына техникалық бақылауының ... ... ... ... он жыл ішінде Қызылорда Ауыл
шаруашылығын күйзелтіп, обылысты ... ... ... ... ... ... өте ... ауылшаруашылық дақылдардың
өнімділігі дәлел.
Суармалы жерлерді пайдалану туралы мәліметтерге ... ... ... ... ... зиян ... бір ... 1 млрд теңге жұмсалды десек барлық түскен өнімді сатқанда 700 млн
теңгеге әзер жетеді. Бұл кеткен шығын көпте түсім жоқ ... сөз. Ал ... өз ... ... ... минералдануына әкеліп соғады. Жылына
60% су фильтрациядан өтіп ... ... ... ... және ... тұздануына, батпақтануға алып келеді. Күріш
егістіктерін инженерлік суармалы жүйеге көшіру Сырдария өзеніндегі ... ... ... ... ... ... мәдени дақыл ретінде өсетін күріш құрғақ
дала дақылдарымен бірге өседі. Күріш ... ... дала ... ... ... ... шағын күріш алқаптары құрғақ ... ... ... кері әсер етеді.
Күріш суландыру тәртібі кәріз жеткіліксіз болғанда ... ... дала ... әсер ... ... дала ... ... су деңгейі көтеріліп, тамырлардың өсуін тежейді жіне
өнімділік дәрежесін ... ... ... ...... ... ... бау-бақша,
көкөніс, картоп өсіру жүргенде тиімділік жоғарылайды.1990 ж. ... ... ... ... ... 1995-2002ж.ж.өнімділіктің
төмендеуі күріш үшін 42%, мия мен бидай 46 %, картоп 35%, көкөніс 43 ... ауыл ... ... ... екі есе ... қана ... ... өңдеу технологиясының
жеткіліксіздігімен ғана ... Бұл ... ... ...... жағдайының төмендеуімен және антропогендік
өзгеріске ұшыраған аудандардың көбеюіменғана анықталады. ... ... ... ... ... ауданының өсуі байқалады. 2000
ж. жеткіліксіз мелиоративті жағдайдағы жерлер 23% құрады, ал 60 % ... ... ... [26].
Күріш құрғақ дала дақылдары: жүгері, мия, бидай және мал азықтық
дақылдармен ... ... ... ... өнімі төмен және олардың
тербеліс ауытқуы кең. Негізгі құрғақ дала дақылдарының өнімділігінің төмен
болуы келесідей ... ... ... ... ... ... – климаттық жағдайлар бақша өсіруге қолайлы. Ондағы негізгі
дақыл – қауындардың үлесіне ... ... 6,0 % ... ... ... ... ауданының 11 % алып жатыр. Ашық грунттың көкөністерінің
орташа өнімділігі 61,3 й/га, картоп -48,2 ц/га, ... 120,3 й/га ... ... аңғарының табиғи жағдайлары оларды өсіру арқылы тұрғындар
қажеттілігін жыл бойы өтеуге мүмкіндік береді. Жалпы өнім алу ... ... өзін ... 80% ... 39,0% ... ... ... дақылдар егістік аудандардың құрылымының 27,0 ... ауыл ... ... ... ... дақылдардың,
әсіресе күріштің есебінен азайды. Көпжылдық шөптесін өсімдіктер ауданы да
өспей , соның ішінде топырақтың физикалық - ... ... ... ... ... және мал ... маңызы бар, витаминдерге бай мияның
ауданы да азайды. Мияның қасиетін ескеретін болсақ, ол ... ... алуы ... ... көпжылдық шөптесін өсімдіктердің көлемінде пішінге
81,5 %, ... ... 18,5% ... Егістік көлемінің 13,0 % алып жатқан
дақылдардың ішінде жүгерінің өнімділігі 2004 ж 70 ц/га ... ... ... ... ... шабындықтар мен шөп өсетін жайылымдардан
орылады. ...... егіс ... малазықтық егістердің ауданы аз
өнім беріп, ... ... ... ... ... ... Жеткіліксіз концентрацияланған азықтар Қызылорда нан комбинатының
құрамы жемі арқылы толықтырылады. 2005ж баланстың есеп ... ... ... ... мал ... 45 % -ға ... және ... өзі өндіреді.
Суармалы жерлердің тиімділігін және ауыл ... ... ... ... жоспарлы өнім өсіру арқылы егіншілікті ғылыми
тұрғыдан жүргізугде сипат алатын ғылыми – ... ... ... ... 2005ж ол 20,0 ... ... ... олардың
11мың.га жерге күріш егілді. Күріштің орташа өнімділігі 51,3 ц/га – бұл
облыстық ... 4,3 ц/га ... Ауыл ... ... ... ... кең қолдану әрбір дақылдық, әрбір га жердің қуатын ... ... ... ... ... ... алқаптарының басым
бөлігі 2000 ж ... ... ... ... 10 ... ... өнімділігінің төмендеуі шөлдену үрдістерінің
белсенділігі есебінен ... ... ... ж.ж. ... барлық
табиғи жайылымдардағы шөптесін ... ... ... төмендеген. Шабынды жерлердің ... 30-42 ... ... ... ... ... түрлік құрамының өзгерісі
нәтижесінде дақылды – шөптесін, шөптесін шалғындар ... 3 ... ... ... қорлары да азайды. Жайылымдар ауданының ... (1,2 ц/га- ға ... ... аймақтағы қол санына,
жүн мен қаракөл ... де әсер ... ... ... ... ... ... сараптау аллювиалды – атыраулық ... ТТК- ... ... ... ... ... өзені аңғарының ауыл шаруашылық ... ... ... және олардың қазіргі жағдайы ... ... ... тармағының деградацияға ұшырағанын және ... ... ... Ауыл ... ... ауданы азайып, ауыл
шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... келтіру үшін топырақтың тұздануы жағдайында
күріштен ... ... ... көшу ... ... ... ирригациялық және кәріздік ... ... ... ... ... ... басты бағыттар:
- күріш дақылынан басқа дақылға көшу;
- ирригациялық және кәріздік ... ... жер ... заң мен жаңа ... қатынастарды есепке алып
агроөндірістік және кешен реформасын жүзеге асыру.
Сырдария ... ... ауыл ... кәсіпорындарының
қалыптасқан өндірістік типтерін нақты зерттеу үшін ауыл ... ... ... өнім ... ауыл шаруашылық өнімінің
өзіндік құнын, ... ... ... ... ... ... сараптаған жөн. ... біз ... ... ... және ... да ... ... Соңғы
кезең өндірістік мамандану болып табылады. ... ... ... ... және шаруашылықты Сырдария ... ... ... ... Сырдария табиғи шаруашылық
жүйесінде көп салалы бағыт орын алатын ... Шөл ... ... ... жағдайлары қой шаруашылығының ішінде қаракөл және етті – жүнді
шаруашылықтың дамуына қолайлы.
Сырдария ... ... ... ... ... ... көкөніс – бақша шаруашылығы дамыған.
шаруашылық өндірістің екі типі мен бес өндірістік бағыт ерекшеленеді:
Өсімдік шаруашылығы – шалғынды – батпақты және ............ ... бұталы – шөптесін өсімдік
жамылғысы ... ... ... ... ... ... Бұл тип
бірнеше бағытқа – күріш өсері мен мал шаруашылығы, күріш шаруашылығы ... ... ... ... Күріш өндірісінің қолайлығы оны ... ... ... ... ...... топырақты шөптесін – дақылды аллювиалды жМал
шаруашылығы (қой шаруашылығы).
Қой өсіретін ауыл шаруашылықты кәсіпорындар – аз ... ... ... ... 83 – 92 (мал ... 63 –76) қой
шаруашылығына тиеді. Жыртуға ... және ... ... қой шаруашылықтарында тауарлы жер өңдеудің дамыуна жол
бермейді.
Табиғи және анторопогендік шөлденк үрдістері дамыған ... ... ... ... топырақтарды сұр – жусан – эфермерлі – бұталы, эфемелі –
сексеулді өсімдік жамылғысы таралған ... ... ... ... ... ... Табиғи және анторопегендік шөлдену үрдістері
дпамыған құба сор топырақтағы жусанды – қара сексеуілді, сораңды өсімдік
жамылғысы таралған кешендерде де мал ... ... ... ... маманданудың жоғарғы деңгейімен
ерекшеленеді, қой шаруашылығының үлестік салмағы ... – 86,6 ... ... сараптама бойынша қосымша мал шаруашыылығы
дамитын болса, онда ірі қара ... ... ... ... ... тиімділігі азаяды.
Анторопогендік шөлдену үрдістері ... ...... деградацияланған жыңғыл – соранды өсімдік жамылығысытаралған
жазықтарда етті – жүнді шаруашылықтар дамыған.
Табиғи және ... ... ... ... ... ... ... сұр жұсанды эфемерлі бұталы, эфермелі –
сексеулді – ... ... ... ... ... ... ... шегінде түйе өсіру дамыған.
Сырдария аңғарлық жүйесіндегі суармалы егіншілік ... ... ... ауыл шаруашылық өндірісінің дамуымен
тығыз байланысты. Бұл процесс ... ... ... ... ... ...... жүйелер пайда болады.
Соңғысы жағымсыз жағдайдың пайда болуы мен дамуына ықпал жасай отырып,
қайтымсыз ... ... ... өзгеруіне әкеп соғады.
Өндірістік нысандардың табиғи жүйелерге ықпалының нәтижесінде экологиялық
– шаруашылық жүйеле ... ...... ... негізгі заңдылықтарын білу суармалы егіншілік дамыған
аудандардың ландшафтты қамтамасыздандырудың ... ... ... құру ... басты міедеті болып табылады.
Сырдария өзені аңғарындағы суармалы егіншілік дамыған ... ... ... үш ... ... ... ... өзгерген, мұның құрамына: алғашқы теңіз жазығы ТТҚ – ні; ... ТТҚ – ні; ... ... ТТҚ – ні ... Бұл ... антропогендік
факторлардан пайда болатын ландшафттық – экологиялық өзгеруде жағымсыз
әрекетінің жоқтығымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... өзгерулер табиғи үрдістердің экстремалдық ықпалымен
түсіндіріледі. Әлсіз өзгерген ландшафт тобы ... ... ... ... ... жол арқылы қайта қалпына
келуімен ерекшеленеді. Бұл ... ... ... ...... ... ... жүреді. Орташа өзгерген ландшафттарда
20-60- қа дейін. ... ... ... ... ... ... – құрылымды жазықтықты ТТК-н кіреді.Бұл ... ... ... ... ландшафттық – экологиялық
өзгеруде жағымсыз ... ... ... ... ... шарттарды ұтымды пайдаланса, ауыл ... ... ... ... ... ... ... ұшыраған ландшафттар 60-тан жоғары. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Жаңақорған -
Шиелі) аллювиалды жазықтықты ТТК-ді ... Бұл тип ... ... ... ішкі ... ... өзгеруімен, әртүрлі таксономиялық ... ... ... ...... компоненттердің күрделі өзгеруімен
ерекшеленеді. Шөлдену үрдістерінің ... ... ... жерлердің
ауданының ұлғаюымен, дефляциялық үрдістердің ... ... ... мен минерализациясымен өзгеруімен, ... ... ... ... ... ... суармалы егіншілік аудандарында ТТК – лер –
зоналдық ... ... ... және суармалы жүйе құру
нәтижесінде пайда болған Сырдария ... ... ... ... ... ... Мелиоративтік игеру жағымсыз
үрдістердің пайда болу мен дамуына әкеп ... ... ... кең ... ... су мен жел ... болып табылады. Көп жылдық бақылаулар
нәтижесінде бүкіл аңғарлық ... ... ...
эрозиялық үрдістердің дамуы көрінеді. ... бір ... ... өсімдіктердің түрлік өзгеруіне әкеп соғады, бағалы азықтық
өсімдіктер срттаңды өсімдіктерге ауысыды, ... ... ... ... ... ... ... ұшырайды /17/.
Сырдария өзені аңғарының суармалы егіншілікті аудандарының ландшафттық
... ... ... зоналды шөлді қатардағы ТТқ – ң кеңестікті –
уақыттықтық ұйымдасуының түпкі өзгеруін анықтауға көмектесті. Антропогендік
ландшафттардың бес ... ... ... ... орай, зерттеліп ... ... кең ... ... ауыл шаруашылықтық класы. Мұнда жайылымдық
және егіншілікке қолданылатын ландшафттар басым.
Антропогендік ландшафттардың ... ... тағы да ... ... техногендік ландшафттар алып ... ... ... мен ... ... ... автомагистралдардың және облыстық,,
аудан аралық және ішкі ... ... ... ... ... ... болып табылады. Антропогендік ландшафттардың
жалпы құрылымында тағы бір ... ... ... алып ... ... және ауыл қоныстық ... ... ... ... ... ... класты бөліп шығаруға
болады, оның құрамына ... ... ... - өзендер, көлдер, жасанды су қоймалары жатады [30].
Сырдария өзені алабындағы ... ... ... ... өнімінің төмендігіне қарамастан суармалы егіншіліктің
кең дамуы және ... ... ... ... ... Арал ... экологиялық кризистік жағдайды
туғызды. Сырдария өзені суының толықтай ... Арал ... ... ... ... Суармалы егіншілікті бұл
аудандарда су сыйымдылығының ... ... ... ... ... мен ... ... суармалы
жүйелердеолардың жоғалуымен, мөлшерлі жүйелердің ... ... ... ... әрекеттің жобалық коэфицинті (көрсеткіші)
0,8-ге тең, ал іс ... ... ... аудандардан үлкен көлемді ластанған қайтымды сулардың өзеңге
қайта құйылуы су ... ... ... Кейбір тұрақты
пестицидтердің кабілеті су ... ... олар ... концентрация
деңгейіне дейін жинақталып, қауіпті гидробионттарға айналады.
Қазақстан аумағындағы Сырдариялық су ... ... ... ... және
көптеген көрсеткіштер бойынша санитарлық талаплтарға ... ... одан ары ... ... ... ... өзен ағысының
минерализациясы 1,2 г/л тең, нитраттармен ластанған су 0,4 және 2,7 ... ... ... ... ... Қазалы ауданнындағы
қауіпті компоненттердің мөлшері ШМШ 32 – 4 есе ... ... 1,9 г/л ... ... ... ДДТ және ГХЦТ ... ... Олар
су объектілеріндегі балық шаруашылығына кері әсерін тигізеді. Су құрамында
нитритті азоттар ШМШ – 3 – 11 есе, ... 3 – 13 есе, оңай ... ... (БПК 3) – ШМШ ... ... ... фенол мезгіл
– мезгілінмен кездеседі
Сырдария өзенінен суару алынатын шекткн тыс су (ағыстын 80-нен жоғары)
және олардың суармалы жүйеде көп ... ... (су ... 37 – ... ... олардың ластанған түрде Сырдария өзеніне түсуі Арал маңында
қауыртты экологиялық жағдайды туғызды. Сондықтанда экологиялық бір ... ... ... ... қайта жөндеуден өткізу ... Ауыл ... ... ... коэффициентті технология
құру, суармалы егін шаруашылықты аудандарда суды аз ... ... ... ... көшу ... [31].
Ең алдымен ішкі шаруашылық жүйесін қайта қалпына келтыру қажет. Себебі
бұл жердегі суармалы жүйеде су шығыны жоғары. ... 1,8 км 3 – ке ... Су ... ... ... ... ... егісін қысқарту, құрғақ
сортты дәнді дақылдарды жаздық бидайға және ... ... ... ... ... ... ... дақылдармен 30 (ауыстыру суды жылына 400
млн. м³ дейін экономдауға мүмкіндік ... ... ... ... келтіру суармалы егіншілікті жерлердің мелиорациялық ... ... ... кететін су тоғанын жылына 2757,3 млн. ... ... ... ... суармалы жерлерден қайтатын сулардың
көлемін 2,4 – тен 0,9 км³ ... ... ... Бұл тек ... жүйелерді
жақсартып қана қоймай, Арал маңы мен Сырдария өзені су ... ... ... ... мен ... ортаның экологиялық жақсаруы
үшін критерийлер жүйесін ... ... ... ... ... ... ... үшін: өсімдіктерді суаратын суды ... ... ... ... ... КПД және суармалы жерлердің
өнімділігі; ... ...... ... ... ... өнімділігін жеке бөліп қарастыру керек /32/.
Шаруашылықта пайдаланып жүрген жерді, ... ... ... ... әр ... әр ... ... ерекшелігі мен жер ... ... бір ... ... жер ... ... екінші бір
аймақта жерінің беті ойлы – ... бет – ... ... ... ... ... өзені бойын алып жатқан аймақтың табиғаты мен жер бетінің
бедері жоғарыда айтылғандардан өзгеше. Мұнда ... қай түрі ... ... ... құбылыстардың ықпалында. Ол – топырақтың сорлануы.
Соңғы ширек ғасырда осы қолайсыз ... етек алып ... ... ... осы ... ... ... жер табу оңайға
түспейді десем шындыққа ... ... - ... іс ... ... болса да, топырақты тұздануға қорғауға, ... ... ... ... ... ... сақтауға бағытталады.
Шөлденуге қарсы күрес шараларын жүргізуде ... ... ... ... ... ... ... оның дамуының негізгі заңдылығы атқарады. ... ... ... кезінде әртүрлі иерархиялық деңгейдегі
табиғи – территориялық кешендердің ... мен ... ... ... зерттеуге аса назар аудару керек.
Шөлденуге ... ... ... ... ету ... ... ... ландшафттардың морфологиялық
құрылымы, ТТК – нің мөлшері, гидроморфтың ... ... ... ТТК – нің ... ... ... Бұл
параметрлердің бәрі ішкі ландшафттық және ... ... ... байланысын және өзара тәуелділік механизмін анықтауға
көмектеседі. Олар бір ... ... ... пайда болу
тереңдігі, дәрежесі және ... ... ... табылады.Көп
жылдық ландшафттарды зерттеуден жинақталған ... және ... жер ... ... ... ... – аймақтың
ландшафттық экологиялық жағдайын бағалауда ... ... ... ... және ... ... белгі болып
табылатынын көрсетті /22/.
Аймақтың ...... ... ... ... қорғау шаралары жүйесін жасауда сапалы және
сандық белгілер ... ... ... қорғау әрекетін
басқару жүйесі үш блоктан тұру қажет: ... ... ... және ...... талаптар.
Жалпы ғылыми талаптар – ... ... ... және ... ... картографиялауға,
ландшафттық негізде шөлденуден пайда болған аймақтарды аудандастыру
картасын жасау үшін ...... ... пайдаланудың тепе – теңдік ұстанымдарын ішкі және ландшафт
аралық байланыстардың ... ... ... ... ... ... ... жасауға жәрдемдеседі. Жоғарыда аталған
талаптар табиғатты қорғау әрекетін басқарудың ... ...... ... жүзеге асырғанда орындалуы мүмкін.
Аймақ территориясының ... ... алып ... шөл және ... жайылымдарын қоспағанда, Сырдария өзенінің аңғарындағы жердің
көпшілігі суармалы ... оның ... суға ... ... ... ... болғаандықтан топырақтың тұздануа басты себеп сол.
Шындығына келгенде, бұл өлкеде қандай щұрайлы жер болса да, бір – ... ... ... ... ... ... аздырып істен шығаратын
жағдай – күріш егу. Осы аймақтың егіс далаларында күні кешегі ге ... ... ... ... ... Онда күріштің атыздарының
көлемі 20-30 гектар, ал кейбір жекелеген кішкентай атыздар 0,3 ... ... ... атыз ... ... ала – ... жердің
жағдайына қарай болады. Атыздықң ұзына бойын қуалап созылып жатқан суару
және ... ... ... ... Ал ... ... ... орталық қашыртқыға шығады. Бұл жүйедегіе тұрақты болатыны
– ұзын оқ атыздар. Қашыртқы болғанымен ой ... ... суы кете ... ... орақ ... кедергі болатын жағдай жиі кездеседі.
Суармалы жердің мелиоративтік күйін талапқа сай сақтау көп
жағдайда кәріздік жүйенің ... ... ... ... үздіксіз тұрақты
жұмыс істеуіне байланысты. Жоба бойынша жүйелердің еңістігі топырақтың
механикалық құрамы мен үлескі микролельефіне сай келуі керек. Микрорельеф
күрделі ... ... ... ... ... ... топырақты ызы
судан толық арылтуға шамасы келмейді де,жерді өзгермелі күйге ұшыратады.
Сол үлескі мен оның ... ... ... ... кедергі
болады. Сол себепті тегістелген жаңа жерлерді қабылдаған кезде атыздардың
тегістігіне ... мән ... ... жобаға сәйкестігін тексеруге де
сонша маңыз беру керек.
Суармалы жерді аздыртатын фактордың бірі – ... ... ... ... Рас, суды ... ... соң ... болмай тұрмайды. Әйтсе
де, нақтылы жер жағдайын және ... ... ... ... ... түрліше болатынын айта кеткен жөн. Егер күріш егісіне
дайындалған жердің ... ... ... ... ... ... онда күріштікке берілген судың едәуір бөлігі ... ... су ... аз ... топырақтың құнарын құрайтын мүшелерінің өзара үлес салмағын
салыстыратын болсақ, қазіргі облыстың егіс далаларында егіннің өнімі тек
бырыңғай химияға бейімделген сыңай ... Оның ... ... ... ... істеп жүрген бұл өлкенің дихандары топырақ құнарын тез арада
қалпына келтіру қиындығынан болса керек, ... ... өнім ... ... ... арқа ... кеткені ақиқат. Химия ... ... ... бері оны ... ... өрби түсті де,
ақырында ең биік деңгейге шықты. Басты дақыл деп ... ... ... ... салыстырғанда ішкі биологиялық мүмкіндіктері жоғары, өнімді
және соған орай қоректік заттарды үздіксіз мол ... ... ... жыл ... қолға түскен минералдық тыңайтқыштардың ең
алдымен соған береді.
Тәжірибе жүгінсек, суармалы, оның ішінде әсіресе күріштен босаған
жерлердің ... ... ... ... үшін ... әр гектарға
ең кемі 40-60 тоннаға дейін төгуді ұсынады. Ондағы мақсат, су ... ... ... кететін көнді егістік жерге көбірек ... ... ... келесі жылға қалар еді деген ... Егер ... ... сай ... келтіріп сақтайтын мүмкіндік болып
жатса, онда топыраққа мол ... ... ... ... ... биологиялық құнарын жақсартуға басқа даәдістері
бар. Солардың бірі сидераттық шөптер. ... ... ... ... ... ... ... тәжірибе шаруашылығы
ілгері жылдары-ақ дәлелдеген болатын.
Осы шаралар ... ... ... ... ... арнап
жобаланып, егістікті іске кірістіру барысында толық көлемде жүргізілген.
Бұлар өте тұзданған топырақтарға еккен күріш дәндері өніп, үш ... ... ... 300-500 ... ... қырылып қалатынболды. Ал
мұндай апатқа ... ... өте ... өнім (15-20 ц/га) ... жағдайлардың себебін табуға көптеген мамандар мен зерттеушілер
және топырақтанушы ғалымдар ат салысты. Мысалы, Мемлекеттің ... ... ...... фосфоргипстердің әрекеті
болмады.Себебі бұлардың құрамындағы Са элементі содалы немесе сортаңды
топырақтағы ... ... ... ығыстырып шығарып, ол дренажды
кәрізді сумен алқаптан тыс жерлерге кетуі керек болатын. Ал ... ... ... ... ... ... натрийдің
мөлшері өте аз болғандықтан күріш астындағы ... ... ... ... ... ... опат ... тоқтатпады.
Игерілген күріш алқаптарын сақтап қалу және сол кездегі алдыңғы
қатарлы ... ... ... дерлік көпшілігі сыналып,
жаңадан, тек ғана осы алқапта арналған ғылыми-зерттеу жұмыстары ... ... ... ... ... темір тұзды,
аммонидің сульфаты, кальцийлі хлор, жаңа синтезделген полимерлі заттардың
ішінде полиакриламид (К-4, К-7) және де ... ... ... ... ... ... ... өндіру жүйесіне жетіп, оған
сіңісіп, оның талаптарына толық жауап берудің ... ... Ол, ... ... ... сәйкес дұрыс теорияның жасалмауына
байланысты, практикалық технологияның эффектісінің жоқтығында. Сондықтан
жоғарыдағы ... ... ... атыздарына тікелей қолданғанда
бірде нәтежесі болып, келесі жылдары мүлдем іске аспай қалды.
Тіптен, іске ... ... ... ... ... ... ... сәйкес болмайтын еді. Себебі, күріш өсімдігі
жаздай (130-140 күн) сулық ортада ... ...... ... ... ... ... жуылып, алқаптан тыс жерлерге
кетеді. Сөйтіп, атыздардағы топырақтар тұзынан ада болып, тек қана ... ... ... ... да ... ... ... жағдай
жасалады. Бірақта, осы сулар күріш алқаптарының өнімділігін арттырғанымен
айналасындағы ... ... ... әсерлер тудыратын. Анықтап
айтсақ: сүзіліп, жуылған тұзды сулар Сырдария өзеніне ... ... сол ... өзін және т.б. су ... тұз мөлшкрімен
арттырады.[33]
Алғашқы 10 жыл бойы бұл күріш алқабынан шыққан сулар көп көлемді
құрғақ ... ... ... ... құмға сіңіп жатты;
Күріштің осы сулары шығысқа қарай 20 ... ... ... асты
суларымен қосылып, көкөлшектер түзіп, көп жерлерді тұздандырады;
Суармалы су ... ... ... ... ... ... арқылы
топырақтағы құнарлықты анықтайтын элементтерді де ... т.б.) жуып ... ... ... ... Сырдария өзенінің төменгі
бойындағы экологиялық жағдайларына кері әсерін тигізеді. Бұл ... әрі ... ... үшін ... ғылыми-зерттеу жұмыстары
жүргізілді. Солардың ішінде барлық совхоздарда ... іс ... ... ... ... ... ... топырақтарды игерудегі жаңа
технология болып табылады. Бұл ... тек қана ... ... да ... ... облыстар да пайдаланды.Технологияның жаңалығы
және бұрынғыларымен салыстырғандағы негізгі артықшылығы – топырақтардағы
тұэдарды жуып, сыртқа ... ... ... ... жылы ... табылады. Мұның негізгі қағидасы топырақтардағы тұздардың, жаппай,
барлығы өсімдікке зиянды ... оның ... ... ғана улы ... Егер солардың зияндылығын бейтараптандырылса, қалған тұздар
тыңайтқыш рөлін ... көп жыл бойы (4-14 ... ... жумай-ақ,
бірінші жылда күріш өнімін алуға болады. Бұлқағида авторлардың көп жырдық
ізженістерінен тұжырымдалған теориялық негіз. ... ... ... сол улы ... табиғатын зерттеп, олардың пайда болу жолдарын
анықтап, зияндылығына көз жеткізіп, топырақтың құрамы мен ... ... ... ... т.б. қалыптасуындағы орнын жан-жақты зерттеу керек болды.
Бұларды білмей ... ... ... ... еді.
Себебі,күріш өсірудің технологиясы тек қана топырақтың табиғатын біліп,
оның дамуын ... ... ... жоюмен шектелмейді. Ол
көктемдегі жер жыртудан бастап, өнімін жиналғаннан ... ... ... ... ... ... ... қосымша күріш
алқабындағы көп жылдарға арналған егістік танаптарды таңдау мен және
мелиоративтік-техникалық шаралармен де ... ... ... ... ... ... ... өнім бермейтін үш түрлі
топырақтар бар: а) бұрын игерілген, бірақ 5-7 жылға дейін тұздары толық
жуылмай, өнім 5-10 ... ... ... б) ... ... тұзды
қабаты жер бетіне жақын жайғасқан сор топырақты тың жер; в)сорланған-
сортаңдау, тұздары топырақ ... өн ... ... тың ... әрқайсысына арналған жоғарыда айтылған «Жаңа технолнгияның
вариантары ... және ... ... ... ... ... жөн ... игерілген, бірақ, 5-7 жылға дейін тұздары толық жуылмай, өнімі
5-10 ц/га – дан аспаған жерлерге майдаланған ... ... ... ... ... алдында ерігіш полиамфолитпен мырышты тұздардың
белгілі мөлшерін топырақ бетіне шашу керек. Күріш өскіні 2-3 ... ... ... ... микроорганизмдердің тіршілігін бәсеңдететін
ингибиторларды пайдаланып, тыңайтқыштарды топырақтың құрамындағы табиғи
мөлшеріне ... ... ... ... ... деңгейін, бастапқыда,
топырақтың бетінің кеуіп кетпейтіндей жағдайда балшық күйінде ұстап, ... ... ... ... біртіндеп 4-5 см-лік деңгейде, ал
дәннің сүті пісу кезінде 12-15 ... ... ... ... ... ... оны ... технологиясында көрсеткендей ... ... ... ету ... ... суды ... каналдарға
жібермейді, ол атызға сіңіп кету керек. Оның 20-25% буланатынын ескерсек,
сіңетін судың мөлшерінің көпшілігі ... ... ... осы ... жиынтығы экономикалық және экологиялық
артықшылықтарымен Сырдарияның төменгі бойындағыалқаптарда ұйымдастырылған
бұрынғы совхоздардың ... ... ... жағдацда сәйкес фермерлік
және шаруа қожалықтарын дамытуға мүмкіндік бар.Қазіргі таңда еліміздің
ауыл шаруашылығындағы жағдайларды жақсарту мен ... ... ... жер сапасының болашақтағы өзгеруін, шөлдену үрдістерінің
дамуындағыжердің ... ... ... ... және
әсерін анықтау өте маңыэды болып отыр.Жалпы аймақтағы жерді пайдаланудың
қазіргі құрылымындағы ең ... ... бірі жер ... мамандарды тарту.Осы мәселе Сырдария өзенінің ... ... ... ... ... ... аңғарының шөлдену үрдісі қазіргі күні
мемлекетаралық ... ... Ол тек ... ғана емес ... ... ... ... әлемнің назарын өзіне аударып
отыр.Шөлдену табиғи – ... ... ... ... ... ... аридтік процесс болып табылады. Бірақта
бұл процесс ... ... ... ... айналған жерлерді
қайта қалпына келтіруге болады.Шөлденген ... ... іс – ... ... ... ... табиғи – шаруашылық
жүйесіне толықтай болмаса да ... ... ... деңгейіне
жеткізуге болады. Аралдың Қазақстандық ... ... ... ... ... ретінде ландшафттық – экологиялық
ұстанымды басшылыққа алдым. ...... ... ... ол ... ... әсер еткен барлық
факторларды және оның ... ... ... ... ... ... ... – территориялық кешенінің құрылымдық
– динамикалық нақтылы жағдайын және оның ұзақ ... ... ... ... ...... масштабын
азайту бағытында нақтылы іс – шаралар мен ... ... ... ... сонымен қатар күрделі табиғи –
шаруашылық жүйесін ... ... ... ... ... үрдістердің белсенділігі артып кең таралуына жасалынуы
тиіс шаралардың ... ... ... ықпал еткенін байқаймыз.
Суды пайдалану нормасын ... де ... зор. Ол ... іс – ... жүзеге асыру қажет.Суландыру жүйесін
жақсартып сапасын дұрыстау ... ... 3-тен 5 ... ... ... салынуы керек. Өйткені шөптің шығымы аз түрлік
құрамы да ... ... ... 3-5 жыл бұл жерлерді
демалдырып орнына ... ... ... пайдалы. Жайылымдық
жерлерді тиімді пайдаланудың да жолдары бар.Мысалы, мал ... жер ... ... ... ... ... ... жайылымдық жерлерді сумен қамтамасыз ету ... ... ... ... ету үшін ескі ... жаңа құдықтар мен скважиналар салынуы керек. Алқап бойында
жол ... ... ... ... жағдай мұнан ары ... ауыл ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... әкелді.Ол болса, жерді су эрозиясына
және дефляцияға ұшыратады.Жерді ... ... үшін ... жол тораптарын жөндеп, соны мықтап қорғаған дұрыс. Ауылды
мекендердің ... ... ... ... ... ... шөлденуге қарсы ... ... ... ... ... шеңгел егу тиімді. Егістік
алқаптар ... ... да оң ... берері ... ... ... ... және тағы басқа дәнді ... гөрі ... ... ... ... ... ... қалған бөлігі ерекше ... ... ... ... ... ... қорығын
шығысқа қарата ұзартып, құрғап қалған ...... қосу ... ... іс – ... ... табиғи – шаруашылық жүйесін жақсартып тұрақтандыруға
бағытталған. Арал ... ... ... ... ... ... хал – ... жақсаруына оң ықпал
етеді.

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның өзендерінің экологиялық жағдайы11 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы12 бет
Антропогендік фактор4 бет
Геологиялық ортаның антропогендік өзгерістері және оны kopғау11 бет
Геронтология мәселелері4 бет
Тәжірибедегі егеуқұйрықтардың бүйрегінің морфологиялық зерттеулері4 бет
Ғарыштық сәулеленудің көмегімен атмосфераның жоғарғы қабаттарының қасиеттерін зерттеу8 бет
Қартаюдың молекулалық-генетикалық механизмдері12 бет
Өзгерістерді басқарудағы шешім қабылдау технологиясы және өзгерістерге қарсы тұру әдістері12 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь