Қазақстан территориясындағы тарихи-мәдени ескерткіштер

КІРІСПЕ

1 ТАРИХИ.МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРДІҢ ТУРИЗМДЕГІ РӨЛІ
1.1 Қазақстандағы тарихи . мәдени ескерткіштерге сипаттама
1.2 Археологиялық ескерткіштер
1.3 Қазақстанның ежелгі қалалары
1.4 Қазіргі заман қалалардың сәулет өнері

2 ҚАЗАҚСТАН ТЕРРИТОРИЯСЫНДАҒЫ ТАРИХИ.МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕР
2.1 Батыс Қазақстандағы тарихи.мәдени ескерткіштер
2.2 Орталық Қазақстанның тарихи.мәдени ескерткіштері
2.3 Солтүстік Қазақстанның тарихи.мәдени ескерткіштері
2.4 Оңтүстік Қазақстанның тарихи.мәдени ескерткіштері
2.5 Шығыс Қазақстанның тарихи.мәдени ескерткіштері

3 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТАРИХИ.МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРДІ ҚОРҒАУ ҚОҒАМЫ ЖӘНЕ ТАРИХИ ЕСКЕРТКІШТЕРДІҢ ТУРИЗМДЕГІ РӨЛІ
3.1 Қазақстан Республикасының тарихи.мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамы
3.2 Еліміздегі тарихи.мәдени ескерткіштердің туризмдегі рөлі

ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
Қазақ жері өзінің бай тарихымен ерекшеленеді. Оның ұлттық тарихы аса
ерте замандардан бастау алады. Ел мен ... ... ең ... сол ел ... ... ... білуден басталады. Ел мен жердің ... білу ... ... ... әруағына тағзым етіп, олардың игілікті істерін
еске алудан бастау алады. Ұлт ... ... ... ... ... ... алу. ... орай еліміздегі тарихи-мәдени ескерткіштері
білу-біздің тарих алдындағы міндетіміз.
Әлемдегі әр ... өз ... кие ... мекендері бар. Ол
жерлердің киелілігі сол халықтардың шығу ошағы немесе ұлттық мәдениетінің
ошағы, елдіктің ... ... ... ... ... ... ... осындай жерлер өте көп. Алтай мен Жетісу, Ұлытау мен Қаратау,
Еділ мен ... ... пен Сыр, ... ... мен ... ... төл бесігі болған киелі мекендер. Бұл аймақтардың өз ... ... ... ... бар. ... айтар болсақ, оларға түркі әлеміндегі
қасиетті Түркістан қаласындағы Қожа ... ... ... ... ... ана ... ... ана зираты, Әли Қожа бейіті,
шығыстағы Алтай ескерткіштері мен Жидебайдағы Абай мұражайы, Қарағандыдағы
Беғазы ... ... ... ... бибі кесенесі мен Қарахан кесенесі,
Маңғыстау өңіріндегі Шопан-Ата жер асты мешіті және тағы басқа да ... ... ... бұл ... ... ... ... жалғасқан, атадан балаға мирас болып келе жатқан
тариха ескерткіш мұралардың ұлттық мәдениетімізден алар орны ... ... ... ... ... жер ... ... (Есік қаласындағы, Отырардағы, Маңғыстаудағы) жұмыстарды
жандандыру іс – ... ... ... ... ескерткіштерді сақтау
және оны ... ... ... жүргізілген шаралар халқымыздың
ұлттық мұраларға деген ... ... ... ... ... ... ... тәлімдік
мүмкіндіктеріне ғылыми талдау жасай отырып, ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтарының мұралары
болып табылатындықтан түркі өркениет дамуымен ... ... ... ... ... ... әл – Фарабидің, Қожа Ахмет
Яссауидің, Жүсіпбек Баласағұнның, Махмуд Қашқаридің, т.б. ... ... ... біз ... ... Зия Гөкалыштың «Мәдениет – ұлттық, ал өркениет
– халықаралық категория. Мәдениет бір ғана ұлттың дін, ... ... ... ой, ... ... және ...... үйлесімді жиынтығы.
Өркениет болса дамудың ортақ деңгейдегі ... ... ... ... ... ... жоғарылаған сайын саятатта ... ... ... ... жоғарылауынан өркениет туа бастайды» дегенін
басшылыққа алуға тиіспіз.
Көне тарихи – ... ... ... ... біз зерттеуімізге
нысана етіп отырған Қазақстандағы тарихи – мәдени ескерткіш ... мен ... ... ... рухани адамгершілік бағытта болған.
Сондықтан мұндай мұралар көбіне рухани танымдарға байланысты болғандықтан
біз жоғарыдағы философ ғалымдардың дінге ... ... ... ... ... ... ... қағидалары сол кездегі ... ... ... деп түсінеміз.
Қазіргі кезде туризмнің өте қарқынды дамуына байланысты жоғарыда
аталған тарихи-мәдени ескерткіштер ... біз ... ... ... ... қорғау және оны қайта қалпына келтіріп отыру
кезек күттірмейтін мәселердің бірі.
1 ... ... ... ... Қазақстандағы тарихи – мәдени ескерткіштерге сипаттама
Ескерткіш – кең ...... ... ... ... атауы. Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жиынтығы мұражайлы,
көрмелік маңызы бар заттар мен ... ... ... ... белгілері бойынша ескерткіштерді негізгі 4 түрге бөледі:
археологиялық ескерткіштер, ... ... ... ... ... ... өнері ескерткіштері. Сондай-ақ,
ескерткіштерге тарихи-танымдық ... ... ... ... да ... болады. Яғни, азаматтың көне заманнан күні бүгінге
дейінгі ... ... ... ... аса ... жетістіктерінің ерекше,
қайталанбас заттық - рухани үлгі - нұсқаларын; адам өміріндегі оқиғаларды,
белгілі бір елдің, ... ... ... ... ... еске ... ... мұраларды Ескерткіш деп атау қалыптасқан. Оларды
шартты түрде ауыз әдебиеті ескерткіштері, ... ... ... ... ... ... ... қолөнер
ескерткіштері, діни ескерткіштер, т.б. деп те түрліше жіктеуге ... адам ... ... оба, ... ... сақ дәуірінен,
көне түркі, қыпшақ кезеңінен жеткен тас мүсіндер, сынтас, сартас, құлпытас,
қойтас, үштас, бестас, сағана, төртқұлақ, ... т.б. ... ... ... - ең алғашқы ескерткіштер түрлері қатарына жатады. /1/
Тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау мемлекеттік ... ... ... және өскелкең ұрпақ тәрбиесінің маңызды бөлігін құрайды;
тар мағынасында - ұлы ... ... ... ... ... ... есте ... үшін жасалатын мүсіндік туынды. Бұл атау
монумент деген ұғымның мағынасына жақын. Алайда ескерткіштер әдетте, ... ... ... ... Ескерткіштердің кең тараған түрі де
осы – көлемі нақты ... ... ... ... Олар, әдетте,
көрнекті жерге (қала алаңына, ... ... ... тарихи адамдардың
туған жерлеріне, ұрыс даласына) орнатылады. /2/
Өлген адамға ескерткіш орнату дәстүрі ерте заманнан-ақ ... ... ... ... аса ... ... мен ... қайраткерлерінің
құрметіне. Римде императорларға ескерткіштер ... ... ... ... ... ... Т.Бонтан, т.б. сияқты мүсін
өнері шеберлерінің аты ... ... XIX ... ... мен ... ... оқиғаларға, XX ғасырда ұлт - азаттық қозғалысы қайраткерлеріне,
жазушы, суретші, ... ... ... ... кең етек ... XVIII ғ-да және XIX ... бірінші жартысында мүсіншілер К.Б
Растрелли, М.И Козловский, Б.И ... И.П ... ... ... ... пен ... Петр І-ге, А.В Суворовқа, М.И ... мен ... ... ... ... ... жылдарынан бастап Н.А. Андреев, Н.В. Томский, В.И. Мухина, ... т.б. ... ... қалаларда даңқты адамдарға тұлғалы
ескерткіштер орнатылуына үлес қосты.
1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында қаза ... ... ... есте қалдыруға арналған ескерткіштер өте көп. Солардың
ішіндегі ең күрделісі – ... ... ... ... ... ... – мемориялдық ескерткіш. Қазақстанда ескерткіш орнату
1940 ... ... кең өріс ... ... ... бірі – Алматыдағы ,,Амангелді Иманов,,
ескерткіші (Мүсінші Х.Б. Асқар-Сарыджа, ... ... 1947). ... Х.Наурызбаевтың ,,Абай,, (1960), ,,Шохан Уалиханов,, (1969, екеуі
де Алматыда), ,,Жамбыл Жабаев,, (1964, Тараз), ,,Амангелді ... ... обл. ... ... ... ... Уалиханов,,
(1972, Көкшетау), Ю.Г. Былыктың ,,Нұркен Әбдіров,, (1969, ... ...... ... ... ... ең көрнектілері
болып табылады. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін де ұмытылмас есімдер
мен тарихи оқиғаларды ... ... ... ... Олар:
мүсінші Б.Әбішевтің ,,Жамбыл,, (1996, Алматы), ... ... ... - ... монументі,, (авторлық шығарма, топ жетекшісі
– Ш.Ы.Уәлиханов, мүсіншілер - А.Жұматаев, Н.Далбай, К.Сұранышев, А.Боярлин,
М.Мансұров, ... ...... ... ... ... - ... мен Т.Мырзагелдиннің ,,Саяси қуын - сүргін
зобалаңынан құрбан болғандарға ескерткіш,, (монумент; ... ...... ... - ... ... Монтахаев;
1997, Астана), мүсінші Досмағамбетовтің ,,Қаныш Сатбаев,, (1999, Алматы),
мүсінші К.Кәкімовтың ,,Сұлтан Бейбарыс,, (2000, ... ... ... мен ... ... ... ... тауында орнатылған
,,Ордабасы кешені,, (сәулетші Ғ.Садырбаев, 1997, Оңттүстік ... ... т.б. ... әдебиет, өнер, мемлекет және ... ... ... ... қою ... олар ... үйдің
қасбетіне жазулы ескерткіш тақта орнату да ... ... ... ... ... ... ... 600-ден
астам неолит және энеолит дәүірінің ескерткіштері мәлім. Неолиттік ... ... ...... ... көл, үңгір тұрағы деп төрт түрге
бөлінеді. Мысалы: Ботай қонысын алайық. Ол ... 200 ...... ... ... ... Елді мекендегі құрылыстар өте тығыз, біріне-бірі
жалғаса салынған. Ені - 8 ... ... - 50 ... ... ... қатар-
қатар көшелердің екі жағына кейде 15-16 үйден салынған. Жеке үйдің ... бір ... ... ... 4-8 ... түрінде шұңқыр қазылған.
Шұңқыр жиектеріне биіктігі 1 метр дуал соғылған. ... ... ... ... ... ... түріндегі бағаналар орнатылған.
Күмбез бұтақтарымен және ... ... ... ... ... ... Кіретін есік қабырғадан ойылып, оның сыртында шағын ... ... ... ... ошақ ... Ошақ пен есік ... ... арналған, төргідемалатын орын. Әдетте қабырғаның бүйір жағынан
азық-түлік сақтайтын шұңқыр ... ... ... ... түрі
Қазақстанның солттүстік обылысында күні бүгінге дейін сақталып, маңызын
жойған жоқ. ... ... да ... ... ... болған.
Бұлардың қойылу ретінде де Мысырдағы, Орталық Америкадағы құрылыстар сияқты
астрономиялық заңдылықтар ескерілгендігі, сол кездегі діни-нанымдарға орай
салынғандығы ... ... ... 1-мыңжылдықта тиграхауда сақтары тайпаларының
үлкен тобы қоныстанған. Олар ... ... ... ... ... ... Сырдария, Іле, Талас, Лепсі, Есік, Шелек, Шарын,
Кеген өзендері аңғарларында көптеген үлкенді - ... ... ... Жуантөбе қорымы (Іле өзенінің сол жағалауы) 300 обадан, Берікқара
қорымы (Талас өз.) 500 бейіттен тұрады. Биіктігі 20 ... ... ... ... ... мен ... Қазақстанда өте көп. Б.з.б. ... ... ... ... ... ... ... сақталған
ірі құрылыстар табылды. Бұлар Орта Азия мен ... ... ... ... ең ... ... ескерткіштері болып табылады. Бесшатыр
қорымы Іле өзенінің оң жағасында. Ол 31 обадан ... ... 21-і ... 10-ы ... ... және ... ... Үлкен обалардың диаметрі
45 метрден 105 метрге, биіктігі 6 метрден 18 ... ... ... ... м, биіктігі 17 м Үлкен Бесшатыр обасы ерекше. Тас, топырақ үйіндінің
айналасынан 5 - 7 м ... тас дуал ... (ені - 2 м, ... - ... және ірі ... ... қой тастардан қоршау түрінде құрылыстар
салынған. Үлкен обаның айналасында барлық 94 ... бар. ... тік ... қазақ ру-тайпаларының таңбалары қашалған. Обаның солттүсік -
шығыс жағында тағы да жеті ... бар, олар ... - ... солтүстік -
батысқа қарай созылып жатыр. Бесшатыр ... ... ... ... ... бөліктен тұрады. Олар: дәзіл, қабірдің алдынғы кірер аузы
және ... ... ... ... ... бір-біріне тығыз
қиюластырылған.
Алтын адам табылған Есік обасы үлкен қорымның оңтүстік ... ... ... - 60 м, биіктігі - 6 м. Ортадағы қабір ашылып,
таланған, бүйірдегі қабір сол күйінде сақталған. Лақат Тянь-Шань ... ... ... ... ... 2,9х1,5 м. Сақтар
мәдениетіне байланысты тағы бір ... - ... ... Сырдария
бойынан табылған ,,Шірік Рабат,, ... ... 5 ғ). ... ол егін ... мал ... ... ... бекінісі жайлы. Оның
ішінде көп бөлмелі ... ... ... ... екі қабатты зәулім
бекініс бар. Б.з-дың VI-VII ... ... ... ... ... ... ... Сайрам (Испиджап), Отырар, Сығанақ, Құмкент, Созақ,
Алмалық ... ірі ... ... Баба Ата, ... ... ... ... Оңтүстік қалалары бекініс, шахристан, рабадтан тұрған,
су құбырлары болған. Тоғай, Жыланшық, Кеңгір, Жезді, Сарысу ... ... ... ... өмір сүрген алпысқа жуық қалашық орындары анықталды. Бабаджа
хатун күнбезі, Айша Бибі мазары, Жұбан ана ... ... ... ... ... ... әулеті тұсында Алаша хан күмбезі, Жошы ... ... ... Қожа ... ... ... X-XIV ғасырлардағы
Қазақстандағы сәулет өнерінің жоғары ... ... ... ... ... ... құпиялардың сырын білуге ұдайы
құмарлықпен ұмтылып отырған. Есте жоқ ерте ... ... ... табиғаттың түрлі құбылыстары туралы ... ... ... ... ... халқының сан ғасырлық өмірлік тәжірибесінің
табиғатпен ... ... ... өнерінің жүйесі пайда
болды. Сәулет өнеріндегі өзіндік ерекшелігі бар ... ... ... сол ... ... басқа халық жете алмаған ... ... ... ... мұра етіп ... ... мекені Сарыарқа төсінде әр кезеңде бой ... ... ... ... тарихшылар, археологтар
дәләлдеген.
Ұлытау өңіріндегі ... хан, Жошы хан, ... ... ... ... тағы ... ... туындыларында негізгі өлшем
қатынастарының ... ... ... ... жер ... әсем үндестік тауып, өзіндік ерекшілігі бар қайталанбас өнер
туындысын берген. «Қазақстанда ата - ... ... 25 мың ... ... ескерткіштері бар. Олар, негізінен, Сыр бойында, Отырар
алқабында, Маңғыстау мен Үстіртте, Ұлытау төңірегінде, Талас – Шу аңғарына,
Жетісу мен ... ... ... Көне ... ... ... ғимараттар құрылыс өнерінің айтарлықтай дамығандығын және өзіне
тән қазақы болмысының бар ... ... ... ... ... Archaios – ескі, logos-ілім) - тарих ғылымының көне
дәуір мен орта ғасырдағы адамзат қоғамы дамуының заңдылықтары мен ... ... ... ... ... ... алғашқы қауымнан,
ерте заман мен ерте ... ... ... ... ... қару – ... түрлері, мекен - жай, қоныстардың, керуен сарайлар
мен әскери ... ... ... ... ... ... т.б.
Адамдар қолымен жасалған осы ... ... ... ... деп ... Олар ... көміліп, жер астында қалып,
қалалар мен бекіністердің қираған орындарында бірнеше ... ... ... ... ... ... ... мәдени қабаттар деп
аталады. /21/
Осылай пайда болған ... ... ... ... ... Қазақстан жеріндегі ең үлкен қала ... ... ... ... биіктігі 18 метр. Кейбір обалардың биіктігі 20 ... 100 ... ... ... ... ... кезінде табылған
материялдық деректерге ғылыми түсініктеме беру үшін ... ... ... ботаника, зоология, палеонтология,
физика, ... ... ... ... әдістері кеңінен
пайдаланылады. Археология ... ... IV ... көне ... ... ретінде (Платон) ... ... ... ... ... Қайта өркендеу дәуірінде ғана жүргізілді.
XV-XVI ғасырларда Италияда ... ... ... ... іздеүге, XVIII-
XIX ғасырда Қосөзен бойында көне мәдени мұраларды зерттеуге бағытталған
қазба жұмыстары ... ... XIX ... 1-жартысында Ресейде
Қаратеңіз жағалауындағы көне грек қалаларының қалдықтары мен скиф ... ... ... ... ... мен Орта Азияда археологиялық
зерттеулер XIX ғасырдың 70-жылдарынан ... алды және олар В.В. ... ... А.А. ... П.И. ... В.В. ... ... 1919 ж. Ресейде Материалдық мәдениет тарихы академиясы құрылды.
1937 ж. ол КСРО Ғылым Академиясы ... ... М.П. ... ... С.И. ... А.Н. ... С.С. Черников басқарған
экспедициялар Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... ... 1926 ж. ... археологиялық зерттеулер
нәтижесінде Андрон мәдениеті ... ... ... ... анықтады.
1930-1939 ж. Қостанай облысы Алексеевка ауылының маңынан қола дәуірінің
қоныстары, ... ж. ... ... ... Нарын тауларынан КСРО
территориясындағы ең көне заманның кен орындары ... 1930 ... ... ... ... мен Оңтүстік Қазақстанды зерттеп,
көптеген жаңа деректер жинады. 1936-1939 ж. Тараз қаласының орны ... Орта ... ... ... ... ... орталықтарының бірі
болғаны анықталды. С.П. Толстов басқарған Хорезм археология - этнограпиялық
экспедициясы Қызылорда, ... ... ... ... ... ашты. /5/
1946 ж. Қазақстан Ғылым Академияның құрамында ... ... ... ... ... Ол ... ... зерттеулердің
орталығына айналды. Ең алдымен археологиялық барлау, Қазақстанның көне
тарихын анықтау жұмыстары қолға ... ... ... археологиялық
экспедициясы (жетекшісі Марғұлан), Оңтүстік Қазақстан археологиялық
экспедицияс (жетекшісі - Бернштам, ... Е.И. ... ... ... ... - К.А. ... Т.Н. ... Г.И. Пацевич, А.Г.
Максимова, М.К. Қадырбаев, А.М. ... кең ... ... ... ... ... ... (1960 ж.). Республика
территориясын түгелге жуық қамтыған ... ... ... құнды археологиялық ескерткіштер мен мәдениеттер ашылды.
Орталық Қазақстанда қола ... ... ... ... ... ... Бұғылы т.б. қоныстар зерттелді. Жетісуда Бесшатыр, Кеген
маңында табылған обалар сақ - скиф ... ... ... ... және ... Алтай мен Днепр ... ... скиф ... екендігі дәлелденді. /16/
Оңтүстік Қазақстанда палеолит қоныстары тыңғылықты зерттелді.
Оңтүстік ... ... ... ... аймақтарының бірі болғандығы
жөнінде дәйекті ғылыми тұжырым жасалды (Марғұлан). Жетісу өңірінде б.з.б.
VII-VI ... ... ... ... ... мен ... мәдени
ескерткіштері жан-жақты зерттелді. Солтүстік Қазақстанның қола дәуірінің
хронолдық классификиасын, Солтүстік және ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Жетісу
өңіріндегі темір дәуірінің орта кезеңінен зерттеуге ... ... ... 1970 ж. ... V-VIII ... және XIII-XV ғ-да ... мен ... мәдени орталықтарының бірі болған ... ... мен ... ... зерттеу қолға алынды. Жаңа ... ... ... археологиялық экспедициясы, ... ... ... ... 70-80 ж. ... ... тұрақтарының ашылуы, Шығыс Қазақстандағы Шелекті сақ обаларындағы,
Жетісудағы Есік ... қала ... ... мол мағлұмат берген
Отырар мен Құйрықтөбеде жүргізілген қазба жұмыстары Қазақстан археология
ғылымының көкжиегін кеңейте ... ... ... көне және орта ғасыр
кезіндегі ... ... мен ... ... мәдениетінің
сабақтастығы жөнінде дәйекті ғылыми тұжырымдар жасауға негіз қалады.
1991 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының құрамында археология ... ... ... құрылды. 1973 жылдан Археология мұражайы
жұмыс істейді. Қазақстанның ... ... ... ... тарихи
ғылымның, оның ішінде археология саласының алдына да жаңа мақсаттар ... ... ... көне және орта ... ... ... мен қолөнерінің дамуы туралы бұрынғы қатаң ... ... ... ... жаңа ... шешу міндеті
қойылды. Осыған байланысты ... ... ... ... теориялық-методологиялық мәселелері қолға алынд, Қазақстанның
ежелгі тарихын зерттеуді тереңдетүге бағытталған бағдарламалар жасалды.
Көне ... және ... ... зерттеумен айналысатын ғылыми
мекеме 1991 ж. қазан айында Қазақстан Ғылым Академиясының Тарихи археология
және этнография институты негізінде ... ... ... Ғылым
Академиясының академик Ә.Х.Маргұланның есімі берілген. Институт құрамында:
тас дәуірі ескерткіштері; қола дәуірі және ... ... ... өнер; урбанизация және көшпенділер мәселелерін зерттейтін топтар
мен Археология мұражайы бар. Қазақстан жері сақ, түркі ... ... ... ... ... ... қалыптасу процессі
айқындалып, Батыс Түрік қағанаты, ... ... ... ... ... нақтыланып, олардың Орта және Таяу Шығыспен, Орта
Азия, Еділ ... Орал тауы ... ... ... және ... ашылды. Қазақ жеріндегі Ұлы Жібек жолының бойы, ... ... ... қала мен ... өзара қатынасы мен ықпалы
зерттелді. Орта ғасырдағы Отырар, Тараз, ... ... және ... ... ... жұмыстарының нәтижелері Қазақ мемлекеттігі
мен мәдениетінің қалыптасуы, ... ... ... және ... ... ... туралы тұжырым жасауға мүмкіндік берді./32/
Археологиялық ескерткіштер – материялдық ... ... Көне тас ... орта ... ақырына дейінгі аралықта өмір
сүрген адамдар ... ... ... ... ... зираттар, т.б. Олардың әрқайсысының өздеріне тән
ерекшеліктері бар. Егер қола ... ... ... ... екі, үш ... тас ... ... темір дәуірінің молалары биік
обалардан тұрғызылған. Молалардағы жерлеү ... де әр ... ... ... шалған жерлер кездеседі. Тасқа салынған
суреттер ле археологиялық ескерткіштерге жатады. ... да көне ... ... орта ... ... кезеңге жатады. Археологиялық
ескерткіштердің тарихи ғылымына қосатын үлесі өте зор. Олар ... ... ... ... ... ... олардың
әлеуметтік экономикалық жағдайы туралы құнды ... ... ... ... ... ... мен ескерткіштердің уақытын, өзара
хроникалық арақатынасын белгілеу. Тарихи-жазба ... ... және ... ... ... ... қарай археологиялық мерзімдеуді үш топқа бөледі: 1- топ Зерттеу
объектілеріне (жеке заттар, қалалардың ... ... елді ... ... ... ... ... қатысы бар көне авторлардың
туындылары белгілі бір уақытта ... ... ... қолбасы
т.б. бұйрығымен жасалған жазулар, эпиграмма, эпитафия, ... мен ... ... Әсіресе әр түрлі замандардың алтын, мыс, күміс тиындарының
орны ерекше. Бұл деректер қалалар мен елді ... әр ... ... ... ... ... ... 2-топқа
стратиграфиялық және типтерге бөлу салыстырмалы балама әдістері жатады.
Белгілі бір мәдени қабаттардан табылған зат ... ... ... ... ... ... жақын бір затпен салыстырылса, осы екі
ұқсас затпен бірге табылған басқа ... ... де бір ... бір уақытта, бір технологиямен жасалып, ... ... ... ... ... т.б. ... 3-топқа, жаратылыстану
ғылымдры жетістігін пайдалану арқылы ескерткіштердің ... ... ... Солардың бірі – радиозотоптық әдістерег жататын, әсіресе,
көне тас дәуірлері ескерткіштерінің жасын ... көп ... ... ... - 230, ... ... ... /25/
Қола, алғашқы темір дәуірлері ескерткіштерінің жасын анықтауда радий
көміртегі әдісі кеңінен пайдаланылады. Қазақстанда осы ... ... ... ... ... ... Маңғыстаудағы Дікілтас
обасы т.б. анықталған. Бұлардан басқа дендрохронология (ағаштың
сақиналарының өсу ... мен ... ... ЭПР
(электрондық прагменттік резонанс), термолюминисценттеу, радиокарбон т.б.
әдістер қолданылады.
Археология музейі – ... ... ... ... ... ... сұрыптап, зерттейтін мәдени мекеме. Тарих, археология
және этнография институты жанынан 1973 ж. ашылды. Музейдің негізгі ... ... ... ... ... ... дәуірінен бастап, кейінгі
орта ғасырға дейінгі аралықтағы даму жолын заттай деректер арқылы көрсету.
Музейде қазақ ... ... ... мен ... ... ... ... бүкіләлемдік өркендеудің қатынасына қосқан үлесі туралы
мағлұматтар беретін көптеген ... ... ... ... өзара кезеңдер мен аудандарға жіктелетін үлкен төрт бөлімнен тұрады.
Көрменің ... ... ... ... ... мен оның ... ... Мұны қойылған тас экспонаттар Қазақстан жері
адамзаттың алғаш ... ... ... ... ... ... ... Бөріқазған, Тәңірқазған қоныстарынан табылған,
кремниден жасалған тас құралдардан бастап, Қазақстанның түкпір-түкпірінде
орналасқан тас дәуірі ... ... тас ... ... ... ... Қаратауда жургізілген қазба кезінде
табылған тас құралдар мен ... ... ... ... ... ... ... қалақша, қол шапқылар бар. Неолит пен ... ... ... ... және ... Қазақстанда жүргізілген
қазбалар кезінде және кездейсоқ ... тас ... мен ... ... құрыайды. Музейдің келесі ... қола ...... ... ... Дәндібай мәдениетіне арналған.
Қола құралдарды жасауға қажетті мыс пен қорғасын кен ... ... ... ... ... Қола дәуірінің қоныстары мен зираттарының
осы өңірлерден көптеп табылуы ... ... ... ... ... ... қола мен ... жасалған зергерлік бұйымдар қойылған. Таутары мен
Қарақұдық ... ... қыш ... ... ... ... Андрон мәдениетінің айқын белгілерін және оның оңтүстік және
оңтүстік шығыс аудандағы өзіндік ерекшеліктерін көрсетеді. ... ... ерте ... ғасырына (б.з.б. VIII ғ.- б.з. V ғ) ... ... ... ... ... ... ... қарулар, ат әбзелдері, қолданбалы өнер туындылары, ... ... мен ... ... аңдардың денесі ... Сақ ... ... ... ... Есік ... ,,Алтын адамның,, қалпына келтірілген киімі ерекше көңіл
аудартады. ... ... ... ... мен ... ... ... жаңа көшірме 1997 ж. музей төрінен орын ... Оның ... ... ... ... Бас ... ... М.М.
Герасимовтың шеберханасында қалпына келтірілген сақтың, үйсіннің ... ... қола ... ... ... ... тайпа өкілдерінің
бет-бейнесін көз алдына елестетеді.
Музейдің төртінші бөлімі орта ... ... ... ... ... Тараз, Алматы, Талғар, Ақтөбе, Баба Ата қалаларында
жүргізілген зерттеулер ... ... қыш ... шыныдан, мыстан
жасалған бұйымдар, қолданбалы өнер туындылары ... Көп ... ... жұмыстары жүргізіліп келе жатқан Отырар қаласының ... ... ... ... әуеден түсірілген суретінен оның XVI-XVIII
ғсырдағы құрылысының іздері анық байқалады. Ортағасырлық құрылыс өнері мен
архитектурасы ... ... ... суреттер мен екі макет
қойылған. Олар: Айша Бибі мен Қожа ... ... ... ... қоры ... жаңа ... толықтырылып келеді. /29/
1.3 Қазақстанның ежелгі қалалары
Жазба ... мен ... ... ... ... қоныс орындары, қала жұрттары. 6-9 ғасырларда ... мен ... ... ... қала мәдениеті жақсы дамыды. ... бұл ... ... ... бағынды және реті бойынша Батыс
Түрік, Түргеш, Қарлұқ қағандықтарының құрамына ... Бұл ... ... жер ... ... көш ... ... тұрақты қыстаулар мен
жайлаулар орнығып, егіншілік пайда болды, отырықшы кедейлер тобы бөлініп,
жекелеген рулық топтар ... ... ... ... ... ... тіл мен жазу ... сауда және дипломатиялық
байланыстар дамыды. Осындай жағдай әкімшілік және қолөнер, сауда, мәдениет
орталығы ретінде ... ... ... ... ең ірі қала ... ... Ол 690 ж ... жылнамасында ,,Ақ өзендегі қала,, атымен алғаш аталды. Кейін
Махмұт Қашқари Сайрам – ақ ... аты (әл – ... әл – ... ... деп, ... ... деп те аталғанын жазады. Сайрамнан Шашқа баратын
жол бойында VIII-X ғасырларда Газгирд (Қазығұрт) болған. Исфиджабтың шығыс
жағында ... ... ... ... ... қалалары мен елді
мекендері орналасқан. Шарапқа – ... ... ... ... ... сай ... ... Арабаж – керуен сарайлары іспетті.
Арыстың төменгі ағысында орталығы Отырар қаласы болған Фараб ... ... ... аты ... VIII-IX ... жазба деректерде
аталады. Оның Фараб, Тарбанд секілді атаулары да бар. ... ... ... ... өңірінде сол аттас орталық болған Шауғар қаласы
(соғды тілінен аударғанда ,,Қара тау,,) Түркістанның оңтүстік ... ... ... ... Шойтөбе қаласының орнында болған. /9/
Оңтүстік Батыс Жетісуда қалалардың өркендеүіне, қолөнер ... және ... ... дамуына Соғды ұрпақтарының елеүлі
әсері болды. VIII ғасырдың 2-жартысында олар Шу, Талас жазықтарына көптеп
қоныстана ... ... ... Иран мен ... ... жалғастыратын Ұлы Жібек жолының бойына сауда қоныстарын салды.
Осындағы Тараз және Суяб ... ... тыс ... де ... ... ... ... VII -XIII ... осы жол ... ... Атын, Семекина, Талхиз, Мерке, Құлан, ... және ... ... да ... рөл ... Бұл қалаларда ұсталық,
зергерлік, былғары өңдеү, қыштан ыдыс жасау кәсібі өркендеді. Тұрғындары
егін ... ... ... тары ... бақ, жүзім өсірген. IX-X
ғасырларда солтүстік-шығыс Жетісудада қалалар салына ... Іле ... ... ... ... ... ... бұл қалалар тез арада-
ақ қолөнері мен сауда орталығына айналды. IX ғ-да және X ғ-дың 1-жартысында
Жетісуда ... ... ... ... ... ... ... жедел көше бастады. Көшпелі тайпалардың ақсүйектері құнарлы
жайылымдарды басып алу, соғыс жорықтары және ... ... ... ... мүшелері топ-тобымен отырықшылыққа ... ... ... толықтырды. Осыдан барып үлкенді-
кішілі елді мекендер мен ... ... ... IX-XII ... қоғамның
өндіргіш күштері үлкен қарқынмен өсті. Орта Азия мен Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... қатынастардың қалыптасуына
ықпал жасады. Осы ... ... діни ... ... ... ... су ... тазалық жүйелері салынды. Жаңа
қалалар пайда болды. /21/
Әсіресе Оңттүстік Қазақстанда қалалар көркейе түсті. ... ... ... ... ... ... 170 ... дейін жетті. Кең
көлемдегі қазба ... ... ... қала ... ... жасауға мүмкіндік берді. Аумағы 30 га-дан
асатын қала ... ... ... ... ... ... ... (Отырар), Құйрықтөбе (Кедер), Шойтөбе (Шауғар),
Жанқала (Жанкент, Янгикент), Сунақ – Ата (Сығанақ), Құмкент жатады. ... ... 30 ... дейін жететін қалалар – Бурух, Хурлуг, Жумишлағу, т.б.
15 га-ға дейін жететін қала ... ... ... ...... ... (Берукент), Қазатлық (Будухкет) т.б. жатады. Осы
қалалардан ... ... орта ... VI-IX ... бірінші
жартысына тән мәдени қабаттары анықталған бір топ қала ... ... ... ... саны 27-ге ... ... қала жұрты бар.
Қазақстанның оңтүстігіндегі қала жұрттарына құрылымында – ішкі ... ... ... ... ... және ... ... сауда – қолөнер орны) болатын топография тән. Шахристанда бай
шонжарлардың, ірі саудагерлер мен дінбасылардың үйлері, сарайлар ... ... менг ... ерте орта ... ... анықтаған кезде мынадай белгілердің жиынтығы: көлемі мен құрылымы
(қамал және бүкіл көлемі ... ... мен ... ... мәдени
қабатының байлығы; археологиялық кенені пайдаланылды. Осындай сан және сапа
белгілері ... ... ... ... орта ғасырлардағы
барлық қылылыр саны 33 ... ... ... ... барлық қалалары
неұрлым кейінгі уақытта да өмір сүргендіктен, қала ... ... ... ... қалалардың көлемін анықтауға және ... ... ... бере ... ... ... ... керісінше, бұған толық мүмкіндіктер болды.
Жазбаша деректемелерге қарағанда, мұнда VII-X ғасырларда 27 қала ... ... ... көпшілігі нақты қала жұрттарымен сәйкестендірілді. Ал
Шу және Талас аңғарларындағы аумақта барлығы 36 қала ... ... VII-IX ... мәдени қабаттары анықталды. Қалалар ... ... өмір ... ... ... өзіндік ерекшелік
кездеседі. Қала жұрттарында ... мен ... ... ... ерекше көрінеді. Орталықтағы құлаған үйінділерге ұзындығы 3 км-ден
ондаған км-ге дейін жететін дуал мен ... ... ... ... дуалы,, қалалардың орналасуына қатаң заңдылық бар: ... ... ... 15-20 км ... ... ең ... ... ұсақ тау өзендерінің құятын сағаларында орналасқан. Шу аңғарында
қалалардың орналасу ... одан да ... – он үш қала тау ... тау ... ағып ... жерлерде бір – бірінен 15-35 км
қашықтықта орналасқан; ... ... ... тауларынан өзендердің Шуға
келіп құятын жерлерінде солтүстік Жақтағы ішкі тізбекті құрайды./46/
Қалаларды ... ... ... қала ... көлемі мен
топографиялық және жазбаша деректердің мәліметтері ... ... үш ... бөлінеді. Бұлар: астаналық және ірі қалалар – ... ... және ... олар Жетісудың оңтүстік – батысындағы Жамбыл, Ақбешім,
Қызылөзен және Шитөбе сияқты ірі қала жұрттарына ... ... ... ... ... ... ... деп саналатын Текабкет және
тиісінше: Сус – Шалдовар, Мерке, ... Жол – ... ...
Беловодск бекінісі, Жақ – Сарығ – Грозненское жатқызылды. ... ... ...... ,,Түрік қағанының ауылы,, - Шөміш, Кірмірау –
Покровское. Ірі қалалардың төңірегінде ... ... ... жатқызуға болады. Шу – Талас өңірлерінде ... ... ... мен ... ... ... зерттелген. Мұндағы негізгі қалалар Жікіл, ... ... Көл, ... ... ... Сус, т.б. Шу аңғарында Баласағұн
қаласы ... ... ... ... рөлін атқарған. Ол X-XI ғасырларда хан
ордасы ретінде қалыптасқан. Оның орнында неғұрлым ерте кезеңдегі қала ... Бұл ... ... көп жаңа қалалардың пайда болуы ауданда отырықшылық
пен қала өмірінің дамығанын көрсетеді. Солтүстік – шығыс Жетісуда ... ... ... саны 70-ке ... көбейген. X ғасырдағы деректер
Іле аңғарының сол жағалауында орналасқан екі қала – ... ... ... ... ... туралы мәлімет берсе, XI-XIII ғ-лардың ... Екі – ... ... ... т.б. ... аталады.
Қалалар ішіндегі ежелгісі Тараз Қазақстан ... ... ... ... ... ... ол тіпті VI ғасырда аталған. 568-жыл
бұрын Талас жағасындағы қалада түрік қаған Дизабуланың ... ... ... ... ... ... Тараз (Далосы) туралы Сюань
– Цзян былай деп жазды: «Цзяньцюаньнан батысқа ... 140-150 ли ... біз ... ... ... ... шеңбері 8-9 ли. Онда ... ... ... ... мен ... ... ... тұрады.
Жері мен ауа – райы Суйдағыдай. Оның оңтүстігіне қарай 10 ли ... 300-ге ... ... ... ... ... ... қала бар.
Орталық патшалықтан шыққын адамдар. Бір кезде олар Туцзюэмен тұтқынға
алынған, ... ... келе ... ... қаланың негізгі тұрғындары
ретінде сол жерде тұрақты мекен тапқан. Киімдері тозған соң, олар ... ... ... ... ғасырда Тараз Ұлы Жібек жолы трассасында маңызды роль атқаратын
қалаға айналды. Осы ... ... оның ... кең ... ... ... ... жол бағдарламаларында, ежелгі шежірелерде ... ... бар. ... ... бен ... ... ... арабтармен басылып алынған, 766-жылдан бастап қала ... ... ал IX ғ. Аяқ ... ... ... ... ... айтуы бойынша, Исмайл ибн Ахмад Таразға
қарсы ... ... ... қиыншылықтарды басынан кешіреді. ... ... ... бас иіп, ... ... ... исламды мойындайды.
Оқиғаның өзіне келсек, Исмайл ибн ... ... ... ... ... ... оның әйелін және 10 000 адамдарын тұтқынға алады. Олардың
көбісін өлтіреді де, ...... ... ... алып ... ... атты ... олжа бөліскенде 1000 диргем тиген».
IX-X ғасырларда Тараз одан ары дами ... Оның ... ... ... алқаптың ортасында, Талас Алатауының күміс руднигінің жанында
орналасуы қаланың экономикалық және мәдени ... ... ... X ғ. ... ... ... « Тараз – бау-бақшалы, қалың елді,
оры, төтр қақпасы және қонысталған рабады бар үлкен бекітілген қала.
Ал ... ... ... үлкен өзен аққан, оның арғы жағында
қаланың бір бөлігі жатыр, үстінде өткелі бар. ... ... ... X ғ. Аяқ шені – XI ғ.ғ., Жетісуды, ... ... ... Азияны қараханидтер династиясы ... ... соң, ... ... бір ... ... айналды1.
XIII ғ. Басында, Жетісу және Орта Азия үшін ... ... ... ... ... хорезмаш араларындағы күрес
өріс ала бастаған ... ... ... ... ауысқан. 1212 жылы қала,
Жетісудың Оңтүстік – батыс бөлігіндегі және Оңтүстік Қазақстандағы басқада
орталықтармен ... ... ... ... ... қайта-қайта қалпына келген2. Алайда, XIII ғ. Екінші жартысы –
XIV ғ. Басын қамтитын кезең саяси жағынан ... ... ... ... ... ... ... мен қоныстардың себепші ... ... ... XIV ... орта ... ... ... және қала мәдениетінің талай орталықтары қиратылған. Олардағы өмір
сөнген. Талас аңғарындағы Тараз, Янгі – ... Янгі – ... ... ... XIV ғ. ... ... естеліктерінде айтылған. Талас
астанасы ролі бұл кезде Янгі –Таласқа ауысқан ... ... ... жоғарғы жағында орналасқан. Қала ретінде ... XV ... ... өмір сүрген, ал оның орнындағы отырықшы қоныс XVIII ғ. ... ... 370 м., ал ... ... 160 м. ... ... ... қабырғасы 370 м., ал батыс қабырғасы 160 ... ... ... қала ... 200 м. ... ... солтүстік қабырғасына ішкі қамал жалғасқан. Ол – жобасында
төртбұрышты төбе, солтүстік қабырғасы 175 м., батысы -117 м., ...... ... – 125 м. ... ... шахристаннан батысқа және шығысқа
қарай байқалады, бірақ олардың ... ... ... анықтау мүмкін
емес. Орталық қыаусырықтардың жанында ұзын қабырғалармен ... ... Ол ... бір кездерде көптеген бөлек-бөлек
төбешіктер – VI – XII ғ.ғ. жеке ... мен ... ... ... мен ішкі ... ... ... қала өмірінің негізгі кезеңдерін анықтауға мүмкіндік берді.
Б. д. бірінші ... ... ішкі ... мен шахристанның
солтүстік – батыс бөліктерін қазбалау кезінде табылған. Оның ... ... Ол күл ... мен шикі ... сынықтарынан құралған. Қабаттан жиылған
керамика хум сынықтарынан тұрады. Ішкі қамалдағы шурфтың ішіндегі IV – ... ... ... 1,5 м. Онда ... 50х29, 5х9,5 тік бұрышты шикі
кірпіштен жасалған ғимарат қалдықтары ашылған. Үй ... - 1 ... ... ал ... – 1 – 1,5м. Қабаттың ішінен керамиканың
ерекше түрлері жиналған. Ол – сыртынан ақ немесе күлгін ангоб ... ... аузы бар ... ... тандыр-пештер. VI – VIII ... ... ... олар ... ... ... ... 1,5 – 2,5 м.
Ішкі қамалдың шурфта бұл қабатқа беті ашылған екі бөлме және ... Олар ... ... см шикі ... салынған. Қабаттан
алынған керамика әртүрлілігімен және өзгеше сәнділігімен ерекшеленеді.
Мұнда алмұрт ... ... сырт ... ... ... ... ... ойып әшекейленген қақпақтар кездескен. Қабаттың
ішінен балшық фигураның басын құюға арналған ... ... ... бар ... VIII-X ғ.ғ. ... бұл ... аралығындағы қаланың интенсивті
өміріне куәлік етеді. Қабат VII-VIII ғ.ғ. ... ... ... ... ... Онда металдан жасалған заттар табылған: темір
пышақтардың сынықтары, қолдан жасалған ... ... ... ... ... ... моншақтар, шыныдан жасалған ыдыстар.
Табылған заттардың ішінде әсіресе көп ... ... ... ... ... ... глазурь мөлдір және ... ... ... ... және ... ... ... кей кезде
сызба оюмен аралас. Өрнектері кейде өсімдік тәріздес, кейде геометриялық
фигуралар және ескі ... ... ... ... ... ... ... саптыаяқтардан, тостағандардан, хумдардан
тұрады1.Көне қаланың әр жерінде жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... мен ғимаратттарын берді. /17/
Шахристанның шығыс жақ бұрышында ... ... 200 ... ... ... табылған. Жобасында монша ғимараты квадратқа ұқсас.
Өлшемдері 13,5х12,5. Шығыс бөлігінде орналасқан ... ... ... барлығы 7 бөлме тазартылған. Бірінші бөлмесінде еденге
өлшемдері ... м. сары және ... ... ... тас тақта төселген.
Биіктігі 0,4 м. және ені 0,38 м. ... ... ... Екінші
бөлмесінде өлшемдері 3,05х2,52 м. Кірпіш астау мен кірлен табылған.
Астау батыс қабырғасының түбінде еденде тұр, оның ұзындығы 1,75 ... 0,47., ... ... 0,6 м. ... ... мен Жетісу
қалаларында ашылған моншалардың ішкі құрылсы ... ... ... Отрар, Баласағұн моншалары. Тараз моншасы Карс-ал Хайр ал- ... ... ... еске түсіреді. Зерттеүшілердің пікірі бойынша, моншалар
Орта Азия ... VIII ғ. ... ... олар ... ... алқабынан
шығып, Таяу және Орта Шығыс арқылы Орта Азияға жеткенге ұқсайды1. Үлкен
қалаларда ондаған моншалар ... ... ... пен ... IX-XII
ғ.ғ. олардың саны жүзге дейін жетүі мүмкін еді. Моншалардың көбінің ... ... ... ... көркем суретпен әшекейленген. Монша
салынатын кезеңге қазбалау кезінде ... қала ... да ... Ең ... ол - ... су ... ... Ол 12,8
м. Ұзындыққа байқалған. Оның ... ... ... ... Сутартқыш жебелер жұмыр тастан, ұсақ тастан және сазбалшықтан
құралған ... ... ... олар ... ... ... тас ... жабылған. Төрткөлдің стандартты сексиялардан құралған
салыну жобасы, керуен жолы ... ... шет ... заттардың
табылуы оны Тараздың тура жанында орналасқан керуен – ... ... ... ... береді./37/
Талас және Шу аңғарының қалалары Тараз керуен жолдарының түйіскен
жері Талас аңғарының негізгі қаласы ... ... ... жүретін
жібек жолы Шараб, Будухкет, Тамтадж, Абардижадж және ... ... ... ... ... ... 2 фарсах (14-16 шақырым) кейін орналасқан.
Джувикаттың орналасқан жері дәл тауып көрсетілген: ... ... 17 ... ... ... ... атты қала, яғни екі
қала ... ... ... екі ... тең ... отыр2. Ол үлкен
Бурылтай жотасының оңтүстік баурайында орналасқан. Қаланың орталық ... ... 100х120 м., ... 5-7 м. ... ... ... ... жалауында бұрыштары мен периметрі ... ... бар ... ... Оның ... бұрышында жобасында сопақ төбе
ұсқынд, үсті жазық ішкі қамал орналасқан. Оның түп ... ... м., ал ... жазық алаңның өлшемдері-20х15 м. ... ұзын ... ... ... аймақ жанасады. Көне
қала VI-XII ғасырлармен даталанған, бұл Джувикат қаласының өмір ... ... ... және ... ... ... (Чигель) қаласы ал-Максидидің қалалар тізімінде аталған және
Тараздан адам ... ... ... ... ... қала ... Айнала қабырғамен қоршалған және ішкі қамалы бар. ... ... ... Қала XI ғасырда да болған және Қашқарлық Махмұттың
мағлұматтарында аталған2. Джикаль, дұрысы, Тараздан 5 ... ... ... - төбе атты көне қала қалдығына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... және екі жағынан екі
дөңгелек формалы мұнарамен бекітілген. Қазіргі кезде қалаға кіретін жердің
орны сай тәріздес. 1986 жылғы ... ... ... ... ... шақырым жерде қабырға табылған. Тараздан алыс емес ... тағы ... және ... ... Адахкет пен Дех Нуджикестің орналасқан жерін
Ибн ... пен ... ... арқасында анықтауға мүмкіндік
болды. Қимақтарға баратын жолды суреттей ... олар ... ... 7 ... жерде орналасқан 2 қонысты атап өткен. /42/
Қойлық қаласы ғылыми-танымдық туризмді дамытуға ... ... ... ... ... мұзартты
шаңдарынан бастау алатын, Балқаш-Алакөл алқабына жататын Көксу-Қаратал,
Басқан, Лепсі, ... ... орта ... ... пен ... ... дамытуға мүкіндік беретін құнарлы, жазиралы ... ... ... ... мен ... ... орталығы болған
Қойлық (Қиялық), Екі Оғыз (Қосөзен), Көктұма сияқты қалалар мен Ұлы ... ... ... бойында орналасқан төрткүлдер. Ежелгі қалалар мен
төрткүлдердің бой ... ... және ... ... ... ... ... және әлеуметтік-экономикалық факторлар әсер етті: -
егіншілікті дамытуға сол ... ... ... ... ... халықтың қола, сақ кезеңдерінен бері қарай жиі қоныстануы; -
Батыс Еуропа мен Шығыс ... ... ... қоғамының дамуына
баспалдақ болған Ұлы Жібек жоланың шығыс ... ... ... ... ... өтүіне орай сауданың қарқынды дамуы; - сауданың
өркендеуіне қарай ... мен қала ... ... баса назар
аударылуы; - әр-түрлі өркениеттердін тоғысқан ірі сауда орталығы болғанын
дәлелдейтін ... ... ... ... және ... ... танымдық және экологиялық туризмді дамытуға мүмкіндік беретін
болашақтағы ірі орталықтардың бірі – X-XIII ... ... ... ... ... Қойлық қаласы. Оның орнына 1998-2005 ... ... ... ... ... ... әр түрлі
өркениеттердің тоғысқан ірі сауда ... ... ... ... ... ... ... қатарына тартымдылығымен ерекшеленетін
төмендегі нысандарды жатқызуға болады:
- ежелгі қаланың оңтүстік-шығысындағы рабаттағы шығыс ... ... үйі ен ... ... ... ... цитидельдегі мұсылман мешіті;
- қаланың солтүстік-батыс шетіндегі будда храмы.
Аталған ғимараттардың салыну ... мен ... ... табылған құндылықтар Жетісу өңіріне тән қала құрылысы мен ... ... ... ... ... нысан болып табылады.
Солардың ішіндегі туристерді аса қызықтыратын ерте орта ... ... ... бірі - ... ... ... ... шетіндегі
мұсылман моншасы-хамам. Ол қазіргі Қойлық ауылының солтүстік-шығыс
бөлігіндегі ... ... ... 70-80 метр ... Аумағы 25х17,5 метр. Кешеннің ірге тасы мен негізгі керегелері
судың ... ... ... құм мен саздан күйдірілген қыш кірпіштерден
қаланған. Төрт ... ... ... ... сай ... ... ... соғатын күшті желдерге бағыттас салынға, ... ... ... ... ... әлеуметтік-тұрмыстық нысандарынан негізгі
айырмашылығы су ... ... ... қыш ... ... ... таныстыру барысында суда ерімейтін қыш кірпіштерді бір-
бірімен байланыстыратын материал ретінде Орта Азияға тән ... ... ... қолданылғанына баса назар аудару қажет. Жетісу өңірінде
IX-XIII ғасырлардың өзінде қала ... мен ... ... ... ... ... таза ауыз ... қамтамасыз ету мәселелеріне баса
назар аударылғанын ашып көрсетуге ... ... ... ... ... ... ету үшін ... өзенінен тартылған арнайы жабық ... ... ... суды ... ... 12 ... қіш ... айғақтайды. Ежелгі Қойлық қаласының ірі сауда орталығы
болғанын айқындайтын жақсы сақталған, туристік тұрғыдан алғанда ең тартымды
әрі маңызды екінші ... ... ... ... - батыс шетіндегі ауданы
400 шаршы метрден асатын-будда храмы. Туристерге ежелгі ... ... оның ерте орта ... ірі сауда орталығы болғанын
айғақтайтын археологиялық қазба жұмыстары жүргізілген ... ... ... ... қала ... нысандармен танысуға
келген туристердің назарларын аударуға қолайлы ... ... ... ... елбасылары тұратын цитодельдегі ... ... ... ... ... 1.52 метрге дейін жететін
археологиялық ор. ... 2005 ... ... халқына дәстүрлі
Жолдауына сәйкес, ежелгі Қойлық қаласын туризмнің орталығына айналдыру ... ... ... жүргізілген шығыс моншасы, бай саудагерлердің
үйі, мұсылман мешіті, будда храмы сияқты ... ... ... орта ... ... қалпына келтіріп,реставрациялау
жұмыстарына мемлекет тарапынан қомақты қаржы бөлу қажет. Қаржы ... ... ... ... жүргізілген сәулет-құрылыс
нысандары сыртқы күштердің әсерінен бұзылып, ... ... ... ... ... ... ірі ... айналдыру үшін
шығыс моншасы мен басқа да ... ... бар ... ... ... ... ашық ... астындағы тарихи -
археологиялық қорық-бақ ашу - ... ... ... ... ... ... бар деректерді талдай отырып, халықты ... ... ... ... ... ... маңызды
орын алатын туризмді дамытуға мүмкіндік беретін бірнеше алғышарттарды атап
өтүге болады./19/
4. Қазіргі ... ... ... өнері
Қазақстан аумағында құрылыс ісі жоғары палеолит дәуірінде пайда
боған. Қаратаудағы, Баянауылдағы, Ұлытаудағы, ... ... ... тұрақтары шағын топтар болып өмір сүрген, бірігіп еңбек еткен алғашқы
қауымдық құрылыс аңшыларының, кейінірек ертедегі ... ... ... ... жайын сипаттайды. Бұл дәуірдің ортасында дөңгелек
ошағы бар, тастан немесе топырақтан ... ... ... ... ... ... тұрғын үйлердің (Орталық Қазақстандағы Тамды,
Бөрібас, Дамсы тұрақтары) іздері сақталып қалды.
Металл құрралдарын пайдалану, ... ... мал ... ... ... ... ... болды. Бақташы тайпалардың
бөлініп шығуы кейінгі қола дәуірінде (Бегазы-Дәндібай мәдениеті) ұланғайыр
далалық жерлерді ... ... ... Қола ... ... ... ... бөлігі болып қоршаумен екіге ... тік ... ... құралды. Ерте орта ғасырларда ... ... ... құрылымы өзгерді. Ежелгі бекініс-қалалардың
орнына нығайтылған бекініс үйлер пайда болды, ... олар ... ... ... немеес бір жағына Орта Азияда шахристан
деп аталатын қалалар салынды. ... ... діни ... ... ... ірі ... мен саудагерлердің
тұрғын үйлері тұрғын-жайларын жоспарлау құрылымы өзгерді.
Ежелгі бекініс-қалалардың ... ... ... ... ... ... олар ... айналды. Қамалдардың айналасына немеес бір
жағына Орта Азияда шахристан деп аталатын ... ... ... діни ... базарлар, ақсүйектердің, әкімдердің, ірі
қолөнершілер мен саудагерлердің тұрғын үйлері тұрғызылды. ... ... онан әрі ... ... оларға іргелес ұсақ қолөнершілер,
тұрғызылды. Қалалардың эконоикалық маңызы онан әрі артқан сайын ... ұсақ ... ... ... тұратын рабаттар пайда
болды. Үйлер мен қорғаныс құрылыстары, қорғаныс дуалдар мен мұнаралар ... және ... саз ... блоктардан салынды. Тараздан ірі діни
ғимараттарды әдемілеуге арналған формасы алуан түрлі көптеген күйдірілген
саз тақталары табылған. Тараз ... ... ... ... ... ... ... түбінде), Паджикенттегі, Барахшадағы бекініс-
үйлерінен табылған архитектуралық сәннің нақ осындай түрлері мен біртекті.
Қиралған қалыңдығы ... ... жол ... ... орналасқан ежелгі
Құлан қаласы өзінің жоспарлану құрылымы, құрылыс ... ... ... ... ... ерте орта ... тән
қалалардың қатарына жатады. 1936 ж. А.Н. ... 1963-66 ж. ... ... археологиялық зерттеулер қаланың VII ғасырдан XIII
ғасырдың басына дейінгі кезде болғанын анықтады.Қаланың қираған бөлігіне
шектесіп ... ... ... ... 50км2 ... ... орны ... көптеген төбешіктер бар. /5/
Ерте орта ғасырларда Оңтүстік Қазақстанда салынған ... ... ... және ... мен ... ... тәсілдері ортақ болды. Қазақстанның ертедегі
ортағасырлық ескерткіштерінің ішінде Ақыртас деп аталатын салынып бітпеген
құрылыс көпке мәлім. Оның қираған ... ... ... ... ... 40 км ... Ақыртастың аумағы солтүстіктен оңның айналасынна
топталған. IX-X ғасырларда Қазақстан архитектурасында ... ... ... зор ... өзгерістер болды. XI-XII ғасырларда ол
гүлденү шегіне жетті. Бұл кезеңнің ... 3 жеке ... ... ... және рабат. Құрылысқа күйдірілген кірпішті қолдана бастау
– сәулет өнерін дамыту ісіндегі прогреске жол ашты. ... ... ... кірпіштің өте берік болуы ғимарат жабылымы конструкциясын
жетілдіруге, төбесі жабылатын үйлердің аумағын ұлғайтуға жағдай туғызды.
Қаныш ерітіндісінің тез ... ... ... ... ... ... мұның орманы жоқ аймақтар үшін зор маңызы болды. Ерте орта
ғасырлар құрылыстарындағы шаршы ... ... ... ... ... ... әдетте сатылы-арқылы белдеулер арқылы жүзеге
асырылды. Ғимараттардың құрылымында сегіз қырлы барабандар ... ... ... ... ... төменгі аумағының күмбездерге ауысуын
оңайлатты. Желкендер ... ... ... ... Күйдірілген
кірпіш бастапқыда негізгіконструкциялардың, шикі кірпіштен ... ... ... ... ... ... дейін біршама
жақсы сақталған Сараманқоса және Бегім ана ... ... ... ... ... аумағы мұнара секілді қабір үстіне шатырлы құрылыстарды
салудың ең ежелгі ... ... ... қалған екі ескерткіштің
маңызы зор (Тегіскен мазарларының солтүстіктегі тобы, б.з.б.9-6 ғасырлар;
Баланды мазары б.з.б. 4-2 ғасырлар) Қарахан ... ... ... сәулет
өнері барынша гүлденіп өсті. Қазақстан жерінде Қарахан әулеті кезеңінен
Жамбыл обылысындағы Бабаджы қатын (10-11 ... ... (11ғ.), ... (11-1 ғасырлар), Жезқазған обылысындағы Жұбан ана (11-12 ғасырлар)
мазарлары, Жамбыл ... ... т.б . ... ... ... ... қалдығы сақталды. Айша бибі мазары мемориалдық құрылыстардың
орталық білікті типіне жатады. Мазар ... дәл ... ... ... ... терең қуыстар бар. Арка еңсесіндегі сына
архифольттар қос босағадағы шағын жұмыр ... лира ... иек ... Ғимараттың төрт бұрышынан жуан, жұмыр бағаналар
шығып тұр: олар ғимарат қабырғасының үштен екі бөлігінде бұдырлы белдеумен
екі буынға ... ... ... діңі ... ... жалпая бітсе, ал
жоғарғысы жоғары қарай ... Орта Азия ағаш ... ... ... ... ... аймағында ораналасқан Аяққамыр мазары Орталық
Қазақстанның аса көрнекті ... ... ... тік ... үсті ... ... ... жатады. Монументті пештақ
ретінде өңделген басты қасбеттің ортасында біршама ... П әрпі ... мен ... терең қуыс орналасқан.
Орталық Қазақстан ескерткіштерінің арасында Алаша хан мазары ... ... ... ... ... ... ... орналасқан
ғимарат композициясы бөлшектерінің қатаң пропорциясы және ... ... ... ... ие болды. ... ... де ... ... қарапайымдылығымен және
тұтастығымен ерекше.
Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Иасауй кесенесі XIVғ-ың аяғы мен XV
ғ-дың басында сирек кездесетін ... бір ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... ең үлкен жебе
формалы күмбезбен ... ... ... ... пайдалану мақсаты мен аумағы әр түрлі 30-дан астам бөлмелері
бар. Қазақстан жерінде Қожа ... ... ... ... ... ... қарадүрсін күйінде қайталайтын ескерткіштер
бар.
XIII-XVI ғасырларда архитектураның онан әрі дамуы Орта Азия ... ... ... ... өркендетүдің жалпы бағыт-бағдарын
бейнелейді. XV-XVIII ғасырларда ... ... ... діни
және мемориялдық ескерткіштер 3 ... ... ... ... 2) ... 3) қабір үстіндегі ескерткіштер және қабір
үстіндегі ұстындар. ... ... ... ... ... ... жабу типі ... немесе барабаны бар
яки барабаны жоқ, шатырлы, күмбезді ... ... ... ... ... құрылыстарға Қармақшы ата мазарлары, Шымкент
обылысының Созақ ауданындағы мазарлар, т.б. бірқатар ескерткіштер жатады.
/22/
Дөңес жерлерге ... ... ... мұнаралы құрылыстардың-
Қызылорда обылысындағы Ақсақ қыз, Сараманқоса, Бегім ана, оның алдындағы
Қозы Көрпеш-Баян ... ... ... ... ... ... композициясы мен құрылымы басын ежелгі қорған құрылыстарынан
алынғандығы дәлелденеді. Космогиялық ... діни ... ... ... бірі және әр ... ... орталықтары болды. Оңтүстік облыстардағы пештақты-күмбезді
мазарларды салу ісіндегі конструкциялық тәсілдер мен формалар композициясы
Орта Азия ықпалымен дамыды. ... ... ... ... ... ... ... және шығыс аймақтарда 4 шағын күмбезі бар мазарлар типі
өріс алды. Орталық және Батыс ... ... ... ұшы ... шағын мұнаралар немесе үш бұрышты құймалар орнатылды. ... ... ... ... Маңғыстаудағы, Орал маңындағы мазарлар
Евразияның көптеген көшпелі халықтарында кең тараған ... ... ... Бұл ... ... босағасы берік орналасты, олардың
ойықтары іліп қойылған перделерді немесе шымылдықтарды еске түсіреді.
Верный қаласының әкімшілік – қоғамдық ... XIX ... ... орта шенінде қазіргі 28 гвардияшы-панфиловшылар паркі маңына
салынды. Бақтың айналасында неғұрлым ірі ... ... ... ... үйі, ... жиналыс ғимараты, гимназия және архиерей
үйілері орналасты. Олардың кейбіреүлері орыстың классикалық ... ... ... ... санының өсүіне байланысты фабрика-
завод ... мен ... ... да ... ... пайдалану негізінде Қарағандыда, Успенкіде, ... ... ... ... ... ... және басқа мұнай
кәсіпшеліктерінде кенттер пайда болды. Тұрмысқа қолайсыз бұл елді ... ... ... ... киіз үй ... ... баспаналардан
құралады. Кенттердің басқа бір типі шағын ағаш немесе ... ... ... ... ... болды.
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Қазақстан ... әрі ... Атап ... ... мен ... жаңа ... ... жоспарлау мен салудың жаңа тәсілдері белгіленді, өткен
кезеңдердегі монументалды сәулет өнерінің ... ... ... ... мен құрылымдар, ғимараттарды көркем - сәндеудің архитектуралық
формалары мен құралдары пайда болды. XX ... 30 ... ... азаматтық құрылыстар: Ақтөбеде Өнеркәсіп үйі, Алматыда
Мемлекеттік банк үйі, ... үйі, ... ... ... ... ... да ірі нысандар көптеп ... ... ... қалалар ғана өсіп-өркендеп қана қоймай жаңа қалалар да
(Балқаш, Ленгер, Қарағанды, т.б.) көп ... ... ... болды.
Жаңа қалалар халық аз қоныстанған Орталық Қазақстанда сондай-ақ, Оңтүстік
Қазақстандағы өнеркәсіпті ... ... ... ... ... ... ... Металлургтер мәдениет үйі,
Атырау қаласында 1945-48 жылдары салынғам Мұнайшылар ... ... ... ... мәдениет үйі ғимараты- неғұрлым ірі ... ... тән ... 1958 ... ... ... қала құрылысын
жобалау институты Алматы қаласының ірі ... ... ... кірісті.
Жаңа тұрғын аудандардың архитектуралық-жоспарлау құрылымының негізгі
ықшамаудандар (халқы шамамен 6-8 мың адам) болды, олар тұтас ... ... ... бар ... аудан құрады). 1960-65 жылдары Қазақстанның бірсыпыра
ірі қалаларының: Алматының, Жамбылдың, Көкшетаудың , ... т.б. ... ... ... ... ... және ... Алматының қала құрылысы жөнінде ірі өзгеріс ... ... ... жаңа бас ... ... Жоба ... қаланы оңтүстік-
шағыс бағыттағы бос жатқан ... ... ... Жаңа ... ... қаланың ескі бөлігін қайта қалпына келтірү белгіленді.
Қаланың ... ... бір ... атқаратын бөліктерін, демалыс
аймақтарын, қоныстар мен ... ... ... ... ... шешү ұсынылды. XX ғасырдың 60-жылдарының орта шенінде ... ірі ... ... Қарағандының, Теміртаудың, Екібастұздың
жоспарлы жобалары жасалды. Бұл ... ... ... ...
типтік доба бойынша мол пәтерлі көп қабатты үйлер салу болды. Қазақстанның
қалаларында тұрғын ... салу үшін бос ... ... ... игерүмен
қатар, 60-жылдардың аяқ шенінен бастап қалалардың қайта ... ... ... ол ... жаңа ... ... бастады.
/41/
1975 ж. Қарағандыда Ескі қала негізінен түбегейлі жаңартылды. ... ... ... салу ... ... ... құрылыс
комитеті 1978 ж. Измир қаласындағы Халықаралық ... ... ... ... бар архитектуралық құрылыстардың бірі Семей
қаласындағы 500 орынды мейрамхана (1970-75, ... Ю.Г. ... ... В. ... Г. ... ... ... жетістігі ,, Қазақстан,, қонақ үйі (арахитекторлар
Ю.Г. Ратушный, Ухоботов, т.б. ... А.Ш. ... А.К. ... ... ... 1978) ... Бұл еліміздегі жер сілкінетін аймақта
орналасқан көп қабатты алғашқы ... ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге бүкіл бір кезеңнің
жетістігі болып саналады. XX ... 70 ж. ... 80 ж. ... ... жаңа ... ... мен ... басқа да
мәдени ойын - ... ... ... ... ... сарайы,
Петропавлда Н.Ф. Погодин атындағы Драматеатры, Алматыда Цирк ғимараты,
Арқалықта Кеншілер сарайы, ... ... ... ... ... ... алматыда Мақта – мата комбинатының мәдениет үйі,
М.О.Әуезов ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттілігінің нығаю процесі Түркістан, Семей, Атырау,
Қарағанды, Қостанай, және т.б. қалалардағы архитектуралық және ... де ... ... ... ел тәуелсіздігіне 5
жыл, Желтоқсан көтерілісіне 10 жыл толуына орай 1996 жылы 16 ... ... ... ... А. ... Н. ... Қ.
Жарылғапов, Қ.Сұраншиев. Тәуелсіздік монументінде қазақ халқының басынан
өткерген қилы ... мен ... ... ... ... ... қоршаған мүсінді тақталарда Қазақстан ... ... ... ... Әбішұлы Назарбаевтың Қазақстан Республикасының
Бірінші Президенті болып сайлануының салтанатты рәсімі де көрсетілген. Ел
Ұстының ұшар ... ., ... адам ,, мен ... ... ... бейнеленген. Ескерткіштің келесі төменгі бөлімінде
Конституцияны ... ант ... ... ... ізі бедерілген.
Мемориалды құрылыстың басқа кеңістігінде қазақ халқының ... ... ... ... және ... кіші ... қаласының қазіргі бет-бейнесінде тәуелсіздік жырлары салынған
бес жұлдызы ,,Анкара,, және ,,Рахат-Палас,, , ... ... ... ... ... ... орны бар. ... қатынастарға көшкен
республика экономикасының белгілері соңғы архитектуралдық үлгілермен
салынған ... ... ... кешендері, үйлер мен ... ... ... ... ... мен ... ... салынған ,,Рамстор,, ғимараттаррының ерекше атап өтуге болады.
Қазақстанның ... ... ... бірі – Абай атындағы
Қазақ опера және балет театрын қайта жөндеуден өткізіу 1996 жылы ... жылы ... ... ... ... ... белгілі архитектор
С. Сұлтанғалиұлы басқаратын ,,Айсел Қазақстан,, ... Ел ... ... жаңа ... –Астана қаласының келешек келбетіне
еуроазиялық мәдениеттің ең ... ... ... ... ... ... қаласындағы Жаңа алаңның архитектуралық дизайны мен құрылысына
Қ.Монтахаев, Т. Ералиев, Б. Досмағанбетов, С. ... ... А. ... В. ... В. Гладкиих және т.б. үлкен үлес
қосты. ... ... ... ... іске ... жобаларға Орталық
алаң аумағындағы Президент резиденциясы мен ... ... және ... ... сондай-ақ Ішкі істер министрлігінің
ғимараты, Қаржы министрлігі кешені, ... ... ... ... Есіл өзені аймағындағы архитектуралық кешен және т.б. жатады.
2000 жылы ЮНЕСКО шешімімен Түркістан қаласының 1500 ... ... Осы ... орай ... ... Қожа ... Иасауи кесенесі қайта
жөндеуден өткізілді, Есім ... хан ... ... ,,Яссы,, қонақ үйі
тұрғызылды, сонымен қатар, Ұлы Жібек жолын символдық тұрғыда көрсететін
,,Керуен,, ... ... ... ... ... ,,ата-бабалар мен тарихи
тұлғаларға арналған ескерткіштер,, жатады. Бұлар: Қорқыт Ата мемориалдық
кешені, Домалақ ана ... ... ата ... ... ... Ағынтай
батыр кесенелері, Қазақ тарихындағы батырларға арналған ... ... ... ... ... хан , ... ... , Шақшақ
Жәнібек, Қаракерей Қабанбай, Әйтеке би, Қазыбек би, Төле би, Ш ... - ... ... Бұл ... ... ... ұлттық өз тарихына
қызығушылығының өскендегін байқатады.
2001 жылы 27 тамызда Алматы қаласынан 35 ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен қазақ халқының
күрескерлік рухына арналған мемориал ашылды. Ашылу ... ... ... ... ... оның ... ... мерейтойымен сәйкес келуінің зор маңызы бар екендігін атап өтті. Бұл
ескерткіш 300 жыл бойы ... ... ... ... келген қазақ
халқының ерлігі мен бірлігін танытады.
Тәуелсіздік кезеңіндегі ескерткіштердің екінші тобы қазақ ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов,
С. Торайғыров, М. Жұмабаев, Қажымұқан, Қ. Сәтбаев ескерткіштері жатады.
Үшінші топ ... ... деп ... ... Олар
Б. Момышұлы, Мәншүк пен Әлия, С. Нұрмағанбетов ескерткіштері. Осы ... ... ... ... ... саяси қуғын-сүргін
құрбандарына арналған мемориалды кешендерді қосуға болады. Ескерткіштердің
төртінші тобын Әдебиет және өнер ... ... ... ... ... , Нұрпейіс Байғанинге , Мұқтар Әуезовке, Александр ... ... ... ... ... ... өнер және мәдениет
қайратерлері барлық уақытта ұлттық рухани кемелденген тобы ретінде халықты
түзү жолға бастап келеді. ... ... ... осы ... ... көрсетеді.
Он жылдық тәуелсіздік кезеңінде Қазақстанның ... ... ... ... ... және ... ... архитектуралық келбеті
айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Ірі-ірі әкімшілік ғимараттары мен тұрғын
үй кешендері пайда ... ... ... ... ... мен ... мен техника, тарих пен мәдениет қайраткерлері тұрғын
үйлерге қойылған тақталар мен замана ерлеріне қойылған құлпытастарда ... ... ... ... ... Батыс Қазақстандағы тарихи-мәдени ескерткіштер
Маңғыстау мен үстірт тарихы ескерткіштерінің үлкен бір тобын жер асты
ғимараттары ... ... өһз ... ... ... беру ісінде негізгі
орын алғанын тарихи деректер айғақтап отыр. Салыну ерекшеліктері, бөлменің
орналасу реті, ... ... ... жинауға ыңғайланып жасалуы,
сәуленің төбеден ... ... ... ... ... ... өзі ... сәулет өнерінің тағы бір қырын көрсетеді.
Маңғыстаудағы жер асты ... ... ... ... ... М.Меңдіқұлов, Қ.Сыдиықов, С.Шалабаев, З.Самашев,
Ө.Озғанбаев, ... ... , т.б. ... ... , ... тарихи ескерткіш мұралардың ұлттық ... ... ... ... жеке ... ... ... танымын қалыптастырудағы
маңызын ашып береді. Бұл жер асты ... ең ... ... ата
мешіті. Ол ІХ-Х ғасырлардан бүгінге мұра болып қалған.
Шопан-Ата жер асты мешіті Оңтүстік Маңғыстау өңірінде, бағзы ... ... ... орналасқан. Солтүстік шығысқа қараған сай ... ... ... Оң ... тағы бір ... бөлме, оның едені биік.
Сол жақ ... ... ... үңгілген. Төрден сай үстіне шығып кететін
есік бар. Есіктің сыртқа шығар аузы ... беті ... ... Аңыз бойынша, оған Шопан - Атаның қызы жерленген. Мешіт үсті
тастақты жүлге. Жүлге бойынан суағарлар жасалып, ... ... ... 10-15 ... метрлік су қоймалары қазылған. Олар ... ... ... жыл бойы ... қамтамасыз етіп тұрған. Мешіттің төменгі
жағында құдық бар. Кіре берістің сол жақ ... жар ... төрт ... қашалған бөлмелер орналасқан. Олардың алдында тұт ағашы егілген. Мешіт
қабырғаларында айшықты нақыштар жоқ. Ел ... ... ... ... тайпаларының Маңғыстауға келе бастаған Мерзіміне меңзеді./26/
Қараман – Ата ескерткіші Маңғыстаудың орта ... ол үш ... Кіре ... ... оған ... ... оқитын зал. Онда төбені
тіреп тұратын ұстындар бар. Төбе сол ... ... алып ... тұрады. Аңыз бойынша Қараман – Ата Шопан – Ата ... екен ... Екі ... жалғастыратын жер асты жолы ... ол ... өте ... қалған. М.Мендіқұлов Қараман – Ата мешітінің
салыну кезеңін 13 ғасырға ... Ал ... ...... ... ... бастап келген бектердің бірі дейді.
Археологиялық ... ... ... аумағындағы ең көне
археологиялық ескерткіштер облыстың оңтүстік жағындағы ежелгі шақпақ тас
жыныстары қазындылардан ... ... - ... ... мен оларды
дайындауға пайдаланылған заттар ұшырасатын тұрақтар. Аймақтың ежелден-ақ
қоныс орны болғанына ерте тас дәуіріне жататын ... де ... ... ... ... ... Қазақстан аумағының табиғат
жағдайы құбылмалы болды. Мұз қабатының еруі мен Кавказ ... ... ... ... ... ... маңы деңгейін
жоғарылатты, сөйтіп бүкіл бүкіл Каспий маңы ойпатын ... су ... ССР ... 1 –том, Алматы, 1980,81 – бет). Осындай ... ... ... ... шөлейттеуіне әкелді. Ірі – ірі
шөп қоректі жануарлар қырылды. Ең соңғы ... бірі ... сол ... ... ... 8000 жыл ... ... (Сонда,
82 – бет). Қазақстан аумағындағы неолит пен энеолит кезеңінде Еуразияның
кең – ... ... ... ... ... ... ... қарай біріккен, ірі ...... ... (қ. 5 – ... және Орталық Қазақстан аумағында палеолит ... ... жебе ... ... ... аңшылыққа бейімделген
біртұтас материалдық ... ... ... дәуірінің тұрақты
өзендік және көлдік типті болып ... Бұл ... ... ... ... Қазақстан және Арал маңы мәдениеттерімен ұқсас
тұстары да бар, оның ... ...... ... ... ... әдениетімен сипатталады.
Аңшылар мен балықшылардың тығыз мәдени – шаруашылық байланыстары,
әсіресе ... ... ... айқын байқалады, олар Батыс
Қазақстан аумағында бедерлі ... ... ( ... тас ... ... пішін оюланаған қыш ыдыстар) ұшырасады. ... ... көне ... ... ... ... зерттелгені –
кельтминар археологиялық мәдениеті неолитте пайда болып, қола ... ... ... Бұл ... өзін ... тыс ... ... деректердің материалдық тұрмыстары бірнеше
мыңжылдықтар бойы өзгеріссіз ... ... ... ... ... өздерінің теңізге жағасына ... ... ...... ... ... ... жерлерді игеруге
орай аулаушылар – терімшілер мәдениетіне ... Бұл ... ... ... ұсақ жануарларды қолға үйрете бастаған болар, ... ... ... ... ... - ... пайда болуына қатысқан жоқ. ... ... ... ... ... аумағында барынша зерттелді.
Батыс Қазақстан облысындағы “Солянка” (тасқала ... ... ... ... осы археологиялық мәдениетке жатқызып
жүр./43/
Соңғы 25 жыл ... ... ... ... ... ... ... Жайық бойы аумағы б.з.б.
ғасырдың басына дейін қола ...... ... ... ... ... мен ... жүргізілген көпжылдық қазба
жұмыстары барысында едәуір қызық ... ... ... кездегі
бұл аймақтағы қара шұңқырлы археологиялық мәдениеттің ... 3 ... ... ... ... ... полтавкиндік архиология мәдениеті өрісіне
кіреді деген болжамға ... де ... ... ... бола
алатын бірден бір ескерткіш. Дәлме - дәл осы ... қима ... ... – ескі ... ... ... қосымша үю арқылы
жерлеу қалыптасады. Ал қалғандары керамика формасы, ою – нақышы, ... – Дон бойы мен Еділ ... ... жерлеуді толық қайталады.
Батыс Қазақстан облысының Бөрілі ауданы аумағында “Қырықоба” атты
ескерткіш 19 – ... ... ... 1883 жылы ... “Қараоба” деген жергілікті атаумен енген, ... ... ... кешенінің бірі қима ... ... ... ... ... жан - жақты
зерттелген мәдениеттердің бірі ... ... ... ... бөлінеді, атап айтқанда – а) ... ...... 4 ғ. - ... 2 ғ.; ә) ... ... - б.з.б. 2 ғ. – 2 ғ.; 3 ( ... ... – 2 ғ. – ... ... ... жылдары Шипов станциясы маңынан зерттелген
ескерткіштерге байланысты ... деп ... еді. ... одан ... ... олар б.з. 4 – 5 ғасырларындағы ... ... ... ... ... өзенінде б.з.б. 9 ғасырдың соңынан 4
ғасырға дейін Савромат архиологиялық мәдениетінің ... ... ... ... ... ... пікірінше, Жайық өңіріндегі аталмыш
тайпаның іріктелуі нәтижесінде Еділ бойында б.з.б. 8 ... ... ... ... тобы ... болады. Бұл мәдениеттің
қалыптасуындағы негізгі құрамдас бөлік қима археологиялық мәдениетін
жасаушы ... ... ... ... археологиялық мәдениеті қару – жарақты
жауынгерлерді о дүниелік азығы саналатын ірі – ірі ... ... жер ... ... ... ... ... Өте
қызғылықты ескерткіштердің бірі – Володарка ... ... ... ... ... ... савромат тайпаларының герк ... ... ... Савроматтық археологиялық
мәдениеттің соңы осы аймақта аса ірі (4 м ... ... ... аяқталады. Әдеттегідей, олардың көпшілігі тоналған, ... ... ... сан – ... ... ... 1987 -1988 жылдары
Филиповка селосы түбіндегі қорғанды зерттеу ... ... ... жетпейтін, түсті және бағалы металдардан жасалған өте көп бұйымы бар,
үш қойма табылды. Сарматтардың савроматтармен тектік байланысы бар, ... өте келе ... ... алан ... ... өңірі
массагеттерінің барынша күшті этникалық бөлігі) ... ... ... бет – ... ... ... ... археологиялық
мәдениет қорғандық ескерткіштерден, жерастылық, кейде жер бетіндегі
қорымдардан тұрады. Көптеген қару - ... - ... қола және және ... ... ұзын ... бірге көмілген. Өліктің басы көбінесе оңтүстікке
қаратылады. О ... ... ... қой ... мен ... қандай да бір
сусын болған, қоладан жасалған қыш ыдыстар ұшырасады. Көптеген қорымдар
ерте заманда – ақ ... ... де ... үлес салмағы аз емес
және олардан көптеген дерек алуға болады. Уақыт өте келе ... ... ... (сюннулармен) араласып, жұтылып кетті және Батысқа бет
алған ... ... 6-4 ... Еділ – ... бойы ... ұлан – ғайыр
аумағын бір –бірімен туытас тайпалар мекендеді. Еділ – ... ... ... ... ... және Сарыөзен
жағалауларынан, Қамыс – Самар ... ... ... ... ... ... ... Шаған, Шыңғырлау өзендері жағалаурарында, Қобданың
Елекпен қосылған жерінде, Жайықтың сол жағалауында ... ... ... ... екі ... кезеңге: савромат мәдениеті (б.з.б. 7
-5 ғасырлар) мен сармат ... ... 4 – 2 ... ... Соңғы
сармат мәдениеті алғашқы жазба жұмыстарын жүргізген жердің атымен “прохоров
ескерткіштері” деп те аталған./17/
Батыс Қазақстанның ежелгі ... отқа ... ... ... ... түрі қолданылған. Қорымдарда табыну ғұрыптары мен
салт – жоралғыларына ... ... ... ... Сол ... ... ... қару – жарақ пен аттың ... ... ... жон ... ... – ақ, қола және ... ... ... 3 ... аяғында сармат әскері мен қару – жарағының реформасы
аяқталып, қару – жарақты атты ... ... ... ... ... 4 – 3 ... ... саяси өзгерістер аймақтағы этно – саяси
процеске айтарлықтай өз ... ... ... Орта ... де, ... – ақ ... ... Европа және Қазақстанның
тайпалық одақтарымен де қарым – қатынаста ... ... ... ... ... ерте орта ғасырлар кезеңіндегі
жер рәсімдерінде, зират тұрғызу ... ... ... ... ... ... (Сантас тауы маңы, 1970) кейінгі ... тән ... ... аттың жіліншігімен, сүйегімен қоса жерлеу (8-9 ... ... ... қаңқасымен қоса жерлеу (9 – 11); 3) ат әбзелдері ... ... ер – ... қоса ... ... ... ... бойынша мәдениеті 11 ғасырдың екінші
жартысынан 13 ... 30 – ... ... жатқызылатын оғыз –
печенегтерінің архиологиялық ... ... ... болып келеді.
Оғыздар мен печенегтердің әдеп – ғұрпы мен материалдық ... ... аз, ... ... ... 9 – 11 ... ... ортақ алып қарастырамыз. Олардың ішінде мейлінше құндылығы
– І ... және ...... ... ... ... Орда ... обалар мен қалалықтар көп кездеседі, әрі олар ... ... ... ... - ... ... ... көшпенділердің жерлеу
кезеңдері айқын көрінеді. Өткен дәуірлерге тән рәсім адамды ат – көлігімен
қоса жерлеу мүлдем ... ... ... Орда архемдері (теңгелер)
жиі табылады.
Алтайдың жібек мақтасының үлкен бөлігі ... ... ... ... моласы зерттелді. Көптеген бұрымдардан бұлғар айнасы, т.б.
заттар шықты 15 ғасырдағы араб географы ... ... ... кеңінен сауда және саяси ... ... ... ... ... ... Жайық өңірінің ылғалдануы, сондай – ақ
қоғамдық саяси өзгерістер ... Орда ... Еділ бойы мен ... ... ... береді./24/
Осы себептен де аймақта бұл кезеңнің ескерткіштері молынан ұшырасады,
бірақ олар барынша толық зерттеліп ... ... Орда ... ... ... – түркілік мәдениеттің,
Орта Азияға тән қолөнер әдебінің ықпалы байқалады.
Жалпы кез ... ... ... ... ... ... ... өзге ғылым салаларынан, әсіресе тарих
пәнінен өзіндік ерекшелігін ұмытпаған жөн. Ең ... ... ... ... қатыспайды, әйтсе де өткен кезеңдердегі тұтыным заттарын
тауып зерттеу арқылы ... сол ... ... ... ... т.б.) ... бір ... нақты аймақта болғанын - өмір сүріп,
тірлік еткенін ... ... рет ... ... ... ... хақында П.И.Рычковтың “Орынбор губерниясының
топографиясы” (1762) және академик ... ... ... әр
алуанжерлерін аралап саяхаттау” (1770, 1778) атты ... ... ... 50 – ... ... ... ... түлегі, алғашқы қазақ
ғалымдарының бірі – С.Бабажанов аймақтағы печенег – ... ... - ... тастар туралы жазды. Оның зерттеу еңбегіндегі ой –
тұжырымдары орыс ғалымдары (П.И.Небольсин, В.В.Григорьев, т.б ... ... жас ... ... ... ... қоғамының күміс медаліне
ие болды.
Одан кейінгі жылдары батыс Қазақстанның архиологиялық ескерткіштерін
зерттеуде орыс ғалымдары Ахарузин ... ... (1810), ... 27), ... И.В.Синицын (1948-50), т.б. ғалымдар қатысты.
Әсіресе, өлке ... ... ... Орал ... ... ... Ғ.Кушаевтың сіңірген еңбегі зор. Оның басшылығымен
Жәнібек, Фурманов, бұрынғы Тайпақ, Бөкей ордасы ... (1971) ... ... ... 500 аса ... (342 оба, 48 мола, 11
мазар) есепке алынды. 1972-86 ... ... ... ... 1000 ... ескерткіштер тіркелді. Архиологиялық қазба жұмыстары
нәтижесінде Батыс Қазақстан облыстық ... ... ... ... ... аса құнды үлгілері мен: қышқұмыра, темір қанжар,
семсер, темір және қола ... ... ... ... және ... ... толықты./8/
Қазіргі кезде Батыс Қазақстан облысындағы 460 оба қазылып, Жайық
өзенінің сол жақ ... 25 мола ... ... ескерткіштері. Батыс Қазақстан аймығының солтүстік
батыс бөлігіндегі халықтық архиологиялық ... ... ... ... этнографиялық тұрғыдан да, тарихи архитектуралық жағынан
да аз зерттелген. Бұл ... ... ... және аумақтың
негізгі ғылым орталықтан шалғай орналасқандығына, бәлки Жайық өңірінде
мемориялдық- рәсми ... ... ... әрі баяу дамуына да
байланысты болуы мүмкін.
Көне жазбаларда ... ... ... ... мен оған ... ... туралы деректер аракідік ұшырасып отырады.
Мәселен, 1768- 74 жылы ... ... ... ... атты ... “1773 жылы ... Быков… Нарын даласының
шағылдарына дейін келеді… Толағай көлінен 10 ... ... ... ... шикі ... қалаған пирамидасын тапты, оны қалмақтар “
Шороллигин Билгассун” (Топырақ қала) деп атайды” деп ... Осы ... ... А.Н.Харузиннің жазбаларында қазақтардың мола - ... ... ... ... де оның ... болмысын, әсіресе тастан
қашалған эпиграфиялық ескерткіштер ... ашып ... ... ... ... мен Орынбор өлкесінің ежелгі дүниелері”
(Орынбор, 1910) ... ... сол жақ ... кейбір
архиологиялық ескерткіштері шалқар көлінің солтүстік ... ... ... ... зират қалдығы мен Жымпиты
болысындағы “жүз жыл бұрын” ... ... Әбіл ... ... сөз
қозғайды. Сондай- ақ өлкетанушы Е.Ф.Тимофеев “Урало- Прикаспийская степь”
аймағында (Орал, 1930, №4) сол Жымпиты ... көне ... ... ... ... ... Жайық архиологиялық ескерткіштерін мақсатты ... ... тек 1980 жылы ... ... ... ... Орал архитектура экспедициясының
(жетекшісі Т.Төреқұлов) күшімен жүргізілді. ... ... ... ... ... ... ескерткіштер қатарын құжаттау мақсатында
зерттеу жүргізілді.
1998 жылы Батыс Қазақстандағы кең ауқымда ... ... ... ... ... экспедиция (жетекшісі - С.Әжіғалиев, архитектор-
Ғ.Мұсабеков бар) ... ... ... ... ... ... ... Ақжайық, Касталов, Бөкей ордасы,
Жаңақала, Сырым, ... ... ... ... ... Экспедиция жұмысы барысында Жайықтың оң ... ... ... ... ... мұқият әрі тыянақты зерттелді, сондай - ақ,
Жайықтың сол жақ, “Бұқара бетіндегі“ қорымдарға барлау ... , ... Осы ... ... ... облысында мемориялдық- рәсми архитектура
ғимараттары Арал, каспий аймағына таралған халық сәулеткерлік пен тас қашау
өнері ескерткіштерінің құрамдас бөлігі ... ... ... ... ... ... ... географиялық фактормен өлкелік
тарихи-әкімшілік ерекшеліктері айқын аңғарылды. Мәселен, аймақтың батыс
жағалауындағы құлпытас арасында беті ... ... ... ... жағында бөлікті, ауқымды тасбелгілер жиі ұшырасады. ... ... ... ... ... ... және Жайық өңірі ескерткіштеріне
бөлінеді. Атырау ... ... бұл ... де ... ... ... ... (қ. 12-15 қосымшалар)./4/
Әсіресе оң жағалауда, “Бөкей бетінде” орналасқан ескерткіштердің
өзіндік ерекшеліктері мол. Олар көбінесе ... мен ... ... ... мен 20 ... басындағы қорымдарда, Жалпақтал, Казталовка ауылдары
маңындағы ескі зираттарда шоғырланған. ... ... ... тастан қашалған құлпытастар тарихи – ... ... ... ... ... ... көне ... бәрі
Бөкей Ордасындағы эпигарфилық құлпатастардың әдібімен ... ... ... ... ... ... ұзын не орташа биіктіктегі
құлпытастардың жазба бөлігі әр алуан кескінде бедерленген. ... ... ... ... мен ... ... ... негізінен
байбақты, тана, табын, т.б. рулардың өкілдері жерленгенін ... ... ... ... ... ... ағаш ескерткіштерге де дәстүрлі
сәулеттік кесуін сақталған. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... Беспішен, Айдарлы, Жаңаөзен,
Мәстеқсай, ескіқала ауылдарының ... ... ... ... ... (қ. 11 – қосымша) этнографиялық – тарихи архиологиялық
ескерткіштеріне зейін аударды. ... хан ... т.б. ... кесене – бейіттерінің сақталу жайына көніл бөлді.
Обылыстың шығыс жағында, сол ... ... ... – рәсіми архиологиялық ескерткіштері әлі күнге дейін тиянақты
зерттелмеген. ... ... ... Арал – ... ... таралған
дәстүрлі нышан – ауқымды көп ... ... ... ... ... ... ... мен Қондыке бейітін атауға болады.
Дәстүрлі соқпа тәсілімен ... ... да осы ... ғана ... ... ... шығысында Қазының бейіті бар. Ал Қаратөбе
ауданындағы ... ... төре ...... ... ... т.б. жерленген. Сондай – ақ аудан орталығы – ... ... ... 20 км ... ... ... ... батыр әрі би
Қаратау Өмірзақұлы жерленген.
Шола зерттеу нәтижесінде Батыс ... ... ...... ... ... Еділ ... әсері
байқалады. Ал сол жағалау тұрғындары Үстірт ескерткіштерінің әдібімен көп
бөлікті, тастан қашалған белгі ... ... ... ... ... ... өзге де ... – отарлау кезеңінің
просинциялық архитектурасының нышандары да із ... ... ... ... пен ... ... ... түрде зерттеп, зерделеу келешектегі міндеті болмақ (қ. 16 –
қосымша)./21/
Облыс тарихында ... ... ... - ... үлес ... көп. Тоғызыншы бесжылдықтың кезінде “Омега” прибор
құрылысы зауыты, “Металист” ... және киіз ... ... салынды. Он
бірінші бесжылдықта ... ... – газ ... ... ... ... мұнай – газ конденсаты кен орны
батысында “Қазақгаз” ... ... ... ... ... және ... шет ... экспорт шығаратын мия өңдеу
зауыты жаңа өндіру ... ... ... аумағында өнеркәсіптің
түрлі салаларын қамтитын ... жуық ... бар. ... ... кәсіпорындары 30 шет елге өз өнімдерін өткізді.
Орал қаласы – тоғыз жолдың ... ... қала мен ... ... және алыс шет ... темір жол ауа, су ... ... ... ... ... ... бес даму ... таңдауына
байланысты Батыс Қазақстан облысының саяси - әлуметтік ... ... ... ... ... ... ... 1992 жылы
республикада әкімшілік басқару институты ... ... ... ... ... (1993-2000) болды. 2000 жылдың желтоқсан
айынан бастап ... ... ... ... басқару
жүйесінде облыстық мәслихаттың да алатын орны зор. Бұл ... ... ... ...... ... сайланған депутаттар
арқылы облыс тұрғындарының ерік – ... ... ... – ақ батыс
қазақстандықтар республика аумағында ... ... ... іс ... ... қатысып, саяси – құқықтық және экономикалық ... ... үлес ... ... ... ... жоғарғы заң
шығарушы органына А. ... ... ... ... ... (1994), ... С.Мұқанов
(1996), В.Б.Асанов, Қ.Шалабаев, В.Я. Землянов (1999), сондай ... ... ... ... сайланды.
Облыс тарихында жергілікті экономикалық, әлеуметтік – мәдени дамуына
үлес ... ... ... ... ... Мәселен, Кеңес өкіметі
жылдарында облыс партия комитетін К.М. Аммосов (1932), ... ... (1937), М.С. ... (1946), ... (1955),
С.Ниязбеков (1959 – 62), ... (1962 -75), ... (1975 – ... (1986 -92), ... ... ... әр ... Х.Ищанов,
Ғафиатуллин, П.П. Волошко зерттеді./36/
2.2 Орталық Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштері
Археологиялық ескерткіштер. Адам қызметінің ... ... ... көне заттар, құрылыстар, тастағы таңбалыр, тастағы
таңбалар, ескі ... ... ... ескерткіштер- тиісті дәуір
тарихының қайнар көзі, археологиялық зерттеу объектісі . Археологиялық
барлау және ... ... ... ... тауып
зерттеудің негізгі әдістері болып саналады. Облыс ... ... ... ... ... ... ... анықталып, зерттелді.
Оларды негізінен Қазақ ССР Ғылым Академиясының академигі Ә.Х.Марғұлан
бастаған Орталық ... ... ... мен ... ... экспедиясын ашты. ... ... және ... ... ... қалалар) жұрттардың барлығы
айқындалды. Қазақстан жеріндегі ең көне қоныстар- Тәңірқазған, Бөріқазған
және Жезқазған ... ... ... табылды. Олар архантроп
(питекантроп, синантроп) деп аталатын ... ... өмір ... ... ... ... Орта палеолит дәуірінің – мустьер кезеңінің көне
қоныстары Батпақ мекенінің төңірегінен ... ... ... ... ... солтүстігінен 80 км). Мұнда тастан жасалған 2 мыңнан
астам түрлі заттар, оның ... бір жағы ... ... ... үш бұрышты тескіштер, жаңқалағыштар, дөңбек ... ... ... Кент ... ... Кет ... жанынан табылған жаңқалағыш бебібектегі мустьер кезеңіне ... ... ... ... (б.з.б. 40-12 мың жыл) . Батпақ 7 қонысы
жатады, мұнда үлкен қырғыш найзаның үшкір ұштары , ірі пластиналар ... ... ... ... , ... солтүстік бұғысының
сүйектері шықты. Қарасу 3 қонысынан (Қарағанды кенішінің ... ... ... зат ... Қарқаралы тауынан Нүркен атындағы совхоздың
орталық ... ... ... табылған жаңқалағыштар, пластиналар,
нуклеустар жоғары палеолиттің соңғы кезеңіне ... ... ... тас ... - б.з.б. ХІІ-VІ мың жыл) ескерткіштері облыс ... ... жоқ. Кент ... Қызылкент шатқалында және Қарағанды қаласының
солтүстік батысынан 15 км ... ... ... табылған тас құралдардың
қалдықтары мезолит дәуірінің заттары есебінде атап өтуге ... ... ... басым көпшілігі неолит дәуіріне (жаңа тас ғасыры-
б.ғ.бұрынғы 5-3 мың жыл) ... ... ... ... пышақ тәрізді
пластиналар, қырғыштар, садақ ұштары, тескіштер, ... ... 40- тан ... жер Кіші Және ... Бұқпа, Соқыр өзендерінің бойын
мекендеген тұрғындардың аң және балық ... ... ... ... және ... ... бар ... және энеолит қоныстары,
сондай- ақ қол дәуір мекендері – қоныс терминіне ие ... Қола ... ... 16-18 ... ... жер бетінде құрылыс орындарынан
қалған ... ... ... қола ... ... үйлердің
қабырғалары тастан қалана бастады (Доңғал, Ұпайыс мекендері, Кент тауы).
Шұңқырлардың қабырғалары ... ... ... ... жер
едендерінде от жағатын орындар немесе тастан төселген ошақтар кездеседі,
олардың саны (1-9) үйдің аумағына және ... ... ... ... қола дәуірі (б.з.б.16-13 ғасырлар) үйлерде орта ... ... ... ... енетін шағын 3 отбасы , ал кейінгі қола
дәуірі кезінде 6 ... ... ... ... ... саны ... 7-8 ... болды. Үйдің ішінде от ... ... ... үшін ... өзге ... да ... ... тұтыну заттарын
қою, т.б. үшін ) деседі. ... және ... ара ... ... ... ... ... қыш бұйымдар, ыдыс- аяқтар, қола
кірпіштер, және т.б. табылуда. Мекендерде ұшырасатын жануарлар сүйектерінен
малдың ... ... ... ... ... ... Қола заманында
қолда негізінен ірі және ұсақ жылқы болған. Орта ... ... ... ... бола ... дәуірінің (б.з.б.16 ғасырда) 30-дан астам орны табылған. (қазіргі
қорғанда). Жерленгендер көбіне- көп ... ... ... ... қырынан қойылған 4 плитаның үсті 3-4 тас ... ... ... 2 метр, ені 1 метр тереңдігі 1 метр ... . ... сол ... ... оң жамбасымен) бүк түскен күйі жерленеді.
Ересек екі адам немесе әйел мен бала жатқан молалар кездеседі. ... ... ... ... қола ... ... ... табылуда. Еркектердің молаларынан жыртқыш аңдардың азулары, садақ
ұштары, екі жағы ... ... қола ... ... ... ... ... Молалардың әрқайсысында бас жағында немесе ... ... ... 1-3 ... не өрнексіз) ыдыс қойылған. ... ... ... ... ... болады, жерге көмілген немесе
шағын шұңқырдың ішіне орнатылған ыдыстардың беті ... ... ... ... ... ... ... бар 29 орын белгілі, онда жартастағы
суреттер, тасқа салынған таңбалар, адамдардың, хайуанаттардың жеке немесе
топтың бейнелері, түрлі белгілер т.б. ... ... ... ... ... ... ... қызыл бояумен салынған
(олардың төртеуі облыста). ... ... ... ... ... деп ... жердегі петроглифтер саны ... ... ... ... ірі қой тастардың бетінде адамдардың,
арқар, доңыз, түйе, жылқы, жыртқыш аңдардың , арбалардың, түрлі белгілердің
суреттері ойылған. Бұларды ... қола ... ... ... ... М.В.Фрунзе атындағы совхоздың орталық мекенінің солтүстік ... 14-15 км ... қола ... ... темір ғасырына жататын Шамабай,
Байжан, Қилыбай қоныстарының жұрты ... ... биік ... ... аң ... көріністері, бұғылардың, арқарлардың,
түйелердің суреттері ойылған, олардың мөлшерлері әдетте 20-25 см ... ... ... ата – ... ... еткен жас
мүсіндер де табылды. Мұндай мүсіндер Қазақстанда 6-12 ғасырларда пайда
болған. Олар ... – көп ... ... ... ... ... Балбалтас әдетте, шығысқа қарап тұрады. Әзірге 15 – тен астам
тас мүсін белгілі. Олардың ... ... ... ... ... ... Қызыл кент шатқалында, М.В.Фрунзе атындағы совхоздың орталық
мекенінің Қарқаралы ауданының Дәуқара қорғанының ... тұр. ... көне ... ... ... жүйелері сияқты
басқа түрлері де (қазіргі, ертедегі суландыу жүйесі) табылған. Олар ... ... ... ... ... ... жерін
қоныстанған ежелгі тайпалардың даму болын зерттеуге мүкіндік береді.
Архитектуралық ескерткіштер. ... ... ... ... ... ... ... мемлекет қорғауында.
1936 жылдан бастап Қазақстандағы Жаңа қаланы ... ... ... ... екі ... – Ленин және Соперлерінің
бойымен жүргізілді. Ленин проспектінің ... ... 1940 жылы ... ... залы бар. Алаң ... симметриялы екі ғимарат –
Қарағанды мемлекеттік университеті филиялының ... ... және ... ... бір ... ... ... -
акушерлік мекеме) орналасқан. Ұлы Отан ... ... бұл ... госпитальдар болды ... ... ... ... ... ...... жағында Совет проспектінде
облыстық клиникалық аурухананың үйі бар, ... да ... ... ... орналасты. Ленин проспектімен ұштаса бірінші
қалалық клиникалық аурухананың ... ... 13, ... ... ... ескерткіш ғимараты бар. Ол 1937 жылы ... ... тән ... ... ... салынған. Мұнда 1941 – 1944
жылдары ... ... 1937 жылы ... – ақ, ... ... Мдениет
үйінің ғимараты салынды, мұнда да соғыс кезінде госпитальдар болды. Қалалық
зиратта Қарағанды госпитальдарында жарақаттан қайтыс ... ... ... бауырлартар моласы бар. Қаладағы жауынгерлік даңқтың ... ... от» ... ... ... (архитеттордар
Ж.Молдабаев, Б.Қойшыбеков) жеңістің 40 – жылдығы қарсаңында бұл ... ... оның ... алаң ... Батырлар аллеясы
жасалды, фонтан жасалды. /37/
Беғазы кешені - ... қола ... ... ... ... ... мен дін басыларының бейіттері. Қарағанды
облысы, Ақтоғай ауданы, Ақтоғай кентінің оңтүстік – шығысында 40 км ... ... ... – шығыс жақ шетінде орналасқан. 1947 – 1952
жыл Орталық Қазақстан ... ... ( ... -
Ә.Мағұлан)“ зерттеген 6 қоршаулы обалардан тұрады. ... ... бір – ... ... Тек көлемдері әртүрлі. Сыртқы ... ... 9,6х9,6 ... ... ... ... кісі қойылған қоймасының
көлемі 2,2х2,2 метрден 6х6 метрге дейін. Екі жағы ... ... ... ... ... - 1,8 -3,6 м, биіктігі 0,4 – 1,1 ... ... ... 1,8 – 9 м, ені 0,75 – 4 ... ... ... ... үлкендігімен көзге 1 - және 2 – бейіт. Сыртқы қоршауды
құрайтын қақпақ тастарды биіктігі – 2,5 м ... ... ... ... анықтау үшін”
тайпаның іріктелуі нәтижесінде жерлеу дәстүрінанықтау үшін ... ... ... мүрдеге арналса, екінші бөлігі түрлі заттар мен
сс құылатын орын болған. 1 – ... бұл орын саз ... ... үш ... ... қадасы бар, сәкі тәрізді. Оның
үстіне найзаның қола ұшы, тас кетпен, тас балға, төрт көзе мен ... ... ... ... ... мәйітті орын да бар. Оның
ұзындығы 2,8 м, ені 1,2 м. ... ... ... де күл, ... ... ... ... кешені көзеренінің пішіні де, өрнектері де
андрон мәдениетінің көзелерінен басқаша. Көбі ... ... ... ... ... тегістелген, өрнек салу тәсілдері де өзгеше. ... қола ... ... ... тас ... ... және
өрнегі жоқ сүйек түтікшелер, жебенің үш қола ұшы табылған. Бұл заттар,
әсіресе, жебенің екі ... үш ... ... ... ... б.з.б. – 8
ғасырларда салынғанын көрсетеді. Осы кезеңде мұндай ірі кешендердің
салынуы ... ... ... ... ... ... жоғары
дәрежеде ұйымдастырылған. Оған қойылған кісілердің сол қоғамдағы орнының
ерекше болғандығы айтады./42/
Беғазы қорымы – ... ... ерте ... тоб. ... ... ... Ақтоғай кентінің оңтүстік – шығысына қарай 40 ... ... ... ... оң ... . 1947 – 49 және 1952
жылдары Орталық Қазақстан архиологияқ ... ... ... ... қола, ерте темір дәуірінің бейіттері мен
ортағасырлық 57, кейінгі кездердегі 100 – ге жуық ... ... ... аум 240х570 м 20 ... зерттелді. Оның 14-і андрон мәдениетінен
Беғазы – Дәндібаймәдениетіне өту кезеңіне жатады. Өтпелі кезең ... ... ... ... пішінді жалпақ грагнит тастары
қырынан, жоғырғы жағын ... ... ... ... қоршаулар
ретінде болады. Мәйітті оның ортасындағы тас жәшіктерге ... ... ... қос ... ... салынған. Олар ертеректе тоналған.
Сақталған ... ... ... ... ... батысқа қарай
жерленген, бірінің мүрдесін өртелгенін күлінен анықталды. Бейіттер ... ... ... тән, ... мен ... ... ... мен
олардың сынықтары. Жебенің тастан жасалған ұшы, мыстан, илемеден жасалған
моншақтар, киімге ... ... ... ... ... мен екі дөңгелек сырға, т.б. заттар ... ... ... құрылысы, табылған бұйымдар Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... өмір ... ... ... ... Діни
сенімдері, қолөнеру туралы күнделікті мағлұмат береді./39/
Жошы хан күмбезі - Жезқазған қаласынан солтүстік шығысқа қарай 50 ... ... ... ... орналасқан көне архитектуралық ескерткіш.
Күмбезде сақталған ... ... оны ... Жошыға бағынған
тайпалардың бәрі (оғыз, арғын, қыпшақ, керей, ... ... ... ... дәстүр бойынша күмбезді қайтыс болған кісінің жылдық асын
беруден бұрынырақ жасайтын болған. Соған қарағанда, 1227 жылы ... ... 1228 жылы ... ... болу ... Жошы хан кесенесі порталды-
күмбезді құрылыстар қатарына жатады. ... тік ... ... ... кірпіш, ғаныш, әк. Жобаның аумағы ... ... ... түсетін нәрсе – салтанатты порталы. Оның маңдай алдын
сүйір арқа түрінде шығарып, екі жақ ... ... ... ... тұру үшін ... ... етіп ... Портал жақтауларын өрнекті
кірпішпен безендіріп, киіз үйдің басқұрына ұқсатқан. өрнекке ... ... ... 45+45 см. Бұл ... ... ... жазу да
болған. 1911 жылы Атбасар уезін билеген бір ұлық ... ... ... ... ... ... кірпіштердің кейбір сынықтары ғана
сақталған. Порталдың жоғарғы ... ... ... оның ... кірпіштен фриз тартқан. Ежелгі құрылыс әдістерінің бірі- ... Ол Жошы хан ... ... шешімін тапқан. Қабырғаның іш
жағынан сөрелеп шығарған белдеулердің үстінен екі қабатты ... ... Ішкі ... ... 7 метр) салмағын «жалған еңсе» шығару
тәсілімен белдеулерге жайса, сыртқы күмбезді ... 8 ... он ... ... отырғызған. Ішкі күмбезден шығарылған түндік сыртқы
күмбезді орнатқан кезде жабылып ... ... ... екі жақ бүйірінен,
барабанның астынан шығарылған терезелерден (35+55 см) ... ... ... кірпіштерден әшекейленген. Күмбезді көп қырлы барабанға
орнату- ... ... ... тән тәсіл. Ішкі қабырғаларында таңбадан
басқа ешбір әшекей жоқ. Еденіне қалақ кірпіштер төсеген.
Күмбезді қазу жұмысы кезінде екі ... ... ... ... ... өріп, астына жұқа тақша кірпіш ... ... ... күншығыс іргесіне (ұзындығы 2,2 метр, ені 70 см, тереңдігі 1,2
метр) орналасқан. Қабір ... ... ... ... адамның сүйегі
шықты. Сүйектің оң қолы жоқ екендігі анықталды. Оның ... ... ... киім ... ... ... етіктің қалдығы, тұт жібегінің
шіріп жатұан сілемдері, аң сүйектері мен түйенің бас сүйегі, ... ... ... Бұл ... аң ... жүргенде құланның айғыры шайнап
өлтірді» деген халық аңызына үндес келеді. ... ... ... бір қолы жоқ ... ... ... тек бір ... тауып
қойған», кейде «бір шынашағын ғана тапқан» деген әр ... ... ... қабір Жошының үлкен бәйбішесі (Керей хандығының ... ... ... қызы) Бектумыштікі болуға тиіс. Қабір астына төселген қалақ
кірпіштерде араб әрпімен «ықпал» деген сөз бірнеше қайтара ... ... ... ... ... бар тарихи және мәдениет ескерткіштерінің
мемлекеттік тізіміне енгізілген. 1999 жылдан Жошы ханның кесенесін қалпына
келтіру жұмыстары жүргізілуде./19/
Алаша хан ... - ... ... ... ... Шоқан
Уәлихановтың пікірінше, Түркістанның бір ханы ... ... ... ... ... оны ... «Алаша» деген ат беріп, Сыр бойынан Арқаға
жібереді. Аз ... ... оның ... ... ... елде беделі
асады. Алаша білімпаз, кемеңгер кісі болғандықтан, оны ... ... ... хан ... Ұлытаудың Қаракеңгір езені жағасында
(Сарыкеңгір өзенінің құярлық ... биік ... ... тұр. ... Қарахан әулетіне , оғыз- қыпшақ заманындағы (10-13ғасыр) сәулет
өнерінің қатарына ... ... әлі де жаңа ... ... ... айтқанымен, күмбездің уақыт зардабынан мүжіліп тозған
түрі мен ... ... ... ... ... тәсілі арғы
замандарға сілтейді. Алаша хан кесенесі порталды- күмбезді сәулет өнері
үлгісіне ... ... ... . ... 10 метр. Күйдірілген қызыл
кірпіштен қаланған. Олардың көлемі 230+14+60 мм, 260+230 мм, 320+320+60 ... сол ... әр ... ... ... ... үстінен биіктігі екі жарым
метрге жуық (231 см) барабан- ... ... ... одан ... ... ... ... түсетін төрт белдеуден тұрады. Көп
қырлы және цилиндр ... етіп ... бұл ... ... 743,
673, 643 см. Кіреберіс қақпа – портал арқасы мен екі жақ ... ... ... ... болғаны белгісіз. Олардың күмбез барабандары
басталатын ... ... жағы ... ... ... сол жақ бұрышта
баспалдақты тар қуыс бар. Сол арқылы жоғары көтеріліп барып, ... ... ... ... ... одан портал арқасының желке
тұсынан кесене ... ... ... ... мен ... шыны ... жұқа өрнектерінен еш нәрсе қалмаған. Ары- бері өткен ... ... алып ... ... ... Алаша хан кесенесінің шынайы қалпын
онымен ... ... ... ... жәдігерлермен салыстыру арқылы
елестетуге болады. Бұл ... ол ... ... ... ... сәулет
үлгілерінің Салжұқ өнері аталатын түрлерімен байланыстырылды. Бұл ... ... көп ... кездеседі. Алаша хан кесенесін
сондай- ақ Қазақстан жеріндегі Айша бибі (11-12 ... ... хан ... Қожа ... ... (14 ғасыр) мазарлары үлгілерімен де салыстыруға
болады. Әсіресе көне Сығанақ ... Көк ... ... ... ... ... ... түседі. Алаша хан кесенесінің әр түсті
және әр көлемді кірпіштерді қиюластыра ... ... ... ... күмбездің барлық беттерін масаты кілемнің түріне ұқсатып өрнектеуі
өзінен кейінгі Талмас ата, Жұбан ана, Болған ана, Қайып ата, ... ... үлгі ... 1894 жылы ... көрген «Қызыл даласының
очерктерінде» орыс ориенталисі Е.И.Шмидт жазған шыны сияқты ақ ... ... ... төрт ... сай ... ... Айша ... Қожа Ахмет
Иассауи кесенелерінде кездеседі./26/
2.3 Солтүстік Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштері
Қазақстан территориясында ... аса ... және ... ... ... ... ... Баянауыл өңірінде. Олардың бірі
Жақсыбай көлінің, екіншісі ... ... ... ... 8 км ... ... ... жерде орналасқан. Орталық
Қазақстанның тарихи ... да қола ... ... мен ... ... тыс ... де ... бастады. Бұл қоныстар Қарқаралы,
Баянауыл далалары мен Нұра, ... ... ... ... ... ... қоныстарының үлгісі көп бөлмелі тұрғын үйлер ... ... Ол ... ортасында жеке ошақтардың орны табылған.
Мұндай қоныс орындары Ақкезең, Қаратомар, ... ... тағы ... ... ... Темір дәуірі ескерткіші Тасмола зираты Павлодар облысы, Шідерті
өзені бойынды кіші – гірім қырдың басында орналасқан. ... 1959 ... ... Зиратта әртүрлі деңгейдегі 36 жерлеу жәшіктері, қола
дуірінің қоршауы, ... бір ... ... ... қорымы
орнадасқан. Баянауыл даласында 1964 – 1965 ... ... ... ... 12 ... ... ... Бұлардың ішіндегі айғақты
деректерді беретіндері Қойтас І, Қойтас ІІ, Қойтас IV, ... VII, ... ... ... ... ... ... беткейінде, осы өңірге
белгілі Қойтастың басы. Табылған заттық ... 70 ... 121 ... 35 қырғыштардың ұштары, 33 ... 1180 ... ... ... ... бірі ... бұлақ” деген жерде.
Бұл ескерткіш 1974 жылы М.Қадірбаевтың жетекшілігімен ... 1989 ... ... ... ... ... ... жетекшілігімен зерттеу
жұмыстары басталды. Екі жыл ішінде 14 оба зерттеліп, ерте ... ... ... ... деректер берді.
Он саусағына өнері тамған тас безеуші – ... ... – тас ... еді. ... замандардан сақталып, біздің уақытқа
дейінгі жеткен тас мүсіндер жөнінде ... ... ... ... ... Ол ... 30 жыл бойы ... Тас мүсіндері туралы жазғаны
да көп. ... мен ... ... ... ... мүсіндер тауып,
Ә.Марғұлан: “Тегінде, мұндай тас ... ... ... адамның ескерткіші
ретінде орнатылған, сондықтан олардың әрқайсысы әрбір өлген ... ... ... ... - деп жазды./23/
Мүсін тастардың шоғырланған жерлері ... ... ... ... ... ... сияқты тас мүсіндер тобы Астана қаласының
алдындағы Шұбардан басталып Ерментаудың сыртына ... ... ... жие кездесетін жері Кедей, Торғай өзендерінің бойы мен Ерейменнің
сыртқы жазықтары, Олжабай, Едіге ... ... ... ... ... ... бір ... ғалым А.Машанов зерттеп, қағаз бетіне түсірген.
Бұл мүсіндер қос батыр деп аталады. Кедей өзенінің бас ... ... ... ... ... оңтүстікке қарай созылған, көлемі
3,5х3,5 м екі тас шарбақ ... ... ... шығыс жақ
іргесіндегі беті шығысқа қарап бір ... ... ... ... ... ... ... орналасқан енді бір зират
бедері өңделмеген табиғи асты жымдастырып ... ... ... Осы ... ... ... ... тас күйінде
қайталаған. Зираттың барлық алты қыры және ... ... ... тасты өте ұқыптылықпен қалау әдісінің ... ... бұл ... де ... ... Дегенмен, тас зираттың
біршама бөліктері қираған. Сәулеткерлік құрылымындағы ... ішкі ... – 3,3 м, ... ... – 1,20 м. ... ... құрылыс қалауында қолданылғанына қарай әртүрлі.
Амалдық сопы мазары. Қарағанды - ... тас ... ... өзенінің ескі арнасының жағасында орналасқан. Ескерткіш ХІХ
ғасырдың ІІ ... ... ... ... ... ... және қайталанбас өзіндік қалануымен ерекшеленеді. Себебі бұның
төбесі жабық, ал жан – ... ... ... ... ... ... ... – 3,10 м биіктікте ... ... ... – 1,10 м. Төрт ... екі жақ ... ... ... сақталған. Жан құбырларының өлшемі – 5,20 м, ... ... ... м. Есігінің биіктігі – 0,95 м, ені – 0,60 м. ... ... м. ... ... бұл ... ... бұл ... - Баянауыл тауларындағы табиғаты аса көркем жерлердің бірі.
Адам тұрмысына ерте дәуірлерден-ақ қолайлы ... ... ... ... ... көне дәуірден сақталған ізтаңбаларда елдікті
сипаттайтын тасқа түсірілген таудың, ерліктің ... ... ... ... ... ... Сол ... бұл жерде ғұндар кие
тұтқан бұғының, бақсы-абыздар көлік ретінде мінген ... ... ... ... арғы ... тас, қола, темір дәуірлерінде де,
ғұн, түрік заманында да қоныс қылған. Қазақтың ... ... ... ... осы ... ... Жасыбай көлінің жағасында Жаяу
Мұса, Ермұхан Бекмаханұлы дүниеге келіп, балалық ... ... ... екі ... ... тауының бауырындағы Қарағайлы бұлақ,
мұрынтал жерінде. Өз дәуірінде ерекше қасиеттерімен танылған Мәстек абыздың
өмірі, қария сөздің айтуынша, осы ... ... ... абыздың зираты
Мұрынтал аулының ортасында орналасқан көне қорым ішінде.
Түрік кезеңінің әйел мүсін ... ... ... Әйел ... қазақы суйе келе бейнеленген. Ер адамның қолында тостаған болуы-
бақсы-абыз ... ... ... ... ... ... Көп
жағдайда ер адамның мүсініндегі ... ... ... отырған күйінде
салынған.
Бәтима кесенесі. ХХ ғасырдың басынан сақталған ... ... ... ... ... ... орналасқан. Ауыр
сыртқаттан қайтыс болған қызы Бәтимаға ... Алыс ... ... жылы ... Ел ... ... «Қыз тамы» деп те атайды.
Кейін 1916 жылы ұлт – азаттық қозғалысына қатысып, ... ... ... ... Мырзабек Бәтиманың қасына жерленген. Ғимарат бұрма күмбезді,
биіктігі – 7,20 метр. ... ... ... (6х60, 6х40 ... ... ... Алдындағы қас бетінде салтанатты сипат беру үшін ... ... биік ... салынған. Үш қатарлы кірпіштен ... Кіре ... есік ... ... доғалдандырылып,
өрілген. Кейінгі кезде ауыл ... ... ... ... ... ... жасаған./17/
Қостанай облысының музейі. Бұл тарихи өлкетану мекемесі 1919 жылы
қазан айында ұйымдастырылды. ... ... үй 1905 – 1907 ... ... ... үйі» деп ... Қостанай облысының музейінде
мәдени табиғаттану революцияға дейінгі кезең совет дәуірі бөлімдері бар.
Қорында 14044 экспонат ... Олар ... ... ... беріп, оның даму жолдарын баяндайды.
Ақтамберді мазары. ХVIII ғасырдың архитектуралық ... ... ... ... Жүрекадыр кентінде Шыңғыстау тауында белгілі
батыр, ... ... ... ... ... ... – шығыс
және оңтүстік ... ... ... ... ... ... бейіті тағаша қоршап жатқан шағын дөңестің басында ... ... 7,4*6,3 метр тік ... ... ... ... ... салынған. Ол негізінен бұзылған соң 90-жылдарда жаңартылған./27/
2.4 Оңтүстік Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштері
Оңтүстік ... ... ... келіп қоныстанған аймақтардың
бірі. Көп жылдар бойы жүргізілген ... ... ... ... ... питекантроп пен синантроптардың тұрақтары мен
олардың еңбек құралдары көптеп ... ... ... отты жаға білген, аң аулаумен шұғылданған, жеміс-
жидек теріп, күнкөріс тіршілігін ... ... ... ... ... ... ... Бөріқазған, Тәңірқазған, Тоқалы
аңғарларының бойынан осыдан жүздеген мың жылдар ... ... ... ... табылды.
Халық біртіндеп қоланы меңгере бастады. Тастан жасалынған еңбек
құралдарының ... ... ... ... құралдары басты. Қоладан қару-
жарақ жасау қолға алынды. Аталған жұмыстар қоныстанған адамдардың негізгі
кәсібіне ... ... ... ... ... деректерінде «сақтар»
деп атаған. Бұл өңірде сақ дәуірінің обалары қазіргі күнге дейін сақтаған.
Сақтар егіншілік пен мал ... ... ... ... ... сәулетті
ғимараттарады да сала білген. Сақ заманында мемлекет ... ... ... жазу ... ... ... ... өткен дәуіріміздің сабақтастығы мен
салаластығын көрермен мемлекеттік орталық мұражайдан ... ... ... ... ... ... ... – ғылыми -
мұрағаттық мәдени мекеме. Орталық Азиядағы ең ірі де көне ... 1925ж. ... ... ... мұражайы құрылды. 1929ж. Қазақ өлкелік
Орталық мұражайы жаңа астана- Алматыға көшірілді, Жетісу ... ... ... ... ... ... айналды. 1944
жылдан қазіргі атымен аталады. Алматы қаласындағы мұражайдың жаңа ғимараты
архитекторлар: ... ... ... жобасымен 1985ж.
салынды. Жалпы аумағы 17 мың м2 құрайтын құрылыс кескінінде төрт экспозиция
залы, ... ... ... мен ... ... ... ... кеңселері бар. Оның қорында ... ... ... ... ... ... терең тарихынан сыр шертетін 200 ... ... ... ... ... ... туралы мұражайдың полеонтология залына
хронологиялық мөлшері 570 млн. жыл бұрынғы ... ... ... ... деп ... ... ... дейінгі кезеңді қамтитын жәдәгерлік
бұйымдар қойылған. Олар қазіргі Қазақстан ... ... ... жан-
жануарлар, өсімдіктер, тасқа айналған ... ... ... 420 млн. жыл ... ... ... трилобит деп аталатын
жануарлардың түрі, 300 млн. жыл бұрын пада ... ең ... ... ... ... ... ... тіршілік
еті, 10-12 мың жыл бұрын жойылып кеткен мүйізтұмсықтар мен піл-мамонттардың
сүйек қалдықтары ерекше құнды.
Мұражайдың аргеология қорындағы ... ... ... ... мен ... ... қола, күміс, алтын бұйымдардың жасалу
мәнері ... ... ... ... ... көрсетеді.
Мұражайға 1939ж. Алматы қаласынан 50 км ... Іле ... ... Қарғалы қонысынан табылған көмбе бұйымдары қойылған. Бұл
“Қарғалы көмбесін” ... ... ... ... 1 ғасырында өмір сүрген
абыз әйелдің мүрдесінен бірге көмілген ерекшк әсем ... ... ... ... ... тәтісі-қарғалы диадемасында бейнеленген
құстардың, хайуанаттардың, қиял-ғажайып кейіптегі әйел мен ер ... ... ... пен кеңістік туралы дүниетанымын
аңғартады.
Бестамқала - Қазақстандағы орта ғасырлардан сақталған көне қала ... ... ... ... ... 240 км жерде, Жаңадарияның
құрғап қалған арнасының бойында. ХІІ-ХІІІ ғғ. ... ... ... айнала екі қатар дуалмен, терең ормен қоршарған, ішкі қорғаныс
алаңы оның бойындағы биіктігі 3м, ... мен ... ... ... ... ... ... жұмбаздап соғылған дуалдың
биіктігі 1,5м, қабарғасы 1м. Сыртқы қорғаныс дуалының қалыңдығы 2м-ге жуық.
Биіктігі 3м. Қала ... төрт ... ... ... сақталған. Қорғанға
сырттан солтүстік және оңтүстік қабырғалар арқылы ... ... ... мен ... ошақтардың қалдығы ашылып алынған. Қашалынған қыш ыдыстар,
металдан жасалған ... ... ... ... ... ... сабы ... қорытпалары т.б. сақталған.
Бесшатыр - Қазақстандағы көне қорамдар тобы, сақ ... аса ... ... ... Іле өзенінің жағалауынан 3 км жердегі Желшағыр
тауының ... ... ... ... ... (жетекшісі К.Ақышев) зерттеді.қорым құрамында ... оба бар. Олар ... ... ... 1км, ... ... қарай
2км болатын алқапты алып жатыр. 21-і тас пен, ал 10-ы қиыршық тас арқылы
топырақ ... ... ... ... ... екі ... ... оңтүстік) бөлінеді. Солтүстік топқа Бесшатыр зиратының ең ірі үлкен,
ІІ және ІІІ обалары кіреді. ... ... ... 105-ге дейін,
биіктігі 6-17 м-ге дейін, тиісінше орталарынікі 25-38м, 5-6м, кішісінікі 6-
18м, 0,8-2м. Ескерткіштердің ... ... ... бұл ... ... тұрғындардың әлеуметтік баму деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.
Зерттеу барысында 18 оба қазылды. Олардың ... ... ... ... кіші ... ... ... деректкр ежелгі сақтардың әлеуметтік
топтарға жіктелуі, шаруашылығы, тұрмыстық салт-дәстүрлері, діни-наным
сенімі, ... ... ... қару-жарағы мен құрал
жабдықтары жайлы құнды ... ... ... ... 21 ... шағын тастармен қоршалған ұзын тізбектер бар. Олардың жалпы саны
5-тен 94-ке дейін жететін тастардан тұрғызылған құрайды./44/
Айша бибі кесенесі - ... ... ... ... ХІХ ... Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Айша бибі ауылында орналасқан.
Кесене құрылысын 1897ж. В.А.Киплаур, 1938-39жж. А.Н.Бернштейн ... ... ... ... ... және ... мәдениет экспедициясы. 1953 ж.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Бірақ кесенені салған сәулетші туралы нақты ... жоқ. ... ... ... ... ... бағаны- тіреулер арқылы
көтерілген. ... ... ... ... ... Батыс жақ
қабырға мен бағаналар оюлы ұсақ ... ... ... ... ... ... жасалған. Текше беттерінің қабырғаға ... ... ... ... Бұл ... ... жағы көгеріс
өрнекпен әшекейленген мығым блок болып келеді.бұрыштағы ... ... жұқа ... ... белдеу арқылы әсемделген. Айша ... ... ... ... 3,4 м ... ... арап
әріпінде жазуы бар белдеу жүргізілген. Солардың бірінде “күз,бұлттар,
дөңгеленген дүние...” деген сөздер ... ... ... ... үш бөліктен: күйдірілген кірпіштен қаланған ішкі ... ... ... қапталған сыртқы жағынан, сонымен бірге саз
балшықпен және жарамсыз ... ... ... ... ... тұрады. Қабырғалар мен бағаналар беріктігін
арттыру үшін ... ішкі ... арша ... ... ... қабырғаларының сыртқа беті артқы жағындағы сыналарымен бекітілген
оймыш қисақ ... ... ... Ұсақ ... ... ... ... әшекеей қолданылған. Қашаумен ... ... ... ... ... ... мақсатына лайық сәулеттік
сипатталған ... ... ... ... ... Әмір ... ... өнерінде үлкен орын алған порталды – ... ... ... ... ... ... ... институтының Айша бибі
кесенесін ресубликалық маңызы бар тарих және мәдениет ескеткіштерінің
тізіміне енгізіліп, мемлкет ... ... ... жазуы – Қазақстандағы сақ дәуірінен сақталған жазба
ескерткіш. 1970 жылы Іле өңірінің тау ... Есік ... ... ... ... 5 – 4 ... салынған үлкен қорым қазылды.
Қазу жұмысына жетекшілік еткен – ... ... ... ... жауынгердің мәйіті, дулығасы, алтын саты қанжары мен ... ыдыс - аяқ және ... ... бар ... ... ... ... сыртқы жағына ойылған 26 таңба екі жолға жазылғын. Үстінгі
жол тостағаншаның тура түп ... ал ... жол ... ... ... ... жолда 9 таңба, астыңғы ... 17 ... ... ... ... қоса ... Күміс тостағаншадағы осы
таңбалар, біріншіден, көне түркі сына ... ... ... ... теңізі төңірегіндегі көне ... ... көне грек пен ... ... ... ... бұл ... түркі тілінде оңнан соға қарай былай оқыдық: Аға, сыңа очкуқ! Без
чөк! ... ічре (р?) азуқ і. ... Аға ... (бұл) ошақ! Бөтен (жат
ел адамы), тізеңді бүк! ... азық – ... (мол ... ... бұл көне түркі жазуы, біріншіден, адам о дүнеге барғанда ... азық ... ... ... ... ... білдірсе, екіншіден,
халықтың сыртқы дұшпандарды ... бел ... ... ... ... ... ... сарық болуға ұмтылған тілегін
білдіреді. Бұл ... аса бір ...... ... ... сақ тайпаларынаң тілі көне түркі тілі болғандығын тағы ... ... ... ... – ақ, ... ... алғашқы көшпенділер
де жазу – сызу бомады – мыс деген пікірдің ешбір негізсіз екенін айқындап,
бұдан 2500 жыл ... ... ... ... жаза ... және ... ... пайдаланылғанын куәландырады.
Арыстан баб кесенесі – Түркістан мағындағы ежелгі ... ... ... ... ... ... ... таратушы Қожа Ахмет
Иассауидің ұстазы болған Арыстан баб ата ... ... ... ... мешіт, құжырахана, азан шақыратын мұнара ... ... ... ... ең көне бөлігі қабірхана болуы тиіс.
Қазір де оның едені басқа ... ... ... ... ... ... ... ХІІ ғасыр шамасында салынған. Мазар XIV ... ... ... орай ел ... ... мынадай аңыз бар:
“Қожа ... ... ... ... қаланып болған түні алып жасыл
өгіз келіп, ... ... ... ... ... ... қабырғасы
қайта тұрғызылып, күмбездері қайта қалана бастағанда осы ... ... ... үйілген төбеге айналады. Бұл жай Әмір ... ... Бір күні ... ақ ... шал ... ол Қожа Аметтің алғашқы
ұстазы Арыстан бабтың қабірінің үстіне мазар сал деп ... ... ... ... соң ғана Әмір ... ... Қожа Ахмет Яссауи
кесенесі құрылысын ойдағыдай аяқтапты”. Арыстан баб кесенесі ХХ ғасырдың
басында ... ... ... ... ... ауданы 35х12
м, биіктігі 12 м бұрынғы Меккеге қараған есігі ... ... ... ... жағы кесене, оңтүстік жағы мешіт есебінде
қайта жөнделді. Дәліз - қақпа ... ... ... ... ... ... 1327 жыл, яғни ... құрылыс жүрген уақыт жазылғын.
Құрылыс мемлекет қорғауына алынған./18/
Қожа Ахмет Иассауи кесенесі - ... ... ХІV ... ... архитеттуралық ғимарат. Қожа Ахмет Яссауи дүние салғаннан
кейін халықтың көп ... ... ... ... ... мазарға
жерленеді. Кейін бұл кесене мұсылмандардың жаппай тәуеп ету ... 1389, 1391, 1394 және 1395 ... ... ... Әмір ... ... өктемдігін жойп, астанасы – Сарай - Беркені өртеп жібереді.
Міне, осы ... ... Қожа ... ... ескі мазарының орнына
жаңа, зор кесенені орнатуды ұйғарады. Осы ... Әмір ... тек ...... ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның ... ... дала жақ ту ... ... ... үшін де ... еді. Бұл кезде Әмір
Темір Мағолстан әміршісі Хазыр Қожа ханның қызы – ... ... ... той ... ... жатқан қалыңдықты қарсы алу үшін Әмір ... ... ... ... атқан жүрек”) бағын салу аяқталды.
Қалыңдығының алдынан шызуға аттанған Әмір ... ... ... елді ... таяу ... ... қойнауында біраз аялдайды. Қыркүйек айында
ол арадан Яссы ... ... Қожа ... Яссауи зиратының басында
қлшылық ету ... ... ... ... ... ... мен ... бағалы силықтар береді. Деректерде, Қожа Ахмет Яссауидің
ХІІ ... ... ... ... тұрған мазарын көрген Әмір ... ... ... ... ... әмір ... ... Әмір Темірдің
ұсақ – түйекке дейін есептеп барып берген нұсқауында ... ... – ала ... ... ... 41 ... (кез – ұзындық өлшемі, бір кез – 60,6
см-ге тең) ал айналасы 130 кезге тең болуы тиіс. Бас ... қос ... ... ... керек еді. Пештақтың мұнараларға дейінгі ені -
60 кезге, пештақ арқасының ... – 30 ... ... қажет болатын. Одан
әрі ... ... – 30 кезе тең, ... металдың қоспасынан
құйылған қазан орнатылатын ... ... ...... еді. Оған қабырғалары 12 кезге тең, әр ... 4 ... ... ... ... ... төрт бұрышты бөлме – ... ... Бұл ... ... ... мәрмәрі төселуі тиіс еді.
Көрхананың оң және сол жағынан ... ... кез ... ... ... Бұлардан басқа да бөлмелер ... ... ... Әмір
Темірдің жарлығы бойынша Яссы ... ... Қожа ... Яссауи
кесенесіне пайда түсіріп тұратын жерлер мен ... атап ... ... ... ... ... де, оларды ұстауға кететін
шығындар да, жөндеу жұмысын жүргізу жайлы да аталынып көрсетіліп, ... ... Қожа ... Яссауидің ағасының ұрпағы Мір Әли ... ... ... Әмір Темір өз дуанында игілікті істермен
шұғылданатын Мәулен Ұбайдұлла ... ... ... салу ... ... сол заманғы деңгейден қарағанда әлдеқайда қарқынды жүргізілді.
Негізгі қосымша ... салу ... ... ... ... мен ... ... сүйеніп отырды. Әмір Темірдің
болашақ кесене ... ... ... ... нақтылы нұсқау
бергендігін әр түрлі жазба деректкер де ... ... ... ... ... ... Әмір ... 1405ж ақпанда Отырарда дүние салады. ... соң, ... ... да ... ... Қожа ... Яссауи кесенесі –
аса үлкен порталды – күмбезді ... Оның ені – 46,5 м, ...... ... орасан зор порталы (ені – 50 м жуық ... ... ... – 18,2 м) және ... ... бар. Оның ... залының
төңірегіне түлрі мақсатта арналған 35 бөлме салынған. Жамағатқа ... ... ... ... деп ... күмбезінің ұшыр басына дейін
есептелгендегі ғимараттың ... – 37,5 м. ... ... ... 1,8 -2 м, ... қабырғаларының қалыңдығы – 3 м. Жалпы тұрқы
симметриялы, жеке ...... ... ... бұл зәулім
ғимарат 8 түрлі бөлмелер тобынанат тұрады. Ол порталы ... ... бір ... ... ... – батыс пен солтүстік – шығысқа қарайтын
етіп салынған. Келген адам орта залға бас ... ... ... ... ... ... мен Орта ... кірпіштен өрген
күмбездердің ішіндегі ең ... ... – 18,3 ... ... Бұл ... өткен соң оюмен өрнектелген ағаш есік ... ... ... ... ... ... ... болады. Көрхананың қос
қабат күмбезін кейде Мұхаммед Ханафия ... деп те ... ... ... ... қос ... ... дәліз тарайды. Бұл дәліздер
ғимаратты сегіз дара блокқа бөледі. Әр ... ... ... ... да әр қилы ... бар. ... ... блокта мешін
орналасқан. Ал оңтүстік – ... ... ... бар. ... мен жұма ...... мен ... тегін
үлестірілген тағам - халим әзірленетін болған. Солтүстік – шығыс боокка
құлдықхана, ал ... - ... ... Үлкен Ақсарай орналасқан. Оңтүстік
– батыс және ... ... ... орта ... ... тұрқы жағынан біртектес, қабатты залдар – Кіші ... ... бар. ... ... ... ... - ... де, екеуі –
тұйық. Архитектура мен Қожа ... ... ... тек зират болумен
шектелмей, мешіт – медреселік қызметтерді де атқарған. Түрлі ... ... ... ... өз ... тамаша үлгісі болып
табылады. Кітапхана мен Ақсарай бөлмелері көлденең арқалармен ... ... жабу ... ... күмбездерге, тұрқы шаңырақ тәрізді
иықтар мен жаппаларға негіз болып тұр. Бұл ... ... ... ... ... Орта Азия архитектурасында сол кезге дейін
кездеспеген елеулі жаңалық болып табылады. ... ...... мен ... қос ... арқалар жоқ, олардың әрқайсысының
қабырғаларынан төрт – төрттен ойықшалар ... ... ... ... ... ... ... Бұлар арша ағашынан
жасалған білезіктермен ... ... сырт ... үш бөлікке жіктеледі. Оның орта ... ... ... ... ... жоғары жағына – эпиградтық фриз, төменгі
жағына (ірге бөлмесіне) биіктігі – 1,85 тас ... ... ... ... тас ... ... ... үш
қабырғасының үстінгі жағымен өтетін эпиграфтық фризде ... ... ... ... ... ... ... фонда қүйма
кірпіштермен өрнектелген. ... ... – 2,37 м. ... ... өрнектеліп, қара көк түсті кірпіштермен көлеңке түсірілген.
Ғимараттың ... ... екі ... ... ... ... бар. Бұл ... де қуфа қарпімен жазылған жазулер мен
ою - өрнектер түсірілген. Жазулардың арасынан ... ... ... “Билік Аллада”, “Алла менің әміршімс” деген секілді тағы
бпсқа сөздерді оқуға болады. Кесененің солтүстік – ... ... ... ... ... фриз соңында “Шираздық Қожа Хасан” деген сөз ... 800 ... деп ... ... ... ... ... мен алты бұрыштытақтайшада куфалық стильмен шираздық мозаикашы
Шемз Әбдәл – Уақабтың ... ... ... ... ... жасаған шебер еді. Бас порталдың екі жағы биік ... ... ... бар. Оның ені – 50 м-ге, ... ұзындығы – 18,2
метрге, биіктігі – 37,5 метрге тең. ... ... ... қалған
тәрізденіп көрінеді. Әмір Темірдің кезінде бас порталдың тек ... бар – ды. Оның ... 1583 – 98 жыл ... ... Абдолла хан
аяқтады. Абдолла хан заманындағы ... ... ... ағаш
діңгектер бүгінге шейін сақталған. ХІХ ... ... ... ... мен ... ... ... орындары салынып, қам кешекпен
қоршалған, кесене қамалға айналдырылған. ... залы – ... ... жалаң
қабат күмбезбен көмкерілген төртбұрышты бөлме. Қазандық күмбезі сегіз
қырлы, ... ... ... ... ... Қазандық күмбезінің
ішкі жағы – 18,2 м-ге, сырты -20,5м-ге тең. ... және ... ... жағы алты ... ... ... ... метрлік майолика тыстамамен қапталып, мозаикалық өрнектермен
әшекейленген. Әрі мозаикалық бедермен көлеңкелендірілген. Ал еденге жанасар
тұста, бетіне ... ... ... ... ... белдеушелер
жүргізілген. Қоладан соғылып, алтын, күміс жалатылған есік ... ... ... да ... өнерінің лағыл- маржандарының қатарына жатады.
Бұларда да оны жасаушы ... ... Тадж әд ... ... ... Қола ... ... һиджраның 799 жылы 20 ... ... ... ... ... кіндігі- әулиенің
көрханасы болып табылады. Бұл- ... ... 7,15 ... ... Қабырғаларында сталаттиттермен әшекейленген тайыздау
ойықтары бар. ... ... ... күмбезбен көмкерілген. Ішкі
күмбезі – құрылыстық, сыртқы күмбезі- көркемдік міндет атқарады. ... ... ... төрт ... ... биік мойындықпен көтерілген.
Сыртқы күмбезі қатпарлы. Бұл қатпарлар өсімдік өрнегі пішіндес мозайкамен
қапталған. Солтүстік ... ... ... көрген жанды таң
қалдырады. Үш ... ... алты ... ... қапталған,
көгілдір түсті бояулар мен айшықталған. Көрхананың дәл ортасында Қожа Ахмет
Иассауидың сағана- құлыптасы орнатылған. Ол ... ... ... жасалған,
ернеуіне нәзік өрнектер салынған. Қазандық пен көрханадағы Сафар шебер
өрнектеп жасалған ағаш ... ... көз ... алады. Көрхана
есігінің ою- өрнектері сүйекпен ерекше нақышталған. Есік жұқа темірмен
қапталып, оған ... ... ... ... ... тас тақтайға
көрхана Әмір Темірдің бұйрығымен ... ... ... ... де аса бір ... ... ... Ол мойындығында
16 терезесі бар, шағындау қос ... ... ... ... зал. ... ... ... хан дәлізі арқылы өтуге болады. Мешіттің батыс
жақ қабырғасында Меккедегі ... ... 3,5х2,5 ... ... ... ... мешітке ерекше көрік беріп тұр. /33/
Оның беті мозайкамен және өсімдік суретімен әшекейленген. Михраб- жебе
ұшты арқасы бар ойық. Бұл ойық ... ... ... ... ... ... ... оған ақ әріптермен құран сөздері
жазылған. әр жерден әсемдік үшін ... ... ... көзге шалынады.
Кесененің оңтүстік батыс жағында діншілдердің қырық күндік ораза ұстауына
және құдайға құлшылық етуге ... ... ... Қожа ... көзі тірі ... жасалып, қайта жаңғыртылған. ХVІ ... ... ... ... ... Бұлар: батыс беткейдегі дәрет
алатын тахаратхана мен Үлкен Ақсарайдың ... ... ... иықпен көмкерілген жер асты зираттары. ХVІ ғасырдан ... ... ... ... ... сүйектері қойыла
бастады. Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде және оның төңірегінде ... ... хан, ... хан, Әмір ... ... Бабыр хан, Қаз дауысты Қазыбек
би, Жәнібек батыр, т.б. ... ... ... 1864 жылы ... Ресей әскерлері Түркістан қаласын алған кезде полк. Веревкин қала
қорғаушылары бас сауғалаған Қожа ... ... ... ... Оның ... кесенені 11 жерден опырып кетті. 1871-72 жылдары
А.Кун 7 дана фотосуретті “Түркістан” ... ... Бұл ... Қожа ... ... ... ... белгілі дәрежеде әсер
етті. Соның нәтижесінде Ресей өкімет орындары Қожа Ахмет ... ... бөле ... жылы ... ... ... жөндеуге 15 мың сом қаржы бөлді. ХІХ
ғасырдың соңына қарай ғалымдар Қожа Ахмет Яссауи ...... ден қоя ... 1907 жылы Қожа ... ... ... жөндеуге
мұсылман бұқарасынан ерікті түрде жәрдем жинауға әрекет жасалды.
1910 жылы ... ... орыс ... ... ... ... ... арнайы комитет құрылып, мұсылмандар
жинаған 12 мың ... ... ... мен ... бір ... азды-
көпті жөндеу жүргізілді. Қожа Ахмет ... ... ... ... ... ретіндегі діни қызметіне тосқауыл қоюға
ұмтылған кеңестік тоталитаризмнің ... ... ... жете ... жылы ... Қожа Ахмет Яссауи республика мұражайы ашылды.
1989 жылы 28 тамызда Қазақстан Үкіметінің ... ... ... ... ... Қожа ... Яссауи кесенесі ЮНЕСКО-ның Қызыл кітабына
енгізілді. Қазақстан Үкіметі түркиялық фирмалармен ... ... ... Яссауи кесенесін толық қалпына келтіру жұмысын аяқтады (2000)./16/
2.5 Шығыс Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштері
Семей - Қазақстанның ірі және ... ... ... Ол 1718 жылы ... ... құрылған. Дегенмен қаланың нақтылы жасы одан да көбірек.
Себебі оның қазіргі орнында ... ... көне қала ... ... – жоңғар қақтығыстры кезінде әлсіреп, жойылып кеткен.
1606 ... ... ... ... ... ... қаласының
аты аталды. Онда бұқа стилінде салынғын әдемі сарайлар ... ... ... орта ... ... Азия ... керуен жолдары
тоғысқан ірі сауда орталығына ... 1851 жылы ... ... 1854 жылы ... және ... уездерінің басын біріктірген
үлкен орталық облыс болып құралды. ... ... ... ... ... сол, ... ... мағынасынын білдіретінін айтады.
Бүгінгі күні ... ... ... және ... орталығы ретінде
белгілі. ХІХ ... ... ... ... рет ... типография мен көпшілік кітапхана ашылып, алғашқы су құбыры
жүргізілді. ХХ ... ... ... футбол командасы құрылса, одан
кейін де алғаш рет осы қалада фктбол мен шахмат элементтерін ... ... ... ... ... ... ... ұлттық цирк пен театрдың отаны. Сонымен қатар,
мұнда Қазақстандағы алғашқы өлкетану мұражайы ашылып, оған Абай ... ... ... ... дегенде, Абай Құнанбайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... ... ... ... ... ... Галина
Серебрякова, Всеволод Иванов және тағы да ... ұлы ... еске ... 1917 жылы ... ... - ... ... аттарымен біте қайнасқан саяси орталық. Сол ... сол ... Алаш ... ... Алаш ... деп
аталғаны мәлім. Семей ерте ... ... ... ... ... ... тамырымен тарта білген қала. Мұнда
Пржевальский, Семенов Тянь – ... ... ... сияқты әлемге
танымал саяхатшы – ғалымдар ат басын ... ... күні ... аса ... да, ... ... ... деуге болады.
/34/
Абай Құнанбайұлының Республикалық әдеби – ... ... ірі ... - мемориалдық мұражайы (мұндай мұражай Мәскеу
мен Санкт – Петербургте де жоқ), ... ... ... ... ... ... ... өнер мұражайы, Қазақстанда ең көп
тарихи - өлкетану мұражайы, Қазақстандағы ... ... ... ... “Кішкентай әлем” атты қуыршақтар мұражайы ... ... ...... оындары бар. Алайда бұл қала мәдени
орындардың ... ... ... ... ... және ... де көп. ... бірі - көне ... ... екі ... ... ... айта кету ... көрікті орындарының біріне айналған ... ... ... 17 ... көпір де Ертіс өзенінңң шырайын
келтіріп тұр. Өзен ортасындағы ... ... ... сынақ
құрбандарына арналған мемориал да өлке тарихынан сыр ... ... ... ... маңы ... ерекше табиғатымен, архитектуралық ескерткіштерімен
көз тартады. Қазақстандық және ... ... ... ... ... апаратын маршруттың да
қызықтырары сөзсіз. Бұл ... ... ... ... ... мен Абай Құнанбайұлының қорық – ... ... де таң ... ... Көк ... бой тартқан Абай мен
Шәкәрімнің ... ... ... хан мен ... ... мазарлары
да тарихтан сыр шертеді. Амфитеатр кешенінде этнографиялық ұжымдардың
тамылжыта ... әнін ... ... киіз ... ... әр түрлі
ұлттық тағамдардан да дәм ... бар. ... ... дала ... ... ... ... киімдерді киіп те суретке
түсе алады. Ұлттық ... ... ... қазақ ұлтының атты
спорт ойындарына қатысып, өз бақтарын сынауларының да ... ... ... ... ... ... - ... ескерткіші
махаббат үшін қүрбан болған Тристан мен ... ... мен ... еске ... ... асыл ... ... мен Айгерім мазарлары,
Мұхтар Әуезовтың әдеби – мемориалдық мұражайы мен оның ата – ... да ... үшін ... ... сөзсіз.
Маршрут соңында достық пен мәдениеттерр қауышуының символына
арналған ...... - ... мемориалдары кешеніне ат басын
тірейміз.
Табиғаттың ерекше ілтипатпен жасаған ... ... ... ... адам ескерткішінен тұрады. ... әлі ... ... ... ... жер асты көлі бар.
Семейге жақын орналасқан кеңестік ... ... ... орныны
“Қырғи қабақ ... суық ... еске ... Бұл машрутта
туристер ядролық сынақ ... ... ... ... - өлкетану мұражайларымен ғана танысып қоймай,
ядролық сынақтардың жер ... ... ... ... ... ... де ... туризм бизнесінің орталығы ... де ... ... ... үшін ... басқарма басқарма әкімшілігімен
кездесу ұйымдастырылады.
Семейде концерттік туризм үшін ... ... ... ... де, ... симпозиумдерге арналған әртүрлі залдар
қандай ба болсын талаптан ... ... ... ... ... ... спорт сайыстарын өткізу үшін жиі таңдайды.
Туристерге қала ... ... ... кафе, казино,
түнгі клубтар, бильярд салондары, сауналар, дамыған сауда ... ... ... ... Осының барлығы сіздердің ... ... ... жарқын да, сымбатты түрде ... ... - 1996 жылы ... ... өнер ... Шығыс
Қазақстан облысының Абай ауданы Жидебай қонысында ұлы ақынның туғанына
150 жыл толған ... ...... ... ... атап ... ... орнатылды. Сәулеткерлері – Ибраев, Б.С. Ағынаев,
а.Қарпыков. Жобалаушысы – Т. Ержігітов, ... - К. ... ... ... 5 метр етіп ... дөңнің үстінде тұрғызылған.
Ұзындығы - 200 ... ... – 60 ... ... екі мұнара көзге
түседі. 1. Абаймұнарасы ... – 38,5 ... ... ... (35 ... ... төрт бұрышында төрт күмбез бар. ... ... 36 метр ... ... ... жазба мәдениет
тарихы” мұражай орны келіп ... ... ... жай, сондай – ақ
мешіт салынды. Бұрын осы ... ... ... ... ... бейіттері қозғалмай солардың бірін ішіне ала тұрғызылған ... ... ... ... ... ... космологиялық
танымын бейнелейді. Сонымен бірге, ... ... ... ... Тәж – Махал кесенелерінің әсері де ... ... ... ... ... ошақ ... ... ағаш тегене мен
бұғы мүйізінен жасалған ... ожау ... ... ... – бұл Абай ... ... Оң ... сүйек тосек - Әйгерімдікі.
Абайдың нәресте кезінде апасының суға ... ... осы ... жақ ... ... үш ... және шигі мылтықтары ілулі тұр. Үш
ауызды мылтықты ... ... сиға ... ... ... жүргенде гүлкірдегі бөлменің оң жағында тұрған сүйек төсек
Еркежандыкі. Оның ... ... ... пен ... жапқыш Еркежанның
келіні Камалиядан ... ... мен ... да ... ... ... кездегі өмірінің куәсі әсіресе Абайдың ... ... ... ... қымбат. Мұражай үй ... ... – қысы бір ... Оның қабырғалары таспен қаланған. Айыр
бұлақтары бар. ... ... ет ... ... ... ағаш соқа аң ... ... түрлері, тағы басқа ақын ... ... ... ... Жидебайдағы мұражай үйі. Абайдың өмірі мен шығармашылық
жолынан толық мағлұмат ... ... ... Семей қаласынан 180
шақырым аудан орталығы Қарауылдан 25 шақырым қашықтықта орналасқан. ... ұлы ... ... 100 толуы қарсаңында, арнаулы мемлекеттік
комиссия шешімімен Жижебайдғы Абай қыстауы - Абайдың ... ... ... 1970 жылы ... ... ... ... үйдің
бес бөлмесімен үш ... ... ... ұлы ... ... достарынан, замандастарынан алынған. ... ... Абай ... көрініс келбетін сақтаған. Ұзын дәліздің сол
жағындағы бірінші ... ас үйге ... Ол ... ... кең ... Кіре ... ... аспа. Оған екі қазан
орнатылған. ... ет, ... ... тағамдар әзірленген қазан
аспаның жанында екі самаурын. Оң жақ ... ... мен ... ... ... ... ... кебеже.
1885 жылы Абай осы екі ... ... ... ... ... ... ... үстіне оюлы паднос пен ... ... ... ... қабырғадағы түскиіз ерекше назар аударады.
Ас үйдегі мұнан өзге тарихи мұрағаттардың бірі – суреттер. ... үй ... да ... ... ... мен оның ... ... Ырысқали Исақызының фото бейнелері көзге ... ... ... ... шығады. Қонақ үйде Абайдың орыс
достары ... ... ... пен ... бар. ... Абай ... ... айғақтайтын құжаттармен
қатар Абайдың Семейдегі өлкетану мұражайына өькінзген көптеген затарының
суреттері қойылған. Мұнда ... ... ... айбалта, шақша сияқты
бұйымдар бар. Абай заманынан бізге жеткен ең құнды затының бірі ... ... ... салған Абай суреті. Ол Абайдың ... ... ... және ... өзі ... ... ... суреті
болғандықтан аса қымбат бейне болып саналады.
Абайдың Семейдегі мұражайына ... ... бірі ... Бақсының бүйірлі қобызы М.Әуезовтың “Абай жолы” романы
бойынша Зере әже мен бала ... ... ... қисса айтып отырған
сәті бейнеленген суретте осында қойылған. ... ... ... өзі ... ... ... оқып, жазу жазып ... ... ... ... ... ... ... Төсек тұсына Абдрахмен
мен Мағауияның суреттері ілінген. ... ... ... төрт ... ... екі жастық қойылған. Оған Абайдың үш ішекті домбырасы
сүйегі тұр. ... стол ... ... шыны ... ... ... қалта сағаты, қолжазбаларының көшірмесі, құс қанатынан
жасалған ... пен ... Ақын өмір ... ... ... ... ... тағы бір мұрағат Абайға шақша ... ... ... ... өзі ойнап, кейіннен ... ... ... ... ... құмалақтарымен.
Ақынның күміс белдігі де бағалы қазыналар. Ақын ... ... ... рухани серігі болған араб, парсы, түркі ... ... ... мен екі ... ұлы тұлғаның дүниетаным
әлемінен сыр ... ... ... кіре ... оң жақ
қабырғада ілулі тұрған күіміс белдік пен тақия ... ... ... ... ... ... үстінде құрылмына ислам
әлемі мен Қазақстандағы жерлеу дәстүрінің ... ... ... бейнелі түрде қазақтардың діни сенімдегі үш әлемімен ...... ... ... ортаңғы әлем - ... ... ... әлем - әруақтар мен Алланың мекені ... (ақ ... Осы ... ... ... үшін келушілер кіре ... ... ... жұртының ұлы перзенттері бейітінен ... ... ... тостаған тұрған ұзын жер асты ... ... ... ... ... ... ... Қожа
Ахмет Яссауидің сопылық ... ... ... жанынан өтеді. Ал,
мазарлар көп қырлы мұнара түрінде ... – бұл ... бір ... ... бері ... (дамбаул діңгек Қосы Көрпеш - Баян ... ... ... дәстүрді сақтауға ұмытылудан тұрған шешім.
Кешен компазициясында ... аяқ ... ... ... Оның
барлық ғимараттары бірін – бірі ... ... ... ... ... негізінен Маңғыстаудың ұлу тастары ... ... Бұл көне ... ... ХVІ ... ... ... 1713 жылы көне зираттарды тонаушылар ұрлаған асыл
бұйымдар Ресей патшасы Петр І- ге ... ... рет ... І- нің ... ... ... ... жасалынды. Сол бұйымдар
қазіргі ... ... ... ... қымбат экспонат ретінде
сақтаулы. Осы кезеңде Алтай жеріне географиялық эспедициялар ... ... ... ғалымдар Г.Ф.Миллер (1733 және 1744). П.С.Паллас
(1770) жетекшілік етеді. Миллер өлкедегі ... ... ... ... ... ... және Еуропа елдеріне паш етті. 1865 жылы түрколог- ғалым
В.В.Радлов Бұқтырма өзенінің бойында ... ... ерте ... ... ... обасын қазып, зерттеді. 1911 жылы А.В.Андриянов батыс ... ... ... Майәмір деген жерлерде көшпелілер обаларын ашты.
1927 жылы С.И.Руденко Қатынқарағайда, 1956-65 ... ... ... Қатын, Құмай маңында, 1997 жылдан бастап ... ... ... (жетекші З.Самашев) Берел обаларынан алғашқы
темір дәуірінің ... ... ... ... дәстүріне, табылған бұйымдар
ескерткіштеріне қарай хранологиялық жағынан төрт ... ... ... ... 7-8 ... Майәмір (б.з.б. 7-6 ғасырлар), Пазырық (б.з.б.
5-3 ғасырлар) және Құлажорға (б.з.б. 3- б.з.-дың 1 ... ... ... ... ... бойындағы обаларда мәйіт сол жақ
қырына, аяқ- қолын бауырына ... ... Басы ... ... ... аяқ жағынан жылқы таңқалары табылды.
Майәмір (Нарын өзенінің жоғарғы жағы) обаларында мәйіт шалқасынан, аяқ
қолы созылып ... ... ... ... шегенделіп, төбесі
бөренелермен жабылған. Зират тас үйіндімен қоршалған. 1997 жылы ... 45-50 ... ... болған әйел адам қаңқасы жанында қорамсаға
салынған қола жебе ... т.б. ... ... ... анықтау
бойынша бұл әйел б.з.б. 803 жылы ... ... ... Оның ... ... және ... нәсілдерінің араласу белгілері бар.
Пазырық (немесе Берел) кезеңіндегі зираттардан табылған бұйымдар ... қола мен ... ... ... зергірлік өнердің біршама дами
түскенін көрсетеді.
Құлажорға )Шығыс Қазақстан ) ... ... ... жаңа ... ... табылады. Обалардан адам сүйегімен бірге аңдар нақышымен
өрнектелген көне ... ... ... ... ішінде бұғының,
бүркіттің, таутекенің бейнелері тартымды берілген.
Алтай ескерткіштері бұл өңірде мәдениеті, шаруашылығы, діни ... ... ... Алтайдағы сақ мәдениетінің алғашқы ... ... ... ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТАРИХИ-МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРДІ ҚОРҒАУ ҚОҒАМЫ ЖӘНЕ ТАРИХИ
ЕСКЕРТКІШТЕРДІҢ ТУРИЗМДЕГІ РӨЛІ
3.1 Қазақстан Республикасының
тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамы
Қазақ тарихы және және мәдени ... ... ...... 1972 жылы 7 ... ... Мекеме халықты тарихи
ескерткіштерді қорғау ісіне қатысу ... ... ... ... заңдылықтарын көпшілікке жеткізумен шұғылданады. Мемлекеттік
ескерткіштерді қорғау ... ... ... сақталуына, пайдалануына, жөнделуіне және ... ... ... жасайды, тарих және ... ... ... танымдық деректерді халық арасында
насихаттайды, соның негізінде ... ... ... құрмет
сезімін тәрбиелеу шараларын жүргізеді. Барлық облыстарда және ... ... ... ... ... ... “Қазақстан” баспаларынан тәрихи және ... ... ... жарық көрді.
Қоғам “Қазақстанның тарихи және ... ... атты ... ... “Мұра” атты тарихи публисистикалық альманахтарды
әзірлеп, жарыққа шығады. Жыл ... ... ... ... ... ... конференция ұйымдастырып, қаржыландырып келеді. Әр түрлі
экологиялық экспедицияларқа ... ... ... ... Ата,
Алматы облысындағы Черкаск қорған – мемориалы, Атырау облысындағы ... ... ... ... ... Есет батыр бейіті,
т. б. ... ... ... Сол сияқты Астанадағы ... ... атом ... құрбандарына арналған
монументті, Алматыдағы Тәуелсіздік монументін жасауға қатысты.
Археология институты. Көне материалдық және ... ... ... ... ... 1991 жылы ... ... Қазақстан
Ғылым Академиясының тарих, архиология және этнография ... ... ... ... Ғылым Академиясының академигі
Ә.Х.Марғұланның есімі берілген. Институтта 60 ... ... оның ... ... докторы, 15 ғылым кандитаты жұмыс істейді (1998). Институт
құрамында: тас ... ... қола ... және ... ... ... ... урбанизауия және көшпенділер мәселелерін зерттейтін
топтар мен Археология мұражайы бар. Қазақстан территориясында ерте ... ... ... ... ... мен халықтардың материалдық
ескерткіштерін зерттеумен айналысатын 5 экспедиция ұйымдастырылған. Олар:
Оңтүстік ... ... ... экспедициясы (жетекшісі
К.М.Байпақов), ... ... ... ... ... Жетісу археологиялық экспедициясы (жеткешісі К.А.Ақышев),
Батыс ... ... ... ... З.Самашев), Түркістан
археологиялық экспедициясы (жеткешісі Б.Смағұлов). Институт ғалымдары
ежелге полеолит тұрақтарын зерттеу ... ... ... адам баласы
бір миллион жыл бұрын мекендегенін анықтады.
Қазақстан жері сақ, түркі тайпаларының ата ... ... ... ... қалыптасу процесі айқындалып, Батыс Түрік
қағанаты, ... ... ... ... бірлестігінің тарихы
нақтыланып, олардың Орта және Таяу Шығыспен, Орта Азия, Еділ ... ... ... ... мен ... экономикалық және мәдени байланыстары ашылды.
Қазақ жеріндегі Ұлы Жібек ... бойы ... мен ... қала мен ... ... ... мен ... зерттелді. Орта
ғасырлардағы Отырар, Тараз, Түркістан, Сарайшық және Талхиз қалаларында
жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... түркі, қыпшақ, қаңлы және қарахан дәуірлерінен
бастау алатындығы туралы тұжырым ... ... ... ... К.Ақышевтің «Есік обасы», С.М.Ақынжановтың ... ... ... ... ... «Оңтүстік Жетісудағы қала
мәдениеті», Ж.К.Таймағамбетовтың «Ш.Ш.Уалиханов атындағы полеолит тұрағы»
т.б. іргелі зерттеулері жарық көрді.
Институт мамандары халықаралық ... ... ... ... ... Сеул қалаларында дәрістер ... 1987 ... ... және ... ... ... қатынасы мәселесә
жөнінде Халықаралық симпозиум өтті. Институт мамандары ЮНЕСКО – ның ... жолы – ... ... ... атты халықаралық бағдарламасын жасауға
қатысты. Институт антропогенез ... ... ... ... ... ... ... Еліміздегі тарихи-мәдени ескерткіштердің туризмдегі рөлі.
Бұл тарихи туристік - экскурциялық ... орны ... ... кез келген нысандары ... ... ... орын ... ... ... ... сақ қорғандары,
Талхиз қалашығы, ... ... ... ... Батыс
Қазақстандағы Сарайшық, т.б. көне ... ... ... мол. ... – тарихи ескерткіштердің қазірге дейін
жеткен нысандарының ішінде ... мен ... ... зор.
Қола дәуірі ескерткіштеріне жартастағы петроглифтерді ... ... ... бірегей ғибадатханалар: Аңырақай тауының
Таңбалы сайындағы, ... ... ... ... ... ... Шолақ, Кіндіктас, Баян жүрек тауларындағы тастағы суреттер жатады.
Біздің дәуірімізге дейінгі 6 – 3 ... ... сақ ... ... ... камерасы және сақ ... ... ... ... 2001 – 2002 ... ... ... облысындағы
Катынқарағай ауданының Бердіел (Берікел) қорғанында табылған “Сақ
патшайымы” ... ... ... жатады.
Орта ғасырлық Түркістан, Отырар, ... ... ... Мерке,
Талхиз қалалары, т.б. елді – мекендер қазіргі туристік нысандар болып
табылады.
Түркістан – қазақ ... ... ... Онда Қожа ... ... ... ... іші мен айналасына ... ... ... ... ... ... ... Абылай, Қазыбек би
жерленген.
Қазақстанда Отырар, Сарайшық, ... т.б. орта ... ... ... үшін ... ... Тәуеп ету ... ... ... ... ... ... ... түркі
әлемендегі қасиетті Түркістан қаласы, Қожа Амет ... ... Абаб ... ... ... ана ... Әли Қожа ... т.б. жатады.
Адамдар бұл қасиетті жерлерге тәуеп етіп Аллаға сиыну үшін келеді.
Одан басқа ... ... ... ... ... ... ... ата бейіті, Қарашаш ана кесенесі, Тұраба ауданында ... ... ... Жамбыл облысында Айша бибі ... мен ... ... ... ... ... кесенелері, Балхаш қаласы
маңында Тектау ата, Әуез ... т.б. ... ... бар. ... ... ... күресі жолындағы батырларға, қолбасшыларға
деген құрмет белгісі ... мен ... ... Бұларға
Райымбек пен Қарасай ... ... ... ... Қордайдағы
(Жамбыл облысында) Өтеген батыр, Ақтөбеде Есет ... ... ... мен ... ... ... Қара ... ескерткіштері жатады. Ордабасы мен Аңырақай ... ... үш ... ... ... жер, тарихи орындар ... ... ... хан ... ... тәуелсіздік монументы,
Астанадағы үш ... ... ... ... ... ... ... тарихындағы құнды мәдени ескерткіштер
қатарына Қозы Көрпеш – Баян ... ...... ... ... ... ... мемориалдары, ... ... және Дина ... Абай Құнанбаев, Абылай хан, ... ... ... ... Ілияс Жансүгіров, Сакен ... ... т.б. ... естелік орындар жатады.
Солардың ішіндегі туристерді аса қызықтыратын ерте орта ... ... ... бірі - ... ... ... шығыс
шетіндегі мұсылман моншасы – Хамам.
Ежелгі ... ... ірі ... ... ... ... ... туристік тұрғыдан алғанда ең тартымды әрі ... ...... ... Солтүстік Батыс шетіндегі ауданы ... ... ...... храмы. Храм табынатын кең орталық ... ... ... ... ... ... тұрады.
Ауданның 48 - 50 шаршы метрге жететін орталық бөлме өтетін ғибадат
ету ... ... ... ... жан – ... ені үш метр ... ... ұзыннан ұзаққа созылып қоршап жатыр. Кіре ... ... ... атқарған. Ғимараттың ... – 3 ... ... – 80 ... Ең астында іргетас ... екі ... ... қыш ... ... 5 – 6 ... саз кірпіштер қаланып, тағы да екі қатар күйдірілген ... ... ... ... 1 – 2 метр ... бүкіл
керегені бойлай көлбей қаланған арасы қуыс екі қатар ... бар. ... ... ... бір – ... ... есіктің
жақтауыда айқын байқалады. Ол ... ішін ... ... ... ... ... ... бойлай салынған түтін шығатын
жылу жүйесі қызметін атқаруы ... ... 2005 ... ... ... ... Жолдауына сәйкес,
ежелгі Қойлық қаласын туризмнің ірі ... ... ... ... ... ... ... моншасы, бай
саудагердің үйі, мұсылман мешіті, ... ... ... ... ... - тұрмыстық нысандарды орта ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан қомақты қаржы
бөлінуі қажет.
Қаржы тапшылығына байланысты ... ... ... жүргізілген
сәулет - құрылыс нысандары сыртқы күштердің әсерінен бұзылып тартымдылығын
жоғалтуда. Ендеше, қойлық Қойлық (Қиялық) қаласын туризмнің ірі ... үшін ... ... ... да әлеуметтік –экономикалық мағынасы
бар нысандарды толығымен қайта қалпына келтіріп, ашық ... ... - ... ... бақ ашу ... ... ... бірі.
Жинақталған қолда бар деректерді талдай отырып, халықты еңбекпен
қамтамасыз етумен ... ... ... ... ... орын ... туризмді дамытуға мүмкіндік беретін бірнеше
алғышарттарды атап өтуге ... ... ... оңтүстік шығысындағы – дәліз ... ... ... ... қолайлы көліктік жағдайы;
- Қытаймен тікелей мәдени, сауда - экономикалық байланыстарды
жүзеге асыруға мүмкіндік беретін ... ... ... Отандық және шетелдік туристерді көптеп тартуға мүмкіндік
беретін табиғи және тарихи - ... ... ... бар Алматы - Өскемен, Алматы - Жаркент – ... ... мен ... ... жақын орналасуы;
- рухани материалдық мұралардың мол қоры ... ... ... мен тау алды жазықтарындағы Балхаш- ... ... өзен ... ... жиі ... ... ... туризм бөлімінің ғылыми- танымдық, спорттық
туризмді дамытуға назарн аударуы.
Ежелгі Қойлық (Қиялық) қаласымен тарихи- археологиялық ескерткіштердің
мол қор ... ... ... ... мен ... ... ірі орталығына айналдыру мәселелерін шешуді тежейтін бірнеше
факторлар бар. ... ... - ... ... ... жол ... нашар
болуы;
- тарихи – мәдени ескерткіштерге қатынас жолдарына жақын
орналасқанымен олардың ... ... ... және ... ... ... ... арнайы туритсік бағыттар мен соқпақтардың болмауы;
- тарихи – мәдени мұралар сақталған орындар жөнінде ақпараттық
деректердің аздығы;
- ...... және ... ... ... мен арнайы телебағдарламалардың нашар жүргізілуі;
- қаржы тапшылығына байланысты ...... ... ... елді – мекендермен ... ... мен ... ... мүмкіндік
беретін инфрақұрылымдардың қалыптаспауы (қонақ үй, қоғамдық
тамақтандыру, ойын – сауық нысандары, жол ... ... ... ... ... ... қалпына келтіріп, ашық ... ... ... ... ... ашу ... ... бөлінбеуі;/25/
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келе, тарихи - мәдени ескерткіштердің ... ... орны ... Сол ... ... ... зерттеп, тарихқа
терең үңіле аламыз.
Осы тарихи-мәдени ескерткіштерді ғылыми негізде терең әрі ... ... сол ... өсіп келе ... ... ... ... сол өткен тұлғалардан үлгі - ... беру ... ... ... ... ... бір маңызды мәселелерінің бірі болып
табылады.
Алайда, олардың кейбіреулері ... ... ... ... біршамасы тоналған күйінде тұр. Бұл біздің ... ... алып ... ... ... ... мәдени мұра
бағдарламасы аясында ... ... ... ... бар. ... ... ... жасау, қорғау аймақтарын анықтау, белгілеу,
мемлекеттік қорғауға ... ... ... ... ... ... тұрғыда зерреу жұмыстарын қолға алып, осы ... ... ... жүргізілуі керек.
Елбасымыздың 2005 жылғы Қазақстан ... ... ... ... ... ірі ... айналдыру
керектігі, ондағы мәдени құндылықтарымызды қорғауға алынуы керектігі
айтылған.
Қазіргі Қазақстан территориясында ... ... ... ертедегі ата – бабаларымыз тек елі мен жерін щет жаудан қорғаған
батыр, жауынгер ғана ... ... ... ... ... ... ... зергер болғанын да дәлелдеп ... ... ... ... ... ... ата, Шақпақ ата, Айша бибі, Қарахан,
Алашахан, Қозы Көрпеш – Баян сұлу ... ... ... Алтын адам
қаңқасы осы айтылғндарға айқын айғақ.
Ежелгі ата – бабаларымыздың күмбірлеген күміс күйімен, сыбызғы, сырнай
үнімен ... ... әсем ... ... жырымен, мақал – мәтел,
шешендік сөз, айтыс ... сан ... бойы өз ... ... ... ... ... де өнерлі адамгершілік ар – ожданы жоғары намысқой азамат
етіп ... ... ... ... деп қазақ халқының мәдениетінің
дамуының бастау көзі көне заманнан ... ... және ... ... ... бойындағы адами құндылықтарды қалыптастыруда негізгі орын ... ... ... ... ... көне ... ... айналдырып, барынша отандық және шетелдік туристерге жағдай жасап,
ескерткіштерді ел экономикасының ... ... ... ... ... Бұл қазақ елін, жерін, тарихын бүкіл әлемге паш ете
отырып, экономиканың көтерілуіне де өз ... ... және ... ... нығайта түседі.
Әр тарихи – мәдени ескерткіш мұралардың өзіндік тарихи мазмұнымен қоса
ұрпақ тәрбиесіне ... ... ... бар ... ... ... жасау барысында анықталды.
Сонымен тақырыбызға тікелей байланысты ...... ... ... және ... педагогикалық зерттеулерді саралағанда зерттеп
отырған тақырып бойынша, қазіргі таңда пайдаланатын еңбек жоқтың қасы боып
шықты. Сондықтан – да, ...... ... ... ... ... әдістемелік тұрғыдан негіздегенде ауыз әдебиеті
үлгілерінің мүмкіндіктеріне шолу ... оған ... ... ...... ... ... тәлімдік мәнін зерделей
келе, бүгінгі жас ұрпақ бойындағы адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруда
негізгі құнды ... ... ... ... ... ойлайтын, мәдениеті мен өнерін ту қылып ұстайтын
азамат тәрбиелеу ... біз ... ... ... ... – мәдени ескерткіш
мұраларды танытып отыруымыз қажет.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... А. ... ... ... реки ... Вестник
АНКазССР 1948 №4/119
2. Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, ... ... ... Астана 2005
3. Көпейұлы М.Ж. Қазақ шежіресі. Алматы, 2003
4. Марғұлан А.Х. К изучению памятников романа Сарысу, Улытау. ... ... 1948 ... ... М. ... ... 2005 ... Жолдасбеков М. Алтын арқалы асыл мұра. Егемен Қазақстан. 2005 мамыр
7. Мәдени мұра. Тарихи орналасқан ескерткіш – ... ... ... Айша бибі ... Жас алаш, 2003 желтоқсан
8. Қазақстанның экономикалық географиясы. Оқулық 8 ... ... и ... №2, ... ... Е.А. ... отдыха и туризма. Москва, 1978/201
11. Ердавлетов С.Р. География туризма.
12. Егеменді Қазақстан, 2005 шілде
13. ... Ә.Х. Эпос - жыр ... ... ... 1940, ... Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі//Жұлдыз, 1993 №12
15. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша ...... 1994 400 ... ... Ұлттық энциклопедиясы. 1,2,3,5,8
17. Ғұн тарихының ... Көне ... ... ... ...... 2004
18. Наукенұлы Б. Тарихтағы қазақ хандары // Қазақ тарихы, 2003
19. Сатпаев К.И. Доисторические ... в ... ... ... ... ... ... Ө. Жәнібеков. Ақиқат журналы. №1, 2000
21. Садықов С. ... ... ... Қазақ елі, 2005
22. Самаев А. Семей. Семей 2004
23. Тұрабаев Ж. Оқты ата ... ... ... ... А. Ескеркіштер – ел тарихы: тарихи ескерткіштерге
рестобрация жасау мәселелері // Қазақ әдебиеті, 2003 ... ... И. ... өнерінің асыл туындысы. Алматы,
2005
26. ... К. ... ... ... ... Шымкент, 1981
27. Ердавлетов С, Р. Достопримечательные ... ... ... ... Озат : ... природы Казахстана. Алматы: Домино,2003
29. Носов Д.С. Жемчужины Казахстана. – Алма-Ата: Кайнар, 1971
30. ... В.А. ... ...... Ата: ... ... Қажыбаев Т Ажары ашық болсын Бурабайдың // Егемен Қазақстан-1996-
27 сәуір
32. Абдразакова А. Боровое- жемчужина ... ...... ... А ... цены ... ... Казахстанская правда-
2004-27 августа
34. Серикбаев Б Боровое. О ... ... ... www. Kokshetau online. Kz
36. Александрова А.Ю. Экономика и территориальная организация
международного ... М.: МГУ, ... ... А ... ... крик ... Казахстанская правда. –2000
–27,28 апреля
38. Калиев Т Боровое: Трудные будни Казахстанской жемчужины.// ... –2002- 15 ... ... вода для Борового.// Казахстанская правда –2002- 7 декабря
40. Салихова А ... ... ... ... ... ... Д ... жабайы туризм жайлап барады.// Жас алаш-2004-
1 сәуір
42. Алиева Ж. Н. Экологический ... ... ... ... ... ... ... природного парка «Бурабай».Алматы:
ККП «Картография »2004
44. Закон Республики Казахстан «О туризме».
45. ... Қ .Н. ... ... ... ... ... ... и в Казахстане
46. Прохоров И. Вступая в век туризма.// Казахстанская правда-2003-29
июля
47. Ыбыраев С. «Оқжетпестің емдік ... ... ... Қазақстан», 2003-11 қыркүйек
48. Ердавлетов С.Р. ... ... ... теория, методы,
практика – А.: «Атамура»,2000.- 336с
49. Соколова М.В. История туризма – М.: Мастерство, 2002.- 350б.
50. Курорты ...... ... 1973.- 143с.

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдени даму мен теориялар14 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет
Адамзаттың ежелгі тарихының негізгі кезеңдеріне жалпы сипаттама4 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Ежелгі дәуірдегі Қазақстан5 бет
Ежелгі замандағы Қазақстан5 бет
Ежелгі түрік мәдениеті: Орхон, Енесей жазбалары7 бет
Ежелгі түркі мәдениеті: Орхон, Енисей жазбалары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь