Ұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру жолындағы саяси элитаның қызметі (ХХ ғ. алғашқы ширегі)

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Ақпан төңкерісіне дейінгі саяси элитаның қызметі
1.1 Мұсылмандық қозғалыс және ұлттық мемлекеттілік мәселесі ... ... ...11
1.2 Ұлттық зиялылардың саяси платформасының қалыптасуы кезеңі ... ... ...20

2 Ақпан революциясынан кейін мемлекеттілікті қалпына келтірудегі саяси элитаның күресі
2.1 Уақытша үкімет және ұлттық мемлекеттілік мәселесі ... ... ... ..28
2.2 Алашорда үкіметі, Түркістан (Қоқан) автономиясы . мемлекеттілікті қалпына келтіру әрекеті ретінде ... ... ..35

3 Кеңес өкіметі тұсындағы ұлттық мемлекет мәселесі төңірегіндегі саяси элитаның қызметі
3.1 Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы және саяси элитаның ұлттық мемлекеттілік құру жолындағы күресі ... ... ... ... ... ... ...48
3.2 Ұлттық территорияны межелеу кезіндегі саяси элитаның қызметі ... ... ... ...55

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62
Пайдаланған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
Тарих факультеті
Қазақстанның жаңа және қазіргі заман тарихы кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Ұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру жолындағы
саяси элитаның қызметі (ХХ ғ. ... ... курс ... ... ... Ө.А.
Ғылыми жетекшісі:
т.ғ.к., доцент ... ... ... ... ... профессор
«___» _________ 2007ж. ____________ ... ... ... ... ... ... ... элитаның қызметі
1.1 Мұсылмандық қозғалыс және ұлттық мемлекеттілік
мәселесі....................................................................
.......................11
1.2 Ұлттық зиялылардың саяси платформасының қалыптасуы
кезеңі.................................................................
.............................20
2 ... ... ... ... ... саяси элитаның күресі
2.1 Уақытша үкімет және ұлттық мемлекеттілік мәселесі..............28
2.2 Алашорда ... ... ... ... ... ... келтіру әрекеті
ретінде......................35
3 Кеңес өкіметі тұсындағы ... ... ... ... элитаның қызметі
3.1 Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы және саяси элитаның
ұлттық ... құру ... ... ... ... кезіндегі саяси элитаның
қызметі................................................................
..............................55
Қорытынды..............................................................
.............................62
Пайдаланған ... ... өз ... ... ... ... кіріп, Елбасымыз – Н.Ә. Назарбаев халыққа жолдауындағы
әлемдегі бәсекелестік қабілеті ... ... елу ... қатарына кіру,
сондай-ақ БСҰ-ға кіру алдында, дүниежүзілік тарихи дамуымен ... ... ... ... үйрену мен зерттеудің қажеттілігін көрсетіп отыр.
Әсіресе, ... ... ... ... ... Қазақстан
тарихының мұқият зерттелуі мен зерделенуін талап етуде, әрі заңды құбылыс
болып отырғаны белгілі. ... ... ... ... ... тарихи жағдайлар мен ... ... ... ... айтпай, қисынсыз теория мен тұжырымдарға жол ... ... ... шындыққа жанаспайтиын партиялық таптық тұрғыдан
көрсету, оны ... ... ... ... осы ... мен ... ... Осының нәтижесінде Қазақстан тарихында көптеген
«ақтаңдақтар» пайда болды. ... бірі – ... ... ... жолындағы бастапқыда патшалық Ресеймен, сосын Ақпан төңкерісінен
кейінгі ... ... ... ... ... Сөз етіп ... тақырыбымыз өте күрделі де
қиын мәселе және өзіндік орны ... ... ел ... әлем
жұртшылығы танып отырған Қазақстанның жер көлемін ... ... ... ... ... Атыраудан Алтайға дейін созылып жатқан
кең өлке деп ... ... ... ... бар. Осы ... ... ... мен Алтайдың қашықтығы 3000 шақырым болса, Республикамыздың
Батыс Сібір ойпатынан бастау ... ... мен ... тауларына арқа
тірейтін Оңтүстік өлкесіне дейінгі ара-қашықтық 2000 ... ... жер ... 2 ... 700 мың шаршы шақырымды қамтитын кең байтақ
алқап ... ... ... құс ... ... ... тұяғы қызатын
атақты Қызылқұм, Мойынқұм, бір шеті ... ... ... құмды
аймақтар, селдір селеу мен ... ... кең ... ... далалары,
еншімізге солтүстік-шығыс бөлігі тиген Каспий, Арал теңіздері, Балқаш көлі
мен жер бетін тілгілеген есепсіз көп өзендерден ... су ... ... ... жері ... ... қай ... аталған кең өлкенің төсінде ежелгі заманнан қоныс теуіп келе
жатқан, әлемдік ... ... ... ... ... ... ... халықтардың бір тармағы әрі ең іргелісі қазақ халқы саналады. Тарихы
біздің жыл ... ... ІІІ мың ... ... ... халқымыздың
барша тағдыры осы ұлы даламен тығыз байланысты ... ... ... ... ... мен әрекеттердің нәтижесінде озат ел
атанған Қазақстанның бүгінгі ... ... мен ... ... назарына ілініп, олардың ықылас-ниеттерін аударып, жаһандану
үрдісіне ілігіп, еліміздің БСҰ-ға кіруге дайындығы ... ... ... әлемдегі бәсекелестігі жоғары 50 елдің қатарына кіру ... ... ... (бұл ...... ... ... қалпына келтіру жолындағы күресі) жетістіктері мен
жеңістерін, және ... ... ХХ ... орын алып отырған зобалаңдар
мен қайғы-қасіреттерімізді ... ой ... ... болашағымыздың
іргетасын қалауымыз қажет/1/. Ал бұған тағы да ... ... ... қана қол жеткізе аламыз. Орыс тарихшысы В.О. ... ... ... ... ... ... үшін жазалайды».
Осы тұрғыдан алып қарағанда Қазақстанды бодандыққа кіргізген патшалық
Ресей, жетпіс жылдан астам уысында ұстаған ... жүйе ... ... ... ... ... ... үлкен
жетістіктерге жетуіне, білім алып, ... ... сан ... жаңа
қырларынан көрінуіне игі ықпалын тигізсе, ... келе ... ... ... тіл байлығымызды сақтап қана қоймай, ... әсер ... ... ... жүзеге асып жатқан бүгінгі бетбұрыс,
барлық ... ... ... ... жайы сол бір көп жылдар бойы ... ... ... ... ... ... білу ... бірсыпыра бөлігі мәңгүрттеніп, ана тілі мен ... ... ... бастаған, шала қазақтар дегендердің саны көбей түсіп келе
жатқан кезде ғана қолға алынды.
Мінеки осындай бетбұрыстың ... ... ... өз ... ... мен ... ... мен құштарлығы, құмарлығы арта түсу
үстінде. Білсек деген сұрақтарға дана қарттардың жадында қалған ... ... ... ... ... шыға ... шындықтар
арқылы жауаптар табылуда. Он алтыншы жылына аяқ басқан тәуелсіздігіміздің
барысында «қазақ ... кім ... ... ... ... не
дүниелеріміз бар, келешекте не күтіп тұр» деген сұрақтар ашық қойылуда.
Шындығына келсек, ... ... ... ... жоғарыда қойылған
сұрақтарға азды-көпті жауап беретін бірсыпыра басылымдар мен ... ... ... ... ... ... ... тарихи
мәселелер шындық тұрғысынан қайта қаралып, өздерінің лайықты бағаларына ие
болуда.
Осы тұрғыда қазіргі уақыттағы қазақ ... ... ... ... ... қалыптасуын және Қазақстан Республикасының дүние жүзілік
даму процесінде алатын орнын ... ... оның ... тарихын жан-
жақты оқып-үйрену мен зерттеудің қажеттілігі арта ... ... ... ... ... ... зайырлы және
құқықтық мемлекет дәрежесінде қалыптасуы, қазақ халқының ғасырлар бойындағы
отаршылдық пен тоталитарлық жүйеге қарсы ... ... ... мемлекеттіке бағытталған күрес нәтижесінде болды.
Мемлекеттілік мәселесіндегі қиын да ... ... ... ... ... ... жүзеге асады. Тарихи шындықты
зерттеп, зерделеп жария ете ... бұл істі ... ... – ұлттық
зиялылар. Қазақ зиялыларының алдыңғы қатарлы бөлігі ХХ ... 1905 ... орыс ... ... және сол ... ... қоғамының
әлеуметтік-экономикалық ықпалымен, сонымен қатар мұсылмандық қозғалыстар
негізінде қалыптасты.
Зиялы қауым өкілдері қазақ елін ... ... ... ... ... ... ... әрдайым көш ... ... ...... зиялыларының алға қойған басты мақсаттарының
бірі еді. Бұл мәселені шешуде ... ... ... ... ... ... пайдаланды. Сондай-ақ олар халыққа елдің ... ... ... өз ... жеткізуге күш салып, бұл үшін
«Айқап» журналына «Қазақ», «Дала уалаяты», ... ... ... туы» ... ... ... ... Олардың бұл идеялары
із-түссіз кетпеді, оны ... ... өзі ... ... ғасырдың басында қазақ қоғамы балама (альтернативті) даму ... ма, жоқ әлде ... ... ... па еді деген сұраққа жауап
беру үшін ... ... ... ... мен ... үшін
жүргізген күресін зерттеу қажет. Мұның өзі күрделі де көкейкесті мәселені
терең ұғынуға ... ... ... ... үшін күрес жаңа қарқын алды ... ... да ... ... ХХ ... басына дейін ұлттық мемлекеттілікті
қалпына келтіру әрекетін қазақ қоғамындағы ... топ – ... ... ... ... ... іске асыруға күш салуынан көреміз.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... болды. Бірақ, бұл әрекеттер белгілі бір себептерге ... ... ... ғ. ... ... үшін күрестің мәні мен мазмұны ... ... ... Бұл жерде, біріншіден, қозғалыс басына ... ... Олар ... ... ... саяси партия құру сияқты
күрделі мәселелерді қолға алды. Екіншіден, қазақ саяси элитасы бұл мақсатқа
жетудің түпкі ... мен ... да ... ... ... ... мақсатқа жеткізер негізгі ішкі мәселені – ұлттық тұтастыққа жету
және жалпыұлттық ... ... шешу ... еді.
Ресей империясындағы басқа да ұлттардың, соның ... ... ... ... ... мемлекет болуы жолындағы күресте күш біріктіру ... ... ... ... ... үшін күрес дәл осы тарихи
кезеңде ұлттық ... ғана ... ... ... ... де
жаңа мақсаттагы сапаға көтерілгенін көреміз.
ХХ ғ. бас кезіндегі мемлекеттілік жолындағы күрес пен бүгінгі таңдағы
мемлекеттілік және ... ... ... процестердің
арасында тікелей сабақтас байланысты аңғару қиын емес.
Қазақ саяси элитасының қоғамдық қызметінде ... үшін ... ... ма, жоқ әлде саяси топтардың ... ... ... ... өзге әдіс ... ... ... ма? Осындай
сұрақтардың жауабын табу біз өмір сүріп отырған тарихи кезеңдегі ... ... тура ... мен ... үшін ... ... ... деңгейі. Қарастырып отырған тақырыпты
қамтитын зерттеулерге ХХ ғ. бас ... ... ... ... ... ... ашып ... жан-жақты талдау, деректерді
негізге алу тәсілдері жатады деп білеміз.
Біз қарастырып отырған тақырып бойынша ... ... ... ... ... ... и ... ее членов» /2/ -
деген еңбегі маңызды.
А.Байтұрсыновтың «Революция және қазақтар» атты ... ... ... ... үкіметінің халықтық сипатын көрсете
отырып, болашақта құрылатын Кеңестік Қазақ ... де ... ... ... және ... билік өз кезегінде аймақтағы билікпен
санасуының қажеттілігін көрсетеді/3/. Г.Сафаровтың ... ... ... мен П. Алексеенковтың «Кокандская автономия» (Революция в
Туркестане) еңбектерін сараптап пайдаланудың ... ... ... келтіруге септігін тигізері сөзсіз/4/.
Қазақ мемлекеттігін жаңғырту мәселесіне қатысты ресми тұрғыда таптық
және ... ... ... Ф. ... ... партия
ұйымын басқаруға келген уақытынан бастап күшейе түсті.
Осы кезеңнен бастап Алаш партиясы, Алашорда үкіметі ... ... мен ... ... саяси элитасының қызметтерін қаралайтын
еңбектер пайда бола бастады. Мұндай әрекеттердің басында әр уақытта ... ... ... ... ... ... Партиялық
тапсырыстармен республикалық мемлекеттік баспаның сол уақыттағы директоры
А.К. Богачев 1927 жылы ... ... ... ... ... ... движений в Казахстане периода 1917-1919 гг.» атты
кітапшасын жазып шығарды/5/. Бұл еңбек ... ... ... ... ... ... ... ретінде
келтірілгенімен өз құндылығын осы күнге дейін жойған ... ... ... ... ... ... «Қазақстан тарихының очерктері», М.Тынышпаевтың «История
казахского народа» еңбектерімен қатар ... ... ... тарихшылар
Е.К. Федоровтың («История Казахстана конца ХІХ и начала ХХ века») және ... ... по ... Казахской ССР») еңбектерін атауға болады. Осы
уақытта Қазақ кеңес республикасының қалыптасуын ... ... де ... М.С. ... ... ... ... деген еңбегінде ұлт зиялыларының қазақ қоғамын
саясаттандырудағы іс-әрекеттерін Қазақстандағы ... ... ... ... ... 60-80 жылдары аралығындағы зерттеулер арасында ... ... ... ... в Казахстане»,
П.Пахмурныйдың «Большевики Казахстана в революции ... ... ... ... ... Казахстана (1871-1917 гг.)», В.
Григорьевтың, И.Т. Тагировтың, ... Н.П. ... ... С.З. ... ... ... ... Бұл кезеңде жарық көрген еңбектердің ерекшелігі пролетариат ... ... ... ... тізе қосуымен қатар
панисламизм, пантүкизм мәселесі де қарастырылды.
Өткен ... 90-шы ... ... ... ... тәжірибесін зерттеу мәселесі күн тәртібіне өзекті
мәселе болып ... ... ... ... ... ... ... яғни хандық билік жойылғаннан бастап, Алашорда үкіметі,
Түркістан (Қоқан) автономиясының ұлттық-мемлекеттілік құрылым ... және ... ... ... ... ... қызметін талдап көрсететін іргелі зертеулер жасап, еңбектер
жазды. К.Нүрпейісов «Алаш һәм Алашорда», М.Қойгелдиев «Алаш ... ... не ... ... Шоқай және Тұтас Түркістан идеясы»,
«Ұлттық саяси элита», Т.Омарбеков «20-30 ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелері», О. Қоңыратбаевтың
«Тұрар Рысқұлов саяси және мемлекеттік қызметі», Қ.Атабаев ... ... ... дерек көзі(1870-1918)», Д.Аманжолва ... и ... ... ... ... ... заңгерлер С.Өзбеков
«»Арыстары алаштың», К.А. Жиренчин «Политическое ... ... в ... ХХ веков», М. Құл-Мұхамед «Ж.Ақпаев ... ... ... ... ... мүдде тұрғысынан қарастырған/8/.
Тақырыптың деректік көзі. ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың бас кезінде шыққан «Қазақ», «Бірлік
туы», «Сарыарқа», «Еңбекші қазақ», «Ақ жол» қазақ тіліндегі газеттер, орыс
тілді ... ... ... ... ... знамя» және
«Жизнь нациоальностей» басылымдары да қолданылды.
Диплом ... ... аша ... И.Гаспринскийдің, З.
Валидидің, Ә.Бөқейхановтың, Г. Исхакидің шығармалары мен Ә.Такенов пен ... ... ... ... ... ... Шоқай.
Естеліктер.» атты еңбектер өз септігін тигізді/9/
Кеңес өкіметі тұсында жазылған қазақ мемлекеттілігі туралы ... ... ... ... ... Осы уақытта ұлт-азаттық қозғалысы,
ұлттық мемлекеттілік үшін ... ... ... ... ісі» ... ... процестен кейін ресми сипат ала бастады.
И. Сталиннің ұғымындағы ... - ... ... ... ... ... /10, 369 ... материалдары арнайы зерттеулерден алынды, оларғды қолданғанда
сілтеме мәлімет алынған еңбектерге жасалынды/11, 123б/.
Хронологиялық шеңбері. ХІХ ғасырдағы хандық билік ... ... ... ... рет ... Оның ... әсіресе ең
елеулісі Кенесары ханның он жыл бойы ... ... ... атап өтуге
болады. Осыдан кейінгі ұлттық мемлекеттілікті жаңғырту ... ... ... ХХ ... ... ширегіне келеді. ХХ ғ. бас кезінде
қалыптасып үлгерген ұлттың саяси элитасының Мемлекеттік ... ... ... орыс ... ... уақытағы қызметінен бастап, Ақпан
төңкерісінен кейінгі Алашорда мен ... ... ... ... ... үкіметі толығымен орнап, ҚазАССР-нің территориясы анықталып,
оның межеленуіаяқталғанға дейінгі кезеңді қамтимыз.
Жұмыстың құрылымы. Жоғарыда көрсетілген ... пен ... ... ... ... ашып ... үшін ... құрылымын
төмендегідей алдық. Жұмысымыз кіріспе, үш ... ... және ... ... ... ... патшалық Ресей тұсындағы Бірінші және
Екінші Думадан ... ... ... ... ... ... жолындағы саяси күресі қарастылады. Ал екінші тарауда ... ... ... өкіметі билікті толығымен өз қолына алған ... ... ... ... ... ... жолындағы күресі
қарастырылады. Мұнда Алашорда үкіметі мен Түркістан ... ... ... Үшінші тарауда Кеңес үкіметі нықтап орнаған
кезеңнен бастап ... ... ... ... ... ... ... мен күресі ашып көрсетіледі. Қорытындыда жұмыстың
нәтижелері келтіріледі.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ...... ... біз көрсетіп отырған кезеңде мемлекеттілік мәселесін
көтеріп, оған жету ... ... ... ... ... тарихи кезеңдегі қалыптасқан тарихи, саяси, рухани ... ... ... ғасырдың басындағы Мемлекеттік Думадағы, Уақытша үкімет тұсындағы
және одан кейінгі Кеңес үкіметі тұсындағы ... ... ... ... ... мен ... ... Орталықтың Қазақстан
мен Орта Азия территориясын межелеу бағытындағы ... ... ... бір ... болып табылады.
Саяси элитаның алдында күрделі мәселелер тұрды. Қалыптасқан жаңа саяси
жағдайға лайық жаңа ... жаңа ... ... ... ... бастап саяси элита елде жаңа өрлеу ала ... ... ... ... беру мақсатында газет шығару, күреске шақырған
кітаптар бастырып тарату, қоғамдық саяси ... ... ... ... ... ... ... бастады.
Қазақ зиялыларының кеңестік дәуірге дейінгі және кеңестік ... ... ... ... ... ... және мемлекеттілік
мәселесіне көзқарастарын ашып тыңғылықты таңдаудап, сараптаудың маңызы зор.
Осы жәйттерді ескере отырып, ... ... ... ... тақырыпқа байланысты дерек көздерін айқындап, жинастыру және
талдау;
- саяси элитаның ХХ ... ... ... ... ... ... ... бағыттарын анықтау;
- қазақ саяси элитасының қазақ мемлекеттігін жаңғырту ... ... ... ... ... ... революциясы және Қазан
төңкерісі кезіндегі қазақ ... ... ... қол жеткізу жолындағы жүргізген күрестерінің
бағыттарын анықтау;
- Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі Қазақ Республикасындағы саяси
басшылықтың, ... ... ... ... қол жеткізуге үндеген қызметтеріне талдау жасау;
- Қазақ ... ... ... ... жеңіліс табуы
және ұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру идеясының іске
аспау себептерін зерттеп ... ... ... ... ... ... САЯСИ ЭЛИТАНЫҢ
ҚЫЗМЕТІ
1.1 Мұсылмандық қозғалыс және ұлттық мемлекеттілік
мәселесі
XX ... ... түpкi және ... ... мұсылмандық
қозғалысы патша өкіметінің отарлық езгісіне қарсы ұлттық, мәдени және саяси
талаптарға негізделген демократиялық сипаттағы күрес болды. Бұл ... ... пен ... ... ... болды.
Мұсылмандық қозғалыстың пайда болуына Ресей империясының қол ... ... ... тауқыметін тартқан туркі тілдес және өзге де
мұсылман халықтарының әлеуметтік-саяси жағдайы төзгісіз болуы ықпал ... ... ... саясаты, қоғамдық өмірдің барлық салаларын
орыстандыруға бағытталған әрекеті империядағы мұсылман халықтарының тұрмыс-
тіршілігін тығырыққа тipeп, ... ... ... өзі Ресей
мұсылмандарының наразылығын туғызып, азаттық жолындағы күреске жетеледі.
Ресей мұсылмандарының азаттық күpeci Ақпан ... ... ... ... ... ... ... құруды мақсат еткен
"унитарлық" және "федеративтік" ағымдарды күшейте түсті.
Ұлттық автономияға қол жеткізуді мақсат еткен ... ... ... ... ... ... XX ғасырдың бас кезіндегі
мұсылмандық қозгалыс тарихынан тыс ... ... ... Ceбeбi ... ... ... түп-тамыры Ресей мұсылмандық қозғалысымен
тығыз байланысты. Сондықтан да мәселені жан-жақты дәлелдеу үшін және ... ашу ... XX ... бас ... ... ... ... жөн көрдік.
Жалпы отаршылдық тауқметін, ұлттық eзгінi бастан кешipiп жатқан
мұсылман ... ... ... 1905 жылы ... ... ... етті. Осы кезеңде Ресей мұсылман халықтарының ... ... ... ... әрекеттерін бip ортаға бағыттау үшін
жалпыресейлік мұсылман съезін өткізу мәселесі көтеріле ... ... орыс ... ... үш ... ... ... мұсылман
съезі өткізілді /12/.
1905 жылдың соңына қарай ... ... ... ... ... ... ... Петропавлда, Қызылжарда, Астраханьде
мұсылмандык қоғамдар құрылды.
1905 жылғы 17 қазандағы ... ... ... кейінгі ipi
оқиғалардың бipi түз ... ... ... "Автономистер одағының"
құрылуы құлшындыра түсті. ... ... ... манифесін"
жариялады /13/.
Осы съезде М.Тынышпаев қазақ ... ... сөз ... ... "біріншіден, қазақтардың тілін, салт-дәстүрін, діни сенімін, жалпы
ереже болмысын тағылық және ... ... және ... ... ... ұлт ... ... бүтін өлкені орыстандырып жіберуді; екіншіден,
түрлі шаралар, нұсқаулар және ... ... ... ... заңнан тыс тобырға айналдыруды, үшіншіден, оларды ата-мекен
жерінен айырып, ... ... ... өлім ... ... ... айта отырып, алдағы уақытта халыққа автономиялық дәрежеде болса да
еркіндік бepyiн ... ... ... ... ... ... ... басылымдарын
көбейтіп, 1905-1906 жылдары 50-ден астам ... ... ... ... /15, 44б./. ... ... әcipece ... 1905 жылдың желтоқсан айынан бастап шыға бастаған "Улфат"
және Ф.Каримовтың редакторлығымен "Вакыт" газеттері қазақ ... ... ... "Улфат" газетінің беттерінде қазақ зиялыларының еңбектері
жарияланып ... ... ... сөйлеген cөзi және "Тар заман" атты
мақаласы, Ж.Сейдалиннің ... ... ... ... ... және т. б ... беттерінен көpiнic тапты /16,61б./.
Мемлекеттік Думаға ... ... ... ... байланысты
жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысында мұсылман ... ... ... ... сайлау кезіндегі тактикасын, олардың ... ... ... ... ... жеке ... партиясын құру
үшін дайындық мәселелері осы кезеңде өзекті мәселеге айналды. Осы мақсатқа
жету үшін ... ... ... ... ... ... қойылып,
"Улфат" газеті дайындық шараларын жүргізді.
Съезд 1906 жылы қаңтардың 15-23 аралығында Петербургте ... ... ... мәселенің бipi мұсылман партиясын құру болды. Делегаттар
А.Ибрагимов пен А.Топчибаев әзірлеген партия ... мен ... көп ... ... Олар ... ... ... аталу
қажетігіне де ерекше мән берді. Көпшіліктің ұсынысымен мұсылман ... ... ... деп ... ... Әйтсе де мұндай партия
ғылыми әдебиеттерде "Иттифақ" ұйымы деген атаумен көпшілікке танымал ... ... өз ... ... кейнгі кезеңдерде де
жалғастырды. Әйтсе де оның қоғамдық-саяси әрекеті Ақпан революциясынан кейн
айтарлықтай мәнді де ... бола ... ... ... ұлттық езгімен
қатар бipiнiшi дүниежүзілік соғыс ауыртпалықтары, сондай-ақ 1916 жылғы ұлт-
азаттық қозғалыс зардаптарын бастан кeшipiп ... ... ... ... ... ... ... қуана қарсы алды.
Ақпан революциясының жеңісі ұлттық езгінің күш-қуатын әлсіретуге және
халықтық демократияның ... ... ... ... ... ... ... Алайда Ақпан революциясының жеңісі қоғамдық
өмірдің барлық мәселелерін шeшiп бере алмады. Уақытша үкімет жер, ... ... ... ... келгенде "ұзын арқан кең тұсауға" салды.
Уақытша үкімет ... ... ... ... беру ... ... оны ... бас тартты. Өзге де мәселелерді, ... ... ... ... ... ... eншісінe қалдырды.
Осындай жағдайда ресейлік ... ... өзі ... өз ... сай ... ... ... мұсылмандарының Уақытша
орталық бюросы Уақытша үкіметтің азаматтық келісім ... және ... ... ... мәселелерді бейбіт түрде шешуді жақтады.
Сондықтан да мәселелердің таптық тұрғыдағы ... ... ... білдірді. Ceбeбi мұсылман халықтары ұшін ең басты мақсат орталық
тәуелділіктен ... ... ... қол ... болды. Осыған орай
таптық бағыт мұсылмандық қозгалыс үшін аса қажет ... ... ... ... ... ... большевиктер партиясының саясаты мен ... ... ... ... ... ... және солдат
депутаттары кеңестеріне де оң қабақ таныта алмады.
Уақытша үкіметтің Қазақстандағы ұлттық тipeгi 1917 жылғы ... ... ... қазақ және мұсылман комитеттері болды. Қазақ комитеттерін
құруға қазақ зиялылары ... ... eттi. ... және ... ... Уақытша үкіметтің саяси жүйесінде қазақ елінің ... ... ... ... ... ... ... 1917 жылы cәyip айында Түркістан өлкесінде
ipi қоғамдық-саяси ұйым "Шуро-и-ислам" құрылды. Ұйымгға өзбек халкының
көрнекті ... М.К. ... ... етті /19, 282б./. ... ... өлке ... мүддесіне орай Уақытша үкіметті қолдап,
үкімет орындарына мұсылмандардан өкіл енгізуді мақсат етті. Сонымен қатар
аталмыш ұйым ... ... ... ... еді: " Kaзipгi кездегі
алдыңғы қатарлы қоғамдық-саяси көзқарастарды мұсылмандарға ... ... үшін ... ... Ескі ... ... ... ауыстыруды ұйымдастыруда тұрғындаға кемектесу; Болуы мүмкін
ұлтаралық шиеленістің ... алу жәе ... ... ... ... ... мен ... ұйымдарымен байланыс орнату, сондай-ақ
мұсылмандардың негізгі ... ... ... ... ... көктемінен қазақ қоғамында айтарлықтай саяси ... ... ... зиялылары бүкілресейлік Құрылтай жиналысына әзірлік
жүргізу, шешімін күткен бірқатар мәселелерді жалпыұлттык ... ... ... беру ... ... Осындай міндеттердің бipi, түрлі деңгейде
жиналыстар, съездер өткізу болды. Осы мақсатта ... ... ... ... ... айларында Орынборда, Оралда, Семейде, Жетісуда,
Омбыда өткізілді. Облыстық қазақ ... күн ... жер, дін, ... ... ... ... алу, Уақытша үкіметтің жергілікті
билік органдарын құру, ... ... ... ... және ... ... ... жөнінде қарарлар қабылданды. Мемлекеттік құрылыс
мәселесінде қазақ съездері Ресейдің демократиялық федеративтік ... ... ... ... 1917 жылы 1 ... ... мұсылман съезіне де назар аударды. Торғай, ... ... ... күн ... ... ... съезі
арнайы мәселе ретінде қаралып, оған делегаттар сайланды./21, 136б./
Жалпыресейлік мұсылман съезі 1917 жылы 7-10 cәyip аралығында Орынбор
қаласында өткен ... ... де ... еді. Осы мұсылман
мәжилісіні қатысқан қазақ ... де ... ... ... ... ... Мәжіліске қатысқан ... ... ... А.Байтурсынов, У.Таналиев, С.Қадырбаев және тағы басқалар
болды/22/.
Мәжілісте басты мәселе ретінде мемлекеттік құрылыс мәселесі қаралды.
Мәжіліс ... ... ... федеративтік демократиялық
республика болуын қалайтындықтарын білдірді.
1917 жылдың 16-22 cәyip аралығында Ташкентте Түркістан ... ... ... мәселе төңірегінде съезд өкілдері ... ... ... ... өлке ... ... атап өтті. Әйтсе де мұсылмандық қозғалыста мемлекеттік құрылыс
мәселесі жөнінде зиялылардың ... ... ... ... ... ... ... саяси дамуда
автономияга қол жеткізу мәселесі кең қанат жайды. Осы ... ... ... ағым бой ... оның бipi ... ... федеративтік.
Бipiншi ағымды қолданушылар орталықтанған біртұтас үкімет билігі бар Ресей
республикасының шеңберіндегі мәдени ұлттық автономия құру идеясын ... ... ... құрамындағы территориялық автономияны жақтады /23,
15б./.
Мәдени-ұлттық автономияны жақтаушылар, яғни ... ... ... алу мүмкіндігін жоққа шығарды. Дегенмен ... ... iшкi ... ... ... ... жағынан қолайсыз орналасуына байланысты оны жүзеге асыру
мүмкін емес деген көзқараста болды. Осындай ... ... ... ... ... ... ... төрағасы А.Салихов еді,
Оның пiкipiншe Ресей мұсылмандарының тұтастығын, бірлігін сақтап ... ... ... автономия. Өйткені территориялық автономия
мұсылман халықтарын жақындатудан гөpi оларды бip-бipiнeн ... 111б./. ... ... ... ... ... ... жұртшылығының алдында автономияға байланысты нақты
тиімді ... ... алу ... қойды.
Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросы және жер-жерлерде ұлттық
қоғамдық-саяси ұйымдарының құрылуы, ... ... ... ... ... ... саяси өмipiнe араласуы тәрізді
әрекеттері шет аймақтардағы тұрғындардың сана-сезімінің ... ... ... ... да ... ... жандана бастағандығы
байқалады. Жергілікті жерлерде өткізілген мұсылман ... ... ... де ... бip ... және ... бола алады. Осындай жаңа
cepпілікe ие болған мұсылмандық ... ... ... пен орталық
езгінің түбірімен жойылуына, Ресейдің ... ... ... ... ... халықтары да сырт қалмай, атсалысып белсене
қатысуға үндейді.
Сонымен бipre ... ... жаңа ... ... ... ... ... тұжырымдап, ic-әрекеттерін бip арнаға түcipyre басты назар
аударылды.
Мұсылмандық қозғалыс Уақытша үкімет шеңберінде ... ... ... т.б. мәселелерді нақтыландырып, жүйелеу мақсатында
Уақытша орталық бюроның ұйымдастыруымен 1917 жылдың 1-11 мамыр ... ... ... ... Съезге 800-ден астам ... ... ... Ж.Досмухамедов, Х.Досмухамедов, К.Тоғысов,
А.Теміров, Р.Әлібеков, М.Жұмабаев, У.Танашев сияқты қазақ ... ... жер, дін, ... оқу-ағарту, жергілікті басқару мәселелерімен
қатар Ресейдің мемлекеттік құрылымы туралы мәселе де қаралды. Сонымен қатар
съездің сегіз ... ... ... күн ... ... ... түpi қандай болуы керек жайында ... ... ... көбін алды /26/. Съезде Уақытша Петроградта болып ... ... ... ... ... ... бip ... Кавказ-
Әзербайжан өкілімен Бек Расулзада бip баяндама ... алып ... ... ... ұсынған мемлекеттік түpi – демократиялық, ынталықтанбаған,
парламенттік, унитарлық республика, яғни мемлекет билігі халықтың ... ... ... Ресейдегі жұрт бөлінбей тұтас тұру. Бек Расул Зада
ұсынган мемлекеттік түpi – демократиялық фeдepaтивтiк ... яғни ... өз ... өзі ... өз ... өздері бітіріп, бөлектеніп, жалғыз-ақ
мемлекетке ортақ icкe қатынасып тұру болды /27/.
Баяндамашылардың ұсынған идеялары нeгiзiндe съездегі өкілдер ... екі түpлi ... ... Бip жағы – ... ... жағы
– федералистер. Съезде делегаттар аталған мәселеге орай ... 30 ... ... ... ... ... білдірді. Алайда делегаттардың басым бөлігі Ресей
мұсылмандарының Уақытша ... ... ... ... ... ... мұсылман съезіне дейінгі мемлекеттік құрылыс хақындағы
көзқарасынан бұлтартпады. ... өз ... ... сала ... ... ... көз жеткізуге тырысты. Уақытша
орталық бюроның төрағасы осы ... ... ... көpceттi:
"Федерация аламыз деп тұрган халық – ... ... ... Һэм ... надан, оларда неше түpлi завод-фабрика жоқ. Оны шығарарлық оқымысты
жұрт емес. Ғылым, бiлiм, өнерден бос, құр алақан. ... ... ... берсек, байлар, хан тұқымы-ақсуйектер, бектер халык билігін
қолына алып, баяғы ... ... ... ... өз ... ... өзi унитарлық ағымды ұстанушылардың пікірінше Ресей Федеративтік
нeгiздeгi мемлекеттік құрылым болса, онда жер ... ... ... ... ... ... ... мұсылман жұмысшылары
жaлпыpeceйлiк игіліктерді пайдалануы тиіс, мұның өзі ... үшін де, ... үшін ... ... ... ... Унитаристердің
пiкipiншe территориялық федерализм мұсылмандардың бытырап кетуіне жағдай
жасайды. Сонымен қатар ... ... ... ... және ... ... кepi ... тигізеді. Ceбeбi федеративік құрылым
бip мемлекетте бipнешe автономияның пайда болуына негіз қалайды. Ал ... жүз ... ... орыс ... ... ... орыстанып кeтyiнe
әкeлiп соғады.
Съезде мәceлeнiң осы жағына үлкен мән берген Faббac Ысқақов: "Мұсылман
жұртында әйел еркекпен тең ұсталмайды. ... ... соң, орыс ... жаңа ғана ... алып келе ... ... ... epiкciз
болып қалады... қазақ арасында мұсылманшылық аса ... ... ... орысша тәрбие алып жүрген қазақтар Һәм солар, татар ғылым, ... ... орыс ... ... уйір ... ... Олар ... секілді миссионер (елді басқа дінге аударғы) жолын ... ... ... бұл ... ... ... тасталмай, татар, турік,
мусылман қылып, бip мұсылман туын жасап, сол ... ... ... ... ... деу ... - деп баса көрсетіп, өз көзқарасын
дәлелдеуге тырысады ... ... өз ... ... ... "Ресей мұсылмандарына
бipiгy керек. Ресей мұсылмандары үшін тарихтың артқан міндетіңін орындайтын
заман жетті. Аяқтарын ислам мәдениетіне тipeп, ... ... ... ... ... ... батыс мәдениетін сіңіріп, екеуін бipiн-
бipiнe таныстырып қосатын peтi келді. Орыстың закон шығаратын ... ... ... бip ... ... ic ... ... Ресейдің тізгіні
мұсылмандардың қолында ... ... ... федеративтік
құрылымның залалдығына жеткізуге бар күш ... ... ... ... ... ... ... орай оларды жақтаушылардың басым түсіп
жатқандығын байқаған унитаристер ... ... ... кешті. Осы
мақсатта "қазақ, сарт, кавказдарға федерация болуға жібермеу керек. Олар
бөлінсе Ресей қолында Еділ ... ... ... және ... ... ... бос жер көп, олар бөлінсе жерімен бөліседі. Онда бізге
пайда жоқ – егер де ... ... онда жері жоқ ... қазақ жерін
Түркістан жеріне көшіп барып, жерін ... - деп, ... ... жер үшін күреспен байланыстыра көрсетеді. Сөйтіп, федерация болу
жер мәселесінде ұтымды бола алмайды деп санайды. ... ... ... ... әзip емес ... бұқараны қанайтын үстем тап
өкілдеріне ғана қажет ... ... ... ... ... ... арқылы құқылы институт деп танылуы керек"-деген
ұсыныс жасады /32/.
Съезде Ресейдің федеративтік негіздегі демократиялық республика болуын
жақтап М.Расул-Заде, ... ... сөз ... ... құрылыс мәселесін дауысқа салған А.Салиховтың ... ... Оны 271 ... ... 490 ... ... ... Сөйтіп, съезд
тек белгілі территориясы жоқтарға ұлттық-мәдени автономия берілсін, ал
негізінен барлық ... ... ... ... ... қабылдады /33/.
Мұсылмандық қозғалыста ұлттық автономияға байланысты ... ... ... мемелекеттік құрылымдарды құру мәселесімен қатар осы
кезеңде қазақ автономиясын жариялау туралы ... ... ... ... ... ... 1917 жылдың 21-26 шілдесінде Орынборда өткен
жалпықазақ съезінде арнайы қаралды. ... ... ... ... республика болсын, қазақ облыстары қоныс-ұлт жігіне қарамай
облостной автономия алуы тиіс" т.б. деген маңызды ... ... ... Сонымен бipre 1917 жылдың тамыз айында Киевте өтетін федералистер
съезіне Ә.Бөкейханов, Ж.Досмұхамедов, У.Танашев қазақ елі ... өкіл ... ... ... сайланды /34, 55-57б./.
Ұлттық автономия мәселесі 1917 жылы 8-15 қыркүйекте Киев ... ... ... ... ... ... Бүкілресейлік
мұсылмандар кеңесінің елшісі ретінде Ж. Досмухамедов қатысты. Бұл ... өз ... таба ... ... ... ... билігі кезінде мұсылмандық қозғалыстағы ұлттық
автономияға байланысты мемлекеттілік құрылымдар туралы идеялар ... ... ол өз ... таба алмады. Уакытша үкімет мұндай мәселені
шешуге құлық ... ... әpi орын ... унитарлык және федералистік
ағымдардың идеяларын іс-жүзіне асыруға мүдделі болмады. ... ... ... ... ... саяси icтi құрылтай жиналысының
құзырлығына ... де ... ... ... ... ... ... соң күрт
өзгерді. Большевиктер өкімет басына келгеннен ... ұлт ... ... ... үшін "Ресей халықтары праволарының декларациясы", "Ресей мен
Шығыстың бүкіл мұсылман ... ... ... ... ... негізінде кеңес өкіметі "бұдан былай сіздердің нанымдарыңыз ... ... ... ... және ... ... epiктi және
қол сұғылмайтын болып жарияланады. Өздеріңіздің ұлттык, өмірлеріңізді еркін
және бөгетсіз құра ... ... ... ... бар",- /37,
270б./ деп салтанатты түрде ... ... паш ... уәде ... де ... өте келе ... уәделердің шеті көрініп, "бұлыңғыр
сағымдай" алыстай берді. Шет ... ... үшін ... ... халықтың өзін-өзі билеу құқығы кеңес өкіметі тарапынан берілген уәде
түрінде ... ... ... ... үндеу-декларациялар ic-жүзінде
асырылмай, сол күйінде қалды. Шет ... ... ... ... ... билік басындағылар басқарды. "Кеңес өкіметінің
алғашқы айларынан-ақ Қазақстанда да, ... да ... ... ... өз ... ... Бұл ... жерде ел басқаруға
қабылетті азаматтар жоқтығынан емес, ... ... ... ... еді" /38, ... ұлт саясатында таптық негізді басшылыққа алған кеңес өкіметі
мен большевиктер партиясы мұсылман халықтарының қозғалысының ұйымдарының
талап-тілектерін ескерусіз ... ... ... ... ... өз ... ... Кеңестің атқару комитеті құрамында болған
қазақ өкілі Ж.Досмұхамедов Алашорда үкіметінің құрамына алынды. Оның ... 1917 жылы ... ... өткен екінші қазақ съезі
бекітті.
Дегенмен де Ресей ... ... ... ... келе ... ... жер мәселелерін Құрылтай жиналысында түпкілікті шешуге
үміттенді. Әйтсе де ... ... ... ... ... Ce6e6i ... өкіметі 1918 жылы 5 каңтарда Құрылтай жиналысын
күшпен таратып жіберді. Осындай жағдайға байланысты Ә. ... ... ... ... ... ... құшты. Құрылтай өзі Ресей мемлекетіне
негізгі закон шығарып, мемлекет көшін түзетіп, жұртка пайдалы ... ... ... жұрт тілегін тартпақ еді. Бұл мақсаттың бepi 5 каңтардағы
пулемет оғымен, құйын соққан күлдей ұшты. Ақылды, ұлт ... ... ... ... ... өзінің билігі орнаған жерлерде мұсылман жұртшылығының
саяси құрылымдарын жоюға ... ... ... ... ... Мұсылман қозғалысының мемлекеттілік ... ... ... Ал ... ... ... күресте көзге түсіп, танымал болған зиялыларды кеңестік
билік қуғын-сүргінге түсіріп, жазықсыз жазаның құрбандары етті. З.Валиди,
М.Шоқай ... ... шет ... кетуге мәжбүр болды. Ұлттық
автономияға байланысты "унитарлық" және ... ... ... қол ... ... идеясы түрінде тарихта ғана
қалды.
Кеңес өкіметі Ресейдегі барлық ... мен ... ... ... бip ... ғана ... мемлекет құрамына
кіргізді. Әйтсе де ғасыр басындағы Ресейде орын алған мұсылмандық ... ... ... өмірінде өзіндік із қалдырды.
Бұл қозғалысқа атсалысқан қайраткерлер отарлық бұғауға қарамастан
ұлттық бостандық үшін ... ... ... ... әрекет етуге
талпынды. Сөйтіп шeткepi ... ... ... ... бола
алатындықтарын, осы өлкедегі халықтардың құқығын қорғай алатындықтарын іс-
жузінде дәлелдеуге ... ... ... ... ... саяси платформасының қалыптасуы
кезеңі
XX ғасырдың бас кезінде :Ресейдегі самодержавиелік ... ... ол ... қоғамдағы демократиялық және радикалдық күштер
тарапынан, әсіресе ... ... ... ашық ... түсе бастады.
Европадағы саяси ахуал Ресей ... ... және ... ... болуына ықпал eттi. Патша өкіметіне қарсы оппозициялық
негіздегі саяси ... ... ел ... идеялық балама топтар ... Олар ... ... ... ... ... болды.
Осы кезеңде құрылған оппозициялық партиялардың бағдарламаларынан
абсолютті ... ... ... ... институттарды енгізу,
самодержавиелік билікті конститутциялық тәсілдермен ... ... ... жасау арқылы құлату сияқты көзқарастар көpiнic тапты. XX ғасырдың
басында либерализм мен консерватизм идеяларын ... ... ... партиясы», мемлекеттік мәселесінде парламенттік ... ... ... Оларды қолдаған либералдық негіздегі "Конститутциялық
демократиялық (кадеттер) партиясы" саяси билікке тіпті ... ... қол ... ... ... ... ... орнатуды
енгізуді ұсынады бағдарламалық мағынада насихаттады. Большевиктер партиясы,
социалистік ... ... ... институтардың Ресей
мемлекетілік ерекшеліктеріне сай болуын жақтаған социалист-революционерлер
партиясы (эсерлер) құрылды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамының өмipi әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге ұшырап,
аймақ капитаистік қатынастар ауқымына тартылды. Алайда империя отарындағы
Қазақстанның орталықтан шалғай орналасуы, ... өмip ... ... ... саяси өмірден алыс етіп, саяси белсенділік танытуға кедергі
келтірді. Әйтседе ... ... ... ... ... ... ... мен саяси ықпалын сезінген қазақ зиялылары кейбір оппозициялық
партиялардың ықпалымен Қазақстанда саяси ... ... ... насихаттай ... ... ... ... ... әcipece ... әcepi болды.
Кадеттер партиясының өзі қазақ зиялылары тарапынан қолдау тапты. Қазақ
зиялылары кадет партиясының құрамына еніп ... eніп, ... ... ... ... ... ... Бөкейханов 1906 жылы
кадеттер партиясының Орталық комитетіне мүше болып сайланды. Осыған қатысты
С.Асфендияров ... деп ... ... буржуазиялық интелигенттері
орыстың буржуазиялық интеллигенттерімен ... одақ ... ... ... ... ... комитеттің мүшeci болды. I,
II Мемлекет Думаларына қазақ атынан депутат болып сайланған ... ... ... ... т.б ... ... ... кірді. Партиясыз "мұсылман фракциясы" деген
де болды /40, ... ... ... ... басқару жүйесінің
негізгі идея ретінде ... ... ... ... ... тартты. Қазақ
оқығандары парламенттік басқаруға үміт артып, оның ... ... ... ... Осы ... 1905 жылы ... басшылығымен Орал қаласында ... ... ... ... құрылды.
Осы тарихи оқиға жайында зерттеуші В.Григорьев мынандай пiкip айтады:
"Баяғы ... орыс ... ... шағында-ақ Оралда бас қосқан
Ә.Бөкейханов, Б.Сыртанов, Ж.Сейдалин және басқа да интеллигенция өкілдері
өздерінің ресейлік ... ... ... буржуазияны, ауыл-
аймақтың игі жақсылары мен зиялы қауымын жедел ... ... ... ... ... ... капитализмге қарай шапшаң дамуына бағытталған
шараларды жүзеге асыруды қамтамасыз ететін партия құрып ... ... ... орталық комитеті бірқатар себептерге байланысты ... пен оның ... ... ... қойған жоқ. Алайда
Ә.Бөкейхановтың белсендігіе тәнті болғандар оны кадеттер партиясының 1906
жылғы екінші съезіне шақырды/41/.
Кадеттер ... ... ... ... ... ... конститутциялық жолмен мемлекет арқылы ... ... бар ... ... қол ... көздеді.
Алайда бұл мәселе тек идея түрінде қалып ... Ceбeбi 1917 ... ... ... ... Ресейдің мемлекеттік тұтастығын сақтау
мақсатында біртұтас теңдік және мәдени автономия ғана ... ... ... кадет партиясының шет аймақтардағы қолдаушыларына ұнамады. Партияның
Қазақстандағы филиалының мүшелері мәдени ... ... ... ... ... ... ... жер мәселелеріне
байланысты бағдарлмалары мен піклеріне наразылық білдіріп, оның ... ... Өз ойын ... ... орай "Мен ... партиясынан неге
шықтым?" деген мақаласында мұны былай түсіндірді: ... ... ... ... ... ... жөн ... Біздің қазақ жерді меншікті қылып
алса, башқұрдша көршi мұжыққа сатып, бipaз жылда ... ... ... ... партиясы ¥лт автономиясына карсы. Біз Алаш ұранды жұрт жиылып
¥лт ... ... ... ... ... ... ... зиялылары қоғамды
өркениетті эволюциялық, демократиялық жолмен дамытуды жақтады. Төңкеріс
арқылы саяси билікке жету, ... ... ... ... ... ... ... зиялылары қолдамады. Сондықтан да олар өздерінің
ұлттық демократиялық мемлекет құру идеясын іс-жүзіне асыру мақсатында 1917
жылы "Алаш" ... ... ... ... ... ... ... автономиясы туралы идея қай кезде пайда болды
деген сұрақтың жауабын қарастырсақ Автономия құру ... ... ... ... ... күрестерінің үздіксіз идеялық ізденістерінің нәтижесінде
болды деп айтуға болады. Қазақ зиялыларының ұлт ... ... ... жаңа ... мағынаға ие болып отырды. Бұл жағдайды Ресейдің
отарлау аппаратының шенеуніктері де түсіне білді. Көп ... ... өз ... ашық ... ... ... Мысалы мына құжаттағы
дерек осының дәлелі бола ... ... граф ... ... ... Қарқаралы республикасының Президенті болғаныңыз рас ... ... ... өзi ... ... республика құру идеясын
насихаттағандығы туралы айтуға болады. Дербес автономия мен ... ... ... Б.Сыртановтың да қатысы болғандығын оның
өміріне қатысты деректерден көруге болады.
1905 жылы Орал ... ... ... ... ... ... өтті. Оның делегаттары ... ... ... ... Б.Сыртановтар болды. Бұл ... ... ... ... құру ... ... ... 1911 жылы "Қазақ елінің уставы" атты еңбегі қазақ елінің
болашақ мемлекеттік құрылысы туралы идеясының сол уақыттағы ... ... ... ... 88б./. Мысал ретінде мына құжатты
келтіреуге болады: "Қоғамдық ... одан әpi ...... пен ... игіліктеріне тарту, 17 қазандағы Манифесті жүзеге
асыру... заңдылық пен ... ... ... ... ... партиясының 1917 жылы 21 карашада "Қазақ" газетінің беттерінде
жарияланған бағдарламасының жобасында ... ... ... ... ... орын ... ... бipiншi тарауы
"Мемлекет қалпы" деген атаумен көрсетілді. Тарауда Қазақстандағы мемлекет
түpi мына төмендегідей нақты ... етіп ... ... демократическая
федеративная республика болады. Демократия мағынасы мемлекетті жұрт билеуі;
федерация мағынасы – ... ... ... ... республикада
әр мемлекеттің ipгeci бөлек, ынтымағы бip болады, әрқайсысы өз тізгінін ... ... ... өзi ... ... ... Ресей құрамында қалып,
федеративтік құрылыс санатында тең құқықықтық дәрежедегі қатынастарға ... ... ... /49, ... мәнінде айтатын болсақ, мұның өзі бүгінгі таңдағы белгілі ... ... атап ... ... ... ... балама
жол қазақ елінің сан ғасырлық даму тәжірбиесін, ... ... күрт ... ... ... ... ... жолмен, басқа
өркениетті елдердің өмip тәжірбиесін ескере отырып, одан әpi ... ... Ең ... бұл жол ... ... ... билеуге, сөйтіп
өзінің iшкi қоғамдық мәселелерін өзi шешуге, өз атамекеніне өзi ие ... ... жол еді" /50, ... ... ... өкіметіне оппозицияда тұрған саяси
партиялардың бipi большевиктер партиясы болды. 1903 жылы ... ... ... ... II ... ... қатысты тартыста көпшілік дауыс алған, марксизм идеяларымен
қаруланған большевиктер партиясы В. И. ... ... XX ... ... ... өмipінe белсене араласып,
тарихта айтарлықтай із қалдырды.
Саяси, мемлекеттік ... ... ... ... ... арқылы
жетіп, ... ... ... ... партиясының идеяларының қазақ зиялы қауымына әсерінің
де болғандығын жасыру тарихқа жасалған қиянат болар еді.
Өйткені қазактың ... ... ... ... ... ... партиясына мүше болды. Алайда олардың нақты ... ... ... кездеспей отыр. Дегенмен 1905 жылы большивиктер
партиясының мүшелігіне қазақтардың өткeнi туралы ... ... ... ... ... С. ... ... М.Сералин, С.Көбеев, К.Сүтішев
т.б. тәрізді қазақ халқы өкілдерінің социал-демократтар ұйымына кipгeнін,
сонымен бipre ... ... ... ... ... ... пайымдаулар
қазакстандық зерттеушшер еңбектерінен орын алған /52, 144б./. Мұның ... ... ... тобының большевиктер партиясына мүше болғандар аз
болмағандығын көрсетеді.
Самодержавиені ... ... ... ... ... бағытталған социал-демократияның идеяларын бүкіл қазақ халқының,
зиялыларының қолдауы мүмкін емес еді. Ceбeбi ... ... ... қоғам
алдына қойған мақсаты тәуелсіздікке қол жеткізіп, теңдік пен өзін-өзі билеу
сияқты ұлттық ... ... ... ... ... ұлттық-мемлекеттілік құрылысты жақтап, жалпы ұлт
мәселесінде әр ұлтқа өзін-өзі ... ... ... ... ... төңкерісінен кейін оны ұлттық мүддеде тек сөз ... ... ic ... ... оппозициялық партияларының барлығы бірдей қазақ қоғамына
ықпал ете алмады, қазақ зиялылары ... ... таба ... ... ... ... демократиялық институттардың Ресей
мемлекеттілік ерекшеліктеріне сай болуын ұсынған ... ... ... ... ... ... үшін жат ... Бұл партия
халықтың шаруалар құрайтын Ресейде Европа ... ... ... ... орыс топырағында тарихи дамуына сай келетін
ұлттық социализм орнатуды ұсынды /53, 19б./.
Эсерлер партиясы ... ... ... ... ... ... ұстанды. Әйтсе де бұл идея ... ... ... ... үшін ... деп қабылданды. Өйткені
қазақ зиялылары қазақ қоғамында Ресейдегі тәрізді ... ... ... деп ұқты. Ceбeбi жоғарыда атап көрсеткеніміздей, қазақ
халкының егемендікке, тәуелсіздікке, ... ... ... ... ... қол жеткізуге күpecyiнe әкеліп соқты.
Сонымен көп партиялардың арасынан ... ... екі ... және ... партиясының бағдарламасын таңдады. Сондай-ақ
партия болып құрылмағанымен патша өкіметіне оппозицияда тұрган қозғалыстар
өз көзқарастарымен ерекшеленді. Бұл ... ... ... ... т. б.
мәселелерді шет аймақтардағы халық атынан шешуге мұсылман ... ... ... ... орыс революциясы кезеңінде Ресей мусылмандарының қоғамдық-
саяси белсенділігі бipiншi Мемлекеттік Думада бүкіл империя мұсылмандарының
мүддесін ... ... ... мұсылмандардың парламенттік
фракцияньщ құрылуы да айқын көрсете алды /54, 50б./.
Бірінші мемлекеттік Дума ... күн ... XX ... ... ... әpi ... ... үшін маңызды жер болып табылатын, ... ... ... ... ... өзге де ... ... мемлекеттік Думадағы басқа да саяси партиялармен
қарым-қатынас мәселесінде идеялық жағынана кадеттер фракциясына жақын тұрды
/55, 97б./.
Ресейдегі ресми ... ... ... ... ... мұсылман фракциясы бipre болды. Алайда фракция автономия мен
жер мәселесінде ерекшеленіп, солшылдық көзқарас танытты. Олар ... ... оның ... ... ... заң ... ... үкіметті де Думаның құзырлығына тапсыруды талап етті /56, ... орай ... ... ... тең болмады, империяда әлі де болса
самодержавиенің билігі ... ... Оған ... ... 1906 жылы ... II ... Дума ... тоқтату туралы жарлықа қол қоюын айтуға
болады. ... ... 72 күн ... ... ... парламенті өз жұмысын
тоқтатты. Мұсылман фракциясының ... Дума ... ... ... жөніндегі үміттері ақталмай қалды.
Екінші Мемлекеттік Думада 35 мұсылман депутаттарының ... ... бip ... төңірегіне топтасты. Дегенмен, назар аударарлық
жағдай, бұл жолы ... ... ... мұсылмандары одағы" және
"Трудовиктер" бағдарламасын қолдаушылар болып eкiгe бөлінді. ... ... ... ... мұсылман депуттаттары
мұсылман фракциясына бipiктi. ... ... осы ... құрамына енді
/57, 68б./. Қазақ халқының атынан ... ... ... ... Б. ... ... Т.Алдабергенов болды /58/
Фракция бюросының төрағасы болып Уфа ... ... ... әpi ... ... ... Бигулов сайланды. Қазақ депутат
Бақытжан Қаратаев бюро мүшесі ... ... ... ... ... одағы" бағдарламасының негізінде жасалды. Фракция
бағдарламасын дайындауға қазақ депутаттарынан өкіл ретінде ... ... ... мақсаты мен міндеттері айқындалды. Онда
әcipece, экономика, дін, мәдениет, сондай-ақ мемлекеттік құрылыс мәселесіне
үлкен мән ... ... ... ... құқығы мәселесі бойынша
бірқатар реформаларды іс-жүзіне асыруда империяның барлық ... ... ... ... тең ... ... әpбip азаматқа ар-
ождан, дін бостандығы берілсін делінді.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... парламенттік монархия жақтайтындығын
білдірді.
Фракция құрамындағы қазақ өкілдері мемлекеттіліктен гөрі сол кез ... ... ... ... ... жер ... көтерді. Олар қазақ халқының
өз жеріне толық ие болып, оны пайдалану және билеу құқығына жетуі көкседі.
Олар Ресейдің қол ... ... ... таланып, бөлшектеніп
жатуының өзі елдің берекесін ... ... тipeп, ... түсінді. Сондықтан да зиялылар, әcipece ... ... ... ... ... ... ... ретінде қойды. Бұған Б.Қаратаевтың
жер мәселесіне қатысты Екінші Думада сөйлеген сөзі дәлел бола алады. Қазақ
халқының қамын ... ... ... ... ... мінбеде былай деп
мәлімдеді: "Жергілікті ... ... ... ... ... ... де әділетсіз болып табылуға тиіс. Ол қашан да күштінің
әлсіздің қанауы деп кабылданбақ. Сөз ... ... деп ... ... ... ... тұрған қауқарсыз халық... оларға зорлық
көрсетудің ешқандай жөні жоқ... қырғыздарды орныққан орындарынан, поселке,
деревня ... ... ... ... қуып ... ... отыр...
Мемлекеттік Дума өздері ішкі Россиядағы... 130000 ... ... үшін ... қоныстандыру арқылы қорлап ... ... ... ... ... ... мұқтажын қанағаттандыру
мақсатымен жеке иеліктегі жерлерді күштеп ... алу ... ... ... ... қарайтынын есте ұстайтын болсын"
/59/.
Б.Қаратаевтың бұл сөзі біріншіден, мұсылман ... ... ... ... ... ... ... қазақ
зиялыларының жер мәселесін шешуге ұлттық мүдденің үстем болуын талап
еткендіктері ... ... ... ... жерінің мемлекет меншігінде
болуын қадағалайтын, жерді сатуды ұлтты сатумен бірдей ... ... ... ... айқын сезіледі.
Мұсылман фракциясы, соның ішіндегі қазақ зиялылары ... ... ... ... ... да ... ... басқару жүйесін қатаң сынға ... ... ... ... ... ... ... білді.
Мұсылман фракциясының қазақ мүшелері, әcipece Б.Қаратаев қазақ жерінде
ұлттық прогресс пен өркениетті ... ... ... ... ... жету жолдарының бipi отырықшы өмір ... көшу ... ... бipre олар адам ... қорғау, ұлттық езгіні жою
абсолюттік монархияны-самодержавиені құлатып, буржуазиялық-демократиялық
мемлекеттілікті орнатқанда ғана ... ... көз ... ... ... ... қазақ өкілдерін ұлттық мемлкеттілік мәселесін терең
түciнe білгендігін көрсетті.
Қорыта айтқанда, XX ... ... ... ... ... ... алып, оның келеңсіз жақтары мен жөнсіздіктерін ашық ... жэне ... ... ... озық ойлы зиялылары арасында
пайда болды. Олар елдегі 1905-1907 жылдырдағы ... орыс ... ... ... ... ... ... патша өкіметіне
оппозициядағы саяси партиялар мен қозғалыстар қалыптасты. Империя отарлаған
Қазақстанда да мұндай саяси ... шет ... ... Ресейдің кейбір оппазициялық партияларының ықпалымен
Қазақстанда саяси ой-пікірлер мен ... ... ... ... ... ... ... танытып жетекгші бола
білді. Кадеттер партиясының жолын ұстаған қазақ ... ... ... ... ... күн тәртібіне шығарды. Болашақ қазақ
мемлекеттігі тәуелсіз, демократиялық федеративтік республика түpiндe болуы
жөнінде ... ... ... ... ... мұсылмандық фракция
Қазақстанда азат, егемен, азаматтарынының құқығы мен ... ... құру ... да ... ... Әйтсе де өркениетті дамуды,
тәуелсіздікті аңсаған қазақ зиялыларының қазақ мемлекеттілігі ... идея ... ғана ... ... АҚПАН РЕВОЛЮЦИЯСЫНАН КЕЙІН МЕМЛЕКЕТІЛІКТІ
ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУДЕГІ САЯСИ ЭЛИТАНЫҢ КҮРЕСІ
2.1 Уақытша үкімет және ... ... ... ... ... ... ... тән дағдарыстың салдары болып
табылатын 1917 жылғы Ақпан революциясының нәтижесінде ... ... Ол ... ... оның алдыңғы қатарлы күштерінің патша
билігіне, крепостниктік құрылысқа және отарлық ... ... көп ... ... ... билікті құлатқан Ақпан революциясын қазақ қоғамы ... ... ... ... ... 9 ... ... "Киіз
туырлықты қазақтың оң жағынан ай, сол жағынан күн туды, жақсылық, қуаныш
тек қана ... ... ... ... болған жұрттың бәріне тeгic жақсылықщ,
бәріне тегic қуаныш"-деп, бостандық күні туды деп жар салды /60/.
"Қазақ" газеті осы ... ... 24 ... ... Минскідегі
Ә.Бөкейханов, М.Дулатов бастаған қазақ қайраткерлерінің Қазақстанның сол
кездегі ... ... ... ... ... ... "Ресейдегі барша халыққа ағайындық теңдік, бостандық күні
туды... ... ... ... ... ... ... ... жақсы адамдарын ауызға ала беру керек. Енді араздық, өштік, дау,
жанжал, талас, партиялық сыйспауларды тастау керек. ... ... ... ... ... Жер мәселесін де қозғап, тезірек ... ... Біз ... патшалық түpi – демократическая республика, яғни мал
өcipiп, eгін салып, жерге ие боларлық түpi--."/61/- деп ... ... ... ... саяси айқындамасы анық көрінеді.
Олар, біріншіден, халықты жаңа үкіметті қолдауға шақырып, ... ... алға ... Екіншіден, жер жөніндегі мәселелерді шешуді
күн тәртібіне қоюды ұсынды. Үшіншіден, Құрылтай жиналысына дайындық жұмысын
жүргіу арқылы ... ... ... ұлт ... ... ... үндеді.
Майдан жұмысында жүрген қазақ зиялылары "Ресей барша халықа ағайындық,
теңдік, бостандық күні туды. Жаңа ... ... ... ... ... ... керек," - деп, М.Тынышбаев, А.Тұрлыбаев, Ә.Сәтбаев,
Т.Құнанбаев, Ж.Ақбаев, Х.Досмухамедов, Т.Шонанов, ... ... ... қазақ зиялылары жаңа үкіметке толық қолдау көрсетіп, соның ... ... ... зәру ... ... ... ... байқатты /62/.
Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясы жер-жерлерде бұқараның
саяси белсенділігінің артуына ықпал етті. Революция қалың ... ... ... ... ... жасады, олардың саяси күреске
ашық араласуын қамтамасыз етті. Бұл ... ... ... ... ... ... шешуде жергілікті жерлерде патша өкіметінің
қойған адамдарының орнына революциялық ... ... ... орын ... ... ... жерлерде әкімшілік басқару
тәсілдері мен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... автономия
үшін қозғалыстар күшейді; төртіншіден, өлкеде ... ... ... үгіт ... 88б./.
Ақпан революциясының өзіндік ерекшелігі – елде қос өкімет орнады:
буржуазиялық Уақытша үкімет және жұмысшы, солдат ... ... және ... жерлерде буржуазияның саяси билігінің ұйымдарын
құрудың нақты негізгі ... ... ... думалар және әр түрлі
комитеттер болып табылды. Уақытша үкімет ... ... ... ... ... ... аластатты.
Олардың орнына облыстық комиссиялар, азаматтық атқару ... ... т.б. ... ... ауыл мен ... сол баяғы болыстық
және ауылдық басқарушылар, селолық старосталар, станицалық атамандар қалды.
Уақытша үкімет облыстардың басшылығына ... ... ... ... ... ... ... де
тағайындады. Мәселен, Ә.Бөкейханов Уақытша үкіметтің Торғай ... ... ... ... ... құлатылғаны жайлы хабарлар жергілікті жерлерге
жетісімен түрлі әлеуметтік топтардың, саяси партиялардың өкілдері ... ... ... ... ... ... ... басқару
ұйымдарын құруды қолға ала бастады. Азаматтық атқару комитеті, ... ... ... ... ... ... қоғамдық негіздегі
комитеттер патша өкіметінің билігі жойылған жерлерде дереу бой көтерді /64,
21б./.
Ақпан ... ... ... 5 наурызга дейінгі аралықта, яғни
Уақытша үкіметтің жергілікті үкімет ұйымдарын құру жайлы қаулысына дейін 29
губерниялық комитеттер ... Сол ... ... ... ... ... бұл ... бұқарашылдығымен бірде-бір қоғамдық-саяси
институт тең келмеді /65, ... ... ұлт ... жаңа ... негіздеу мен олардың өзін-өзі басқарып, билеу мүмкіндігін туғызды.
Облыс, уезд болыс және ... ... ... ... ... ... Бүкіл Ресейдегі тәрізді қазақ өлкесінде де азаматтық
комитеттер құрыла бастады. ... ... ... яғни ауыл ... ... жүйесін құру ici тез қарқынмен өрістеді. Бұлармен қатар
уездік және облыстық комитеттерді құру ici де ... ... ... ... ... ... ... жүйесін ұйымдастыру ici толық жүзеге асырылды.
Қазақ қайраткерлерінің отарлық езгіден құтылуды, елдің өз билігі өзіне
тиіп, басқа ұлттар ... өз ... ел ... ... ... да ... ... кейін күшейе түсті. Революция жеңісінен кейін іле-шала
Ә.Бөкейханов Семейге, Қарқарлыға, Оралға, Қызылжарға және басқа ... ... ... ... жергілікті жерлерде қазақ комитеттерін
құруға, Уақытша үкіметті ... ... ... жасауға шақырды.
Осы кезеңде қазақ халкының бостандыққа ұмтылуының әpi оянған сананың
негізінде қазақ комитеттері пайда болды. "1917 ... ... мен ... ... ... шарықтау шегіне көтерілген ұлт-азаттық қозғалыс
тарихында өзіндік орны бар қоғамдық ұйым – ... ... өз ... ... азаттық үшін күрестің мол ауыртпалығын өз мойнына алған қазақ
зиялыларының бeлceндi қоғамдық қызметі нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... органдарын құру кезінде де
облыс және уезд орталықтарындағы орыс жұртының қолында еді, комитеттердегі
басшы орындар да ... ... ... ... ... ... ... ұлтаралық қатынас мәселесінде ecкi патшалық әкімшілік
көзқарасында тұрғандар, әрине, аз емес ... ... ... ... ескермеу секілді кертартпа ... ... ... ... ... бере бастады. Мұндай
жағдайлар жер-жерде көрілді. Мәселен, ... ... ... ... мүдде мүлде ескерілмеді.
Осындай жағдай туралы өз кезегінде "Сарыарқа" газеті былай деп жазды:
"Патшалық заманның туы құлады, мемлекет билігі жалпы жұрттың ... ... ... қолға келгенмен мемлекет жұмысын жалпы жұрт бip жерде жиылып
отырып icтeп отырмақ емес, бұл міндетті icкe асырып атқаратын ... ... ... ... ... өкіл ... Осы ... әр жерде
көбейіп жатқан комитеттер сол жұрт билігінің ... ... 5 ... ... әмipiн атқарып тұрған Семей ... ... ... ... әpбip ұйым ... ... кісіден мүшелер кірді. Қазақ
ішінде ұйым-қауымдық жағынан бұл комитетке бірде-бір кісі ... ... ... ... ... ... оның ... жаңа билік
келгенімен де қозғалыстар үшін ұлттық ... ... ... ... ... ... қалу қаyпi ... Сондықтан да Семей
облысының зиялы азаматтары 7 наурызда шұғыл түрде Семей облыстық ... ... ... ... құрылысты қолдау және қазақ халқын замана көшінен қалдырмау үшін
ұйымдастырушылық жұмысын өз мойнына алған ... ... ... ... ... ... шеше ... /70, 53б./.
Ақпан революциясынан кейінгі Қазақстанның әлеуметтік дамуында ұлттық
мәселелер өз шешiмiн күтті. Өлкеде осы кезде мұсылмандық ... ... ... шешілуін жергілікті халық Уақытша үкіметтің құзырлығымен
байланыстырды. Сондықтан да ... әcipece ... ... ... ... өкілдерінің келуін асыға күтті. Олар өздерінің
бостандық ... ... ... ... ... ... ұлттық қозғалыс күшейді.
Алайда ұлттық қозғалысты кедей шаруа, батырақ т.б. ... ... ... ... ... бұқара ұлттық интеллегенцияның соңынан ерді және
соған ... ... ... ... ... "ұлттык автономияның"
идеяларына еліктеді /72, 104б./. Ал Уақытша үкімет ... ... ... ... ... шешуге асықпады. Үкімет ұлттардың өзін-
өзі билеуі, ... ... ... ... халыктың көкейіндегі мәселені
"жалпы мемлекетті қолдау", "Ресейдің біртұтастығы мен бөлінбестігі"-деген
ұрандарымен ғана ... ... ... пен ... ... ... демократияны жақтады. Орта Азия, Қазақстан сияқты шет
аймақтарда шектелген ... ... ... ... ету ... шеңберден аспауға тырысты /73/.
Осыған орай, Уақытша үкімет Қазақстан мен Орта Азия ... 98 ... ... болып табылатын Түркістан аймағындағы
10 млн. халықтың бостандық, теңдік, халықтар бауырластығы негізінде Ресей
революциясы берген ... ... ... барлық құқықтары бар,
-деп сөз жүзінде айтқанымен оны icкe асыруға құлық танытпады /74, ... ... ... ... жеке ... ... теңдігі мен бостандығын формальды түрде жария eттi. Жекелеген ... icтi ... ... жургізуге, балаларды ана тілінде
оқытуға, тағы осы сияқты ... ... ... Буржуазиялық үкімет-
"мәдени автономия" идеясын құлшына қолдады, ceбeбi мұның өзi жергілікті
халықтың мектеп салуға, ... ... ... өз ана ... ... өз мүддесіне сәйкес деңгейлер мен түрлерде шектеуге болатындығын
түсінді. Өзінің ... мәні мен ... ... ... автономия"
буржуазияның мүддесіне қызмет етті /75, 106б./.
Уақытша үкіметтің алғашқы кезеңдерінде-ақ Орта Азия мен ... ... ... және елдердің ішкi өмірінде патша өкіметі
кезіндегі құрылысты сақтап ... ... ... көрінді. Бұл
губернаторлық жүйені сақтап қалудан, оған кейбір либералдык белгі беруден
де аңғарылды. ... ... ... ... ... кулак,
казак ауылдарының байларына арқа сүйей отырып, қазақ халкының революциялық
өрлеуін әлсіретуге тырысты, ... ... ... ... ... ... түcipiп, қазақ жұртын тонауды жалғастырды. Уақытша
үкіметтің ... ... ... саясатын ұстанғандығы мынандай
оқиғалардан да көрінді, ол 1916 жылғы ... мен Орта ... ... ... ... ... ... мүшелеріне амнистия беру
туралы қаулы қабылдады. Жергілікті жерлерде бұрынғы уездік, ... ... ... комитеттердің төрағалары, комиссарлары
болды.
Қазақтарды саяси құқықтарынан айырған ecкi заңдар өз ... ... ... ... ... әcкepi ... және ... да ipi жер
иелері сол күйінде сақталды. Қазақтардан ең таңдаулы жерлерді тартып ... ... ... өз ... ары ... ... берді.
Мұның өзi уақытша үкіметтің әлеуметтік мәселелерді жергілікті ұлттың
мүддесін шешуде ескермегендігін анық көрсетеді. Ал жер реформасын жүргізуді
Уақытша ... ... ... ... ... соң ... жиналысын
шақырып, сонда жариялауды ұйғарған сыңай танытты.
Ұлт мәселесінде Уақытша үкімет "діни ... және ... жою ... 1917 ... ... ... ... Онда былай
деп жазылды: "Ресей азаматтарының құқықтарындағы заң бойынша ... ... бip ... ... оны ... ... ... шектеулері
жойылады"/76, 281б./.
Алайда бұл Уақытша үкіметтің өз ... ... ... шара
болды. Декрет шын мәнінде Ресей халықтары мен ұлттарының ... ... ... ... шет ... ... ... өзін-өзі билеу құқықтары туралы айтылмады. Сонымен қатар декретте саны
жағынан аз ... мен ... ... ... ... ... еш
нәрсе жазылмады. Декретте ұлттық езгі мен ... ... ... шешу ... ... олар күн тәртібіне
шығарылмады.
Уақытша үкіметтің басшылары әлеуметтік мәселелер, соның ішінде ұлт
мәселесі, оның шешілетіндігіп жайлы ... ... бepiп, ... алдында
сөз сөйлеуден аспады.
Жергілікті жерлердегі жағдай қанағаттандырылмаған жергілікті халықтық
ұйымдар, жекелеген топтар Уақытша үкіметтің атына жедел хаттар, ... ... ... өкілдер жіберіп, ұлт мәселесі бойынша үкіметтік
декларацияны ic-жүзіне ... қол ... ... 1917 жылы 8 ... Қыскы сарайға Бүкілресейлік мұсылмандар
ұйымының ... ... ... келді. Оларды министрдің ... ... ... Түркістандағы ауыр жағдай туралы хабардар
етіп, мұсылмандардың елді басқару саясатынан ... ... ... ... ... ... Жетicy облысында тұратын
халықтық әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашарланды. ... ... ... және ... ... ... Жайнаковтың бас
комиссарға жолдаған жедел хатында өлке ... ауыр ... ... Мұнда былай делінген: "Жетісу мұсылмандары өздерін қағаз жүзінде
ғана еркін сезінеді, ал шындығында олар ... да ... отыр ... да олар ... ауыр жағдайларына назар аударылып, шара
қолданылатындығына сенеді. Қырғыз шаруаларын өлтіріп, ... ... ... ... ... ... ... шара қолданылады деп
ойлайды. Қырғыздарға, әcipece Ташкент, Жаркент, Верный ... ... ... ... ал азық-түлік комитеттері оларға ештеңе
бермейді. Жергілікті жерлерде көктемнен бepi жаппай ... өлу ... ... ... Қырғыздар әртүрлі себептермен өз жерлеріне жіберілмейді. ... ... жер ... ... арендаға берілуде" /77, 56б./.
1917 жылдың 24 тамызында Керенский Түркістаннан ... ... ... жер ... ... ... ... тыңдады. Керенский "бұратана тұрғындардың жерлерін басқа
халыктардың ... ... ... да ... алуға тырысқан емес" деп ашып
айтты /78, 116б./. Мұның өзі Уақытша үкіметтің еңбекші ... үшін ... ... ... жер, ... ұлт т.б. мәселелерді шешуге асыға
қоймауын толық аңғартады. Сондай-ақ жер ... орын алып ... ... ескермей, патша өкіметі кезіндегідей қазақ жерлерін тартып
алу, қоныс аудару тәрізді ... ... сол ... ... ... жиi ... ... ұлт мәселесін шешуге кepi көзқарасына, кертартпа
шараларына қарамастан ... ... ... ... ... халыктың бас көтерулері саяси автономия, ... ... беру ... ... ... ... Мұндай талаптардың күшейгендігі
соншалықты Уақытша үкімет басшылары оларға ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәселелерді шешу үшін
шектелген буржуазиялық үкіметті қыспаққа алды. ... бұл ... ... ... ... ... уәде берді. Түркістандағы Уақытша
ұйым басшылары "барлық ... бipre, ... ... ... ... ескере отырып, өздерін халықтық ұйымдарға арқа
сүйеген мемлекеттік билікті мойындап, қолдарынан ... ... ... ... ... алып ... ... білдірді /79, 59б./.
Уақытша үкімет ресми түрде "автономия" туралы мәселені шешуден бас
тартпады, алайда бұл ... icке ... үшін ... ... ... оны
Құрылтай жиналысының құзырлығына қалдырды. Уақытша ... ... ... ... ... оларды, "Уақытша үкіметтің ... ... ... ... ... ... ... халықа
берілсін - бұл билік еркін әpi мықты. Ол өзінің сөзін құрылтай жиналысында
айтады...",-деп жария eттri ... де ... ... ұлт және ... ... ... шешілуін күтіп отыра алмады. Уакытша үкіметтің әлеуметтік-
экономикалық саяси мәселелерді шешуге ... көз ... ... оны ... ... деңгейде күн тәртібіне шығарып талпынды.
Буржуазиялық-демократиялық ... ... ... пiciп-жетілген
мәселелермен қатар болашақ қазақ мемлекеттігінің
түpi мен ... ... ... ... үшін аса ... мэселе болып
саналды. Осыған орай қазақ зиялыларының белсенді өкілдері 1917 жылы 21-26
шілдеде Орынбор қаласында жалпы қазақ ... ... ... ... ... ... Жетісу, Сырдария, Ферғана облыстарынан және ішкі Бөкей
Ордасынан өкілдер қатынасты. Съезде жер, сот, дін, ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару Tүpi және қазақ облыстарының
автономиясы туралы мәселе қаралды. Құрылтайда талқыланған ... ... ... түріне байланысты былай деп ... ... ... ... республика болуы тиic"
/81/. Ал қырғыз (қазақ) ... ... ... ... ... ... (қазақ) облыстары облыстық территориялық-ұлттық
автономия ... ... /82, 58б./. ... өзi ... зиялыларының қазақ
мемлекеттілігі мәселесін ұлттық мүдде тұрғысында, халықтардың өзін-өзі
билеу құқығы ... ... ... ... ... ... үкімет жергілікті жерлердегі ұлт өкілдерінің бостандық, өзін-өзі
билеу құқығын алу, ... ... ... ... ... ... ... белгілі кадет партиясының қайраткері
Милюков ... ... ... ... ... ... дұрыс деп есептемейді" деп мәлімдеді. Керенскийдің өзі ... ... ... ... да ... ... ... генералдарының пiкipiмeн сәйкес түсті /83, ... ... ... Уақытша үкімет буржуазиялық-демократиялық
революциясы жеңісі нәтижесінде шет ... ... үшiн ... ... ... ... Саяси тәуелсіздігін алуға,
қазақ мемлекеттігін қалпына келтіруге ұмтылған ... ... ... жете ... революциясының жеңісін қуана қарсы ... ... ... ... мемлекеттілік мәселесіне байланысты
мәселені шешу жөніндегі үмiттepi ... ... ... ... (Қоқан) автономиясы –
мемлекеттілікті қалпына келтіру әрекеті ретінде
Жоғарыда айтқанымыздай, Уақытша үкіметтің ұлттық мәселені шешуге бейім
болмауы қазақ зиялыларын ... ... ... өз ... ... ... ... өзін-өзі билеуін ғана емес, мәдени
автономияны мойындаған кадеттер ... мен ... ... ... құрамында автономиялық мемлекеттігін құруды мақсат eттi.
Қазақ зиялыларының басшылары саяси жағдайдың тез өзгеріп отырғанын
отырып жалпықазақ ... ... ... ... Оның ... ... партиясынан жер, ұлттық-мемлекеттік құрылыс, дін
мәселелері бойынша келіспеушіліктің осындай күрделі ... шешу ... ... ... ... деп есептейтіндігін ашық түрде мәлімдеді.
Қазақ саясаткерлері 1917 жылдың күзінде ... ... ... ... қарастырды. Сол ... ... ... Ciбip автономистерімен бірлесуін
жақтады. Сондықтан да 8-15 ... ... Том ... Ciбip
автономиясын құру мәселесін талқылаған жалпысібірлік съезге Торғай, Ақмола,
Семей, ... Орал ... мен ... ... ... бастаған
тоғыз өкіл қатысты./84, 68б./ Съезд бекіткен экономикалық кеңес, яғни,
нeгiзгi заңды даярлайтын ... ... ... ... де ... Съезд
сайлаған Ciбip кеңесінің құрамына Қазақстанның ... ... ... Ә.Бөкейханов, М.Тынышбаев, Х.Ғаббасов, Е.Итбаев,
С.Досжанов ... ... Ciбip ... ... ... ... уақытша
шара деп түсіндірді. Сөйтіп, "Қазақ" газетінде былай деп көрсетті: ... ... ... ... ... ... ... кетелік: жіп
жалғап зор мемлекет күрмеуінен құтылып ап отау ... ... ... Том ... ... Ciбip ... ... сапарында Семей қаласына тоқтап, 12-13 қазан ... ... ... баяндамалар жасады/87, 270б./. Кездесудегі сөзінде
Ә.Бөкейханов автономияның түрлеріне сипаттама бepiп, "автономия үш түрлі:
бipiншi, қаны бірігелік; ... жері ... ... ... ... дей ... "казак, жері біргелік автономияны қабылдап, Ciбipre
қосылған ... ... ... ... бөгет қылмайды... Ceбeбi:
Ciбip автономиясында басы қосылса, қазақ көп. Елеулі әскері бар, ... бар, ... ішкi ... ... шаруашылық нәрселері бар.
Бөлек автономия боламыз десек, ...сыбағамыз Сібірдің шағын қазанынан жылдам
тиіп отырар... Ciбip Думасында якут, бурят ... ... ... яки тең ... ... мұжық қазақтың жеке автономиясының
ішінде қалам демес. Араларындағы қазақтар жерін оларға қалдырып кете алмас.
Ciбipre қосылуға мұжық ... деп ... бұл ... ... елде ... саяси
тұрақсыздық жағдайынан шығу және Қазақ автономиясы идеясын жүзеге ... ... және ... ... ... тәжірбие жинақтау
мақсатын көздегенін ұғыну қиынға түспейді.
Қазақ саяси қайраткерлері арасында ... ... ... ... ... ... сол ... қалыптасқан нақты территориялық-
әкімшілік және тарихи жағдайға байланысты территориялық, тарихи және басқа
да тұрғыдан ... ... және ... елдерімен тығыз байланыста болып келген
Сырдария және Жетісу облыстарындағы ... ... ... ... ... қарады. Бұл аймақтың Түркістан өлкесінің
саяси экономикалық және ... ... ... ... ... ... Сол уақытта Ә.Бөкейханов Түркістанмен ... ... ... ... Бұл ... ол ... түсіндірді: 'Түркістан
өз алдына автономия болар. Біз казақтың Түркістанға қосылғаны оң ... де бар. Біз ... ... ... ... болу - өз ... ... Мемлекет болып ic атқару оңай ... ... ... ... ... жутап отырғаны болса, біздің жалпы қазақ қараңғы болса,
Түркістан халкының қараңғылығы һәм шебер адамның жоқтығы ... он ... ... Түркістанмен бip автономия болса, автономия арбасына түйе ... пар ... ... Бұл ... ... бiз қайда барамыз? "/89/
Қазақстанның барлық облыстарынан дepлiк өкілдер ... ... ... 1917 жылдың 21-26 шілдесінде Орынбор қаласында болып өттi.
Күн ... 14 ... ... ... ... жүйесі, қазақ
облыстарының автономиясы, жер мәселесі, ... ... ... халыққа білім беру, сот рухани-діни мәселелер, әйел мәселесі,
құрылтай жиналысын ... және оған ... ... ... дайындық
жалпыресейлік мұсылмандар съезі, қазақтың ... ... ... Жетісу
облысындағы оқиға, қазақтардың Киевтегі бүкілресейлік федеративтік кеңесіне
және Петроградтағы ... ... беру ... ... ... /90,
60б./.
Делегаттар ұлттық автономия, жер ... ... ... дайындық және қазақ саяси партиясын құру мәселелеріне басты
назар аударды.
Съездің басталуына бip ай уақыт қалғанда ... ... ... мәселелеріне арналған бірқатар мақалалар ... ... ... ... 1917 ... 24 маусымындағы санында газет
былай деп жазды: "Егер нақты түсiнкiтi болса, онда автономия ... ... ... ... ... қандай түpi – мемлекеттік автономия
немесе федеративтік автономия ма? Егер біз ... ... ... онда оның ... ... ... немесе мәдени ерекшелік алына ма?
Қазақтар тәуелсіздікке талаптана ала ма немесе оған басқа ... қол ... ала ма?" ... пен М.Дулатов тәуелсіз автономиялық қазақ мемлекеттігі
туралы пiкip ... ... ... ... ... ... қазақ ұлттық территориялық
автономиясын жақтады. Осы көзқарасты көпшілік қолдады. ... ... ... ... ... автономия алулары тиіс"- деп
көрсетілді /92, 61б./.
Аталған мәселелермен ... ... ... ... ... ... ... Оның қарарларында "Қазақ" партиясының құрыдғандығының қжеттілігін
мойындай отырып, съезде қазақ өкілдері атынан ... ... осы ... ... жасауды тапсырады, оның үстіне саяси
негізіне демократиялық федеративтік, ... ... ... ... ... - деп жазылды /93/.
"Алаш" партиясының жетекшілері Ә.Бөкейханов, А.Байтурсынов және басқа
да ұлттық-демократиялық бағыттағы қазақ зиялылары өкілдері болды.
"Қазақ" ... 1917 жылы ... ... ... ... ... жобасы жарияланды. Бipiншi жалпы қазақ съезінің
шешімдеріне сәйкес Әлихан ... ... ... ... ... ... Ғабдулхамит Жүндібаев, Ғазымбек Бірімжанов
дайындаған партия бағдарламасының ішінде мемлекеттілік ... да ... ... ... Россия демократическая, федеративная
республика
болу. Демократия магынасы
– құрдас мемлекеттер. Федеративный ... һәм ... ... ... бip ... Һәм ... өз тізгінін өзi алып жүреді..."
/94/. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... терезесі тең ("құрдас") мемлекеттердің федеративтік
одағы болуын, оған мүше ... әpбip ... ... мемлекеттер") өзінің
егемендік құқығы бар ("ipгeci бөлек") ... бipre ... ... ... ... ... бip" болуын талап eттi /95, ... ... ... ... ... тілдерге
теңдік беріледі, мемлекет шіркеуден бөлінеді" /96/.
1917 жылы қараша айында құрылтай жиналысына сайлауда "Алаш" партиясы
көпшілік дауыс алып, 43 ... ие ... ... ... сайлауда
жинақтаған дауысы жағынан "Алаш" партиясы ... сол ... өмip ... ... арасында 8-ші орынға шықты /97/.
"Алаш" партиясы құрылып, оның бағдарламасы анықталып, ... ... ... соң ... ... Ұлт ... құру ... мәселе
қояды. Ол туралы "Қазақ" газеті беттерінде көкейге қонымды ... ... ... бipi ... ... ipiп-шipiп жатыр, бip аяғы
жерде, бip аяғы көрде, не болары белгісіз, ортасына ойран түciп, түп ... ... ... ... ... icтeп ... Бipey өлмес қамын қылып
жатыр, бipey бермес қамын қылып жатыр, бipey осы лайсаң бүліншілікке кірмес
қамын қылып жатыр. Біз де ... ... ... қам ... ... ... ... лайсаң заманда закон жоқ. Жол жоқ, қорғалайтын пана жоқ.
Әpкiм өзін-өзі қорғайды. Әуелі ... ... ... ... ... осы ... ішінe иірмеске қолдан келген күшімізді,
ісімізді сарп етерге ... ... ... ... ... ұлты
үшін аямай жұмсайтын орын осы" /98/.
Зиялылар болашақта құрылатын үкіметтің міндеттері туралы мынадай пiкip
танытты: "5 млн. халықпыз, ... ... күш ... ... ... ... жасайтын кеңес орындары керек. Барша қазақ бipiгiп, ... ... ... орын ... ... ... ici күн ... құбылып, түрлі
күйге түciп тұрған шақта, қазақ-қырғыз бас ... әр ... ... жасап
отыру мүмкін емес. Қазақ-қырғыз атынан басқа жұрттармен сөйлесетін, қазақ-
қырғыз ... ... ... ... ... отыратын жоғарыда айтқандай
"Ұлт Keңeci" болу керек. Ол Ұлт Кеңесінің әр облыста бөлімі боларға керек.
"Ұлт Кеңесіне" ... ... ... ... ic ... /99/.
Осылайша қазақ мемлекеттілігі туралы ... ... ... съезі 1917 жылдың 5 желтоқсанында Орынборда өтті. ... ... ... ... баяндама жасады. Сонымен қатар қазақ
автономиясы, милиция, ұлт ... құру ... ... комиссия құрылып»
қарар қабылданды. Қарарда былай делінді "Октябрь аяғында ... ... ... ... ... ... һәм беделді үкіметтің
жоқтығын, әкімшілік жоқ болған соң халық ... ... ... ... ... ... ... мемлекет бүліншілікке ұшырап, күннен-
күнге халықтың халі нашарлауын һәм бұл бүліншілік біздің ... ... ... ... ... ... ... өкімет
керектігін ecкepiп, съезд бірауыздан қаулы қылды:
1. ... елі, ... ... ... ... ... ... Ферғана, Самарқанд облыстарындағы һәм ... ... ... ... облысындағы һәм Алтай губерниясындағы
іргелес болыстардың жері біріңғай, іргелі ... ... ... тiлi бip болғандықтан өз алдына ұлттық-жерлі автономия құруға.
2. Қазақ-қырғыз автономиясы "Алаш" деп ... Алаш ... жер ... түгi-суы, астындағы кені Алаш мүлкі
болсын;
4. Қазақ-қырғыз арасында тұрған аз ... ... ... ... ... ұлттардың бәрі бүкіл мекемеде санына қарай орын
алады...
5. Алаш ... ... ... ... ... ... Ұлттык
Кеңес құрылсын. Мұның аты "Алашорда" болсын... Алашорда ... ... ... ... өз ... ... ... съезде халықтың кеңес "Алашорда" деген атпен шын мәніндегі
қазақ автономиясының үкіметі құрылды. Оның ... ... ... ... ... ... жиналысында бекіту болды.
Алашорда үкіметінің құрамына қазақ зиялылары арасынан ең таңдаулы, ... адам ... ... ... ... байланысты "Бірлік туы" газеті
былай деп жазды: "Өткен ... ... ... ... ... ... болғаны, һәм онда бүкіл ... ... ... ... қаралып, қаншама қаулылар ... ... ... қараған он облыс қазақ-қырғызының сайлап жіберген өкілдері тоғыз
күнде кеңес құрып, сол съезде бата қылып ... ... бәрі ... аяқ ... ең зор, ең ... оның жер ... ең шұғыл мұқтаж icтepi
туралы еді. Бірінші Русияның ішінде болып жатқан ... ... ... ... аман ... ... ... алаштың түпкілікті ел болып
басқалармен қатар қызықты тіршілікке жету ... ... ... ... ... icкe асуы өте қажет еді. Сол себепті жалпы съезд
соларды орындап, іске ... ... кipicy үшiн он бес ... бip ұлт
кеңесін сайлап, алаштың барлық ... ... ... ... тапсырған
һәм ол Алаш автономиясының Жоғары хүкіметі болғандықтан, оған Алашорда ... ... ... ... ... ... ... нығайту үшін оған халықтың
қолдауы қажет екендігі айтылады. Бұл туралы былай делінді "Ол ... ... ... ... кызметкерлерінің бәpi де шетінен ipі, шетінен
зор кесек қызметкерлер. Олар бәрінің ... ... icкe асу ... ... ғана қылатын қайраты, 15 кісінің ғана көрсететін еңбегі
жетпейтіні анық. Олардың ... де түп ... жуан ... ... ... өз ... Соның үшін халықтың өз ішінен екпіндей қимыл
басталып, ел ортасынан жуан ... қан ... ғана ол ... көгepiп
гүлденбегені, ұлт үшін күткен жемістер ... ... Егер ... өз
арасында бұл туралы қаракет қылмай сақиған тың күйінде жата берсе, ... бip ... ... он Алашордасы жиналса да ол істердің оннан
бipi орындалмай қалып қоюына шек жоқ. Алашордасы ұлт ... ... ... Ол ұлт ... ... белгілеп, халықтың аталы
icтepiнe бағыт көрсететін жете күш қана" /102/.
Алашорданың төрағасы болып Ә.Бөкейханов сайланды. Съезд ... ... құру ... бip ... қолдағанымен, оны ресми
түрде жариялау мәселесінде келіспеушілік орын алды. Бұл ... ... ... ... ... бастаған автономия үшін қатерлі еді,
өйткені автономияны ... ... ... оған ... ... ... ... халықтарды сенгізу, Алашорда үкіметін мойындату қиын
болатын еді /103, 155б./. Сөйтіп автономия жариялау мәселесінде ... eкi ... ... ... және ... Досмухамедовтер бастаған
Алашорданың Батыс тобының өкілдері автономияны шұғыл жариялауды жақтап, сөз
сөйледі. Екінші ... ... ... ... т.б. құрды.
Олар съезде өкідері ... ... ... ... еркін
білмейінше автономияны жариялауды кідірте тұруды жақтады. ... ... ... топ ең алдымен ешқандай да дайындықсыз автономия ... ... ... ... ... мен төңіректе қоршаған казак атты
әскерінің наразылығы туындап, қарусыз қазақты қырып алудан қауіптенді.
Сондықтан да бұл топ ... ... ... ... ... ... алумен бipre, ұлттык әскер құрып, сонымен бip
мезгілде іштегі өзге ... ... ... ... жаңа ... ... ... 199б./.
Ә.Бөкейханов мәселенің күрделі екендігі мен ... ашып ... ... ... "Қазақ болып автономия боламыз десек, алдымызда шешуге
қиын бip жұмбақ бар. ... ... ... ... көп ... ... бұл ... мұжық пен қазақ қым-қиғаш аралас. Мұжықпен аралас
қазақты тастап, ылғи ... ... ... десек, қазақ орыста қалады;
қазақты бұл жерден көшipiп аламыз десек, бұл ата ... ... ... ... ... ... ең жақсысы осы мұжықпен аралас ... ... ... ұлты бip ... бола ... ... ... ала кетеміз
бе деген үміт. Біздің қазақ ұлтының автономиясы енді тұрмыс ... ... ... ... ... байлаулы автономия болмақ. Ішіміздегі орыс
мұны мақұлдайтын көрінеді" /105/. Әйтсе де ұлттық мүддені көздеген ... Алаш ... ... ... ... ортақ келісімге
келді. Осыған орай съезд мынандай қаулы қабылдады:
1. Бір ... ... ... ... ... бүкіл Алашқа қосып ... ... да ... кейін халыққа білдіреді...
2. Егер бip айдан кейін Алаш баласы қосылмаса һәм қалған Алашқа ... ... ... өз күнін өзі көреді.
3. Егер ... ... бip айда ... ... ... ... ... Алашордаға берілсін" /106/.
Съезд Алашорда үкіметінің ... ... ... ... ... орай оның ... былай деп жазылды: " Ү. Қазақ-
қырғыз арасында тұрған аз ... ... ... Алаш
автономиясына кірген елдердің бәpi бүкіл мекемелерде санына ... ... Алаш ... қол ... ... ... болса, оларға ұлт
һәм мәдени автономия ... 66б./. Бұл ... ... ... ... екінші съезде құрылған Ұлт Keңeci – Алашорда
үкіметіндегі 25 орынның 10 орны ... емес ... ... ... ... ... ол өзінің мақсаты мен міндеттерін іс-жүзіне
асыруға тырысты. Мәселен, ... ... ... ... ... ... "халықтық милиция" түріндегі
Алаш автономиясының қарулы ... және ... ... ... құру ... үлкен мән берілді /109, 173б./.
Әйтсе де ... ... ... ... ... ... үміті үзілді. 1918 жылы 5 қаңтарда большевиктік билік
Бүкілресейлік Құрылтай жиналысын күшпен таратты. ... ... ... ... ... ... 1917 ... ақпан революциясынан
бepгi өзінің әлеуметтік-экономикалық, саяси және ... ... ... ... ... ... ... ұлттық-демократиялық даму жолына
түсу үмітіне шек қойып, Қазақстанның ... ... да ... ... ... байлаулы күйінде қалғандығын көрсетті /110, 335б./.
1918 жылы азамат ... ... ... автономиясын құру
мәселесінің орындалуына кедергі жасады. ... Алаш ... ... ... ... ... Осы жағдайға қарамастан, Алаш зиялылары
ұлттық мемлекеттік құру ... ... ... ... жүргізуге ұмтылды. Сондықтан да оның кейбір ... ... ... ... бет бұрды. 1919 жылы Алаш партиясынан оның белсенді
мүшелері, соның ішінде ең ... ... ... ... 1919 жылы ... ... ... Комиссарлары Кеңесінің "Қырғыз аймағын басқару
жөніндегі Революциялық комитеті туралы уақытша ... қол ... ... ... ... Қазақ мемлекеттігін құру бастамасын көтерген
ұлттық зиялылар большевиктік партияға ауысты. 1920 жылы 5 ... ... ... ... комитетінің шешімімен Алашорда
таратылды /111/.
Кейін тәуелсіз қазақ ... ... ... ... ... ... ... идеясы аяқ асты етіліп, өздері кеңес
өкіметінің қас жаулары ... ... ... ... ... жұртымен ұлттық бірлікте болуды да Алаш
қайраткерлері көкседі. Ceбeбi ... ... ... халқы тығыз
қоныстанған Сырдария және Жетісу облыстары ... ... ... жылға дейін, яғни Кеңестік Қазақ автономиялық Республикасы құрылғанға
дейін Түркістан генерал-губернаторлығы ... ... Осы екі ... бұл губернаторлыққа Фергана, Самарқан облыстары және ... ... ... ... ... ... ... 2.972725 қазақ өмip сүрген. Бұл қазақ елінің ... /112, ... ... ... ... қозғалыстың өрістеуіне мол
мүмкіндіктер тудырды. Түркістандағы барлық әлеуметтік ... ... ... ... ... Ал ... ... өкілдері
Түркістан аймағында территориялық және ұлттық автономия ... бет ... ... ... ... де ... жағдай халықтың мызғымастығы мен
ұлттық мүддені қорғап қалу міндетін қойды. Мұндай ... ... ... ... ... ... мемлекеттік жүйе немесе басқа
елдермен біріккен ұлттық мемлекет түрінде құрылуға алғышарттары бар ... де 1917 ... ... ... дала ... мен ... ... мемлекет ауқымына жинау идеясын іс-жүзіне асыруда қазақ зиялылары
ықылас ... ... ... ... ... ... гөpi Ciбip мемлекеті
құрамында қазақ автономиясын құру тәуелсіз ... ... ... жол ... деп ... Ә. ... ... мәдени жағынан жетілмеген қазақ даласы мен ... ... шыға ... оның себебін былайша түсіндірді:
"...Түркістанмен бipre ... алу ... тас ... Ертіске
сүңгумен бip eceп. Ceбебi: бізден қараңғылығы 10 есе ... үміт ... ... городской управасында сорттың гласныйлары обаға қарсылық
күнә болады, ем ... жоқ деп ... ... ... ... ... түйе ... оңбайтындықты көрсетеді" /113, 338б./. Осындай пікірлері
үшін Түркістан автономиясы ... ... ... ... кадет
және орысшыл (русофиль) деп айыптады /114, ... ... мен ... автономистер арасындағы уақытша
түсінбеушілік екінші бүкілқазақ ... ... ... Мұстафа Шоқай
қазақтар мекендеген барлық облыстар Қазақстанның құрамында болуға тиіс
деген тоқтамға келді.
Әйтсе де ... ... бұл ... ... ... таба алмады.
Большевиктер ең алдымен саяси билікті өз ... ... ... соң ... ... ... жөн деп білді. Бұған мысал ретінде 1917
жылы қарашада Ташкентте өткен III Түркістан өлкелік Кеңестер ... ... ... болады. Съезд Түркістан өлкесінде кеңес өкіметінің
орнағандығы ... ... ... ... ... ... ... туралы хабарлама жасады. Өкінішке орай съезде жергілікті
халықтың өзін-өзі ... ... ... құра алу ... туралы
большевиктер жұмған ауыздарын ашпады.
Оның үстіне 14 адамнан тұрған Түркістан Халық Комиссарлары ... ... ұлт ... ... адам болмады. Мұның өзі
большевиктік биліктің ... ... ... мүддесін ескермейтіндігін,
ұлттардың өзін-өзі басқару құқықтарын мойындамайтындығын ... ... ... ... ... ... осындай саясат ұстануы
әлеуметткк топтарға, қазақ зиялыларына қозғау ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандары кеңесі" және
оның өлкелік атқару комитетінің төрағасы М.Шоқай мұсылмандар ... ... ... автономия мәселесін шешуді қолға алды. IV
төтенше өлкелік ... ... 1917 жылы 26 ... Қоқан қаласында
ашылды. Өлкенің әр түрлі әлеуметтік топтарынан 200 адам съезге өкіл ... ... ... ... ... ... ... деді: "Орталықта болып
жатқан бүліншілік шетаймақтардағы халықтарды өз басын арашалау және зор
ұлтық ... ... ... ... үшін өз ... ... ... отыр. Қазан қaнтөгісін бастан кешкен Россия мен Түркістанға өз
тағдарларының қамын ойлаулары қажет. ... ауыр ... ... ... ... ... тереңдей түсуде..." /115, 151б./.
Кейін М. Шоқай осы съездің маңызы туралы ... ... ... шын мәнінде Түркістанның ұлттық бірлігін паш етті. Большевиктер
түркістандықтарды ... ... ... ... тудырғысы
келгеннен, ештеңе шықпады" /116, 52б./.
Съезге Ташкенттегі өлкелік Халық Комиссарлары атынан өкіл ретінде
П.Г.Полтарацкий ... сөз ... ... ... ... ... өз естеліктерінен орын алды. Естеліктерден мына жәйтті
анық аңғаруға болады: Полторацкий "Біз де Түркістан автономиясын ... Оның ... ... ... Бірақ большевик өкілінің, құрылтайға
қатысуы, құттықтап сөз сөйлеуі Түркістанда ... ... ... ... ... ... ... үш күнге созылып, ұлттық автономияға қатысты қарар қабылдады.
Түркістан автономиясын салтанатты түрде ... ... ... ... "IV жалпы мұсылмандардың өлкелік төтенше съезі ... ... ... ... ... Түркістан халықтарының өзін-өзі
билеуіне ықылас білдіре ... ... ... Федеративтік
Республикасымен ынтымағы бip территориялық автономия жариялайды, автономия
шарттарын ... ... таяу ... ... ... ... ... сондай-ақ Түркістанда тұрып жатқан ... да ... ... сақталатындығын салтанатты түрде мәлімдейді" /159/. 28 қараша
күні құрылған мемлекеттік құрылымның атауы ... ... ... ... ... ... Съезде қабылданған құжаттарға
сәйкес Түркістан Құрылтайын ... ... ... ... ... ... мен ... халық билігін қолында ... ... ... ... ... барлығы 54 адам болып белгіленеді.
Олардың ішінде 32-i бұдан бұрынырақ Түркістаннан ... ... ... еді. ... ... ... арасында негізгі
тұрғындары қазақтар болып саналатын Сырдария және ... ... ... ... Сонымен қатар мұсылмандар съезі сайланған өкілдермен бipгe,
қаланың ... ... ... съезінің төрт өкілі, ... ... ... он ... өкіліне де орын ... ... ... ... үштен бipi сол кездегі Түркістан халкының 7
процентін ... ... ... европалык тұргындардың үлесіне берілді
/118/.
Түркістан Уақытша Кеңесі құрамында да он екі ... бар ... ... ... ... ... ... (Қоқан
автономиясының) Уақытша үкіметінің төрағасы әpi ішкі icтep министрі ... ... ... ... ... болуына М. Тынышбаевтың
Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің мүшесі ретінде ... ... ... болды. Айта кетерлік жағдай, съезд Түркістандағы ... ... ... ... ... баса ... ... ұлт өкілдерін, әлеуметтік топтарды, жұмысшы, солдат және
шаруаларды, яғни барлық тұрғындарды Түркістан ... ... ... /119, 140б./.
Осылайша Түркістан халықтарын тұтас мемлекет ... ... ... ... ... ... ... келді. Бұл
билік жергілікті халықтар мен ұлттардың мүддесін қорғау, өзін-өзі ... қол ... ... ... қарсы күресу, барлық ұлттық ... жою ... ... паш ... ... ... өлке ... қолдады. Осыған орай "Бірлік
туы" газетінің беттерінде автономияға ықылас білдірген көшпелік бұқараның
көзқарасы былайша көрініс тапты: "Съезд ... шын ... ... ... ... анық ... Автономия болғалы ... ... ... ... һәм дала ... ... қуаныш қылып манифестанция
жасап, Түркістан автономиясын һәм съез сайлауға Түркістан автономиясының
Уақытша ... ант ... ... ... ... ... шын
балалары отанын аяқ асты қылып, өздерін құлдыққа қайтадан ұстап ... ... ... ... ... ... ... жаңа тарихы
басталды ..." /120/.
Әйтсе де саяси тәуелсіздікке ұмтылган Түркістан автономиясының ғұмыры
ұзақ ... ... ... жойылды. Большевиктік өкімет Түркістан
автономиясының өміp cүpyiн кеңестік билікке жат ... ... ... ... тiк ... ... ... әрекет етті. Оның басшыларының
арасында айтыс-тартыста орын алды. ... ... ... ... ... ... ... тапсырылды. Мұның өзі саяси ахуалдың
күрделенуіне әcepiн тигізді. ... ... ... ретінде қызметке
шақырылуы автономияның өз ішінде "кос өкіметтің" құрылуына алып келді, ол
бip ... төрт ... жуық ... өкіметі, екінші жағына
"автономиялық" үкіметтің өз билігі.
Мұның үcтiнe экономикалық құлдырауы мен ... ... ... ... ... қиыншылықтарды кейбір саяси күштер оның
басшылығында отырған ... ұлт ... (ең ... ... ... ... өзбектер мен қазақтар арасына от
тастауға дейін барды. Осы ... ... ... ... ... ... кету туралы шешім қабылдады /121/.
Бұдан кейін автономиялық үкіметтің билігі Иргаш ... ... ... ... Ceбeбi ... ... қаласы мен уезіне жүргізген
билігі шектеулі әpi ұзақ болмады. ... ... ... қысым көрсету
көбейіп, автономистер мен большевиктік әскери құрамалар арасында қарулы
қақтығыстар ... ... ... ... ... ... ... өз естеліктерінде төмендегідей көрсетті: Өкінішке орай, біздің
дайындықсыздығымыз, кәсіптік-техникалық ... ... ... ... ... тағы да ... шықты. Біздің
осындай сорымыз саны аз, қуатты ұйымы мен мол қару-жарағы бар ... ... ... ... екі ай өмір ... ... қарулы
жауға төтеп бере алмады..." /122. 141б./.
Қоқан автономиясының төңірегіндегілер кеңес өкіметін ... ... ... ... Кеңес билігін тануы;
2. Түркістан халқын Кеңес үкіметіне ... ... ... ... ... қарусыздандыру және барлық большевиктерге тапсыру;
4. Ұлттық Үкіметтің қорғаныс ұйымын ... ... ... ... /123, ... ... ойлаған қайраткерлер өз халқының болашағын өз
тағдырларынан, ... ... ... ... ... мен ... ... келген автономистер өз пікірлерін былайша танытты: "Күш
ciз жақта, ал бізде ұлттық құқығымызды ... ... күш жоқ, ... ... бізді жеңетіндеріңізге еш күмәнданбаймыз. Әйтсе де, ... ... ... ... ... бас ... ..." ... мынадай жауаптың астарындағы шынайы көзқарасты ... ... ... ... ... бiз ... ... Автономиялық
Үкіметінің мүшелері ретінде коммунистер билігін мойындасақ, онда ... ... ... ... ... ... ... деген пікірде едік"
деп ашық көрсетті /125/.
1918 жылдың ақпан айында большевиктер күшпен ... ... ... автономиясы кеңестік тарихнамада көрсетілгендей, ... ... ... ... ... ... буржуазияның қуыршақ
үкіметі немесе жай ғана қалалық құрлыс емес, Түркістан халқының өзін-өзі
билей алу ... ... ecкi ... түciнiк шеңберінде қалып
қойған Ташкенттегі Кеңестік билікке ... ... ... ... ... ... ... Түркістан автономиясы жөнінде М.Шоқай: "Ол
кезде автономияны ... ... ... Түркістанның өзіне тиеселі
басқарушы және атқарушы мекемелері, яғни заң шығаратын ... пен ... ... ... Сыртқы саясат, қаржы, жол, әскери мәселелер
Бүкілроссиялық Федерациялық Үкіметтің қарауында. Оқу-ағарту, ішкi ... сот және жер ... бәpi ... автономиялық үкіметтің
шаруасы болуға тиіс" Алайда, автономия өзін ... ... ... ... жоқ, оған ... ... мүмкіндік берген жоқ. Ол жөнінде
де М.Шоқай: ... ... ... ... ... ... ... негіз"- деп баға берді/126/.
М.Шоқай өмірінің соңына ... ... ... ... ... ... байланысты деген ойда болды. Ол қазақ
автономиясы жеке емес, ... бipre болу ... деп ... осы пiкipi ... ... "Съездің соңына қарай Қоқаннан
Шоқайұлы Мұстафа келді. Шоқайұлы қазақ автономиясының өз ... ... ... ... Түркістанмен қосылуды жақтады",- деп көрсетті /127/
Бipaқ, М.Шоқай осы ... ... ... ... ... жоқ,
оны ойлауға уақыт ағымы кедергі келтірді.
"Қазақ" газетінің 1917 жылғы 18 ... ... ... қазағына" деген үндеуінде М.Шоқай осы ... ... ... жаман болып бара жатқан соң Алаш ұранды қазақ-қырғыз өз алды ... eтyi ... ... көз ... біздің Сырдария қазағы Түркістан
автономиясына қосылды деп иғлан етіліп еді. Сырдария ... өз ... Teгi Алаш ... басы ... кезі осы, ... ... ... Алаш туының астына жиналар деген үміттеміз"- деп үндеу
тастады/128/. Демек ... ... да ... ... зор үміт ... болады. Кейін Алашорда үкіметі құламаса М.Шоқай оның жұмысына тікелей
белсене қатысуы да әбден ... ... ... ... ... ... ... бағытында құрылған
Алашорда үкіметі мен Қоқан ... ... ... ... қалыптастыру, ұлттардың өзін-өзі билеу құқықтарына қол ... ... ... орай күйреді. Автономиялар аз уақыт өмip
сүргенімен, олардың саяси, ... ... ... ... өркениетті даму жолындағы күрескендерге үлгі болатыны
күмәнсіз. Қазақстанның тәуелсіздігін алуы – ... ... ... ... ... алмаған зиялылардың бастамалары мен ... ... ... де ... ... ... ... тәуелсіз мемлекет құрлысының негізін қалауда ел
басшылары мен парламент депутаттары ... ... ... үшін
күрескен қайраткерлердің көзқарастары мен еңбектерін пайдаланғаны, ... ... ... мұның айқын дәлелі ... ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың сөйлеген сөздерінде,
баяндамаларында да Алаш ... ... ... ... ... ... Қазақстан тәуелсіздік алған алғашқы ... Mүшeci ... ... ... ... ... ... С.Зимановтың, С.Сартаевтың Парламент сессиясында конституция
жобасын талқылаған ... ... ... ... ... ... еңбектеріне табан тipeп отырды. Демек Алаш қайраткерлерінің
еңбектері ең болған жоқ, бүгінгі тәуелсіз мемлекетіміздің құрылысын жасауда
игілікке жарап, ... ... ... қызмет ете алатындығы
күмәнсіз.
3. КЕҢЕС ӨКІМЕТІ ТҰСЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ МЕМЛЕКЕТ
МӘСЕЛЕСІ ТӨҢІРЕГІНДЕГІ САЯСИ ЭЛИТАНЫҢ ҚЫЗМЕТІ
3.1 ... ... ... орнауы және саяси элитаның
ұлттық мемлекеттілік құру жолындағы күресі
1917 жылдың ... соңы мен ... бас ... ... ... ... бұқараның күш біріктіруі басталды. Бұл ... ... ... нәтижесі еді. Ал Корнилов бүлігінің
талқандалуы большевиктер беделін біржола көтерді. Бүкіл елде ... ... ... жағдайда большевиктер партиясы 1917 жылғы
шілде оқиғасынан кейін айтылмай қалған «Барлық ... ... ... ұранды қайта көтерді. Енді бұл ұран ... ... ... ... үкіметті құлатуға пролетариат диктатурасын орнатуға
шақыруды меңзеді.
1917 жылы 24 ... ... ... ... ... ... күні ... қаланың ең маңызды объектілерін басып
алды. 1917 жылы 25 қарашада (7 ... ... ... ... ... ... ... Осылайша Қазан төңкерісі
жеңіске жетті.
Қазан қарулы көтерілісінің Петроградта, ... ... ... ... ... ... ... тәрізді ірі қалаларда кеңес
өкіметінің орнауы Қазақстанда бүкіл биліктің бәрі ... ... ... ... ... Қазақстанда кеңес өкіметін орнату төрт айға, 1917 жылдың
соңынан 1918 ... ... ... ... Бұл процесс аймақтың
әлеуметтік-экономикалық және ... баяу ... ... қатынастардың
күрделі, жұмысшылар мен ... ... ... ... сияқты
қиыншылықтарға байланысты күрделіне түсті. Кеңес ... ... ... ... Орынбор казак әскерлері мен құлаған ... ... ... ... ... ... одан әрі шиеленістірді.
Большевиктер басқарған күштердің басымдылығы және Уақытша үкіметтің
жақтастары қарулы қарсылық көрсете ... ... ... ... ... Бөкей Ордасынды кеңес өкіметі жұмысшылар мен кедей
шаруалардың ... ... ... алуы ... бейбіт жолмен
орнады. Торғай, Орал, Семей және Жетісу облыстарында мүлде басқаша жағдай
орын алды. Бұл ... ... ... күші ... ... Осы облыстардың
көптеген аудандарында кеңес өкіметін орнату үшін қиян-кескі ... ... ... мен ... қалаларда кеңес өкіметі қызыл гвардиялық
отрядтардың және жергілікті горнизондар ... ... ... ... ... ... олардың одақтастарының қарсылығын
басу арқылы орнады.
1917 жылдың соңынан 1918 жылдың наурызы ... ... ... ... мен ... ... орналасқан жерлерде орнады.
Қазақстанның ауылдары мен селоларында кеңес өкіметін орнату процесі
азамат ... ... ... ... ... ... өкіметін орнатумен
өлкенің шарушылығы мен мәдениетін қайта құру ... ... ... ... ... ... ... Қарағанды шахтарында,
Успенск кешінді, Ембі мұнай кәсіпорындарында бақылау ... ... ... ... ... ... съезінде
қабылданған «Жер туралы декрет» бойынша алғашқы шаралар ... ... ... жеңісінен кейін ұлттық, ең ... ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметінің
ұлттық саясатының негізгі принциптері маңызды екі құжатта 1917 жылы ... ... ... халықтары құқықтарының- декларациясында және
1917 жылы 20 қарашада жарияланған кеңес үкіметінің «Барлық Ресей және ... ... ... көрініс тапты.
1918 жылы қантарда кеңестердің Бүкілресейлік 3-съезінде В.И.Ление
дайындаған «Еңбекшілер мен ... ... ... Декларациясы»
қабылданды. Бұл құжатта Коммунистік партияның ... ... ... ... ... ... ымырасыз жақтайтыны
айқын көрсетілді. Декларацияда «Кеңестік ... ... ... ... ... кеңестік ұлттық республиканың федерациясы түрінде
құрылады» ... ... ... ... ... жаңа автономиялық
республикаларды ... ... ... ... ... ұйымдар,
Қазақстан және Түркістанның Кеңестері кеңестік Бүкілқазақ бүкілтүркістандық
съездерін шақыруға дайындала бастады. Қазақстанда ... ... ... дайындық жұмыстары кеңес өкіметін нығайту процесімен қатар
жүргізілді.
Мұның өзі шын ... ... ... құру және оны ... күрес жүргенін көрсетіп берді. Қазақ зиялылары ... ... ... ... ... ... бағыт алумен келісе алмады.
Алаш партиясы және оның ... ... ... ... мемлекетінің
құрылуы туралы бастаманы мойындағылары келмеді. ... ... ... еді: ... ... бір тобы әуел ... ... автономия құруды жоспарласа, екіншісі қазан мүлде төңкерісін
қабылдамады. ... да ... ... ... ... құру ... ... большевиктер партиясы Ақпан революциясынан кейін өз
тәуелсіздігі үшін күреске шыққан отарлық езгідегі халықтарға тек ... ... ... ... Бұған дәлел В.И.Ленин және
И.В.Сталин Түркістан кеңестерінің съезіне жолдаған ... ... ... ... ... ... сіздердің өлкелеріңіздің кеңестік
негіздегі автономия болғандығын қолдайды» /129, 51б./.
В.И.Лениннің ... ... сол ... ұлтістері бойынша халық
комиссары И.В.Сталин бұл ... ... бір ... ... алуы ... ... ... жұмысшы және шаруалардың автономия алуы деп
бұрмалады. ... ... ... ... ашық ... ... ... нақтыландырды: «...ұлттардың өзін-өзі билеуін алып тастап,
еңбекшілердің өзін-өзі билеуі мүлде теріс, өйткені ... ... ... ... ... ... қиыншылықтармен, қандай бұралаң
жолдармен жүріп ... ... ... Ал еңбекші бұқараның өзін-өзі
билеуін айту, тек пролетариаттың өзінің таптық мүдделерінің ... ... да ... ... біржола көзі жеткенде ғана,
мұндай деңгейге әлі жете қоймаған халықтар өзін-өзі билеу құқығын ... онда ... ... ... заңдылығын мойындаудан бас тарта
алмаймыз».
Ұлт мәселесіне байланысты Орта ... ... ... ... «Осы ... ... өз молдаларының ықпалында қалып отырып
қырғаз, өзбек, ... ... ... ... ... біз не ... аламыз?
Біз осы халықтарға ... «біз ... ... ... деп айта аламызба Біз мұны ... ... ... ... өз ... бағынышты. Бұл арады халықтың дамып жетілуін күту
керек, ол ... ... - деп ... ... ... билеу құқығы өзінде
екендігін ашық айтты /130/.
Алашордалықтар үшін мұндай жағдай ... ... ... ұсынысын талқылап, автономияға қатынасты өз шешімдерін
мәлімдеді. Ол төмендегідей еді: «1918 жылы ... ... біз ... ұлт ... ... халық комиссары Сталиннің Алаш автономиясы
туралы айтқан сөзін кейін Совет ... ... ... ... кіндік өкіметі деуге қаулы қылып, мынаны білдірдік:
1. Декабрьдің 5-нен 13-не шейін Орынборда болған жалпықазақ-
қырғыз съезінің ... ... ... Алаш ... Алаш ... ... облыстар: Семей,
Ақмола, Торғай, Орал, ... ... ... Бөкей ордасы,
Закаспий облысының Маңғышлақ уезі, Самарқанд облысының Жизақ
уезі, Әмудария әнделі (бөлімі), Алтай ... ... ... ... ... ... Жалпықазақ-қырғыз съезінің қаулысы бойынша алашордаға қазақтар
басқа халықтардан, көбінен көп, азынан аз он кісі сайланып
кіреді.
3. Алаш автономиясында ... ... һәм ел ... ... ... ... ... шақырудың билігі Алашордада болады бұған
облостной советтер жәрдемші боларға керек.
5. Алашқа ... ... һәм ... билігі қазақ пен
мұжық, көбіне көп, азынан аз сайлап жіберген ... ... ... ... қала халқы һәм қалада
тұрған жұмысшы, солдаттардың ... ... ... ... ... көптен көп, азда аз совет сайлап шығарғанша
облостной, ... ... ... һәм ... ... да ... қойған мекемелер бұрынға күйінде тұра береді. Земство
һәм шаһар ... да ... ... ... шаруасын һәм оқу-
оқыту жұмыстарын басқарып ... ... өз ... ... ... ... ... һәм уездной соттары бітіреді.
8. Жалпы съезіміздің қаулысы бойынша қазақ-қырғыз арасында
милиция ... ... ... ... бойынша ұсталып, абақтыда
жатқан Алашорданың оқу комиссиясының, қазақ комитеттерінің һәм
земский управолардың мүшелері тоқтаусыз босатылсын һәм мұнан
былай ... ... ... ... қуғын-сүргінге ұшырату
тоқтатылсын.
10. Қазақ-қырғыз істері туралы елші ретінде совет өкіметінің
қасында ... ... ... ... һәм ... өкіл еттік. (Халелмен ... ... ... Алашорда атынан сөйлесіп жатыр).
11. Алашорданың жоғарғы шарттарын совет ... ... ... қайырсын.
Бұл шарттарда түгел естігеннен кейін халық комиссары Сталин кешікпей
төте ... ... ... ... қылды. Совет өкіметінің жауабы
«Сырдария» келер нөмерінде басылды» /131, 88б./.
Өкінішке орай, ұлттар ісі ... ... ... ... ... ... ресми түрде жауап бермеді. ... ... ... ... ... өкіметінің мүддесіне
қайшы келгендігі сөзсіз. Ұлт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан аңғару қиын емес. Сондықтан да
1918 жылдың 28 ... ... ... ... ... ... ... ісі бойынша комиссар Вахитов қол қойған жеделхат келді.
Жеделхатта «қырғыз істері бойынша ... құру үшін тез ... ... жөнінде айтылды /132, 379б./. Мұның өзі кеңес өкіметінің ... істі өз ... ... ... ... бірге ұлт мәселесін
пролетарлық диктатураның ауқымында шешуге ықыласты екендігі де ... ... ... айларындағы большевиктер партиясының ұйымдастыруымен
жүргізілген Қазақ автономиясын құруға дайындық жұмыстары ... ... ... ... құру ... қатар өрістеді. Советтендіру
істері Алашордалықтарға соққы болып тиді. Алаш автономиясы жарияланғаннан
кейін облыс, уезд, болыстарда қалыптасқан оның ... ... ... ... ... Перовск (Қызылорда), ... ... ... ... ... Алаш белсенділері қуғын-сүргінге
түсті.
Семейде, Верныйда Алаш қозғалысының кейбір ... ... ... келіп, ресми кеңестік басқару органдарына мүше ... ... ... ... ... ... жергілікті Алаш
ұйымының жетекшілерінің бірі, Алашорданың мүшесі Халел Ғаббасов ... ... ... комитетінің мүшелігіне өтсе, уездік земствоның
төрағасы Ахметжан ... және Алаш ... ... ... пен имам ... ... ... мүше болып сайланды/133, 66б./.
Осындай қарама-қайшы жағдай туралы «Сарыарқа» газеті ... деп ... ... ... түрі ... ... ... құбылып, әкімшілік бірден-
бірге күшейіп келіп ақырында мемлекеттің бар билігі советь қолына ауысқаны
халыққа мәлім шығар... Областной қазақ комитеті ... ... ... билігінің түрі қандай болуы шешілгенше ... ... ... отыр. Жергілікті мекемелер қай қалыпта ... ... ... ... ... ... қай көзбен қарайтынын және не пікірде екенін
білуге, келешектегі бір облыс ... өмір ... ... ... ... ... облостной қазақ комитеті облостной съезд құруға қаулы қылды» ... ... ... ... талқылануына жеті мәселе ұсынылды:
Автономия туралы, ... ... ... жергілікті мекемелер, жер
мәселесі, оқу-ағарту ісі, азық-түлік мәселесі және Түркістан ... ... ... ... ... ... бойынша съезге әрбір болыстан 4 адам,
уездік қазақ комитеттерінен 2 адамнан және қоғамдық ... бір ... ... ... ... ... советінің органы «Трудовое знамя» газетінің бетттерінде
съезд қарсаңында «Қырғыз автономиясына ... ... ... ... ... ... («Инцидент на киргизском съезде»),
«Құпия жоғалып кету» («Таинственное исчезновение») деген тақырыптарда
бірнеше мақалалар жарияланды.
Азамат ... ... кең етек ... ... Алашорданың жетекшісі
Ә. Бөкейханов қазақ автономиясые құру жөіндегі Бүкілқазақ ІІ съездің
шешімін іске асыруды ... ... ... ... ... ... автономиясын
құру күрделі әрі қиын мәселеге айналды. Себебі елдегі ахуал шиеленісіп,
саяси күштердің ... ... ... мәселені шешуді қиындатты.
«Алаш» партиясының бағдарламасында көрсетілгендей Ресей демократиялық,
федеративтік мемлекет ... оған ... ... ... қазақ
мемлекеті де болуы тиіс деп ... еді, яғни Алаш ... ... федеративтік бір құрамдас ... ... ... ... да олар өздері мойындамаған кеңес ... ... ... құру бастамасына қарсы шығып, ақ гвардияларды
қолдады.
Азамат ... ... ... ... өз ... ... ... басқару, жерді пайдалану ережесі, салық, сот, әскер
істері жөнінде көптеген қаулы-қарарлар қабылдады. Алайда ... ... ... мақсатындағы әрекетіне Сібір, Орынбор мен ... ... ... ... ... өзі Алаш ... Комучтің, Омбыдағы Сібір ... ... ... ... ... құруды көксеген Алаш зиялыларының азамат соғысы
жылдарындағы іс-әрекеттері де сәтсіз аяқталды. 1918 жылғы қыркүйек айында
Уфа қаласында ... ... ... ... ... деп аталған
жаңа бүкілресейлік жоғарғы үкімет Ресейдің біртұтастығын ... жылы 4 ... ... ... ... тарату туралы жарлық
шығарды. Жарлықта «қазақ-қырғыз халқының мәдени-тұрмыстық және экономикалық
мұқтаждықтарын қанағаттандыру ісін ... Алаш ... бас ... - деп ... ... бірге Алашорданың жергілікті
ұйымдарының уақытша сақталатындығы, алайда олардың Бүкілресейлік уақытша
үкіметтің мекемелеріне бағынатындығы айтылды /137, ... ... ... ... қазақ зиялыларының ұлттық-
мемлекеттік құрылыс мәселелерін ... қол ... ... Ақ ... ... көрсетілген көмек пен қолдауға қарамастан олар
қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ақ гвардияшылар тарапынан көрсетілген қарсылық пен ... ... ... ... ... мүмкіндігін бермейтіндігін айқын
көрсетіп берді. Алаш көсемдері қазақ мемлекеттігін құрудың жаңа ... ... ... ... ... ... жерде кеңес өкіметімен ымыраға
келу жолдарын қарастырды.
1919 жылдың ... ... ... өкіметімен арадағы
келіссөздерін қайта жандандыра бастады.ү келіссөздер Алашорда атынан ... ... ... ... ... атынан жүргізілді. А.
Байтұрсынов ең ... Ә. ... одан ... ... Сталинмен
келіссөздерді жалғастырды. А.Байтұрсыновтың қажырлы ... ... ... ... ұйымдастыру шараларын басқаратын ұйым құруды
шешті.
1919 жылдың 10 ... В.И. ... ... ... ... ... жөніндегі уақытша ережеге» қол қойды. Казревкомның
құрамына С.Меңдешев, А.Байтұрсынов, С.Пестковский, Б.Қаратаев, М. Тұңғашин,
В. Лукащев, И. ... ... ... енді. А.Байтұрсынов
Казревкомғак мүше болып сайланғаннан ... 1919 ... ... ... ... басына дейінгі уақытта Алашорда жетекшілеріне көзқарас және
Алаш қозғаклысына қатынасушыларға кешірім жасау ... ... ... ... ... де ... ... өкіметінің жағына
шығуы оңай болмады. Алашордаға ... ... ... ... ... сенімсіздік ұзақ уақытқа сақталды. Ал кеңес өкіметінің
Қазақстандағы кейбір өкілдері Алашорда жетекшілеріне жау ... ... ... 1920 ... ... партия бюросының есебінде былай
деп жазылды: «Бұрыңғы алашордалықтардан ... ... ... 3/4 ... ... /138, ... ... жасалғанға қарамастан Алашорда жетекшілері ... ... тиіс ... Қазревкомның 1920 жылғы 5 наурыздағы
«Алашорданың батыс бөлімін ... ... ... 1. «Ұлттық Алашорда
үкіметінің батыс ... ... ... ... ... ... толық негізде орыққанша халық бұқарасынан оқшауландырылсын...», -
деп ашық ... 181б./. Одан әрі ... ... ... ... ... ... өкіметіне іш тартатын бөлігі мен қоныс
аударушылардың ... ... ... ... ескеріле отырып, олар ревком мүшелігіне және ... ... ... ... ... болсын» /140, 128-131б./. Ақырында
жоғарыда көрсеткеніміздей Қазревкомның 1920 ... 5 ... ... Алашорда таратылды.
Осылайша біртұтас тәуелсіз ұлттық мемлекеттілікті құруға ... ... ... ... ... аяқталды. Кеңес өкіметі
мойындамаған қазақ ұлттық автономиясы қазақ ... ... қол ... ... ретінде тарихта ғана қалды. Кеңестік
негіздегі, пролетариат диктатурасы тұрпатындағы ұлттық ... оған ... ... өз ... ... көздеген Алаш
автономиясы, Алашорда үкіметі, Алаш партиясының идеялары кеңес ... ... ... Алаш ... ... сталиндік жазаның
жазықсыз құрбаны болды.
3.2 Ұлттық территорияны межелеу кезіндегі саяси элитаның
қызметі
Қазан төңкерісінен кейін Кеңестер билігі ... ... ... саяси элитасының жиырмасыншы жылдардағы Тұтас Түркістан
азаттығына қол жеткізу үшін іс-әрекеттері жалғаса берді.
Қазан төңкерісі жеңіске ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқына өзін-өзі билеу құқын, ұлттар теңдігін, ... ... ... ... ... ... тұрғындары бұл жағдайға өзінің ... ... ... құра ... Осы ... ... ... мәселесі
көбірек талқыланып, ... ... ұлт ... ... ... Ресейді мекендеген халықтардың теңдігі мен егемендігін,
соымен қатаролардың дербес мемлекет құрып, Ресейден ... ... ... ... бұл тек ... ұлт ... ... сөз жүзінде айтыцлған болатын.
Қазан төңкерісін және Қазақ мемлекттілігін ... ... ... Алаш қайраткерлерінің ұлттық мемлекеттілік туралы идеялары мен
саяси қызметі кеңес өкіметі тарапынан қарсылыққа ... ... ... ... ... ... да ... жағдайда алдыңғы қатарлы қайраткерлердің
ұлттық мүдде жолындағы жүргізген саяси ... ... ... де
жалғастырды. Олар кеңес өкіметіне қызмет ете отырып, ол ... ... ... айалдыруға тырысты.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында Қазақстан мен Орта Азия ... аса зор ... ... ... ... бірі ... еді.
Ол жиырмасыншы жылдары Түркі халықтарының саяси ... үшін ... ... ... Республикасындағы қызметі негізінен
«Түрік идеясының» өмірге келген және оның өз ... ... ... ... күрескен кезеңі болып табылады.
«Шығыс халықтары коммунистік ұйымдарының І съезі қабылдап, РКП (б) ҮІІ
съезі бекіткен шешімге сәйкес, 1919 жылы 14-31 ... ... ... өткекн ТКП ІІ конференциясы... ТКП ОК жанынан Мұсылман Бюросын
құру туралы шешім қабылдады... Оған төраға болып Т.Рысқұлов ... ... ... – бұл ... ... РКП (б) ... белсенді жоғарғы басқару органы болды. Осы аралықта Түркістан
Республикасының барлық ... ... мен ... Мұсбюроның
жергілікті ұйымдары құрылды. ... ... ... ... ... Республикаксының қоғамдық-саяси, әлеуметтік-
экономикалық, мәдени-тұрмыстық мәселелерін ... ... ұлт ... ... ... ... табындылықпен
қорғай отырып, жергілікті мұсылман халықтары арасында ... ... ... ... ... өкілдерін саяси қызметке, жаңа
жағдайда ел басқаруға тарту ісімен ... ... ... ... ... ... ... 1919 жылдың соңына
қарай біртіндеп мемлекеттік құрылымға айнала бастады. Ұлт ... ... үлес ... арта ... пен ол басқапрып отырған Мұсбюроның саяси ... ... ... орындары 1919 жылы 8 қазанда ... ... ... ... іске ... үшін ... ісі ... комиссия
құрды. Оның құрамына Ш. Элиава, М. Фрунзе, В.Куйбышев,Ф.Голощекин және Я.
Рудзутак мүше болып кірді /142/.
Түріккоммисияның ... ...... ... ... ... олар ... халықтардың өмір сүру жағдайларының
ерекшеліктерімен ... ... ... ... жатқан коммунистік
шараларды Түркістан халқына зорлап енгізуге тырысты. Ұлт мәселесінде
жергілікті ұлт ... ... ... сенім көрсетілмеді.
Осындай жағдайда Т.Рысқұлов басқарған Мұсбюро Түркістан ... ... ... ... ... үшін, тұрғындардың негізгі
басым бөлігі түркі тілдес халықтар болуына орай ... ... атты ... мемлекет құруға бекінді. Осы уақытта Т.Рысқұлов
«Түрік идеясы» қарастырып, оны нақтылы түрде жүзеге асыру үшін ... жылы ... ... ... халықтарының саяси тәуелсіздігін
талап етті. 1920 жылы 16 ... В.И. ... ... ІІ ... ... «Ұлт және отар ... жөніндегі
тезистердің бастапқы нобайына» /143, 369б./ байланысты Башқұрт, ... ... ... республикаларының ұлт қайраткерлері өз ұсыныстары ... ... ала ... В.И. ... хат ... ... Республикасынан Т.Рысқұлов пен Н. Ходжаев,
Қазақстаннан А. ... пен Ә. ... ... ... пен Х.
Юмағұлов қол қойғаны хаттың түпнұсқасында сақталып қалған. Т.Рысқұлов
бастап қол қойған осы ... ұлт ... ... осы ... бір
ғана жағдайда: егер Ресейдің ... ... осы ... ... ... партиялық, шаруашылық және әскери
ұйым салаларында өз инициативасын танытуға мүмкіндік жасалатын болса ғана
шешіле алады... ... ... ... ... ... - дейді.
Т.Рысқұловтың 1920 жылы көтерген бұл мәселелері Алаш қайраткерлері мен
М.Шоқайдың талабымен үндесіп ... деп ... ... Ол ... ... ... ... құрып, Республиканың жеке негізгі заңы ... ... ... ... ... зиялы қауымын мазалаған ақты мәселелердің
өзектілерінің бірі – ... ... және ... еді. ... сол ... ... құйтұртқы сипат алып қазақтарды қанау, қырып-жою
насихатта бүркемеленіп ерекше тәсілдер жасала бастаған еді. Бұл ... ... ұлы ... М. ... ... ... кеткен еді.
1925 жылы 10 маусымдағы Қазақ өлкелік партия ... ... ... мен РКП (б) ОК ... ... ... ... ұлттық баспасөзге басшылық және онда ұлттық партияда жоқ
зиялыларды пайдалану тәртібі ... ... ... ... партия
ұйымдарына жергілікті баспасөзге басшылық бойынша үгіт-насихат ... ... ... ... ... комитетінің бірінші хатшысы болып Ф.Голощекиннің
тағайындалуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Ол өзіне ... ... екі ... ... жеке ... және ... ... ұстана отырып, ұлттық мәселені сталиндік тұрғыдан
түсінудің жоғары үлгісін көрсетті. ... ... ... мемлекеттіліктің
барлық талаптарына сай Қазақстанның бірінші басшысының алдына республикада
орталықтың тілегін жедел мүлтіксіз ... ... ... ... ... қойылды.
Ф. Голощекин бастаған топтың осындай мақсатқа жету ... ... ... ... жоқ және оған іштей қарсы бөлігі кесе көлденең
тұрып, қарсылығын ... ... ... И. Сталин қазақ зиялыларымен
жиі кездесіп, олардың ұлттық мемлекетті құру талаптарын ұғынған соң ... ... ... ... зиялылардың
жікшілдігін көрді. Сондықтан да, Сталин осы «буржуазиялық зиялылоардың»
қазақ қоғамының ... ... ... тиіс емес деп ... Голощекинге
оларға қарсы күрес жүргізу міндетін жүктеді. Ол партияның басшылығымен
Кеңестердің билігін ... ... ... ... ... зиялыларының ықпалынан аулақтату, осы мақсатқа «күш-жігерді
аямай, құрбандықтардың ... ... жету үшін ... жала ... ... ... зиялыларының жаппай жазалау науқанын бастады.
Сол кездегі құжаттар мұны ... ... ... ... ұлт қайраткерлеріне таққан айыбы мынадай болды:
«С.Меңдешов 1918 жылдн ... деп ... ... ... ... ... ... белесене күресті. Бөкей ... ... ... ... кейін буржуазиялық-ұлтшылдық ұйымның
құрамына кірді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сөйлеген сөздерінде топтық күресті ауыздықтау
қажеттігі туралы айтқанымен, іс ... оны ... ... ал ... біріншіден өз пайдасына жарату және орталыққа қарсы патриоттық
күштердің ұстанымын әлсірету ... ... өз ... ... ... ... ... сынға қысым және партия ұйымдарымен
жұртшылықтың назарын ... ... ... түп ... ... үшін ... /146, 99б./.
Осындай пікірдің дұрыстығын тарихи деректер де айғақтайды. Голощекин
Қазақстанның бірінші ... ... ... ... күнінен бастап
кеткенге дейін ұлттық зиялыларға, бірінші кезекте оның ... ... ... жұмыстың осы әдісіне сүйене отырып, күрес жүргізді.
1928 жылы қыркүйекте Қызылордаға келгенде ... ... ... ... ... басшысы болып тағайындалғандығына қарсы топ бар,
оны сол кездегі ... ... ... ... хатшысы С.Қожанов
басқарады және оған «Еңбекші ... бас ... ... ... ... ... ... деген қауесетті таратады. Ал іс
жүзінде ұлттық зиялылардың ішінде жақтырмағандар ... ... ... қарсы топ болған жоқ еді. Мұндай қауесетті ... ... ... ... ... аса ықпалды және қабілетті қайракерлерді
қудалау үшін қажет болды: осы тәсілмен ... ... ... жақтаушы, 1921-1923 жылдары Түркістандағы жер-су реформасы кезінде
кеңінен ... ... ... беделі зор Сұлтанбек Қожановқа қарсы жала
жабу тәсілі қолданғаны айқын болды.
Кейін ... ... ... ... ... бірінші хатшысы
ретінде келген Голошекин С.Қожановты ... ... ... ... Мәскеуге Орталық комитеттің қарамағына жіберткізеді. Оның ... ... ... ... дейін бірінші хатшының бас кеңесшісі
болды. С.Қожановтың өзі мұндай ауыстырулардың астарында не жатқандығын
жақсы ... Бұл сол ... ... ... ... ... қолданылған әдістердің бірі еді.
Тарихи әділеттік тұрғысынан қарастырсақ: біріншіден, ... ... ... ... ... ұлт ... бірінші басшы
болып тағайындалуымен ешбір қисынға келмейді, екіншіден, осы тағайындалу
өктем тәртіпке тән ... атап ... ... ... және
жергілікті жердегі көзбояушылық, демократиялық талқысыз жасалды.
Қазақ өлкелік партия комитеті бюросының мәжілісінде оған ОК ... ... ол ... ... ... әрине, іс үшін емес,
ерігу үшін шақырды» - деді/147, 100б./.
1922 жылы 22 ... ... ... ... ... ... орталық атқару комитетінің жанындағы қазақ-қырғыз ... ... Онда ... ... ақару комитеті мен Түркістан халық
комиссарлары комитетінің Қазақстандағы өкілі Иса Тоқтыбаевтың баяндамасы
тыңдалды. ... ... ... қаулыда Жетісу мен Сырдария
облыстарын Қазақстанға қосудың кешеуілдете ... ... ... 1) ... жер ... аяғына дейін апару; 2) Қазақстанның
астансын ... ... 3) ... ... ... ... ... араластырып, отаршылдықтың қалдықтарын жоюға қол
жеткізу/147, 100б./. ... ... ... ... ғана Түркістан
қазақтарының Қазақстанға қосылуы тиімді деп көрсетілді.
Осы талаптар аяғына дейін жүзеге ... ... 1924 жылы Орта ... ұлттық-территориялық межелеу жүргізілді де, Жетісу мен
Сырдария облыстары Қазақстанға қаратылды. Түркі дүниесіне өзгеріс ... ... да ... пен қарама-қайшылықтарға толы болды. Бөліну мен
бірігу процесстері ... ... ... ... 1924 жылы 10 ... ... кеңесте Түркістан Коммунистік париясының Орталық
комитетінің хатшысы А.Рахымбаев ... ... ... туралы» деген тақырыпта баяндама ... Ол Орта ... ... ... ... ... Оны Н.Айтақов, С.Асфендияров,
Қ.Атабаев сияқты ... ... Ал Орта ... ... ... М.С. Паскуцкий мен С.Қожанов межелеу ісіне келіспеді.
Олар экономикалық және саяси-әкімшілік ... ... Орта ... ... жақтады. Орта Азия республикаларын межелеу ... ... 1924 жылы 17 ... ... ... ... басшы ұйымдарының 1924 жылы 14 қыркүйек айында
болған ... ... ... Орта Азия ... ... ... берді. Сол уақытағы қазақ зиялылары қинаған мәселенің
күрделісі – шекара бөлінісіне қазақтардың шала ... ... ... «Дау ... іс ... атты мақаласын осы жағдайдың
дәлелі ретінде қарауға болады. Онда «Осы күнге дейін бір ... ... ... жігі ... Түркістан енді тозып, төрт-бес мемлекет болып
отыр. Басқалар Орта Азия шаруа ... ... ... ... ... ... бір ... жүргізбек болып отырғанда, Орта Азиядан ... ... ... ... Арқа сүйеу болатындай Қазақстанның шаруа
байлығының да, ... ... де ... ... ... мен Сырдария шаруа
жағынан, әлі де болса, ... ... Орта Азия ... - деп ... ... ... Орта Азия ... болғанын ұлттық-территориялық
тұрғыдан межелеу маңызды мәселе екендігін мұрағат ... ... Сол ... ... ... ретінде «Қырғыз (қазақ) территориясын
Түркістан КССР құрамына ... мен Орта ... ... ... ... ... ... көруге болады. Онда
көрсетілген мұрағат құжат деректерінде:
«1. Орта Азия территориясын ұлттық ... ... ... ... дау-дамайға ұлағыса әкеліп соғуы тиіс болса да сол ... ... ... ... және ... ... қырғыздар иеленіп
отырған жерлерді бөліп алып, біртұтас болған КССР құрамына енгізуі әсіресе,
кезіндегі Түркістан республикасын, ... ... ... ... ... дер ... кеінге қалдыруғак болмайтындай әрі
мемлекеттік қажеттілігі болуы және бұған дейін бұл ... ... ... оны ... ... талабы туындаған болатын.
2. Болашақ ҚССР шекарасын анықтаудың негізінде КСРО-да белгіленген
тәжірибеге сәйкес үш принцип ... ... ... ... біртектілігі.
ІІ. Оның экономикалық ерекшелігінің біркелкілігі.
ІІІ. Халықтың ... және ... ... ... ... принцип жетекші роль атқарды.
Сонымен қатар алғашқы екі мәселе ұлттық-мемлекеттік құрылымды
тіркегенде әдетте ... ... деп ... де тек ... тыс
ерекше жағдай болғанда ғана айқындаушы маңызға ие бола ... ... мен ... ... ішкі ... ... ... қазақ зиялылары Орта Азияны межелеу тұсында қазақ халқы
қандай жағдайда қолайлы жлды таба алады ... ... ... ... ... ... ... қалың қазақтың ортасына ... ... ... ... ... жұртшылығына сүйеніп
істемесе, бас хүкіметтің ісі ... - деп ... /150, ... ... мәселенің негізінде үміткер қалалар қатарында Ақтөбе,
Ақмола, Ақмешіт, Әулиеата, Семей, ... ... ... еді. Қорытысында
Орталық Атқару Комитеті ... ... ... ... қаулы
қабылдады.
Астананы көшіру ісіне С.Қожановтың өзі тікелей басшылық жасады. 1925
жылы сәуір айында ... ... ... ... ... тыс Ү ... ... негізгі күн тәртібіне Қазақстан үшін сол ... ... ... ... мәселенің біріншісі, қырғыз деген атауды алып тастап,
бұдан ... ... тек ... деп жазуды, екіншіден, астананың Ақмешіт
деген атын ... ... ... деп ... ... Қазақстан мемлекетінің территориясы, шекарасы және астанасы
айқындалып, бодандық қыспақта халқы қырылып-жойылып, ауыр ... ... де, өз ... ... ... да тарихи тұрғыдан аса зор жеңіске
қол жетті. Ол ... ... ... ... ... бар ... атын заңды түрде алған ел санатында аталатын болды.
Мұның өзі ХХ ғасыр басындағы М.Шоқай, Ә.Бөкейханов, А. ... ... ... қазақ саяси элитасының жүргізген күресінің нәтижесі
болса, Кеңес ... ... ... ... ... С.Сәдуақасов, С.
Қожанов, Ж. Мыңбаевтардың атқарған қызметтерінің де нәтижесі болды. Қазіргі
тәуелсіз ... ... ... ... ... ХХ
ғасырдың басында қаланған еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ұлттық саяси элитаның біз қарастырған хронологиялық ... ... ... қалпына келтіру жолындағы күресі – қазақ тарихында жете
көңіл аударып, арайы зерттеуге лайық мәселелердің бірі.
ХІХ ғ. ... ... ... ... ... ... әлсіретіп
жойып жібергеннен кейін, қазақ даласында Ресейге қолайлы әкімшілік басқару
жүйесі енгізілді. Бұл процесс кезінде ... ... ... адам ... ... ұлттық езгі мен мемлекеттілікті жою ... ... де, ХІХ ... аяғы мен ХХ ғасырдың басында орын алған
қоғамдық-саяси және рухани-мәдени ... ... ... ... ... өріс ... ... және екінші
Мемлекеттік думаға сайланған қазақ өкілдері мұсылман фракциясына кіріп,
отаршылдық ... ... ... мүддесін қорғап, азаматтық ... ... ... жолдарын іздестірді. Осы мұсылмандық қозғалысқа ат
салысқан қазақ саяси ... ... ... жету жолындағы күресте
мемлекеттілік мәселесін негізгі ... ... ... отырып, сол
аймақтағы халықтардың құқықтарын қорғай алатындықтарын ... ... ... үшін ... ... жеңісі рухани сілкініске алып
келген оқиға болды. Осы кезеңнен бастап жергілікті қазақ зиялылары қоғамдық-
саяси ... ... ... алды. Төңкеріс нәтижесінде
бостандыққа қол ... ... ... ұйымдық жағынан бірігіп, мемлекеттік
басқару ... ... ... ... буржуазиялық-демократиялық
революциясы мен Қазан төңкерісі аралығындағы кезең – демократия кезеңі
болып табылады. ... ... осы ... ... ... ұлт-азаттық
күресінің тарихындағы мемлекеттілік мәселесі тұтастық ... ие ... ... Алаш идеологиясының қол астына біріктірілді.
Қазақ өлкесінде большевизм қыспапғына қарамастан қазақ саяси элиатасы
өз мүдделерін қорғай білді. Олар мемлекеттілікті ... ... ... ... (Қоқан) автономиясын алып шықты.
Большевиктік басшылықтың бүкіл Ресей империясының аймағында біртұтас
мемлекеттілікі құруын шағын ... ... және ... ... ету, немесе керек жағдайда жоюға бағытталған әрекеттеріне қазақ
саяси элитасы қарсы шықты.
Большевиктер идеологиясы ұлттық мәселелерді шешу ... ... ... деп ... ... ... Бұл ... И.Сталин өзі
қолдаған. 1923 жылы ұлттық республикалар мен ... ... ... РКП (б) ... ... ... арқылы
«татар ұлтшылдығын» талқылатқан халықтардың болашақ көсемі «Түркістанды
үлгілі республикаға айналдыру» міндетін ... ... ... ... ... ... ... бүкіл қазақ баспасөзін партияда жоқ қазақ зиялылары ұстап
тұрған еді және олар жаңа ... ... ... дұшпандық көзқарасының
бар екендігі хақында күмән келтіретіндей ешбір сылтау ... жоқ. ... ... да, ... хаты ... қызметін шектеу үшін нұсқау болды.
Қазақстан тарихындағы 30-шы жылдардағы қасіреті Орталықтың ... ... ... ... ... орталық елемеді, нәтижесінде
Ақпан революциясынан ... ... ... ... ... дәрежедегі жеке
мәселелерін дербес шешу жолындағы жетістіктерінің ... ... ... ... ХІХ ... бірінші жартысындағы Қазақстандағы
хандық мемлекеттілікті жоюға бағытталған ... ... және ... ... хандығы жойылғаннан кейін ... ... Ол ... ... тек ХХ ... ... ғана қайта
көтеріледі. Бұл жерде қазақ ... ... ... және ... ... ... атап ... керек. Бұл ... ... ... ... ... саяси күрестің майданы еді.
Ақпан революциясы мен Қазан төңкерісі аралығындағы саяси элитаның
қызметі кең құлаш ... ... ... мен ... ... ... еді. Алайда билікке ұмтылған большевиктер бұл уақытша ... ... ... ... ... ... болса да жаңғыртқан Алашорда
үкіметі мен Түркістан (Қоқан) автономиясын жойып жіберді.
Большевиктер ... ... ... ... ... қалыптастыру
жолында маңдай тер төкті. Бұл күрестің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... басым, қазір Қызыорда
деп аталатын Ақмешітке ... ... бен ... жерімізді – сол ХХ ғасырдың
бірінші ширегінде өмір сүріп, ... ... ... ... ... қорғай білген саяси элитамыздың қайратты да жігерлі саяси күресінің
нәтижесі деп білуіміз керек. Демек, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... маңызы зор болып отырғанына
көзіміз жетіп отыр.
Сонымен қатар, бұл мәселе әлі де ... ... ... әрі ... ... ... де күмән туғызбайды. Себебі, қазіргі күнде,
заман талабына сай жаһандану үрдісі белең алып мен ... ... ... ... ... міндеттерін шешуге жұмылдырып
отырған кезінде ХХ ғасырдың басындағы саяси элитаның ... ... ... тигізер еді. Ал бұл үшін осы бағыттағы зерттеулердің әлі де ... ... ... ... ... ... Н. Қалың елім қазағым. Алматы: Өнер. 1998.
2. Герье В. Первая русская Государственная ... ... и ... ее ... Москва.,1906.
3. Байтұрсынов А. Революция и киргизы//Жизнь националностей. 1919.
№7.
4. Сафаров Г. Колониальная революция (Опыт Туркестана); Алексеенков
П. Кокандская автономия (Револоюция в Туркестане).
5. ... А.К. ... ... ... о ... в ... ... 1917-1919 гг.
6. Рыскулов Т. Избранные труды; Асфендияров С. Қазақстан тарихының
очерктері; Тынышпаев М. История казахского народа; Федоров Е.
Истории Казахстана конңа ХІХ и ... ХХ ... ... М. ... ... ... ССР; ... М.С. Возникновение
Казахской Советской государственности. М.,1948.
7. Бурабаев М.С. Становление социалистического сознания в Казахстане.
Алма-Ата,1970.; Пахмурный П. Большевики Казахстана в революции
1905-1907 ... ... ... Д.И. ... ... ... гг.). ... Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы,Ататек,1995; Қойгелдиев
М.Қ. Алаш қозғалысы. Алматы:Санат,1995; Тарих тағлымы не дейді?
Алматы,1997; ... ... және ... ... ... ... Ұлттық саяси элита.
Алматы:Жалын,2004; Омарбеков Т.О. 20-30 жылдардағы Қазақстан
қасіреті. Алматы,1999; ХХ ... ... ... өзекті
мәселелері. Алматы,2001; Жиренчин К.А. Полиическое развитие
Казахстана в ХІХ – начале ХХ веков. Алматы,1996; Қоңыратбаев О.
Тұрар Рысқұлов: саяси және мемлекеттік қызметі. ... С. ... ... ... ... Қ. ... Қазақстан тарихының дерек көзі (1870-1918). Алматы,2000.
9. Гаспринский И. Из ... ... ... ... Ә.
Бөкейханов. Шығармалар. Алматы,1996; Исхаки Г. Идел-Урал. –
Казань.1991; Мұстафа Шоқай. Мария ... ... ... О. ... ... ... және ... қызметі.
Алматы,1994. 369-б.
11. Хасанаева Л.М. Қазақ мемлекеттігін жаңғырпту үшін күрес: түрлі
көзқарастар мен саяси қозғалыстар ... (ХХ ... ... – Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған дисс.
қолжазбасы. Алматы,2002. 123 б.
12. Махаева А.Ш. «Үлфат газеті түрік ... ... ... ... тарихи дерек//ҚазМУ
хабаршысы.1998,№4.
13. Үлфат, 1905, №1. 11 желтоқсан.
14. Тынышпаев М. Қазақтар және ... ... ... І-ші съезінде 1905 жылф 19 қарашада оқылған баяндама) //
Ақиқат,1992. №5.
15. Исхаки Г. Идель-Урал. Казань,1991. 44-б.
16. Рүстемов С.К. ХХ ... ... ... ... өміріндегі мұсылмандық қозғалыс. Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындаған дисс. қолжазбасы. – Алматы,1997. 61-б.
17. Махаева А.Ш. ... ...... ... ... алу ... дисс. қолжазбасы. Алматы,1995. 3-б.
18. Улуг Туркестан. 1917. №1. 25 сәуір.
19. История ародов Узбекистана. Т.2. Ташкент,1993. 282 б.
20. Алаш ... ... ...... ... Рүстемов С.К. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанның қоғамдық-
саяси өміріндегі мұсылмандық ... ... ... ... ... ... дисс. қолжазбасы. – Алматы,1997. 136-б.
22. Улуг Туркестан. 1917. №1. 25 сәуір.
23. История Азербайжана. Т.3. часть 1. ... ... ... И.Р. Из ... краха национальной программы татарской
буржуазии//Общественно-политическое движение и классовая борьба
на Средней Волге (конец ХІХ-начало ХХ веков). – Казань,1972. с.111.
25. Қазақ.1917,№232.
26. ... ... ... ... ... ... ... №14772.
32. Сонда.
33. Қазақ. 1917. №238.
34. Симоненко Р.Г. Национально-культурная автономия на Украине в
1917-18 ... ... 1997. №1. ... ... туы. 1917. ... ... ... власти. Т.1. М.,1957. 114-б.
37. Омарбеков Т. Қателескен Ленин бе, әлде қазақ зиялылары ма? //
Егемен Қазақстан. 1991. 270-б.
38. Бөкейханов Ә. Шығармалары. ... ... ... В. Кадеттер жолын ұстаған партия//Социалистік
Қазақстан,1990. 13 мамыр.
40. Асфендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. – Алматы,1994. 97-
б.
41. Григорьев В. Кадеттер ... ... ... 13 ... ... Мен ... партиясынан неге шықтым? // Сарыарқа,1918.
№29.
43. Нүрпейісов К. Алаш һәм ... ... ... Л.М. ... ... ... үшін ... түрлі
көзқарастар мен саяси қозғалыстар тарихынан (ХХ ғасырдың
алғашқы ширегі). – Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... К. Алаш һәм Алашорда. Алматы,Ататек,1995. 35-б.
46. Өзбекұлы С. ... ... ... ... ... Л.М. ... мемлекеттігін жаңғырпту үшін күрес: түрлі
көзқарастар мен саяси ... ... (ХХ ... ...... ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған дисс.
қолжазбасы. Алматы,2002. 44-б.
48. Қазақ. 1917,21 қараша.
49. Өзбеков С. Арыстары алаштың. Тарихи ...... ... 1998. 30-б.
50. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. 362-363-б.
51. Зиманов С.З. Ленин и советская национальная государственность в
Казахстане.- А-Ата,1970.. с.50.
52. Бурабаев М.С. Становление ... ... ... ... с.133; ... П. ... в ... 1905-1907 годов. Алма-Ата,1976.с.144.
53. Өзбеков С. Арыстары алаштың. Тарихи очерктер. – Алматы: ... 1998. ... ... ... ... мусульман до Февральской революции
1917. Оксфорд,1987. с.50.
55. Асфендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. – Алматы,1994. 97-
б.
56. Герье В. Первая русская Государственная ... ... и ... ее ... ... с.15.
57. Бөкейханов Ә. Қырғыздар//Таңдамалы шығармалары. – Алматы,1996.
68-б.
58. Шора.1908.1.
59. Бақытжан Қаратаевтың 1907 жылы ІІ ... ... ... Қазақ. 1917 ж. №221. 9 наурыз.
61. Қазақ. 1917 ж. №223. 24 наурыз.
62. Сонда.
63. Зиманов С.З. Ленин и ... ... ... ... А-Ата,1970.. с.88.
64. Андреев А.М. Местные Советы и органы буржуазной власти (1917 г.)
– Москва,1983. ... ... Л.М. ... ... жаңғырпту үшін күрес: түрлі
көзқарастар мен саяси қозғалыстар тарихынан (ХХ ғасырдың
алғашқы ширегі). – Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған дисс.
қолжазбасы. ... ... ... Г.А. Общественно-политические организации и
учреждения в 1917 году//Общественные организации в ... ... 1917-18 гг. – ... ... ... М. Алаш ... 362-363-б.
68. Сарыарқа. 1917. №12. 19 маусым.
69. Сонда.
70. Хасанаева Л.М. Қазақ мемлекеттігін жаңғырпту үшін күрес: түрлі
көзқарастар мен ... ... ... (ХХ ғасырдың
алғашқы ширегі). – Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған дисс.
қолжазбасы. Алматы,2002. 53-б.
71. Сонда.
72. Зиманов С.З. Ленин и ... ... ... в
Казахстане.- А-Ата,1970.. с.104
73. Сонда.
74. Хасанаева Л.М. Қазақ мемлекеттігін жаңғырпту үшін күрес: ... мен ... ... ... (ХХ ... ...... ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған дисс.
қолжазбасы. Алматы,2002. 54-б.
75. Зиманов С.З. Ленин и ... ... ... в
Казахстане.- А-Ата,1970.. с.106.
76. Қазақстан тарихы. Очерк. Алматы,1994. 281-б.
77. Хасанаева Л.М. Қазақ мемлекеттігін жаңғырпту үшін күрес: түрлі
көзқарастар мен саяси ... ... (ХХ ... ... – Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған дисс.
қолжазбасы. ... ... ... С.З. ... и ... ... ... в
Казахстане.- А-Ата,1970.. с.116.
79. Хасанаева Л.М. Қазақ мемлекеттігін жаңғырпту үшін күрес: түрлі
көзқарастар мен ... ... ... (ХХ ... ...... ... дәрежесін алу үшін жазылған дисс.
қолжазбасы. Алматы,2002. 57-б.
80. ... ... ... ... ... С.З. ... и советская национальная государственность в
Казахстане.- А-Ата,1970.. с.118.
84. Бөкейханов Ә. Қырғыздар//Таңдамалы шығармалары. – Алматы,1996.
68-б.
85. ... Ә. ... ... 270-б.
86. Қазақ. 1917. №251.
87. Бөкейханов Ә. Шығармалары. Алматы,1994. 270-б.
88. Сонда.
89. Сонда.
89. ... ... Л.М. ... ... жаңғырпту үшін күрес: түрлі
көзқарастар мен саяси қозғалыстар тарихынан (ХХ ғасырдың
алғашқы ширегі). – Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... 60-б.
91. Қазақ. 1917. 24 маусым.
92. Хасанаева Л.М. Қазақ мемлекеттігін жаңғырпту үшін күрес: түрлі
көзқарастар мен саяси қозғалыстар тарихынан (ХХ ғасырдың
алғашқы ...... ... ... алу үшін ... ... ... 61-б.
93. Сонда.
94. Қазақ. 1917. №251.
95. Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – ... ... ... 1917. ... ... Д.А. ... автономизм и Россия. М.,1994.
98. Қазақ. 1917. №252.
99. Сонда.
100. Қазақ. 1917. №256.
101. ... ... ... туы. 1918. №24.
102. Сонда.
103. Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы,1995. 155-б.
104. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы,1995. ... ... 1917. ... Сонда.
107. Хасанаева Л.М. Қазақ мемлекеттігін жаңғырпту үшін күрес: түрлі
көзқарастар мен ... ... ... (ХХ ғасырдың
алғашқы ширегі). – Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған
дисс. қолжазбасы. Алматы,2002. 66-б.
108. Сонда.
109. Нүрпейісов К. Алаш һәм ...... ... ... М. Алаш ... Алматы,1995. 335-б.
111. Нурпеисов К. Они боролись за независимость
Казахстана//Казахстанская правда. 1997, 12 августа.
112. Алаш-Орда. Сборник документов. Алма-Ата,1992. с.190.
113. ... М. Алаш ... ... ... ... Ә. Шығармалары. Алматы,1994. 263-264-б.
115. Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы,1995. 151-б
116. Шоқай ... ... ... ... – Стамбул. 1997. 52-б.
117. Туркестанский вестник. 1917. 9 декабря.
118. Хасанов М.К. ... ... и ... ... ... в ... 1990. №2.
119. Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы,1995. 140-б
120. Исмаилов Х. Туркестан в ... двух ... ... ... ... М.К. ... ... и некоторые ее
уроки//Общественные науки в Узбекистане. 1990. №2.
122. Нүрпейісов К. Алаш һәм ...... ... Шоқай Мұстафа, Шоқай Мария. Естеліктер. – Стамбул. 1997. 52-б.
124. Сонда.
125. Сонда.
126. Шоқай М. Автономиядан азаттыққа! // Азат,1992. 27 қаңтар.
127. М. ... ... ... ... ... ... ... Шоқай Мария. Естеліктер. – Стамбул. 1997. 51-б.
130. И.Сталин Шығармалар жинағы.
131. История государства и права Казахской ССР в 2-х частях. ... ... ред. С.С. ... ... ... ... В.И. ... о Средней Азии и Казахстане. Ташкент,1960. с.379.
133. Сарыарқа. 1918. №35.
134. Зиманов С., ... С., ... М. ... ... ... по ... национальностей РСФСР. – Алма-Ата,1975.
с.66.
135. Сарыарқа. 1918. №37.
136. Трудовое знамя, 1918, 4 июня.
137. Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – ... ... ... Сб. ... ... ... ... К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы,1995. 181-б
140. Алаш-Орда. Сб. документов. Алматы.1992. ... ... К. Алаш һәм ...... ... ... ТуркЦИКа, 1920,24 марта.
143. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов саяси және мемлекеттік қызметі.
Алматы,1994. 369б.
144. Ленин В.И. Шығ.тол. ... 41 т. ... ... Л.М. ... ... ... үшін ... түрлі
көзқарастар мен саяси қозғалыстар тарихынан (ХХ ғасырдың
алғашқы ширегі). – Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған
дисс. қолжазбасы. Алматы,2002. ... ... ... ... ... Ақ жол. 1924. 12 ... ... Л.М. Қазақ мемлекеттігін жаңғырпту үшін күрес: түрлі
көзқарастар мен саяси ... ... (ХХ ... ...... ... ... алу үшін жазылған
дисс. қолжазбасы. Алматы,2002. 107-б.
150. Сонда. 107-б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық валюта тұрақтылығы және нақты сектор4 бет
Кенесары хан7 бет
: автомобиль жолдарының жабындарын қалпына келтіру және жөндеу машиналары мен жабдықтары3 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
Ақпан революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ автономиясын жүзеге асыру жолындағы қызметі103 бет
Биологиялық негіздегі сирек кездесетін аңдардың түрін қалпына келтіру4 бет
Биологиялық негіздегі сирек кездесетін аңдардың түрін қалпына келтіру жайлы20 бет
Бұлшықет тіндерінің жасқа байланысты өзгеруі және қалпына келуі7 бет
Дамытушы және қалыпқа келтіруші жұмыстардың модельдері5 бет
Даулы мәтіндердің авторизациясы: ХХ ғасырдың I ширегі86 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь