Телерадио саласындағы тілдік сәйкестіліктің көрінісі: социолингвистикалық талдау

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1 Тілдік сәйкестілік ұғымының пайда болу себебі ... ... ... ... ..
1.1 Қазақстандағы тілдік жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Қостілділік жағдайында ана тілінің алар орны
1.3 Тілді таңдау мен тілдік сәйкестіліктің байланысы

2 Телерадио саласындағы тілдік сәйкестіліктің көрінісі: социолингвистикалық талдау
2.1 Қазақстандағы тілдік дау мәселесі
2.2 Телерадио тілі: социолингвистикалық талдау

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        МАЗМҰНЫ
| |Кіріспе………………………………………………………………… |4 |
| | | |
|1 ... ... ... ... болу себебі……………… | ... ... ... ... | ... ... жағдайында ана тілінің алар орны | ... ... ... мен ... ... ... | |
| | | |
|2 ... ... ... ... ... | |
| ... ... | ... ... ... дау ... | ... ... тілі: социолингвистикалық талдау | |
| ... | |
| ... ... ... | ... ... ... Қоғамда сәйкестіліктің бірнеше түрі бар
(мемлекеттік, азаматтық, тілдік, этникалық, ... және т.б.) ... ... ... – тіл. ... ... ... сәйкестілік. Бітіру
жұмысы барысында тақырыбымызды кең ... аша ... ... телерадио тілін қазіргі қоғамдағы нақты ... ... бір ... ... ... ... етіп ... сәйкестіліктің шығуы қоғамда бірнеше тілдердің қатар өмір ... ... ... өзің ... деп ... және өзін – өзі анықтауы, адам өзін
кім деп тануы , оның ... және өзін ... ... ... ... іске асуы ... және білім, мінез-құлық ... ... тән ... ... құрастырылатын болғандықтан, оны қайта құруға болады;
- сәйкестілік ... ... ... ... ... құрулады, яғни сәйкестілік, ұлтың да ішіне кіреді, тұлғаның жеке
қызығушылы-ғына байланысты өзгеріп отырады;
- сәйкестілік ... ... ... ... ... бұл ... адам ... «айдар тағуы» болмағандықтан өзінің
тиістілігін оңай және жайлы анықтай алмайды (lavtin, 1998) ... ... ... ... ... ... ... талабы сәйкестілік аспектірінен
таңдау
мүмкіндігі болып табылады, бұл басқа топтың ... ... ... ... ... процесінде негізгі және объективті
индикатор болып келетін сәйкестілікті тіл арқылы зерттеу ... ... ... ... соң, бір сәйкестілікті екіншісімен
ауыстырып отыруға болады (СССР азаматы Қазақстанға келіп, Қазақстан азаматы
болады; ... ... ... ... ... ... түрлері
болады. Бұл жұмыстың барысы тілдік сәйкестілік ұғымын ашу. Тіл ... ... өте ... ... ... ... әрекетінің қосымшасы емес, ол – адамның өмір
сүруін, қарым-қатынасын жүзеге асырудың бірден-бір ... ... ... ... ... қоғамнан тыс тіл деген әсте ... ... ... тұлға қоғамның әлеуметтік және мәдени нормаларын игереді. ... тіл ең ... кей ... ... ... ... болып келеді
Қоғам қостілді немесе көп тілдер қатар өмір ... ... бір ... тура ... осы ... тіл мен ... байланысады.
Тілдік сәйкестілік дегеніміз - тұлғаның көп тілді ... ... ... бір ... ... ... Жай ... емес сәйкестендіріп
таңдауы.
Тілді таңдау – қарым – қатынас кезінде қостілді немесе көп ... бір ... ... Ал, ... ... ... ... сәйкестілік – тілді немесе тілдерді білуден (тілдік құзырлық),
тілдерді
қолданудан (тілдік мінез-құлық), тілдерге қатынастан ... ... ... ... ... ... мінездемелерінің барлық жиынтығы.
(Губогло 2003, 39). Тілдік ... ... ... ... ... асады. Әлеуметтік тіл білімі – қоғамдағы ... ... ... ... ... ... өмірдегі тілдің алатын орнын
қарастыратын ғылым саласы. Әлеуметтік тіл білімі әдістері әр түрлі негізге
сүйеніп ... ... ... ... (байқау, сауалнама, тест)
2. Материалды қайта қарау (қадағалау әдісі)
3. Бағалау (әлеуметтік мәліметтерідің шыңдығын қарастыру)
4. Актив (сауалнама ... ... алу, ... ... ... таңдау)
Тілдік сәйкестілікті, сонымен қатар телерадио тілін анықтау әлеуметтік
тіл білімінің құзырындағы мәселе.
Қазақстандағы тілдік ... ... ... ... соң, ... ... дік ... анықтау аса ауқымды мәселе болып отыр. Осы мәселені
тақырыбымыздың өзектілігін айқындайды.
Зерттеу барысында қолданылатын терминдерге ... ... ... жөн ...... өзің ... немесе өз – өзің анықтауы. Белгілі
бір мемлекетке, ... ... ... ... ... мамандығына
және топқа байланысты өзінің тәуелділігі.
Тілдік сәйкестілік – ... ... бір ... ... анықтауы арқылы
тәуелділігі.
Тілді таңдау – Көптілді немесе қостілді қоғамда ... бір ... - ... екі тілдің бірдей көрініс алуы.
Сауалнама - жауап алу парақшасы, ... ... ... ... ... ... әр бәр ... зерттеу міндетінің
бағдарламасымен байланысты болады.
Зерттеу нысаны ретінде қостілді ... ... ... және телерадио саласы.
Зерттеу пәні ретінде қостілді мемлекеттегі ... ... және ... саласы.
Бітіру жұмысының мақсаты: тілдік сәйкестілікті айқындап, телерадио
тілінің қай тілде таралуын ... ... ... ... Осы ... сай ... міндеттер қойылды:
– Қазақстандағы тілдік жағдайды қарастыру;
– қазақ–орыс қостілділігінде ... ... алар ... ... ... қоғамдағы тілдік сәйкестілікті анықтау;
– тілді таңдау мен тілдік сәйкестіліктің байланысын анықтау;
... ... ... мен ... ... ... ... қоғамымыздағы телеарна мен радио торабының қай тілде өтілуін анықтау.
Зерттеу материалы. Жұмыстың барысында, ... ... ... ... жүргізілді. Сауалнама Алматы қаласы ... ... ... ... ... әр ... ұлт өкілдері қатысты.
Сауалнамаға қатысқан респонденттер жас ерекшеліктерімен айқындалды. Мектеп
жасындағылар және ... әр ... ... ... ... ... ... Сауалнама үш сұрақ арқылы
өткізілді. Негізгі сұрақ « Сіздің пікіріңізше телеарна мен ... ... ... ... тиіс» деген. Респонденттер жауап бергеннен кейін, қосымша не
себептен таңдалып алғанды жөнінде сұрақ қойылды. Респонденттен толық жауап
алу ... ана тілі мен ұлты ... ... ... 48,5
телеарна мен радио торабының қазақ тілінде таралуын ... 42,8 ... ... ... ... ... азаматтарының мемлекеттік
тілге деген сұраныстары мен құрметтері жоғарғы дәрежеден көрініп тұр.
Зерттеу ... ... ... әдістері жұмыстың алдына
қойған мақсаттары мен міндеттеріне байланысты айқындалды. ... ... ... әдістер, статистикалық және топтастыру
әдісі және негізгісі ... ... ... ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Зерттеуге ұсынылатын тұжырымдар:
- Қазақстандағы тілдік жағдайды қарастыру барысында қоғамда әрқашанда
қазақ тілімен орыс тілінің қатар жүруіне ... ... етек ... көзіміз жетті;
– қазақстан қоғамындағы қостілділік жағдайында ана тілінің алар ... ... орыс ... ... ... қостілді қоғамда тұлғанын белгілі бір жағдайда ... ... ... ... ... ... ... телерадио тораптарының тілін қарастыру барысында 50-50
бағдарламасының кейбір ... мен ... ... әлі ... ... ... ... мен радио торабынын тілін анықтап, қазақ тілінің өркендеп
келе жатқандығы көрініс алды;
... ... ... ... ... қай ... ... болып
келе жатқанына көзіміз жетті;
– сауалнама жүргізу ... ... ... қай ... ... сауалнама нәтижесі 48,5% қазақ тілінде, 42,8% орыс тілінде таралуын
қалады.Бұдан ... ... ... ... ... орын алатындығы.
1 ТІЛДІК СӘЙКЕСТІЛІК ҰҒЫМЫНЫҢ ПАЙДА БОЛУ СЕБЕБІ
1. Қазақстандағы ... ... ... (ағылшын тілінен Language situation) қоғамда тілдің
нақты қолданылуы, тілдің өмір сүру ... ... ... қауым-
дастықта аумақтық және диалекті, жаргондар, койнелердің жиынтығы. Яғни, ... ... ... ... ... ... ... аймақтық
бірлестіктер, аймақтар шегінде тұратын қоғамға (этнос, саяси-этностық
қауымдастық) қызмет ететін тілдер мен тіл варианттарының иерархиясы
[10,21].
Қоғамдағы тілдік ... ... және ... ... ... әсер ету негізгі әдіс – тәсілдерінің ішінде тілдік
саясат ең ... ... ... ... ... - ... саясат тіл
қызметінің кеңейуіне, қолдану аяларына, әлеуметтік - коммуникативтік рөлдің
жоғарылауына, әдеби ... ... мен ... ... ... түрлері тілдік жағдайлар түрлеріне байланысты өзгеріп
отыра ды:
1. Тілдік ... ... ... ... ... ... полиэтникалык мемлекет жағдайында.
3. Тілдік саясат берілген мемлекет шеңберінен тыс.
Мультилингвалды ... ... ... ... ... сегрегация ... ... ... ... консолидациясына, ұлтаралық қатынастардың
толеранттылығы мен ... ... ... және тілдік топтардың
теңдігіне (бұл принцип «ҚР тілдер ... ... ... ... ... ... ... саясаттың нақты бағдарламаларының мақсаты
қоғамдық-саяси өмірдің салаларында тілдерді қызмет жағынан бөлінуін ... ... ... ... яғни ... мемлекеттік және ұлтаралық қатынас үшін
тіл таңдау құқығы болса, плюрализм мен интеграция бірге жүреді. Сол үшін
көпұлтты ... ... ... ... ... ... таңдау, сонымен қатар миноритарлы этникалық топтар тілдерінің
мәртебесін анықтау. Тілдің мәртебесі - ... ... ... ... негізін құрайтын белгілі бір тілдің құқықтық қызметін реттеу деп
түсінеміз. Мемлекеттік немесе ресми ... ... ... тілдік
қоғам саны, олардың елдегі саяси және ... ... және ... ... ... барлық салаларында коммуникативтік құрал ретіндегі даму
дәрежесі жатады. Тілдік жоспарлау ... тіл ... әсер ... ... Н.Б.Вахтин мен Е.В.Головко топтастырған:
1. Әлеуметтік-демографиялық факторлар (тіл саны, осы тілдерде ... саны және ... ... ... ... ... «орналасуы».
3. Тілдік факторлар (тілдердің генетикалық жақындығы, олардың салыстырмалы
«қарапайымдылығы», модернизация дәрежесі, өйткені қазіргі заман талабына
сай ... ... ... тіл ... ие бола ... ... ол мемлекет тілдерінің көпшілігінен алыстап ... ... ... ... ... әр тілге қатысы: мысалы
1991 жылға қарай Латвия халқының көпшілігі орыстардан тұрып, орыс ... ... де, ... ... орыс тілі ... ресми тілі
мәртебесіне көтеріле алмаған, өйткені «кеңестік ... ... ... ... Орта Азия ... ... араб
графикасының орнына латинизация мен кирилизациялануы).
6. Діни факторлар.
Тілдік саясатты жүзеге ... ... ... бойынша, бірнеше
кезеңнен тұратын процесс болып табылады. Алғашқы кезеңде ... ... мен ... ... заң негізінде ұлттық саясат пен
тілдік ... ... ... ... ... ... туралы
шешім қабылданады. Тілдік саясаттың болашағы зор, оның шеңберінде өткізіліп
жатқан іс-шаралар тілдік жағдайды өзгертеді. Бірінші кезеңде маңызды болып
табылатын ... ... ... ... ... кезеңіне белгіленген мақсаттарға дайындау
жатады, оған қалыпты лингвистикалық нұсқа ... оны ... ... тілдік жоспарлауды құрайды, яғни белгілі бір ... ... тіл ... ... құрылымын реттеу, қалыпты жағдайлар
жасау, саяси, білім беру, экономикалық, ... және ... ... ... ... ... тыс ... мақсатында нақты
шаралар қолдану. Маңызды ңәрсе, тілдік саясатты ресми мемлекеттік мекемелер
ғана емес, тәуелсіз ұйымдар да ... ... ... деңгейде бұл кезең
тілдік қызмет саласындағы заңдарды қабылдау мен осы ... ... ... ... ... емес деңгейде екінші кезеңде өкіметке
қатысты талаптарды қабылдау және ... мен ... ... ... ... Бұл кезеңмен тілдік бекіту байланысты, ол ... бір ... ... аяларын сақтау, кеңейту не шектету ... ... одан ... ... ... мен ішкі заңдылық
нормаларын тәжірибеге имплементациялау басталады.
Соңғы кезең-тілдік құрылыс мұнда тілдік ... ... ... ... үшін ... ... ... бағытталған күш
жұмсайды. Қоғам мүшелері ұсыныстарға келісім беруі мүмкін не ... ... ... ... ... жатқан тілдік саясаттың
әрекеттілігіне баға ... ... ... ... қатар ел немесе
аймақтың тілдік дамуын болжайды. Осы мәселенің ұлттық-тілдік аспектісін
көпұлтты ... ... ... үшін ... және ... ... ... қажет.
Кез келген мемлекеттің тілдік саясатының негізінде тілдік ... заң ... ... ... бар ... ... және ... орта, білім беру жүйесі мен бұқаралық ақпарат
құралдарында тілдің пайдалануын анықтайтын мақсаттар мен міндеттерді түсіну
керек. Осы ... ... ... ... жоспарлаудың теориясы мен
тәжірибесіне керекті ... ұғым мен ... етіп ... ... ... жағдайды түсіну үшін келесі сипаттар ... ... ... тілдік заңдастыру мінездемесі, тілдердің ресми
мәртебесі; қалыптасу ... мен ... ... ... ... тілдің
сандық құрамы (көп жағдайда қала мен ауыл диаспораларында әртүрлі тілдер
басым ... ... ... т.б. ... ... ... қызметтік қуаты, олардың саны мен қатынасы; тілдік ұстанымдар
(тасушылардың ... ... ... ... ... құштарлығы,
т.б.): тілдердің лингвистикалық себептері (функционалдық ... ... ... ... жүйелердің дамуы, жазу дәстүрлерінің
ұзақтығы, қаржылық және ... ... ... оқу ... ... орны мен жүйесінің болуы), т.б.).
Әр елде, кейде әр аймақта тілдік жағдай қалыптасуының және ... ... ... ... мүмкін, мысалы, Қазақстан халықтары
үшін өмірдің әкімшілік, экономикалық, мәдени және т.б. салаларында қатынас
құралы ... орыс тілі ... ... Ана тілі ... ... ... ... Бір жағынан Кеңес Одағының құлдырауынан кейін
орыстардың көп ... ... ... және ... шет ... ... оралмандардың қайтып келуі ... ... ... ... Оның бәрі ... тілдерді қайта өркендеуі мен таралуымен ... ... және ... ... ... арқылы
түсіндіріледі. Ақыр аяғы ол тілдік ортаны реттейтін заң актілерінің ... ... ... жаңа ... ... мемлекет құрайтын ұлт
тілдеріне мемлекеттік тіл мәртебесі берілген, сонымен ... ... орыс тілі ... тіл және ... қатынас тілі деп есептеледі.
Қазақстанның Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан, Түркменстан сияқты елдермен
шекаралас жатуының ... ... ... ... ... ол ... ... жағдайына әсер етеді. Қазақстан халықтарының тарихи
демографиялық, ... ... ... ... мен Орта ... ... 15 ... болған өзгерістерге байланысты. ... ... ... қайта қарау керек.
Алғашында Ресейдің мемлекеттік тілінің әлеуметтік-құқықтық мәртебесі
1991 жылы РСФСР «РСФСР халықтарының ... ... ... ... ... ... ... керекті барлық әлеуметтік қызметтер көрсетілген-
ресми қатынас, білім беру, ғылыми бұқаралық ... ... ... ... ... ... көрсетілген заңда олардың мазмұны көрсетілмеген, орыс
тілінің қатынастың әр түрлі салаларында ... ... ... ... 2005 ... 1-маусымында Ресей Федерациясының «Ресей
Федерациясының мемлекеттік тілі ... ... заң ... ... елдерде тіл туралы алғашқы заңдар бір уақытта жасалды,
бірақ осы елдердегі этнодемографиялық, әлеуметтік-мәдени, ... ... ал тіл ... ... ... әр түрлі
дәрежеде жасалған.
Қазақстан Республикасының, Ресей Федерациясының және Орта Азиялық
елдердің тілдік заңдылықтарын ... ... ... ... Республикасының тілдік заң базасы бәрінен озып ... ... ... ... сай болып есептелінеді. ... ... ... ... тілдік жоспарлау шеңберіндегі
елдегі тілдік жағдайды өзгертуге ... ... ... заң ... жаңа ... ... үш бағытын атап көрсеткен.
(Мемлекеттік тілдің әлеуметтік-коммуникативтік қызметтерін кеңейту мен
бекіту: орыс тілінің ... ... ... ... халықтарының
тілдерін дамыту). Олар кез ... ... ... ... ... ... Республикасы тіл заңдылығы қазақ тілін және оның
қызмет салаларын бағалай отырып оның ... ... ... ... оның ... дамуы мен бекітілуін және кеңейуін
көздейді; бесіншіден, орыс ... ... заң ... ... орыс ... ... ... қызметтес ресми тіл
мәртебесі берілген.
Түрікмен ССР -нің «Тіл туралы» ... ... ... (1990 жылы ... 1989 жылы ... ... бойынша, түрікмендер халықтың 72%, этникалық
орыстар – 9,5 %, ... – 12% ... Бұл заң ... ... ... тіл дәрежесі беріледі, орыс тілі КСРО-ның ресми тіліне айналады
және ұлтаралық қатынас құралы ретінде пайдаланады, негізінен түрікмен ССР-і
республика ... ... ... ... еркін пайдалануға
мүмкіндік жасайды. Осылайша Түрікмен ССР-нің «Тіл туралы» заңы орыс ... ... ... уақытта Түрікменстандағы ақпарат бізге жетпейді
және осы ... ... ... ... туралы мәлімет жоқ.
2000 жылғы санақ бойынша, Тәжікстан Республикасының халық саны 79,94%
тәжіктер, 15,3% ... ... 1,1% ... ... Қазіргі «Тіл
туралы» заңы (1989 жылы 22 шілде) кеңес заманында қабылданған. Оның ... ... ... ... ... қабылдағанға дейін (1994
жылы) және Тәжікстан Республикасының «Білім беру туралы» заңы ... ... ... Орыс ... үйретуді жақсарту мақсатында
«Тәжікстан Республикасындағы орыс және ағылшын ... ... ... заң ... ... «Тіл ... ... сәйкес, орыс тілі ұлтаралық
қатынас тілі ретінде республика территориясында еркін пайдаланады және
құқықтық, саяси ... ... ие. ... ... мүшелері және
қоғам орыс тіліне қалыпты көз қараспен қарайды.
1989 жылы ... ... ... ... ... ... басымдылыққа ие болған: орыстар саны 8,4%, ... он ... ... «Өзбек ССР-нің мемлекеттік тілі туралы» заңда (1989 жылы ... ... тілі ... ал орыс тілі – ... ... ... ... пен көптілділік заң негізінде қабылданған, бірақ
ол тек ұлтаралық қатынасқа тән. Заңның жаңа 1995 жылы 21 ... орыс тілі ... бір ... ... ... ... қосылған.
Қырғыз Республикасында қырғыздар саны 64,9%, орыстар – 12,5%,
өзбектер – 13,9% (1999 жыл) ... ... ... ... ... заң (1989 жылы 23 ... жаңа басылымы - 2004 жыл 2 сәуір)
қырғыз бен орыс ... ... ... ... және осы ... ... 15 жыл өмір ... «Қырғыз Республикасының ресми тілі туралы» заң
(2000 жылы 25 мамыр) орыс тілінің ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің «Қырғыз ... және ... ... ... ... даму ... жасау
туралы және қостілділіктің дамуына қатысты мемлекеттік саясатты – жетілдіру
туралы» ... ... ... ... ... ... ... ал орыс тілінің ресми мәртебесін растаған.(Апай)
Сөйтіп, ортаазиялық аймақтағы тілдік жоспарлаудың мәселесі – бұл ... ... ... ... ... бұл – әлеуметтік, саяси және ұлттық
мәселе, тіл оған ... ... ... ... Бұл қоғамда
эмпиралды және нақты материалдарға негізделген табиғаттың және сәйкестіктің
ауысу үрдісінің ... ... ... зерттеу қажеттілігі
сөзсіз.
Тілдік жағдай-қоғамымыздағы күрделі мәселелердің бірі болып отыр.
Бұл тілдік ...... бір ... кезендерде өзгеріп отыратын
құбылыс. Оның себебі, қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... жерде тіл саясаты да орын алады. Тіл
саясаты-ның ықпалынан тілдік ... ... ... мүмкін.
Қоғамда тілдік жағдайдың бірнеше түрі бар.
1.Эндоглосты – бір тілден тарайтын ... ... – әр ... ... ...... ... бірдей тілдердің немесе тіл варианттары-
ның жиынтығы – өзара бірдей коммуникативті; функциялық ... ие ...... бойынша мәртебелі не мәртебесіз тілдің немесе ... ... – әр ... ... ... ие ... тұрғыдан тең салмақты – демографиялық ортасы өз ара тепе-
тең тілдердің жиынтығы.
6.Демографиялық тұрғыдан тең салмақты емес – ... ... ... ... күші бар ... ... ... екі түрлі көрінуі немесе бір тілдің әр түрлі
формалары.
Мысалы, Венгриядағы тілдік ... ... және ... ... ... 99,4% ... әр ... нормасына түскен сегіз
диалекті бар).
Ал, Финляндиядағы тілдік жағдайға келсек,ғасырлар бойы бұл ел Швеция
королдігінің құрамында болып ... ... ... тұрғындар саны-ның
не бары 6% құраса да мұнда екі тіл Фин және Швед ... ... Олар ... тіл ... ... Швед тілі фин мектептерінде
екінші шет тілі ретінде оқытылса, ал фин тілі швед ... ... тілі ... ... Франциядағы тілдік жағдайды айтып кетсек, ол
өзінше бір бөлек. Көп ұлтты ел болып саналатын ... ... тіл ... ғана ... тіл - ... тілі. Мұнда көп деген этникалык
топтар тұрады: каталон, ... ... ... тілінің корсикан диалектісі
және неміс тілінің Эльза говорлары, нидерлан тілдерінің фламанд ... т.б. ... бар. ... ... ... ... және типологиялық жағынан әр
түрлі тілдердің бар болуынан ғана емес, бір коммуникативтік ... ... тіл ... яғни қазақ тілімен орыс тілі бірге қызмет етуінен, ал
ортақ коммуникативтік кеңістік, ол бір белгісіз ... ... ... ... ... ... ... өте келе өзгеруі мүмкін. Ал, қазіргі таңдағы
Қазақстандағы тілдік жағдай – эгзоглосты. ... ... және ... ... ... ... ... бір қоғамда екі тілдік жағдай қолданылатыны
белгілі, сол екі тіл ... әр ... ... ... ... ... екі тілдің арасында айқын ... ... ... ... ... ... ... әр бір мүшесі өзінен
өзі қостілді болуы қажет, себебі бірнеше нақты салада қарым – қатынас жасау
үшін бір тілді ... ... тағы ... ... ...... ... білу
керек деген сияқты. Дегенмен, шындыққа жүгінсек, бірсыпыра сәйкессіздіктер
таба аламыз. Социолингвистика ... ... ... ... ... ... диглоссиялық жағдайды жеткілікті дәрежеде тұрақты
қылады; ондай қостілділік ... бойы ... ... қоғамында
қазақ тілінің қызметтері кез -келген әлеуметтік салада орыс тілімен толық
қосарланып ... оның ... орыс ... қуаттылығы қазақ тілінің
қазіргі дәрменділігінен бірнеше рет асып түседі. Осы ... ... ... ... ... ... ... сезбеуі мүмкін,
өйткені әлеуметте, мәселен, Қазақстанда тек қана ... ... ... ... ... ... сала ... келмеген. Осы себептен, қоғамдағы
қатынастар орыс тілінің ... жол ... ал ... тілі ... ... ... ... кең өріске ие бола алмай отыр.
Қазақстандағы тілдік жағдай мынадай әлеуметтік лингвстиканың ұғымы
арқылы ... ... ... ... ... алынған «сыртында,
тыс және тіл деген мағынаны береді»жағдай болып табылады,өйткені ол ... ... ... ... ... олардың ең бастылары – ... орыс ... ... ( французша «balance» - «таразы») жағдай,
өйткеніол аталған әр түрлі қатынастық ... ... ... ... артықшылыққа ие тіл – орыс тілі; тепе-теңсіздік және даму
үстіндегі тіл ... ... ... ... айтқанда,демографиялық жағдай әлі де жүріп жатыр. Осындай ... ... ... екі тіл ... қажеттілікке ие құбылыс демеске
болмайды.
Қазақстан Республикасының мұндай тілдік жағдайға ие болу себебінің
бірі- оның көп ... ... яғни ... ... етек жаю ... ... жағдайында ана тілінің алар орны
Қостілділік дегеніміз – адамзат ... тән, ... ... ... құбылыс. Яғни қоғамда екі тілдің бірдей көрініс ... ... ... мен ... ... ... болашағын бағдарлау үшін тіл
мен қоғамның өзара байланысу заңдылықтарын ... ... ... ... ... ... дегеніміз бұл кез – келген
адамның бір ... екі ... ... яғни олар ... және ... сол тілді пайдалану деген түсінік. Әрине қате ұғым екені көрініп
тұр. Қостілділік дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... өзінің тікелей міндетін орындау үшін немесе оның ... ... ... ... ана ... ... екінші тілді
білу үшін, айталық, жүз сөз қажет екен. Егер ол сөз жүз ... ... ... ... ... оны ... деп айтуға болады. Осы арада біздің
жағдайымыз, қалай? Егер ... әр ... ... ... ... келген адам
мемлекеттік тілді жеткілікті дәрежеде білмей, қарым – қатынасы тек ... ... онда оны ... ... ... ... тілді өзінің
қызметінің міндетіне сай деңгейде ... ... ... мемлекеттік
тіл – қазақ тілі. Ал, мемлекеттік тіл – бұл ... ... бет – ... туы, елтаңбасы, әнұраны сияқты ... Ол ел ... ... ... пен ... ... ... қала береді. [11].
Тілсіз қоғам болуы мүмкін емес, қоғамнан тыс тіл деген әсте болмайды.
Алайда қазіргі дүниежүзілік ... екі ... ... ... болатыны сияқты, бірнеше қоғамға қатар қызмет ететін тіл де аз
емес. ... ... ... бір ғана ... ... қоғам кездесе бермейді.
Қостілділіктің байыбына бару үшін осы ... ... ой ...... бір территория көлеміндегі ұлтаралық
(этносаралық) қарым-қатынасқа түсетін ... бір ... ... ... ... әр ... ... екі тілді (әдетте ана тілі
мен екінші бір тілді) алма-кезек немесе қатар қолдануы. Адам бір де ... ... ... ... қос-тілділіктің ғажайып әлеуметтік құбылыс
екендігіне шүбә жоқ .
Біздің, ана тілімізді жойып бара жатқан, ... ... ... ... қостілділігі дегеніміз – қазақтардың көпұлтты қоғамда ... ... орыс ... ... және ұлтаралық қатынаста қатар не алма-
кезек қолдануы, екі ... ... әр ... ... ... ...... кең тараған құбылыс, тарихи
процесс. Бұл процесс қазақ, орыс ... ... ... ... бастаған кезінен, Қазақстанның Россияға қосылуынан әлдеқайда бұрын,
екі халықтың көрші қоныстанған ... ... ... ... ... ... [8, ... таңда қоғамымыз көпұлтты болғандықтан, қоғамда екі не одан да
көп тілде сөйлейтін этникалық қауымдастықтар бар. ... ... ... ... ... тұр. ... ешкім тумысынан қостілді
болып жаралмайды, өсе келе үйренуі мүмкін.Бір ... ... бір ... ... ... ... ... қоршаған ортасына байланысты.
Қазақстан Республикасының көпұлтты ... өзі ... ... ... ... ете алған жоқ. Қазақстанның
ұлттық құрамы негізінен ... ... ... ... ... ... ... мен топтардың келіп қосылуының есебінен
өзгерді. Оған қоса, Қазақстан мемлекеттілігінің шекарасы ... ... да, ол ... ... ... ... ... кеңейтілген
емес [32,35-41].
Осы қоғамдағы қостілділік жағдайында ана тілінің алатын орны қандай?
Біріншіден, бала дүниеге келгенде,өз ана тілін, ана ... ана ... ... ... бала өсе келе ... ... ... шығуы
мүмкін,онын себебі, ата-анасының әр ұлт өкілінен немесе шала ... ... өз ана ... еркін сөйлеуіне әсерін тигізеді.Бұл
жағдай, әсіресе, қала ... ... етек алып ... ... ана тілінен гөрі, өзге тілде ... ... орыс ... ... қазақ азаматтары біршама. Қостілділік деген соң екі тілдің
көрініс алып тұрады. Біріншісі – ана тілі де, ... ... ... ... Егер қостілді адам екі тілдің біреуін ұмытып, түсінбейтін
жағдайға тап болса, онда ол көп ... ... ... ... ... ... Яғни тұлға бір тілде ғана сөйлесе, ол біртілді
болып саналады .
Қостілділік, атынан көрінгендей, бір-бірінен ... қос ... Егер ... ... ... ... ... белгісіне қарай қанша
алуан болса да, екі тілде сөйлесе ғана ... ... ... даму ... түзу үшін ана тілдері мен қостілділіктің
өміріміздегі алатын орнын, қажеттілігін ... алу ... тілі ... ... тіл ... ішкі ... ерекшелігімен
дараланатын, белгілі бір халықпен нақты кеңістікте тарихи бірге жасап, оның
төл мәдениетін ұрпақтан-ұрпаққа үздіксіз ұластырушы, сол ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдай айырмасына қарамай) түгелдей
және жан-жақты қызмет ететін ұлтішілік қатынас құралы. [8,18]
«Ана тілі» ... ... ... ыңғайластықтар бар. Бір жағынан,
ана тілі – ... өз ... ... ... олардың рухани
дүниесімен байланыстыратын ұлт ... ... ... Басқа жағынан
қарағанда, бала меңгерген бірінші тіл ... ... ... ... кезінде және онымен әлеуметтік қарым- қатынасқа көшу кезінде (басқа
да оны қоршаған адамдармен) бала ... ... ... ... ана ... - адам ... және толық меңгерген тіл деп түсіндіріледі, бұл
тілде тұлға жеңіл, тез және оңай өз ойларын ... ... ... ... ыңғайлы болып табылады.
Ана тілі ұғымы «ана» және «тіл» ... ... ... ... бұл ұғымды тура мағынасында қабылдасақ, түсініксіз болып ... ... ... ... тоқталып кетейік. Өйткені баланың тілінің
шығуына ананың орны ерекше. Түптеп келгенде, ана тілі – ата-бабаның тілі.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... мұра болып
жалғасуындағы, баланың тіл дамытуындағы ананың орны мен ... ... ... да бұл ұғым ... тілі», «ата-бабаның тілі» дегеннен
де кең мағынада түсінік береді. Демек, «ана тілі» - ... ... ұлыс ... ... ұлт тілі ... ұғымдарды бойына жинақтап тұрғандай. Қазіргі
көптілді мемлекеттердегі тілдердің барлығы – өз халқы сақтап қалған тілдер.
Сондай тілдердің бірі – ... ана ... ұлт ... мекен ететін елімізде мемлекеттік ... ... ... үшін аса ... ... ... тілдер бейтарап өмір сүруде. Әсіресе ... ... сан ... бойы ... ... ұлт тілі толерантты көз
– қараста. Бұған Қазақстанда орыс тілінің қазақ тілімен қатар өмір ... бола ... ... ... ... және орыс ... ... және осы тілде сөйлеушілердің саяси көз – қарастарынын негізінде
осы сөйлеушілердің тілдік ... ... бір ... ... ... ... тілі және орыс тілі ... қалыптасуы, осы
екі тілде сөйлейтін адамдардың менталитетімен, ұлттық санасының ... ... ... ... ... ... байланысты. (тіл және
төзімділі
2007 жылы «Ана тіл газеті» жүргізген ... ... ... тілін меңгеру дәрежесін анықтау» Алматы қаласы бойынша сауалнамаға
тартылған- дардың 47% ... ... орыс және өзге ұлт ... 50% қазақ
тілінде сөйлей алса, 16,7% мемлекеттік тілді білмейді үйреніп жүргендер
33,3%.
161611
«Қазақ тілі өмірдің қай ... ... ... ... ... күнделікті тұрмысқа деп жауап берді.
Отбасында қай тілде ... ... ... ... 16,1% ... ... орыс ... 28% орыс-қазақ тілінде. Қалғаны жауап бермеді. Орыс
тілінің ... ... ... ... ойға келдім. (6- кесте)
Қалалықтардың мемлекеттік тілді үйренуге аптасына неше ... ... ... сұраққа 63,4% төрт сағат, 28,6% алты сағат. Қалған 8%
жауап ... ... ... ... ... қазақ тілін үйренбек
түгілі, бізге қазақ тілі қажет емес деген жауап ... №7 ... ... ... ... меңгеру дәрежесі
16,1% 47,6% 28%
№ 7- кесте Қазақ тілін үйренуге бөлінетін уақыт ... ... ... ... тілімен әрқашанда орыс тілінің
қатар ... Осы ... ... ... ... ... қолданысы
аясы кең тілді анықтау болып отыр. Осыдан ... ... ... ... саясат мәселесі болып, әсіресе ... ... ( ... кейінгі) көп тілді немесе қостілділік жағдайында ... ... ... ... табылады. Үстемдікке ие мемелекеттік тіл, ресми тіл
немесе миноритарлық этникалық топтар тілі болатынын анықтау ... ... ... ... болып отыр. Нақты бір тілді қолдану үшін – қоғамның көп
бөлігі қай ... ... ол ... ... және ... ... өмірдің барлық салаларында мысалы, белгілі бір қызмет
саласында, отба- сы жағдайында, ... ... ... және журнал
оқығанда, теледи- дар көргенде, радио тыңдағандща, ... ... ... ... тілдің қолданыс табуы есепке ... өте ... ... қазақ тілінің қолданылу аясы Б.Хасанов көрсеткендей: қазақ ... ... ... он бес негізгі саласында, елу жеті қосалқы
саласында қолданылатыны толығымен ... ... ... екі ... ... ... ... қазақ тілінің әр салада
қолдану дәрежесінің әр түрлі екенін көрсетеді.
Қазақстанда бір ғана ұлт бар – ол ... ... ... «Көп ... «Көп этносты» мемлекет деп айтуға үйренуіміз керек. Қазақ тілін ең
бірінші қазақтар, содан кейін ... ұлт ... ... ... меңгеріп,
орыс тілі-мен нан табатындар мен қазақ тілін меңсінбейтіндердің билікке қол
созбаулары тиіс [21,3]
Қостілділік жағдайының біздің еліміздегі көрінісінің бір нышаны – ... ... ана тілі ... ұран – ... ......... еліміздің баламасыз қатынас құралы деп уағыздау. Міне, бұл
ұрандар елімізде орыс тілінен өзге тілдің ... ... ... ... жағынан тығырыққа әкеп тіреді. Соның басты салдары – қазақ
атаулының орыс тіліне ... ... қала ... ... ана ... ... оның ... орыс тілінің басуы, қазақ нигилистері мен ата-
тек, дәстүр-салттан ... ... ... ... ... ... заң ... келді.
«Тіл туралы» заңның 4-бабында: «Қазақстан халқын ... ... ... ... ... ... ... меңгеру – Қазақстан
Республикасының әрбір азаматының парызы», - делінген. Өкінішке орай, осы
бір азаматтық міндетті ... ... оны ... ... ... ... ... қоймауы ащы да болса шындық. Көпшілік ... тіл ... ... дем ... ... ... ... неміс ғалымы В.фон Гумбольдт ана тілді сол тілде ... ... ... ... ретінде, әр ұлттың өзіне тән ойлары мен
сезім-дерінің концентрациясы ретінде ... ... ал ... және ... ... ... ... рухани консолидация тәсілін,
сол арқылы халықты танитын жалғыз белгісін тілде көрді. Бірақ ... ... ... ... әлеуметтік-саяси дамуындағы айқындаушы фактор екі
және көп ... ... ... ... және ... ... ... қолданылады, адамның кіммен сонымен қатар ... ... бір ... ... ... ... Тек қана ... жүзінің 22 елінде
ғана бір тілді халық өмір сүретіні белгілі.
Тіл адамның тіршілік әрекетінің ... ... ол – ... ... ... ... асырудың бірден-бір құралы.
«Мен тілді қасиетті бір нәрсе деп есептеймін. Бұл игілікке де, зиянға
да ... ... Ана тілі біз ... әрине, ең жақын құрал. Сондықтан
да ең тиімді болып келеді» Т.Г.Масарик.
Бұл Т.Г.Масариктің ана тілі ... ... ол ... тілді ұлтшылдық
дәріптеуден бөтен екенін айқындаған, бірақ ана тілдің адамның ... ... ... ... ... ... Тілді ұлттық рухтың
ақиқаты деп санайтын басқа да көзқарас бар, ол ... ... ғана ... Себебі словактардың көп бөлігі өзінің табиғи ... ... ... ... ... деп ... Өздерінің словакша сөйлеуге
ұлтшылдығы мен қоғамдық жеке қажеттіліктеріне словак тілін дамытуда өздерін
репрезентантемен теңестіреді және заңды түрде ... ... Бұл ... ішкі және ... ыдырау қауіп-қатерінен сақтап біріктіретін фактор
ретінде қарастыратын жағдай. Бұл үрдісте П.Гарвин бойынша, ... ... ... ... а) ... ... ... тілге ерекше эмо-ционалды
көңіл бөлу; б) ... ... ... ... ... ... әрқашан да жеке адамның, бүтін бір бірлестіктің ұлтын айқындаушысы
немесе белгісі ... келе ... ... ... та бар. Оған ... және Солтүстік Америка, Кариб бассейн аралдары, сонымен қатар Анд
аймағы халықтарының тілдері. Бұл жердегі тұрғылықты халықтардың тілдері ... ... ... ... кезінен бастап португал, ... ... ... ... ... ... ... отаршылдардың тілдері олардың «ана» ... ... ... испан тілі, бразильдіктерге португал, гаитиліктерге
француз, гре-надтылықтарға ағылшын тілі болып келеді.[23,67-71]
Сонымен, жалпы адамдардың және ... ... ... қалыптас-
тырудағы тілдің ролін анықтауда үш негізгі тәсілді бөліп шығаруға болады:
а) тіл ... ... ... ... ... келгенімен, ол басылымдылық
негізі емес; б) тіл өзінің жеке және ұлттық бірлестіктің ... ... ... ... ... көрінісінің жалғыз
репрезентанты болып келеді; в) тарихи жағдайларға байланысты жеке ... ... ... тілі ... бөтен тіл шығуы да ... ол ... ... ... ... алып өз тіліне айналдырады және өмір сүрудің
түрлі формаларында, қолданыста лингвистикалық қайшылықтарды тудырмай ... ... ... ... ... тіл ... ... және мәдениетте адамдардың
әлеуметтенуінің негізгі құралдарының бірі болып ... ... ... тұлға қоғамның әлеуметтік және мәдени нормаларын игереді. Сонымен
қатар, көптеген мәдениеттер үшін тіл ең ... кей ... ... ... ... ... осы ... , тіл мен мәдениет, тіл мен
сәйкестік сәйкестіндіріледі. Осылай тіл ұлттық ... өте ... ... Этномәдени көрсеткіш ретінде тілдің ... ... ... ... тіл ... ... ... және қолдау
құралы болып келеді.
Айтылғаннан көрінгендей, тіл қалай ... да ... ... ... ... ... отыратын қоғамдық мәселені зерттеуші-
лер қызығатын жаһандану алдында ұлттық қайшылықтардың ... өз ... ... ... ... діни және басқа да құндылықтармен байланыстыру
болып отыр. ... ... ... ... ... ... төндіруде.
Себебі, 114 мемлекет пен ұлттық автономияда ... тілі ... ... ... айналып, ұлттық тілдерді ... Жыл ... ... бірі 10 мың, 4 ... бірі 1мың өз тілінде сөйлейтіндерден ... ... ... ... ... 600-ге жуық қана ұлт аман
қалады деген болжам бар.
Тіл мәселесін реттеу халықаралық ... ... ... ... құю, қаржылық қолдауды қажет ... ... 33- ... ... ... ... ... тілді еркін әрі тегін меңгеру үшін ... ... және ... ... ... жасауға міндетті» делінген
[21,7]
Сонымен қатар тіл жеке адамның сана-сезімін білдіру құралы. Бірақ ол
сол ... ана тілі ... да ... ... ортада қостілділік тууы
әбден мүмкін. Сол себептен ана тілінің ежелгі жауы - көпұлттылық ... ана тілі ... ... ... ... ... мәні зор ... болатын еді.
Көптеген қала қазағының отбасында ана тілінің орнын орыс тілі басқан
немесе орыс тілі басым қолданылатын қостілділік ... ... ... ана тілі ... қатынас үшін қолданылады да, білім алу басқа
тілдерде жүреді. Оған себепкер адамдардың ана ... шет ... ... ... Ана ... ... жасағандарына қарамастан,
көптегені шет тілінде білім алу тілі ретінде қолданылады.
Ал керісінше Қазақстан Республикасының территориясында уақытша ... ... бір ... өз ... ... ... оқуға береді. Сонымен қатар шетелдік оқушылар арасында орыс
тілінде білім алу жоғары болып тұр. ... ... ... ... ... ... байланысты уақытша тұратын шетелдіктер
өз балаларын көбінесе орыс немесе шет тілінде оқытады.
Орыс және қазақ тілдерінің бәсекелестігі ... ... ғана ... ... ... бет ... мен бағытына ықпал етеді. Себебі тіл
қоғамда өзімен-өзі ... ... ... ... ... яғни ... ғана дамиды. Қазақстанда орыс тілі қазақ тілімен қайшылықтарды,
қақтығыстарды, дау-дамайларды туындатып отыр. Алға қойған ... ... ... ... ... дербес мемлекеттілігін нығайту, ... ... ... ... ... ... ... – өмірдегі
қайшылықтың айнасы. Қазақ тілі мен орыс тілінің ... ... ... ... ұлт пен ... ... көзқарастарының салдары
екенін көруге болады. Қазақстан – көп ... ... 130-ға жуық ... ... Әр ... өз тілі бар, ... мемлекет біреу – ол
Қазақстан, мемлекеттік тіл – қазақ ... ... ... ... ұлт ... ... мәртебесін іс жүзінде көтеру үшін бір кісідей
атсалысуы қажет. ... ... ... – тек ... ғана емес
барлық ұлттар мен диаспоралар. Қазақ ұлты ... ... ... ... ... қандай сыйласа сондай құрметті
олардан ... ... ... мәртебесін көтеру өзге тілдерді
ығыстырмайды, қоғамдағы бір ... ... ... ... ... ... орыс тілі – орыс ... тілі өзге ... ... яғни ... қатынас құралы ретінде ерекше қарқынмен даму
жолына түсті. Қазақ ұлты өз ана тілінің ... ... ... ... көшті[31,89-92].
Жалпы алғанда, ана тілінің тағдыры әсіресе өмірдің үш ... ... ... пен ... ... ... тікелей
байланысты. Бірақ отбасында қолданылудан қалған тілдің болашағынан үміт
күтуге болмайды.Сондықтан Қазақстанның Тіл заңына ... ... ... ана ... ... алуы үшін ... ... жағдай туғызылуы
тиіс. Бұл ретте үйде тәрбиеленетін балаларға арналған ... ... ... ... радио және телехабарлардың орны ерекше.
Қостілді қоғамда ана тілінің қолданылу аясы:
1. Қоғамның қоғам болуы үшін ондағы адамдар өзара ... ... ... Бұл үшін әр ... ... адамдар да өзара қарым-қатынасқа
түсіп, бір-бірімен түсінісуі керек. Мұндай жағдайда әр тілді ... ... ... білуі тиіс.
2. Күнделікті қарым-қатынас үстінде ана тілін білетіндер мен білмейтіндер
арасында ұлтішілік қайшылық болуда. Ана тілін ... бір ... ... ... ана ... ... ... орыс тілін білмейтіндерді
кемітіп, Мәмбет деп атаса, ал олар ана тілін білмейтіндерді Мәңгүрт деп
кемсітті.
3. Тіл теңдігі ... ұран ... ... заң ... ... жете ... туындайды. Әркім үшін өзінің ана тілінен мәртебелі тіл жоқ. Әр
тіл өз ... ... ету ... өзге тіл ... күллісімен тең.
4. Сөйлеушісі көпшілік болып келген не кең тараған тіл өкілдерінің ... ... ... ... ... оны ... ... қолдану үшін күреске шыққан жергілікті ұлт ... ... ... және ... ... ... әр түрлі жағдайды (қаражат, қағаз тапшылығын
т.б.) сылтауратып, қарапайым халықтың ана тілі жөніндегі тілек-талабын
ұдайы ... мен оған ... ... ... ... қайшылық
деңгейінен шығып, дағдарысқа алып баратын жағдай. Ана тілі ... ... ... ... оның ... ... – ауыл[8,34-36]
Қостілділікке әр түрлі анықтама беріп, оны түрліше түсіндірушілер де
кездесіп жатыр. Бұл жағынан алғанда да ...... ... ... мәселелердің бірі. Қостілділік деген, біріншіден, ол ... ... ішкі ... екі ... ... ... ... – екі тілдің ұзақ уақыт бойғы өзара байланысының нәтижесі.
Нақты айтқанда, әр ... ... ... ... ... бір ұлт ... ... қарым-қатынас құралы ретінде қатар немесе алма-кезек қолдануы
қостілділік болып табылады.
Әлеуметтегі ... ... ... ... ... маңызға ие болуда. Қазақстандағы мемлекеттік ... тілі ... орыс ... қатарласа қызмет ету жағдайында, қостілділік
мәселесі Қазақстанның ең ... ... ... ... ... қостілділігі өмір сүруде. Осындай қостілді мемлекетте жеке
тұлғаның ... ... ... орын ... ... тұлға отбасында,
қызметінде, сонымен қатар күнделікті қарым-қатынаста, немесе ... ... ... бір ... ... тура келеді. Осыған
байланысты тілді таңдау анықтамасы туады.
1 1.3 Тіл таңдау мен ... ... ... ... дегеніміз – жеке тұлғаның белгілі бір тілді өзіне ... ... ... ... ... – ол жеке ... тұлға-лар сәйкестілікті әлеуметтік жағдайдың талаптарына байланысты
таңдайды[8,44]
Тілдік таңдау ... ... ... ... ... ... қайта
жаңғырту болып табылады. Тілдік таңдау – бірнеше тілдер қатарында тұрғанда
немесе қостілділік кезінде бір тілдің қолданылуы. Тіл таңдау, ... ... ... ... қолданысқа таңдап алынуы, тілге деген өзіндік көз –
қарасы кезінде анықталады. Егер қоғам көп тілді болса онда ... ... бір ... ... ... ... ... – қажетті екі
тілдің біреуін жай ғана таңдау ... ... ... ... ... дегеніміз не?
«Сәйкестілік » термині көптеген ... ... ... және
мәдени құбылыстарға қолданылады, оның жалпы мазмұны – объектінің өз ... оның ... бір ... ... ... қолданылатынын,
болмысының нақтылығын, біршама өзгермейтінін, икемді ... ... ... ... ... жай-күйі ретінде,
ал бағалау категориясы ... ... ... жай-күйі ретінде де
ұғынылуы мүмкін. Объектіні осындай жай-күйге жеткізетін процесстер ... және ... ... болып табылады.
«Сәйкестілік» термині жеке тұлғаға да, әлеуметтік топқа да, этносқа
да, мемлекетке де ... ... ... Негізгі сәйкестендіруші белгісінің
не екеніне қарай сәйкестіліктің түрліше ұғынылуы да ықтимал. Айталық,
әңгіме ... ... ... ... ... ... ... мүмкін[32,35,41]
Қазіргі ғылымда «сәйкестілік» деген ұғымның әр түрлі түсініктері бар,
бірақ қоршағандардың ... мен ... жеке ... ... ... басым, бұл жағдайларда маңызды және өмірге қажетті мағынасы
бар мінез-құлықтарды өзіне сәйкестендіру. ...... ... болып қызмет етеді, яғни зорлап емес өзіне керекті біліктіліктермен
құндылықтарды, қылықтарды адам өз еркімен ... тән ... ... ... ... оны қайта құруға болады;
- сәйкестілік әлеуметтік ... ... ... ... ... яғни сәйкестілік, ұлтың да ішіне кіреді, ... ... ... ... отырады;
- сәйкестілік таңдап алынғандықтан, «сәйкестік дағдарысы» тууы мүмкін,
бұл кезде адам ... ... ... ... ... тиістілігін оңай
және жайлы анықтай алмайды ( lavtin , 1998) ... ... ... ... ... ... негізгі талабы сәйкестік спектірінен
таңдау
мүмкіндігі болып табылады, бұл ... ... ... ... ... ... өзгеру процесінде негізгі және объективті
индикатор болып келетін ... тіл ... ... ... бар.
Соңғы он жылдықтарда ғалымдардың зерттеу тәжірибесі нәтижесінде
анықталған, сәйкестілік ... ... ... шын ... ... да өз ... нақты айқындап алуы қиынға соғады. («Маргиналды
сәйкестілік» деген термин бар); бір ... ... ... ... (КСРО азаматы болған – Қазақстан азаматына айналды; христиан болып
... ... ... ... ... және ... мақсаттарда
сәйкестілік арқылы айлы-амалдар жасауға болады. (мысалы, ұлттық бірлікте,
азаматтық қоғамның ... ... жаңа ... құру.
Примордиализмнің жүзеге аспауы сәйкестілікті зерттеудегі басқа ... ... ... және ... ... ... құрал ретінде өкіметті мойындату үшін ... ... ... Бұл ... ... мен ғалымдар ұлттың мәртебесі
туралы мифология құрып насихаттайды. Примордализм, инструментализм және
конструктивизм ... ... ... жүргізу қиын: оған берілген шектеулі
репертуардан (примордализм) сәйкестілікті ... ... ... ... ... топ белгілі бір мақсаттарды (инструментализм)
көздейді. Конструктивті тәсіл сәйкестілікті мәдени құрастырылатын ... ... ... ... немесе белгілі бір топ репертуардан
белгілі қызығушылықтарын ... үшін және ... бір ... жету үшін ... ... өзін сәйкестендіреді деп түсіндіреді.
Бұл зерттеудің мақсаты тілдік ... ... ... ... - жеке ... өзін ... деп сезінуі, яғни
өзін кіммін деп сәйкестендіруі.Біздің қоғамымыздағы күрделі мәселе ... ... ... ... және ... ... ... жүрген сауалдың бірі - Қазақстанда сәйкестілік бар ... ... түрі бар? ... 1986 ... ... ... қазақтың
ұлттық намысын оятты,сол кезден барып, халық ойлана бастады. Өз ... ... ... түсініп, басқа- ға таныта бастады. Қазақ өз ұлтына
деген сүйіспеншілігін білдіріп, мемлекетін, тілін силап,бір-бірімен ... ... ... ... өзге ұлт ... ... ... діні қажет емес[13].
Сәйкестілік проблемасы қазіргі ғылымда былайша аталатын ... ... Ол жеке ... ... ... ақпаратты жинақтап
интеграциялайтын, ал керекті еместі алып тастайтын «мен» деген ішкі ... деп ... Бұл ... ... ... теңелмейді, бұл ішкі бірлігімен
сипатталатын, сана-сезім ұғымына жақын феномен, ол ... өзі ... ... ... ... сонымен қатар өзі туралы басқаларға көзқарас.
Сәйкестіліктің бірнеше деңгейін ерекшелеуге болады. ... ... ......... ... кіммін дегенді ұғынуы. Ол түрлі
әлеуметтік топторға қатысу өлшемінен жинақталады. Өзін отбасы мүшесі, ... ... ... ... ... ... Бұл ... деңгейі
өзін кез келген бір топтың мүшесі ретінде ... ... ... осы ... қатыстықты бағалайтын түрлі сезімдермен байланысты. Екінші
деңгей – әлеуметтік – психологиялық, бұл жерде өзі туралы көзқарас ... бір ... ... ... ... ... Жеке ... өзін
нақты бір топқа жататынын растауды іздеу тән, бірақ бұл тек қана ... ... ... іске асуы ... Адамға өз тобын басқа топтармен
екі жақты салыстыру және өз тобын жақсы жағынан көрсету үшін өзін-өзі ... ... ... ... ... қинайтын мәселе, ол керекті сәйкестілікті
табу және қоршағандарға оны мойындату ... ... ... ... ... ... қызықтырғыш қасиеттерінен
айырылса, қандай да сәйкестілікті таңдау және керек кезінде ... ... ... ... ұлттық құрылысын зерттегенде мынандай
жағдайды ... ... ... королі өзінің ауылында өзін
королмін деп ... ал ... ... ... өзін ... ... себебі
ауылда королдің орысқа деген қатынасы ... ал ... ... ... ... және мәдениетте айырмашылық онша байқалмайды.
Ал татар болса, орыс пен ... ... ... емесдігін көрсете
отырып, өзінің татар екендігін анықтап отырады. Сол татар Батыс елге барса,
өзін орыспын, Жаңа ... ... ... ... ... европалықпын
деп атайды.Көп жылдар бойы Алжирде қызмет істеген адам бұл мақаланың ... оның ... ( ... ... әзербайжандар, эстондықтар,
татарлар және жоғары мектептін ... да ... ... деп бір ... ... ... ... қарым-қатынаста-
бұл оқиға тек Алжирде емес, басқа да жерлерде өте жиі кездесетін жағдай.
Қоғамда ... ... ... бар. ... ... ... ... ұлттық сәйкестілік, тілдік сәйкестілік,
әлеуметтік сәйкестілік, гендік сәйкестілік, саяси сәйкестілік, діни,мәдени,
кәсіби сәйкестілік және т.б. Әр сәйкестіліктердің өздеріне тән ... ... ... ... ... мемлекетке тән барлық
элементтердің тәуелсіз мемлекет белгілеріне сәйкес келуін ... ... ... бір ... мемлекеттік сәйкестілікке ұмтылысы
оның өзінің ішкі және ... ... даму ... ... ... бір ... ... алуын және оны іске ... ... ... қол жеткізу үшін өзін-өзі сәйкестендіру мен
сыртқы сәйкестендіру процестерінің маңызы зор. Бұл үшін, бір жағынан, елдің
барлық ... ... ... ... біртұтас халқының бір
бөлігіміз деп бағалауы, мемлекеттік ... ... ... шеңберінде жұмыс істеп отырмыз деп бағалауы, сондай-ақ барлық
саяси күштердің бәрінің осы мемлекеттің игілігі үшін ... ... ... ... ... ... сәйкес келуі қажет. Екінші
жағынан, әлемдік ... ... оның ... ... ... ... ... ретінде бағалауы сәйкес келуі қажет.
Қазақстан Республикасының шын ... ... ... ... басы бола ... ... ... Қазақстан егемен мемлекетке
тән негізгі белгі-лерге іс жүзінде ие болды деп тұжырым жасауға болады[32,
37].
Ұлттық сәйкестілік – ұлтаралық ... ... ... ... ... дербес субъектісі оның құрылымының бүтіндігі болып келеді.
В.В.Маркхиннің жұмысында дәлелді түрде ... Оның ... ... екі ... табиғатқа сәйкес бола отырып, тек қана бейімді емес, сонымен
қатар «асабиологиялық» белсенділікке ие ... ... ... өмір ... Нақ осы адам ... шеңбері ішінде, табиғаттың адамға
деген шек қоюы алып тасталынады. Осы ерекше мүмкіндіктің арқасын-да ... және ... ... ... ... ... ұлттық сәйкестік те қоғам процесінде қалыптасады.
Ұлттық және азаматтық сәйкестілік өте күрделі саяси жүйе болып ... тіл ... ... ... көптеген компоненттерді өзіне
сәйкестендіреді
Б.Абдуғалиев ... ... ... үшін ... фактор болып қала ... ... ... ... ... ... ... респондеттің өзін кез-келген
бір этносқа жатқызғысы келетіні ... ... ... ... ... ана ... меңгерудің дәрежесі, қостілді және көптілдіктің таралуының
деңгейі саналады, деп есептейді ғалым.
Адамдардың ұлттық ... және ... ... қалыптасуына
А.Оруспаев пен А.Құлжабаева 3 негізгі тәсілді ... 1) тіл, ... ... ... ... болып келгенімен ,ұлттық сәйкестік
санасындада ... ... ... 2) тұлғанын және ұлттық топтың қарым-
қатынастық ... ... ... тіл ... ... жалғыз
репрезентанты болып келеді; 3) Өзге тіл, автохтонтты шығарып жіберіп немесе
басып алып, тұлғанын туған (табиғи) тілі ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топпен сәйкестілік көп жағдайда күрделі
үрдіс болып келеді, себебі тұлғада ... ... ... ... бір уақыттар әр түрлі себептердің ықпалынан болуы мүмкін, ... ... ... ... ... болады. Бұл жағдайда
сәйкестік саналы және санасыз түрде іске асуы мүмкін.
Сәйкестіліктердің соқтығысуы туралы ... ... ... бет
бұру, өзінің автохонты мәдениетіне және этникалық ... ... ... құралы болып келетін тіліне деген қызығушылықтың өсуін мойындау ... ... ... ... үшін өте ... дейді
Н.Ж.Шаймерденова, себебі жаңа егеменді мемлекеттің көпұлттық құрамы ... оның ... бола ... ол ... ... ... ... байланыстың тез дамуы мен; өркениетті үрдіске тартуымен
сипатталады; екінші жағынан, көп жағдайда түрлі ұлт ... ... ... ... сәйкестіктерін түсіну. Ұлттық сәйкестік деп
белгілі бір ұлыстық ... жату ... ... ол ... тепкіш
күш болып келеді.
Азаматтық сәйкестілік – жеке тұлғанын өзіндік сәйкестілік түрі. ... ... ... ... Сонымен қатар азаматтық сәйкестілік
деп азаматтық институт арқылы қоғамға жатуы, бұл ... ... ... ... ... басқа жеке сәйкестіліктер бар.
Этникалық сәйкестілік пен азаматтық сәйкестіліктің арақатынасын айқындау да
(ол өзіне басқа да ... ... ... гендерлік, діни және
басқа да түрлері). Мысалы, Қазақстан территориясында тұратын орыс ... ... ... ... ... орыс немесе жай орыс деп ... ... айта кету ... ... ... ... азаматтық,
нәсілдік, тілдік сәйкестіліктерді халықтың айла-амалдарды қолданудың
арқасында және ресми құжаттарды беру ... ... ... ... ... жататыны белгілі бір тәртіп арқылы айқындалып ... ... ... ... КСРО-дағыдай әкесінің (шешесінің емес) ұлттық тобына сәйкес,
францияда тұратын жеріне және тіліне, германияда белгілі қанның санына, бұл
жерде ... мен ... бөлу сан ... байланысты болып тұр (еврей деп
саналу үшін үш немесе одан да көп еврей ... мен ... ... ... ... ... әрине, тұлғаның өзін сезінуіне әсер етеді.
(Kertzer 2002)
Қазақстан Респуликасынын тілдік жағдайы негізінде мектеп пен ... беру ... ... тілі ... ... ... және өзге тілдерді
таңдаудағы басымдылықтар О.Б.Алтынбекованың ғылыми еңбегінде алғаш ... ... ... ...... Қазақстан
Республикасымен қатар ОртаАзия елдеріндегі жаңа геосаясат жағдайында қа-
лыптасқан ... ... ... ... ... осы ... ... және орыс тілінің
мәрте- бесімен қызмет етудегі айырмашылықта- рының айқындалуы ... Осы ... ... жекелеген монотілдік, қостілділік және
көптілділік түрлерінің таралу сипаты анықталады.
Тіл арқылы әлеуметтік және ... ... ... ретінде
бір ұрпақ келесі ұрпаққа өзінің аңыздарын, көзқарастарын, білімін, заңдарын
және басқаларды қалдырып отырады. Тілдік ... ... ... ... ... ... ... ретінде теңдестіруге мүмкіндік береді,
себебі тілдік ... ... жас, ... ... ... және басқа мінез-құлықтың мінездемесін қамтып көрсетеді. Тілді
меңгере ... ... ... ... және ... ... ... себептен, тіл және сәйкестілік байланысады.
Тіл дегеніміз: а) ақпаратты құру, сақтау, қабылдау және беруді ... ... ... көпфункционалды жүйелер класы; б) ... ... ... ... нақты(анықталған),
ұлттық(халықтық) тіл.Бірінші ұғымда тіл абстрактілі жағдайда барлық белгілі
және зерттелген (нақты) тілдердің жан-жақты қасиеттеріне ие ... ... тіл ... ... ... ұғымда іс жүзінде қызмет ... ... ... ... ие ... ... тұратын көптеген
тілдердің, бір бөлігі ретінде қарастырылады ( ... ... ... ... орыс тілі ... тілдері семьясында, неміс тілі герман тілдері
семьясында және т.б) ... ... ... тіл ұлттық сәйкестік
аспектісінде тілдік құзырлықты, ... ... және ... анықтауға мүмкіндік беретін тұлғанын немесе ұлттың, топтың тілдік
мінездемелерінің жиынтығы ретінде көрінеді.
Қоғамда сәйкестілік тұлғанын ... ... ... бейнемен
эмоционалды және әлеуметті теңдестіру үрдісімен байланысты ... ... ... ... ... психология аспектісінде,
сәйкестік адамның нақты ортақтыққа жататынын сезу әдісі деп қаралады.
Тіл мен ... ... ... егжей-тегжейімен және
табысты түрлі лингвистикада қазіргі кездегі ... ... ... 1995, ... және ... сәйкестілік әлеуметтік міңез-құлықты білдіреді;
– сәйкестілік « ... ... ... ... ... және ... ... 1995,421), басқаша
айтқанда, сәйкестілікті таңдау тиімді болып табылады;
– сәйкестілік интериориалды ... және ... ... сәйкестіліктер бар(әлеуметтік, ұлттық, тілдік, жыныстық,
мемлекеттік, азаматтық, мәдени, кәсіби және т.б.), ... ... ... ... классикалық примордиалистік түсінігіне сәйкес,
сәйкестілік қазіргі зерттеушілер ... ... жоқ ... ... ... ... ... 1999),соған
қарамастан мұндай түсінік барлық мәдениеттерде таралған болып табылады, әр
адам нақты ,өзгертілмейтің категорияларға, әсіресе ұлтқа жатуына ... ... ... ... сәйкестілік тапсырылған міңездеме, адам
нақты бір ұлттық топқа, дінге, ... ... ... ... ... 1973,no Tisbrov ... сәйкестілік – басқа сәйкестілік түрлері сияқты, бұл сәйкестілік
тумыстан ... ... ... әр ... жағдайларға байланысты (
әлеуметтік – мәдениетке, саясатқа т.б. ) ... ... ... ... утенок басқалары сияқты болғысы келеді. Бірақ оған ешкім
көмек беріп, ... ... ... ... ... ... және
ұсқынсыздық (дәу бас, ұзын мойын, жуан аяқ) бірден керемет болып кетті.
Ендеше ол ... ... тек ... ... болған. Өмірге келгенде
гадкий утенок жай үйрек болған еді, енді ол ... ... ... ... ... өз атауын өзгертті. Яғни ол ... ... ... ... ... тап болды. Сол сияқты тіл, «мен – өзім,
мен – ... ... деп ... ... Бұл жеке ... қоғамдағы
әлеуметтік және мәдени жүйелерді қолдауға, сонымен қатар этникалық, жастық,
гендерлік топтармен ішкі және сырттқы эмоционалды ... ... ... ... тіл жеке адамның сәйкестілік құралы болып табылады,
ал тілдік сәйкестілік топтың немесе тұлғаның ... ... яғни ... білімі, тілдерді қолдану аясын , тілге деген көз-қарасын) анықтайды.
( 1)
«Өзгертіліп ... ... жаңа ... сәйкестілік: Қазақстан,
Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан» жобасының ... жеке және ... мен ...... қатынасын жүйелі және ... ... орыс және ... ірі ... ... ... ... анықтау.
Ғалымдар тілдік сәйкестілікке байланысты парапар және тиімді
диагностикалық, ...... ... ... ... ... – тілдік және
лингвосаясатты практикасында тілдік сәйкестіктің категориалды парадигмасы
әлі де ... ... ... ... қала ... оның ауыспалы және
шатасып кеткен көріністері әр түрлі адасуларға, аңыздарға бұрмалауларға
қоректену ... ... ... Бұл ... ... мен жарамсыз практиканың
келіспеушілігі әсіресе жергілікті органдардың өкілдері мен атқарушы үкімет
өкілдерінің қызметінде зақымды ... ... ... олар ... ... ... ... түсініктері жауаптарымен
кепілдемелеріне әдетте талғамалы, айлалы, жеңіл – желпі және немқұрайлықпен
қарайды, ал тілдік идеологияны, ... және ... ... ... қана оларға белгілі транцпорентті ... ... ... ( ... ... ... ... алады. Барлық жағдайларда екі жақта әр түрлі өлшемдерде әрекет
жасайтын, ... ... ... ... ... ... жағдайларға және үрдістерге, көзқарастарға
«тәсілдердің әр түрлігі» ... ... ... Бұдан қоғамдық- саяси
дисскурс базалық ... ... ... ... ... ... одан да бетер ластанып жатыр, ал саясаткерлер
мен тоғышарлардың оңсызда қызылтілдік лексиканы ... ... ... ... ... ... дегеннің орнына « көпұлттық» , ... ... аса ... ... ... ... ... аса ұлттармен
ұлыстар), біртілді (халық) дегеннің орнына «орыс тілі», ... ... ... ... ... ... ... аталастар
(шетелдік қазақтарға байланысты, олар отандастар болып ... ... ... ... және т.б. ... бұл ... озық ғылым мен
консервативті өкіметтің алдауыш «антогонизмін де» ... ол ... ... (ең ... ... есеп ... және ... жоспарлауды)
өкіметтің қарапайым, әдетті және «мирасқор» құралдар мен басқаруды ... ... Бұл ... ... сәйкестіліктің суретін құру
мақсаттары екі түрлі қолданылады, себебі, оларды шешу ... ... екі ... ... ... әлі ... а) масштабы, жан-
жақты қамту, біркелкілік, материалды-қаржылық және ұйымдастырушылық қуаты,
метрология мемлекеттік ... ... және ... ... ... ... шығаратын валидтіліктің өлшеуі. Шынын
айта кету керек, мемлекет өзімшілдігіне қарай ... ... ... ... ... ал тіл ... оған әрқашан да
қолданыста ұғымды жан-жақты және қарапайым технологияларды ... ала ... ... ... ... сәйкестілікті жан-жақты қарастырып, зерттеген
жөн.
Адамның тілдік мінездемелерінің барлық жиынтығын табу үшін, 1997 ... ... ... 14 ... ... ... ана ... сөйлей бастаған бірінші тіл, ата-анасымен, ата-анасының ата-
анасымен, ең жақын досымен қатынасатын отбасылық тіл, ... ... алу ... ... ... өз ... тілін меңгеру дәрежесі
және орыс тілін меңгеру, мектепте үйренгісі келетін ... ... ... тілі ... міндетті пән ретінде оқытылуы, Ресей Федерациясы
республикаларында титулды емес халықты анықтау, титулданған ... ... ... ... ... ... және оның ... сәйкестіктерге
(бірінші кезекте, мемлекеттік, ұлттық) енуіне байланысты. Бұл ... ... ... ... тек ... ... ... мінез-
құлықтың және тілдік нұсқаудың ... ғана ... ... ... келе ... мемлекеттік және ұлттық сәйкестіліктерге қатынас
арқылы жасалынады. Ал, ол зерттеуге әр ... ... ... ... ... олар өз ... ... зерттеу модульдерінің
айналасына да шоғырландырады.
Тілдік сәйкестілік – жеке тұлға өзің белгілі бір ... ... ... ... ... ... байланысты жеке
тұлғанын белгілі бір тілді ... ... ... Ол ... ұлтына
байланысты емес, себебі ұлты басқа болып тұрып, өзге ... ... ... қазір, қазақ қоғамында етек жайған ауқымды мәселе. Мысалы,ұлты қазақ,
азаматтар, күнделікті өмірде: отбасында, ... ... ... ... және ... саласында орыс тілін таңдайды,себебі
ана тілі – орыс тілі ... тұр. Яғни ол сол ... ойын ... ... жаза ... ... қоғамда жоғарыда аталған
салалардың ішінде, телерадио саласы аландатып отыр. Сол себептен, қоғамдағы
халықтың телерадио торабының қай ... ... ... әлеуметтік
талдау жүргізу арқылы анықтадым.
2 ТЕЛЕРАДИО ... ... ... КӨРІНІСІ
(Социолингвистикалық талдау)
2.1 Қазақстандағы тілдік дау
Мемлекетте бірнеше тілдер өмір ... ...... ... ... айналып кетуі оп – оңай. ... ... ... ... ... емес. Тілдік дау – қоғам мақсаттарын өзін-өзін ... ... ... ... Тілдер, мемлекет немесе этникалық
топ сәйкестілігінің анықтамасына келгенде, билікті ... ету ... үшін ... ... ... ... ... басқа сөзбен
айтқанда тілдердің рәміздік құндылықтары пайдаланғанда қатынастағы тілдер
дау жағдайына айналады. ... ... ... ... ... дау тек қана ... ... емес, ол- әр түрлі
жолдармен тілдерді көрістірген ұлттық және әлеуметтік дау. (Қазақ пен орыс
тілдерінің арасындағы дау ұзақ ... ... ... және өз тамырын
патшалық Ресейден алады. Осы мақалада Қазақстандағы әрекеттердің тек ... ... ... ... және орыс тілдері саясаттанған болып келеді, ... ... жаңа ... ... қатысады. Қазақстан өз тәуелсіздігін
жариялағанда, жаңа үкімет алдында ұқсастырудың саяси делемма мәселесі туды.
Бір жағынан, бұл тәуелсіздігін ... өзің ... ... ұлттық тілі бар
ұлттық мемлекет ретінде көрсеткісі келген мемлекет. Ол үшін мықты монотілді
идеология керек болды. Ол жаңа ... ұлт ... ... ... ... екі ... бөлініп кеткен. Руссофон мен ... ... ... жасалды. Екінші жағынан, Қазақстан
тарихы және нақтылы екі тілді және көп ұлтты ел болғандықтан, ... ... болу үшін және ... ... этникалық оыс және
қазақ топтарының арасында нақтылықты сақтау мақсатында екі ... ... ... ... екі ... ... ... ұйымдармен батыс
елдері елді демократиялық ретінде ... ... ... сай келуі міндетті болды. Идеологиялық қарама-қайшылық шешімі
ретінде жаңа мемлекетті қазақтармен бейэтникалық қоғам үшін үй деп ... ... ... ... ... деп күтілді, мұнда қазақ
тілінің орыс тіліне қарағанда мәртебесі биік. Ал қазіргі 1995 ... ... ... тілі ... тіл, ... екі тіл ... және ... Олар орындайтын әрекет көлемі бірдей. Барлық тілдер-
қазақ, орыс және кіші ... тілі ... ... ... . Әр ... ... тілі ... қолдану құқы бар, сонымен қатар ол ... ... ... ... ... ... ... алады
Екіншіден, ұлттық тәуелсіздікке әрекеттену нәтижесінде қазақ тілінің
жаңа қазақ сәйкестілігімен құқықтары ... 1989 жылы тіл ... және 1993 ... ... ... орыс ... халықаралық
қатынас ретіндегі мәртебесі 1995 жылдың конституциясында ... ... ... ... ... мен үкіметі қазақ тілінің бірегей
мемлекеттік тіл ... ... ... ... мақсаты-қазақ тілін
жақсарту. Өйткені көп жылдардан бері қазақ тілі өз ... ... деп ... Тілдік әдептегі қазақтардың көз қарасы бойынша-өз
түпкі халқының құқығын ... ... етіп ... қағида алынған:
Қазақстан бұл қазақ тілінде сөйлейтін қазақтардың жері. Бұл ... ... ... да ... ... ... ... бойынша
қазақтардың көпшілігі, славян халықтарына қарағанда, жұмысқа алу кезінде
ұлтқа мән ... ... деп ... Университетке оқуға алғанда (19,2%,
8,6% қарсы) қызмет бабында (19,7%, 8,6% қарсы) билік орындарына сайлағанда
(33,5%, 9,9% ... жер ... ... (26,9%, 5,4% ... ... кезінде (49,2%, 5,3% қарсы)
Осы мәтінде «даму» термині, заң құжаттарында пайдалана отырып тілдің
пайда болуы мен таралуын білдіреді. Қазақстанның тіл ... заңы ... ... орыс ... ... арналған, бұрында орыс тілі басым ... ... ... қазақ тілін пайдалануына мүмкіндік
берілді. Бұл шара ... ... ... интегритивті қасиеттердің дамуын
қамтамасыз ете отырып, қалалық ... ... он ... ... ... ... қазақы емес халық ортасында қазақ тілін
дамытты. Бұл ... ... ... ... ... ... пайдаланатын
мектептермен университеттегі бөлімдер санын есептеу керек, қазақ тілі орыс
мектептерінде оқытылуы қажет; ... ... ... пайдалануы тиіс, ол БАҚ-та
және ресми мәтіндерде ... ... Бұл ... ... ... ... Ал, орыс тілді халыққа ұнамайды олардың айтуынша
ол орыс тілінің қызметін әлсіретеді. Мұндай белгісіздік дау туғызуы мүмкін
.
Жоғарыдағы аталған ... және ... ... ... орыс
тілінің мәртебесін төмендетіп, кеңес адамдары арасындағы байланыстарды
әлсіретеді. Екінші сөзбен айтқанда, олар орыс және ... ... ... ... ... ... «Көптеген қазақтар үшін Қазақстан
атамекен болып келеді, ал ... ... саны бес есе кем) да ... осы елде олардың ¾ бөлігі туылған. Көпшілік орыстар үшін ... ... ... отан ... ... ... азшылыққа жататындарына көнгісі келмейді, өйткені
олардың Орта Азияда ... ... ... ... есептелінеді.
Мәдени ассимиляция мен өз тілінің болашағы үшін қорқыныш дау ... дау ... орыс ... ... екі тіл үшін ... ... талап
және 29,5% орыстар 21% қазақтармен салыстырғанда орыс ... ... ... ... заң қабылдау керек деп табады. ... ... ... ... ... ... жаңа ... орыстардың
психологиялық және әлеуметтік мәдени үйркенуі қиын және ұзақ жұмыссыз
болмақ. Қорыта ... ... ... қоғамдағы билік үшін күреспен
байланысты. Қазақстандағы тілдік саясат, өз қызығушылығын қорғайтын қазақ
элитасынын ... ... ... ... ... ... бар кез ... қару пайдаланады, тілдер көп жағдайда осы
күресте жеңіл құрал ретінде қарамастан, Қазақстан ... ... ... ... ... ... мен ... саясат арасындағы
ымыра, қазақ тілін меңгеру, кеңес тілдік саясат дәстүрі, ... орыс ... ... ... ... ... этно мәдени факторлар сияқты факторлар, Қазақстандағы тілдік
дау тұрақтылығына өз септігін тигізді.
Қазақстандағы тілдік және ұлтаралық даудың ... ... ... орта ... ... ... анықталған. А.Кушабекова,
бойынша ұлтаралық шыдамдылық мәдениеті; қоғамнын атизімі мен ... ... ... Азия ... ... ... қоя отырып
ұлтаралық дауды тудырмайтын жағдай жасалған. Модернизация – ... әр ... ... ... ... стандартты
институционалды қалыптағы гомогенді қоғамға өзгерту. Ұлттық ... ... ... ... тағы бір ... бар ... этникалық сратификациясы егер әр түрлі этникалық қоғамдастықтар
қоғамда әр түрлі әлеуметтік – экономиклық ... ие ... ... дау
күшейеді. Қазақстанда қоғам ұлттық негізінде емес, тұрғылықты жер негізінде
стратификацияланған, яки ауыл халқы ... ... ... ... ... ... біз Қазақстандағы экономикалық өсу мен ... ... олар ... ...... емес
факторлардан гөрі, елдегі тұрақтылықты сақтауға септігін тигізеді.(Смагул
Мемлекетте бірнеше тілдердің қатар өмір сүруінен тілдік дау ұғымымен
қостілділік ... ... ... ... ... ... жүреді.
Сондықтан, адамдардың тілдік таңдауымен сәйкестілігін анықтау сараптаманы
қажет етеді.
Статистикалық дәлелдемелерге ... әр ... ... ... ... 1999 ... зерттеуден кейін толығырақ қарала бас-
талды .Сараптама қорытындысы бойынша,Қазақстан Республикасындағы қалалық
және ауыл ... тілі білу ... ... мемлекеттік тіл қазақ
тілін ,орыс,неміс,ағылшын,француз және ... ... ... да ... Тағы ... рет әр ... ... тілді қай дәрежеде білетіндері де ... үшін тіл ... ... ... болып қала
береді. Сараптамалық мәліметтер бойынша тілдік талдау немесе сәйкестілік
ұғымын өзінің ұлтымен ... сол ... ... ... ұлтты таңдауын көрсетеді[10,3-7].
Алғашқы 1999 жылғы сараптама бойынша орыс тілін ... ... 75% ... ... әл – ... ... ... арасында
жүргізілген сауалнама бойынша жауапкерлердің қазақ ұлтынан болғандары қазақ
тілін еркін меңгермесе де ... ана тілі ... ... тілін
көрсеткен. Бұл жерде психологиялық фактор үлкен әсерін ... ... ... әр ... ... топтар арсында ана тілін анықтауға
байланысты сұраққа бір ... ... ... мынадай жауап көрсетті: ұлты
қазақ; біріқ туған тілін орыс тілі деп көрсетеді. Оған ... орыс ... орыс ... ... ... ... ... неміс ұлтынын өкілі
өзінің ана тілі ретінде – қазақ тілін ... Әрі ... тілі ... Оған ... 1991 жылы ... жан ұясымен қазақ ауылына жер аударылуы
себеп екені анықталды. Олардың жанұясының мүшелері орыс ... ... ... ... ... де тең дәрежеде меңгерген. Ал, корей ұлтының ... ... ... өмір сүрген, корей диаспорасынан алыс
жерде өмір сүрді. Оның қарым-қатынас жасайтын тілі орыс ... ол ... қоса ... ... ... ... ... көп ұлтты мемлекетте тілдік таңдау жасау қиынға соқтыратыны
анық. Әсіресе, өзге ұлт өкілдерінің мектепте және ... оқу ... ... ... көп ... ... Осы ... бойынша мына 1-
кестеде көрсетілген
Кесте 1- Қазақстан Республикасында күндізгі ... беру ... ... ... алу ... жеке тұлғаның өзіндік тілді таңдауы
арқылы тілдік сәйкестілігін көрсеткен.
| |Ұлттар ... ... ... ... ... ... | | |
| | ... |оқитын |оқитын ... | | |
| | | | | ... | | |
| | ... ... |% ... |% ... | | |
| | ... ... | ... | |саны | | |
|1 ... |2023322 |1617452 |79,94 |403405 |19,94 |2465 | | |
|2 ... |5051161 |2125 |0,42 |502698 |99,51 |333 | | |
|3 ... |101811 |3097 |3,04 |17770 |17,45 |80944 | | |
|4 ... |51925 |198 |0,38 |51714 |99,56 |13 | | |
|5 ... |48285 |6116 |6,45 |26157 |54,17 |19012 | | |
|6 ... |35058 |194 |0,55 |34752 |99,13 |112 | | |
|7 ... |31953 |1376 |4,31 |30535 |95,56 |42 | | |
|8 ... |22398 |3152 |14,07 |18957 |84,64 |289 | | |
|9 ... |18021 |1801 |10,00 |15740 |87,34 |480 | | ... ... |15894 |140 |0,88 |15694 |98,74 |60 | | ... ... |10899 |417 |3,83 |10470 |96,06 |12 | | ... ... |10696 |177 |1,66 |10515 |98,33 |2 | | ... ... |8725 |404 |4,63 |8320 |95,36 |1 | | ... ... |8265 |1668 |20,18 |6461 |78,17 |136 | | ... ... |8187 |1195 |14,60 |2422 |29,58 |4570 | | ... ... |5205 |8 |0,15 |5193 |99,77 |4 | | ... ... |3505 |30 |0,86 |3472 |99,06 |3 | | ... ... |3170 |866 |27,32 |2283 |72,02 |21 | | ... ... |2916 |1 |0,04 |2912 |99,86 |3 | | ... ... |2663 |101 |3,79 |2560 |96,13 |2 | | ... |Молдован |2506 |29 |1,16 |2477 |98,84 |- | | ... ... |1657 |15 |0,91 |1641 |99,03 |1 | | ... ... |1004 |27 |2,69 |967 |96,31 |10 | | ... ... |936 |13 |1,39 |923 |98,61 |- | | ... ... |904 |7 |0,77 |897 |99,23 |- | | ... ... |897 |15 |1,67 |882 |98,33 |- | | ... |Цыған |839 |2 |0,24 |836 |98,64 |1 | | ... ... |761 |97 |12,75 |617 |81,08 |47 | | ... ... |746 |9 |1,21 |737 |98,79 |- | | ... ... |721 |1 |0,14 |720 |99,86 |- | | ... |Болғар |610 |13 |2,13 |593538 |97,21 |4 | | ... ... |547 |9 |1,65 |373 |98,35 |- | | ... |Түркімен |513 |128 |24,95 |501 |72,71 |12 | | ... ... |512 |1 |0,20 |474 |97,85 |10 | | ... ... |479 |4 |0,84 |185 |98,96 |1 | | ... |Қарақалпақ |341 |156 |45,75 |310 |54,25 |- | | ... ... |333 |23 |6,91 |323 |93,09 |- | | ... |Аварлық |328 |5 |1,52 |269 |98,48 |- | | ... ... |270 |1 |0,37 |153 |99,63 |- | | ... ... |211 |58 |27,49 |186 |72,51 |- | | ... ... |193 |7 |3,63 |175 |96,37 |- | | ... ... |186 |10 |5,38 |177 |94,09 |1 | | ... ... |178 |1 |0,56 |120 |99,44 |- ... ... ... |124 |4 |2,23 |108 |97,77 |- ... ... |109 |1 |0,92 |98 |99,08 |6 ... ... |105 |1 |0,96 |104 |93,33 |- ... ... |104 |0 |0,00 |100 |100,00 |- ... ... |102 |2 |1,96 |94 |98,04 |- ... ... |94 |0 |0,00 |79 |100,00 |- ... ... |83 |4 |4,82 |68 |95,18 |- ... ... |68 |0 |0,00 |51 |100,00 |- ... ... |51 |0 |0,00 |49 |100,00 |- ... ... |50 |1 |2,00 |48 |98,00 |- ... ... |49 |1 |2,04 |49 |97,96 |- ... |Табасараны |49 |0 |0,00 |43 |100,00 |- ... ... |45 |2 |4,44 |41 |95,56 |- ... |Кми-пермяки |41 |0 |0,00 |31 |100,00 |2 ... ... |36 |3 |8,33 |28 |86,11 |- ... ... |33 |5 |15,15 |27 |84,85 |- ... ... |27 |0 |0,00 |21 |100,00 |- ... ... |22 |1 |4,55 |18 |95,45 |- ... ... |19 |1 |5,26 |17 |94,74 |- ... |Рутул |18 |1 |5,56 |14 |94,44 |- ... ... |14 |0 |0,00 |8 |100,00 |- ... |Черкас |8 |0 |0,00 |35 |100,00 |- ... ... |915 |32 | |729 | |154 |
| ... |2935895 |1638208 |55,80% |1188929 |40,50% |108758 ... ... 2004 /2005 жылдағы Республикада 2935,9 мың
мектептің
55,8% - қазақ тілінде
40,5% - орыс тілінде
3,7% - өзге ... ... ... ... 98,7% ... 1,3% ... ... Орыс тілінде 2004/2005 жылдары ... 1.188,93 мың ... ... 42% ... 33,9% ... 23,8% өзге ұлт ... ірі шоғырланған өзге халықтардың 2004/2005 жылдардағы
білім алудағы тілдік сәйкестілігі мына жүйеде ... 48,3 мың ... 34,9% ана ... 52,2% орыс ... 6,4% ... ... білім
алуда. 101,8 мың өзбек ұлтының 79,5% өзбек тілінде, 17,5% орыс тілінде,
3,0% ... ... ... ... ... ... мектеп оқушылары
Республикамызда 8,2 мың адам болса, оның 55,8% ... ... 19,6% ... 29,6% орыс ... ... алуда. Қырғыз оқушыларының саны 3,2 мың
болса, олардың 72% орыс тілінде, 27,3% ... ... ... ... ... ... ... халқы 22,4 мың адамды құрайды.
Олардың 14,1% қазақ мектебінде,1,3% өзге тілдерде. Қазақстандағы 8,3 ... 20,2% ... ... 78,2% орыс тілінде,1,6% өзге тілдерде
білім алуда. 32 мың ... 4,3% ... ... 86,5% ... 0,1% ... ... ... алуда. Түрік оқушыларының ... оқу ... 18,0 мың ... ... олардың 10% қазақ тілінде,
87,3% орыс тілінде 2,7% өзге тілде білім алады. Шешен ұлты 8,7 мың ... 4,6% ... ... орыс ... 7% ... ... қазақ тілінде, 81,1% орыс ... ... ... саны ... 47,75% ... тілінде, 54,25% орыс ... ... ... ғы 513 мың ... ... 25% ... тілін, 72,7% орыс
тілін, қалғаны өзге тілдерде білім алды. Монғол оқушыларының саны 33 ... 15,15% ... ... 84,05% орыс ... ... көрсеткен.
Осы сараптамада әр түрлі ұлттың оқушыларының орыс және ... ... ... ... ... ... Тұтас Республика-
мызда қостілділіктің негізгі түрі болып - қазақ -орыс тіліне тән ұлттық-
орыс билингвизмі ... ... ... ... ... ... қырғыз,
тәжік, түрік,әзірбайжан,ұйғыр,өзбек,татар, қимақтардың арасында анығырақ
көрінеді. ... ... ... ... белорусь, неміс,кәріс,дұнған
ұлттарының білім алудағы тілдік ... орыс тілі ... тұр. ... ... ... ... яғни қостілді мемлекетте, өзіне
сәйкестендіріп белгілі бір тілге таңдау жасауы жеке ... ... ... табылады. Ата-аналар ұлттық тілдерін сақтап қалу үшін
балаларын ұлттарының тіліндегі мектептерге ... Ал, ... ... ... ... ... мен тәжіктер көп шоғырланаған Оңтүстік
Қазақстан аймақтарында оқуға мүмкіндік жасалған. ... ... ... ... саны 93,455 ... құраған. 85,9% оқушылары ана тілінде
яғни, өзбек тілінде білім алған. Ал, ... ... саны 6,903. ... ... ... тілінде білім алуда.
Қазақстандағы мектепте білім беру жүйесі жеті ... ... ... ... ... және ... тілдерінде. Ал, жоғарғы оқу
орындарында екі тілде, мәселен, ... және орыс ... ғана ... бірыңғай ұлттық тесттілеу ... өзге ұлт ... ... ... ... ... бір тілді сәйкестендіріп
таңдағанын қарастыру өте маңызды. Ол дәйектер төмендегі №2 ... ... ... ... Бірыңғай ұлттық тестілеу қорытындысы.
| |Ұлт ... ... ... ... тестті |
| | |2004 жыл ... |2003 жыл ... |
| | ... |% |Қ/Т |О/Т ... |Қ/Т |О/Т |
|1 ... |126428 ... |127807 |78,40 |103039 |24768 |
|2 ... |35101 |19,56|75 | 35026 | 21621 |13,26 |32 |21589 |
|3 ... |3578 |2,00 |12 |3566 |2092 |1,28 |6 |2086 |
|4 ... |3218 |1,80 |14 |3204 |1816 |1,11 |27 |1789 |
|5 ... |2457 |1,37 |119 |2332 |1721 |1,06 |83 |1638 |
|6 ... |1410 |0,79 |7 |1403 |1212 |0,74 |7 |1205 |
|7 ... |1214 |0,68 |172 |1042 |1692 |1,04 |426 |1266 |
|8 ... |0,45 |73 |733 |514 |0,32 |73 |441 |
|9 ... |756 |0,42 |1 |755 |392 |0,24 |2 |390 ... ... |742 |0,41 |110 |632 |2038 |1,25 |1110 |928 ... ... |453 |0,25 |0 |453 |330 |0,20 |0 |330 ... ... |333 |0,19 |9 |324 |165 |0,10 |3 |162 ... ... |276 |0,15 |27 |249 |232 |0,14 |18 |214 ... ... |253 |0,14 |16 |237 |115 |0,07 |11 |104 ... ... |192 |0,11 |10 |182 |105 |0,06 |9 |96 ... ... |184 |0,10 |0 |184 |109 |0,07 |1 |108 ... ... |172 |0,10 |36 |136 |75 |0,05 |9 |66 ... ... |168 |0,09 |0 |168 |113 |0,07 |0 |113 ... ... |154 |0,09 |0 |154 |88 |0,05 |1 |87 ... ... |142 |0,08 |1 |141 |- |- |- |- ... |Қырғыз |94 |0,05 |53 |41 |70 |0,04 |25 |45 ... ... |- |- |- |- |84 |0,05 |35 |41 ... ... |1085 |0,61 |76 |1009 |632 |0,39 |42 |590 |
| ... | | | | | | | | |
| ... |179216 | ... |163023 ... |58064 ... жылғы сараптаманың қорытындысы бойынша БҰТ-та 179 мың мектеп
бітіруші түлектердің 58,9% ... ... ... 41,1% орыс ... 2004 ... ... орыс ... тапсырған 73,7 мың мектеп
бітірушілердің 47,6% ... 29,4% ... 4,35% ... ... 1,9% ... ұйғырлар, 1,0% ... ... 0,9% ... болған.
Тұтастай алғанда 95,55% адам орыс тілінде Қазақстандағы 2003 жылғы
тесттілеу кезінде 64,4% ... ... 35,6% орыс ... ... санын тұтастай пайызға шағып қарастырғанда қазақтар 78,40% ... 13,26% , өзге ұлт ... 8,34% ... ... ... ... кезінде тілдік сәйкестілігін 80,6% қазақ тілінде
көрсеткен, 19,4% орыс ... ... ... 21,6 мың орыс ... тек 0,15% (32 ... ... бөлімін тапсырған. Қазақ бөліміне
түскен қазақтар санын 90,2% (103 адам) құрады.Өзге ұлт өкілдерінен ... ... ... 37,5% , 1,692 мың қырғыз бітірушілерінің
25,2% ... ... ... ... ... 2003 ... ... 42,7% қазақ, 37,2% орыс,3,67%
украин, 3,1% неміс, 2,8% татар, 2,2% ... 2,1% ... 1,6% ... ... 0,7% белорустар болған. Сараланып ... ... ... ... 86,8% орыс бөліміне түскен (200-206).
Әр түрлі ұлттардың мектепте білім алуы және жоғарғы оқу орнына ... ... ... ... Қазақстанда білім алып жатқан
жастар арасында қазақ-орыс және ұлттық -орыс тілін ... кең орын ... ал орыс ... ... ... ... қарынды аштыратындай, тар
мөлшерде қарастырылған. Бұл көрсеткіш тілдік таңдаудың ... ... ... және ... ... көре ... ... тілі ( Социолингвистикалық талдау)
Тіл адамның қоғаммен ... өте ... ... болып
табылады. Тілдік сәйкестендіру бірнеше тілдер қатар ... ... ... бір ... ... ... ... Тілдік
сәйкестендіру, тілді белгілі бір жағдайға байланысты ... ... ... ... өзіндік көз-қарасы кезінде анықталады. Егер қоғам
көп тілді ... онда ... ... ... бір ... таңдауға әкеп
соғады. Сондықтан қоғамда тіл таңдауға байланысты, әлеуметтік сараптама
жүргізу қазіргі уақытқа өте ... ... тұр. Осы ... ... ... жас ... әр түрлі топтар арасында тілдік
сәйкестілікті ... үшін ... бір ... ... ... – жауап
жүргіздім. Бұл сараптаманың маңыздылығы қоғамымыздағы ... аясы ... ... қатар тілдің бағын жандыратын тағы бір сала – ақпарат ... Ол ... ... ел ... ... Ел қазақша сөйлесе,
билік жаны үшін қазақша сөйлейді. Елді қазақша сөйлету үшін, ең ... оқу ... ... онда ... үлгі – ... үлгі ... ... оған ең өнеге боларлық мамандарымыз бен ғалымдарымыз- ға
дәріс ... жөн. ... тіл ... ғана ... реформаларымыз-
да ойдағыдай насихаттап, соған орай ұлттық сананы да ... ... ... ... - Ә. ... Осы ойға мен, ... кетіп, телеарнаға
радио саласындағы болып жатқан мәселені қарастыра кеткім келіп тұр. Қазіргі
таңда радио ... ... ... ... емес. Сол себептен
«телерадио»- деп екі саланы байланыстырып, қарастырамын. Бұл ... ... ... ... байланысты тілдік сәйкестілік
мәселесі туып отыр. Тілдік ... ... ... ... азаматын және
бойында патриоттық сезімі бар жандарды ... аса ... кең ... ... Жеке ... ... тілдік сәйкестілігі әр ... ... ... ... ... ... кезінде(отбасында,
достарымен тіпті таныс емес адамдармен, ... ... және ... беттерін оқығанда, теледидар көріп, радио тыңдағанда
белгілі бір тілді ... ... ... ... ... осы ... ... бір тілді таңдау кезінде ... ... ... Сол ... бірі – ... ... тілдік
сәйкестілік көрінісінің қандай екеніне ... ... ... ... ... мен ... торабының қай тілде таралып және халық қай
тілді таңдап қолданылуында. ... ... көп ... болуына
байланысты телерадио тілі – орыс, қазақ және өзге тілдерде де жүріп жатқаны
ақиқат. Өзге тілдің ішінде, ... ... ... ... ... ... ... тілдердегі бағдарламалары да бар. Бұл Қазақстан Республикасының
өзге ұлттарды сыйлағандығы емес пе? Бірақ, қаншалықты олар ... ... ... Осы бағытпен әлеуметтік талдау жүргіздім. Талдау Алматы
қаласы бойынша, оның ішінде мектеп оқушыларынан, (9 ... ... ... ... оқушылар тілдік таңдау құқығына ие. Мысалы, 1 сыныпқа алғаш
қадам басқанда ... ... ... ... меншігінде болса, бұл жастағы
оқушылар тілдік сәйкестілігін өз еркімен жүзеге ... ... ... ... орта ... ... ... дейін сұрақ-
жауап жүргізілді. Бұл сұрақ – жауаптың мақсаты халықтың қалауы ... ... ... қай ... ... анықтау. Телерадио
саласын таңдауда бір негіз бар. Бірінші телеарнамен радионын ... ... ... жөн ... ... телеарнада айырмашылығы
телеарна арқылы өзімізге керекті мағлұматты ... көре ... ... ... ... мен ... жаңалықтарды ести аламыз. Қазақ тілінде
тарайтын белгілі және ... ғана ... ... ... бар. ... радиосы, Шалқар, Хабар желістерінен ... ... ... тек ... мен ... 23.00- кейін ғана ... ... ести ... Ал телеарнанын жағдайына ... ... ...... және әлемде болып жатқан
жаңалықтармен халықты қамтамасыз ету. ... ... ... ... ... ... лер, әншілер, ақын – жазушылар, сазгерлер
және ... ... ... зиялы тұлғалар) жеке өмірлері, қызметтері
жайында ... ... ... ... отырады және қоғамда болып жататын
күрделі мәселелерді де ортаға ... ... ... да ... көптеп
табылады. Дегенмен осы бағдарламалар қай тілде өткізіліп жатқандығын талдап
кетсек. Соным қатар осы бағдарламалардағы қазақ тілінің алатын рөлі ... 5 – 6 жыл ... ... ... 80% орыс тілінде, қалған 20%
қазақ ... ... 2005 жылы ... ... елбасы
телеарна саласына 2,5 миллион қаржы бөліп, 50-50 жүйесін енгізді.Сол уақыт-
тан бастап қазақ тілінің ... рөлі ... шет ... және ... ... ... аударылып, көрсетіле басталды. Сонымен қатар
бір талай қазақша бағдарламалар да ... ... ... ... ... ... қаншалықты жүзеге асуда?
Сол үшін, мына - телеарналардың ... ... ... ... қай тілде жүргізіліп жатқанына тоқталсақ:
№3 кесте Телеарна бағдарламаларының жүргізілу ... ... |
| ... | ... | ... ... ... ... |6.00 ... Док. ... |қызметі: дәлме – дәл | ... ... | ... ... |7.00 ... |7.00 «180 минут» утренняя|
| ...... ... |
| ... ... «К ... |
| | ... |
| | ... ... - |
| | ... |
|7.15. Ауа райы |9.00 ... ... |10.00 ... «Шпионка» |
| ... ... | ... ... |10.00 ... ... ... «Закон Мерфи|
| | |-2» ... ... |11.00 ... Ақпарат |11.40 Сериал «Защитник». |
| | |Док. ... ... ... |11.10 ... |12.30 ... Док. |
| ... выпуск |фильм ... ... |11.25 ... - ... |13.00 ... на ... |
| | ... ... Ауа райы |11.35 ... |13.30 «К ... ... |
| ... ... | ... Журнал |12.00 «Не родись |14.50 «Осы ... |
| ... ... | ... |12.40 ... Апта |19.15 ... ... ... | ... | | ... | | ... |13.20 ... Итоги недели|15.05 «Мастера интерьера |
| | |и ... Док. ... ... ... ... |14.00 ... Ақпарат |15.30 Интеллектуальные |
| | ... ... ... |14.10 |16.30 «Моя ... ... ... |мультсериал |
| ... | ... ... |14.25 ... ... |17.00 « ... ... |
| ... ... | |
| 13.30 ... ... |16.20 ... |17.15 «Юнный натуралист» |
|болғандар» деректі |тыңшылар». ... ... ... | | ... ... |16.45 ... ... |17.40 ... ... ... ... | ... ... |17.00 ... ... |18.00 « ... |
| | ... Док. Сериал.|
|14.30 Журнал |17.10 ... |18.30 ... сөз» |
| ... ... | ... ... |17.25 ... |19.15 Сериал «Цыганки» |
|жаңалықтар | | ... ... |17.35 ... |20.05 « ... |
| | ... |
| | ... Док. сериал |
|15.30 «Экшен мэн» |17.45 «Дела ... |21.15 ... ... ... (рус) | | ... ... |18.35 «Не ... |22.10 ... ... |
|новости ... ... |
| ... | ... ... ВВС. |19.30 «Болашақ». «Заман |00.05 «Осы сағатта» ... ... Док. ... | ... | | ... Жаңалықтар |19.55 «Зерда» |00.25 ... ... ... ... |21.00 ... Ақпарат |1.10 «Сұлтан Бейбарс» |
| ... ... ... Это ... |21.35 Айна |1.55 ... Док. сериал|
| ... | |
| ... | ... ... |22.10 ... ... |2.40 «Игрушки роскошного |
| ... ... ... Док. ... ... Бір күн |22.30 ... | |
| ... Жаңа | |
| ... ... | |
| ... | ... ... |23.15 ... ... | |
| ... | |
| |в ... | ... ... ... |00.55 Айна.Ақпарат | ... ... | | ... ... |01.05 ... | |
| ... ... | ... ... ... | ... ... новости | | ... ... | | ... ... и власть | | ... ... не дано | | ... ... ... | ... ... | | ... | | ... ... | | ... ... ... ... жасап, 50-50 жүйесі қаншалықты
іске асып жатқандығына ... ... ... ... отыз ... он ... ... тілінде өтіп жатыр. Бұл жаңалық, бетпе –
бет,журнал, бір күн бағдарламалары, ал қалған жаңалық, бетпе – бет, ... күн және оған қоса ... орыс ... ... жүр. Айта ... жайт, бұл күнгі бағдарлама сейсенбі ... ... ... Ал ... күндергі бағдарламаларды да қарастырғанда он тоғыз бағдарламаның
қазақша өтіп ... ... ... ... ... 50 -50
жүйесі азды – ... іске асып ... Ал ... Астана арнасының
бағдарламаларының қай тілде өтіп жатқанын саралап көрсек, Барлығы жиырма
жеті ... ... ғана ... ... жүргізілуде, бұдан
байқайтынымыз Астана телеарнасында 50 – 50 жүйесінің орындалмай жатқандығын
байқап отырмыз. Яғни, осы ... ... ... ... ... орыс ... қамты- лып жатқандығын аңғарып отырмыз. Ал,
Қазақстан телеарнасының бағдарла- масын талдап өтсем. Бұл ... ... бір ... ... сонын он тоғызы қазақ тілінде жүргізіледі екен.
Қазақстан телеарнасында 50 – 55 ... ... ... ... отыр. Осы салыстырып отырған арналардың ішіндегі ең керемет
көрсеткіш. Осыған байланысты Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... «Қазақстан», «Хабар» арналары
арқылы, қазақ және орыс тіліндегі жаңалық- тар ... ... ... ... ... ... жайында «Еге- мен Қазақстан» газетіне жария
еткен. Бұл арналар, бәрімізге белгілі, ұлттық телеарналар ... ... ... жеке ... ... телеарналардың бағдарламаларына
тоқталсақ, ол телеарналардың ешқайсысы 50 – 50 бағдарламасын ... жоқ. ... ... жоқтың қасы. Телеарналардағы қазақша
бағдарламлар- дың көбі ,атап айтсақ, коцерттер, әзіл-ысқақтар,кешкі ... ... таң ... жүріп жатады. Бұл сонда қазақ халқының ... ма? Осы- ... ... ... ... ... көрсетіп
жатырмыз деген сынай ... ... ... бір ... ... ... ларды күндіз көретінбе едік? Дегенмен, 50- 50 ... ... ... Осыдан 5-10 жыл бұрынғыдан әлде қайда қазақ тілі-
нің мәртебесі көтерілген. 50-50 ... ... 55-45 ... лып тұр. ... тілі 45 ... орыс тілі 55 ... иеленіп отыр. Бұл
да болса азды-көпті қазақ тілінің ... ... келе ... ... шалып кететін тұстарыда бар ... ... ... ... ... дегенді. Әрине бұл сыбыс
қуантатын ... ... 50 -50 ... 70 – 30 ... деп ... ... ... көп айта берсек әлеуметтік жарастыққа да тек оң ... ... ... ... тілінің дәрежесі өзге тілдерге қарағанда өсуі
мүмкін. Өйткені, ... және ... мұра ... қай ... ... ... және бүкіл ұлттық қамқорлық жасалатыны біздің ойлап тапқан
жаңалық емес. ... ... қай ... де тек оның ... ... ... ... табылатын елде ғана жасамақшы. Қазақ тілі үшін
ондай ел – ... ... ... сының әрбір азаматы телерадио
тораптар бағдарламаларының басым ... ... ... ... өз ... ... ... тіл мәселесін реттеу халықаралық тәжірибе көрсеткендей, ар-
найы мемлекеттік инвестиция құю, қаржылық қолдауды ... ... ... ... ... ... тілді еркін әрі тегін меңгеру
үшін қажетті ұйымдастырушылық, материалдық және техникалық жағдайдың бәрін
жасауға ... ... ... ... ана тіліне инвестиция мына бағыттарда
бөлініп жатыр: балалар әдебиетін арзан бағамен әр ұлт отбасына жеткізу; ... ... әр ... ... қамтамасыз ету; мемлекеттік тілде
білім алам деуші басқа ұлт өкілдеріне (мысалы, ... ... ... беру; оқулықтар мен сөздіктердің авторларын, ... ... ... ... ... кітаптар шығаратын ... ... ... ... ... ... ... тегін көмек беру; мемлекеттік тілде сайт ашып, тілді пайдалану
жөнінде анықтама беру. «Ұлттық ... ... ... ... өз ... лерін мемлекеттік тілге оқытуды, іс-қағаздарын
қазақ ... ... ... ... ... ... алуы тиіс»,- деп
көрсетеді баспасөз бетінде жарияланған мақаласында -Амангелді Айталы.
Бүгінгі таңда ... ... осы ... дігі және қай ... оларға ыңғайлы екендігін анықтау мақсатында,
әлеуметтік ... ... жөн ... Бірақ ең алдымен, 2006 жылы әл ... ... ... ... Сон ... ... ... азаматтары
арасында пайда болған тілдік төзімділік ... ... ... және ... ... ... саласына байланысты тұстарын көз жіберсек.
Мемлекеттік телеарналар және ... ... қай ... ... ... ... 50% - ға жуық ... азаматтары қазақ және орыс
тілдерінде, 24,4% қазақ, орыс және ... ... 9,4% тек ... 4% ... ... ... тиіс деген жауап көрсеткен. Ал, қоғамда
қай тілді білу маңызды?- деген сауалға, - 85,5% ... ... 92% ... 83% ... ... ... Мемлекеттік тіл – тек қазақ тілі болу
керек дегенге келісесіздер ме?- 68,5% келіспейді, 20,5% келісетіндіктерін
көрсеткен. Бұдан ... ... ... 50% ... тілінің
қазақ және орыс тілдерінде, 10% тек ... ... ... ... 85,5% ... ... тілін білу маңызды
екендігін белгілеген. Дегенмен, қазақ тіліне ,орыс және ... ... ... тағы ... отырмыз. Бұл зерттеуде телерадио саласы
осындай көрсеткішті көрсетсе, 2007 жылғы жүргізілген сауалнамада төменгідей
көрініс ... ... ... ... анықтау мақсатымен, 2007 жылы
Алматы ... ... 77 ... ... ... ... арқылы
жүргізілді. Сауалнама сұрағы: «Сіздің пікіріңізше, радио мен телеарналар
торабы қай тілде таралуы тиіс? ... ... бір ... ... не ... ... білу ... «Не себептен?» деген қосымша
сұрақ қойылады. Бұған толық жауап ... соң, ол ... қай ... және ана тілі қай тіл екенін ... ... ... ... ... себебі ол өз ана тіліне сай таңдау жасадыма, жоқ па?, ұлты мен ... ... бола тұ- рып, өзге ... ... таңдағанын толығымен білу
мақсатым болды.
Қазақстан көп ұлтты деп жатқан соң, өзге ұлттарды да ... ... ... ... ... қай ... ... және қазақ
тіліне деген құрметтерінің қандай ... ... Атап ... ... ... ... ... үнді ұлттары сауалнамаға жауап берді.
Мысалы, Асфеньдияров атындағы оқу ... 4 курс ...... ... ... бергенде, орыс тілін таңдады, не себептен деген
сұрақ қойылғанда, былай « Менің орыс тілін ... ... осы ... ... Республикасында орыс тілінің мәртебесінің өте жоғары
тұрғандығын естіп, бірінші орыс ... ... жөн ... ... ... ... орыс ... қарым-қатынас құралы ретінде қолданады
екен. ... ... орыс ... ... Оның ... ... ... бар ғой, өзіміздің ұлтымыздың арналарын көруге құштар
болып тұрамын. Мен қазір, қазақ ... ... ... курсқа барып жүрмін,
себебі қазақ тілі болашақта маған ... ... ... ... бір ... ... ... тілін белгілеп, « Менің ана тілім- орыс
тілі, өйткені ана тілі деген, ... ... ... ... толық, көркем
жеткізе білу керек. Мен ана ... ... ... ... ... ... маған қазақ бола тұра қазақ тілін білмеу ұят. Мен орыс тобындағы
бала – бақшаға барып, ... ... ... Ол ... балалары орыс тілін
білмесе, ата -аналарын жұмыстан шығарады екен. Бізді сол ... ... ... ... ... үйреніп жүргеніме 4-5 жыл болды.
Телеарналарды көргенде қазақ тілін таңдаймын. Кейде ғана орыс ... ... ... ме қиын ... ... ... қалып жататын
уақыттарда болған. Бірақ, қазақ тілінде түсініп, аз болса да ... ... ... ... ... ... ... қиналамын. Мен өз балаларымды
қазақ балабақшасына және ... ... Олар ... ... ... ... ... тырысамыз. «Қазақ тілінің беделі көтеріледі»
дегенге сенемін. Қазақ тілін құрметтеуіміз керек, өйткені ... тілі ... ата- ... тілі ... деп жауап берді. Бұл респондент ана тілі
орыс тілі бола тұра телерадио саласынын қазақ тілінде ... тиіс ... ... ... ... ... ... ақсақтайтынын айтты. Яғни
қазақ тілінде толық түсініп, ойын еркін жеткізе алмайды. Бұл жерден тілдік
сәйкессіздікті байқап тұрмыз.
Түрксіб ... № 11 орта ... 10- ... оқушысы сауалнамаға былай
жауап беріпті «Телерадио торабын орыс және өзге тілде таралғанын ... ... ... ... ... ... мен кинолар
көрсетілмейді. Ұлтым - өзбек болғанмен, ... ... ... ... көп, бірақ біз орыс тілінде араласамыз. Радиоға келер болсақ,
Қазақстанның щоу – бизнесі ... ... ... ... ... жоқ, сол себептен радио торабын тек орыс тілінде тыңдаймын.» деп ... ... ... ... орыс ... ... алса да, қазақ тілін
таңдайтының көрсетті. « Мен орыс ... ... алып ... ... ...... тілі . ... көріп, радио тыңдағанда қазақ тілін таңдауға
тырысамын. Ұлтым- қазақ. Біз басқа ұлтқа ... ... ... ... әр ... ... достарым мен құрбыларым бар. Олар ... ... ... ... ... қай тілді таңдайтыңдарын білмедім.
Көптеген қазақша бағдарламалар ашып тастаса, олар да көреді ... ... ... ... ... ... ... тірлігімнің айғағы,
Тілім барда айтылар сыр ойдағы
Өссе тілім, мен де ... ... ... мен де бірге өшемін!» деп ... ... Бұл ... ... ... беріп, тілдік сәйкестілігін
көрсетті. Осы ... тағы бір ... ... ... және ана тілі ... тілі ... көрсетіп, қазақ тілін таңдады. « Мен қазақ ... ... өз ... тигіземін. Көптеген қоғам мәселесіне
қатысып, өз ... ... ... ... бар. ... ... ... Бұл салада қазақ тілінің кең өріс алатынына да сенімдімін. ... ... ... көптеп үлестерін қосып жатса, нұр үстіне нұр болар
еді.
Туған тілдей – тіл болмас,
Туған жердей – жер ... деп ... ... ... әр ... ... ... Бірі қуатса, бірінің
жауабы ренжітіп жатты. Көбінің жауабы мемлекеттік тіл - ... ... ... радио желісінде қазақ тілінің мәртебесін ... ... ... ... Әрине тек түңгі мезгілде емес, басым
көпшілігі күндізгі ... ... ... ... ... ... ... бағдарламалар ойластырылса және мемлекеттік тілдің дәрежесін көтеру
мақсатында қазақ тіліндегі хабарлардың эфир уақытын ұзартқандары ... еді. ... ұлт ... ... ... де, ... тіл ... мойындайды. Тағы бір респондент қазақ
тілі ... тіл және ... ... ... тілінде болғаны жөн.
Ұйғыр ұлтының азаматы өз жауабын былай көрсетті «менің өз ...... ... елі ... соң, әрине телерадиолар торабынын басым
көпшілігі ... ... ... ... ... өзге ... де ... тұрсын. Менің бір ұсынысым, Қазақстан- телеарнасында қайтадан
«Алатау» бағдарламасын еңгізіп, ... ... ... ... ... ... ... өзге ұлттың біреуі өзінің ойын ... ... ... зар болып жүрсе, қазақ азаматтарының
кейбіреуіне қазақ тілі ... ... емес ... ... ... ... бағдарламалар көңілден шықпайды, әрі қызықсыз деп
жауаптарын айтып, ... ... ... құрметтері жоқ екендігін көрсет-
ті.Бұдан байқайтынымыз, Қазақстан азамат- тарының телерадио саласындағы
қазақ ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің аса қажет еместігін түсіндіре кетіп, орыс,
ағылшын және өзге ... ... ... ... түсіндірді. Көбі, қазақ
тіліне жандары ащығандықтарынан ба? «қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... да ... Бір зейнеткер
әжеміздің берген жауабында былай, айтқаны бар: « ... ... ... ... ... ... ең бірінші, Елбасы қазақ тілінде жолдауларын
өткізсін, сонда телеарналар мен ... ... бәрі ... ... ... деді. Сауалнамаға қатысқан студенттердің ішінде оралман
жастар да болды. Олардың берген жауаптары ... мен ... ... қазақ тілінде өтсе бізге жеңілірек болатын еді. Себебі телеарна
көріп көптеген жаңалықтар естиміз ғой, әрине қазірде ... ... ... ... ... ... ... өткізілсе жақсы болатын
еді. Қазір біз ондай фильмдерді елімізден арнайы алып келіп, көреміз»- деп
өз жауаптарын берген. Бір ... ... ... өз ... ... ... телеарна мен радио желісіне көңілім толады, өйткені 50 –
50 жүйесі ... емес пе? Ал, орыс ... ... ... ... ... ... сөздік қорымызды толтырамыз. Орысша білу қазіргі қоғамда
маңызды, ... ... ... орыс ... қалай меңгере алатынынды
сұрайды. Біз арнайы орыс тілін үйрететін курсқа ... ... ... ... ... ... ұлты мен жас ... өтейік..
Кесте 4 – Жалпы сауалнамаға қатысқан азаматтардың жас ерекшеліктері
қай ... ... ... ... көрсетілді. Бұл кестеде әр
ұлттың жас ... ... ... ... және әр түрлі қызмет саласына ... ... ... ... 4- ... ... ... жас ерекшелігіне байланысты
|Р/С |Ұлттар |Қатысқан |Жас ... |
| | ... ... |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... | ... ... |
| | | ... | ... | |
|1 ... |37 |11 |13 |8 |5 |
|2 ... |26 |9 |10 |3 |4 |
|3 ... ... |14 |6 |4 |4 |- ... 4 -гі ... ... ... жас ... ... көрсетемін.
Қазақтар арасынан, 29,7% мектеп жасындағылар, 35,1% студенттер, 21,6%
әр түрлі қызмет ... ... 13,5% ... ... ұлты ... 34,6% мектеп жасындағы, 38,4% студенттер, ... ... 15,3% ... ұлт ... ... 42,8% мектеп жасындағылар, 28,5% ... және ... ... ... ... да ... ... азаматтардан телеарна мен радио желісінің қай ... ... ... ... алып көрдік. Сауалнама
көрсеткіші кесте 5-те көрсетілген.
Кесте 5 - Телерадио тілінің ... ... ... ... ... |
| | ... ... | |
| | ... | | |
| | | | |І. |ІІ |ІІІ |ІV |
| | | | ... ... | | | ... ... |шын |тіл |
| | | | | | ... |
| | | | | | | | |
|1 ... | 37 ... ... |28 |10 |1 |- |
| | | ... мен ... | | | | |
| | | ... қай тілде | | | | |
| | | ... ... | | | | |
|2 ... | 26 | |5 |21 |- |- |
| | | | |4 |2 |- |8 |
|3 ... ... | 14 | | | | | ... ... пайыздық көрсеткішіне тоқталсақ. Қатысқан 77
респонденттің 37-і қазақ. Осы қазақ азаматтарының 73,6 % ... ... орыс ... 2,7% ... ... ... 77 респонденттің 26-сы орыс ұлтының азаматтары. 19,2 % қазақ
тілін, 80,7 % орыс тілін ... Ал, өзге ... орыс ұлты еш ... ... 77 ... 14-і өзге ұлт ... ... айтсақ: өзбек, ұйғыр, татар, үнді, қырғыз ұлттарынан. Осы ұлттардың
көрсеткішіне тоқталсақ, 28,5% қазақ тіліне, 14,4% орыс ... 57,1 ... ... ... ... мен ... торабының қазақ тілінде таралуына жалпы респондент-
тердің 48,5 % таңдау жасады. ... мен ... ... орыс ... ... респонденттердің 42,8% таңдау көрсетті. Қалған бөлігі өзге
тілде ... ... ... қай ... ... нәтиже
шығарсақ, қазақ тілінің көрсеткіші жоғары болып шықты. ... ... ... мәртебесінің өсіп келе жатқандығы және ... ... ... ... түсініп, аса құрметтеуінің белгісі
деп білеміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жұмыста тілдік сәйкестілік және ... мен ... тілі ... ... ... сәйкестілік ұғымын жан – жақты саралау үшін ғылыми
әдебиеттегі, онымен байланысты ұғымдармен ... ... ... бердік. Тілдік сәйкестілік ұғымының қоғамда пайда болу себебін,
қоғамда көп тілдердің өмір сүруне байланысты тұлғанын бір ... ... ... тілдік сәйкестілігінің анықталуы. Сонымен ... ... мен ... тораптарынын тіліне тоқталып, анықтауды жөн санадым.
Осы телерадио тілінің қай ... ... ... ... алға ... тілдік сәйкестілікті анықтап, қазіргі ... ... тілі ... ... тиіс екендігін сауалнама жүргізу арқылы айқындап, көрсету.
Осы мақсатқа жету үшін алға бірнеше міндеттер ... ол ... ... ... қол ... ... тілдік жағдайды қарастыру барысында қоғамда әрқашанда
қазақ ... орыс ... ... ... ... қазақ–орыс
қостілділігінің етек жайғанына көзіміз жетті.
– Қазақстан қоғамындағы қостілділік жағдайында ана ... алар ... ... орыс ... ... ... Қостілді қоғамда тұлғанын белгілі бір ... ... ... ... тілдік сәйкестілік анықталады.
– Мемлекеттік телерадио тораптарының тілін қарастыру барысында 50-50
бағдарламасының кейбір телеарналар мен ... ... әлі ... ... ... ... мен ... торабынын тілін анықтап, қазақ тілінің өркендеп
келе жатқандығы көрініс алды.
– Қазақстандағы тілдік дауға тоқталып, қоғамда қай ... ... ... жатқанына тағы да көзіміз жетті.
– Сауалнама жүргізу барысында телерадио тілінің қай ... ... ... нәтижесі 48,5% қазақ тілінде, 42,8% орыс тілінде таралуын
қалады.Бұдан көретініміз,келешекте Қазақстан азаматтарының тілдік
сәйкестіліктерінің ... орын ... ... ... ... тілдік сәйкестілік ұғымының зерттеу
өзектілігінне шолу жүргізілді. ... ... қай ... ... ... ... үшін құрылған сауалнаманың құрылымын түсіндірдік.Сонымен
қатар,мақсат – міндеттері де және ... ... ... ... ... ... ұғымының шығу себебін түсіндіру
барысында, Қазақстандағы тілдік жағдай және ... ... ... ... ... ... қатар, қоғамдағы қостілділік мәселесі
кезінде ана тілінің алар орнын біліп, ... ... ... ... ... ... беру ... мағынасын ашуға тоқталдық. ... ... ... ... ... алар ... туралы ой
талқыланды. Телерадио саласының тілін анықтау үшін, ... ... ... ... ... телеарна мен радио торабының
тілі қай тілде таралуы тиіс?» - ... ... ... жауап алынды. Жауаптың
нәтижесінде тұлғаның тілдік сәйкестілігі анықталып, сонында ... ... ... ... бізге дейін зерттеген ... ... ... ... Яғни жұмыстарды салыстыра отырып, қоғамда
тілідік мәртебе қай тілдің ... ... ... Тілсіз қоғам
болуы мүмкін емес, қоғамнан тыс тіл деген болмайды.
Тіл ... ... ... ... ... ол – ... ... қарым-қатынасын жүзеге асырудың бірден-бір құралы. Қазіргі ... мыз ... ... ... екі не одан да көп ... ... лық қауымдастықтар бар. Бірақ, біздің қоғамды қазақ-орыс
қостілділігі аландатып тұрған жағдайын сөз еттік. Дегенмен ешкім ... ... ... өсе келе ... ... ... мүмкін. Қостілді
қоғам көптеген мәселерді алып келеді мысалы, тілді таңдау және ... ... ... бір ... ... бір тілді таңдап алу
жеткіліксіз, ол тілді өзіне сәйкестендіріп ... аса мән ... ... ... ... ... әрі айқын қарастырылды. Бұл
мәселені ... ... ... ... Осы ... жұмыстың барысында
анықталып, сараланып қарастырылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Язык и ... ... ... « ... под ... МАПРЯЛ (Материалы докладов и сообщений)
/ Отв. Ред. Э.Д. Сулейменова.- Алматы: Қазақ университеті, 2006.
2. Сулейменова Э.Д., Смагулова Ж.С. Языковая ситуация и ... в ... - ... ... ... ... ... Э.Д., Шаймерденова Н.Ж., Смагулова Ж.С. Новая языковая
идентичность в трансформирующемся обществе: Казахстан, Кыргызстан,
Таджикистан, Узбекистан. Методология исследования.- Алматы, 2005.
4. ... по ... Тіл ... ... Под. Ред..Сулейменова
Э.Д. - Алматы. 1998.
5. Сулейменова Э.Д., Шаймерденова Н.Ж. Словарь социолингвистических
терминов. - Алматы: Қазақ университеті, 2002.
6. Досанова А. ... ... ... көші – қон және
тілдік сәйкестілікті зерттеу мәселелері // ҚазҰУ Хабаршысы.
Филология сериясы. №2 (92). - Алматы: ... ... ... Хасанов Б.Х. Социольно-лингвистические проблемы функционирования
казахского языка в Республике Казахстан: Автореф. Дисс...докт.
Филол. наук. - Алматы, 1992.
8. Хасанов Б. Ана тілі Атамұра.- ... ... ... // Ана ... 2007ж. ... Смагулова Ж.С. ( Казахстанский институт менеджмента и экономики при
Президенте РК, Алматы, Казахстан) Языковой конфликт в ... ... ли ... ... Что такое казахская
идентичность?. www. Zakon. Kz lour/ news / asp.
12. Билингвизм, ... Abvgd. Russian – ... Info/ ...... ... Н. ... ... клуб « Polyton» www. Club.
Kz / index. Php. Lang. ru.articl = 204- 97k.
14. Сон С.Ю. ... и ... ... ... ( на
примере языка коремар). Учебное пособие по ... « ...... 1998.
15. Языковая политика в Казахстане, Сборник документов. – Астана,
1999.
16. Методы социолингвистических исследований. – Москва, 1995.
17. Сон С.Ю. ... ... ... ... ... Казахстан) Языковые аспекты проявления толерантности среди
корейцев Казахстана.- Алматы, 2007.
18. Словарь Социолингвистических ... ... ... ... Сулейменова Э.Д., Шаймерденова Н.Ж., Аканова///.Тіл және
төзімділік. Под. Ред.МАПРЯЛ .- Алматы: Қазақ университеті, 2007.
20. Тіл білімінің ... ...... ... // Егеменді Қазақстан. 2006. 28.10. №265-266(24519).
22. Хасанов Б.Х. Языки народов Казахстана и их взоимодействие.-
Алматы: Наука ... ... ... А.А. ... и язык. - Киев, 1993.
24. Абдыгалиев Б.Б. Политизация этничности: ... ... ... Үш ... ... ... О.Б. ... язык в диаспорах Казахстана //
Рускоязычный человел в иноязычном окружении / под.ред. ... ... А. – ... ... ... У. Одноязычие и многоязычие // Новое в лингвистике.
Вып.6. – М: Прогресс, 1972.
27. Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... ... ... «Егеменді Қазақстан». 29.05.1999.
28. Сулейменова Э.Д.,, Шаймерденова Н.Ж.,,Смагулова Ж.С. Новая
языковая идентичность трасформирующемся обществе: ... ... ... ... Смагулова Ж.С. Язык и Идентичность: Возможности исследования // Тіл
әлемі. Мир языка. The World of Languages. – ... ... ... К. Язык и ... самосознание в гражданском
обществе // Саясат / Policy. – 2003, №5.
31. Алтынбекова О.Б. Языковая ситуация в Казахстане макро-
микросоциолингвистическая ... ... ... ... тіл ... ... Арқас, 2005.
-----------------------
Қ.т
О.т
Қ.т,
О.т.
50%
33,3%
64,4 %
4 сағат
Жауап ... 28,6 %
6 ...

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Эксперттік жүйені құру3 бет
Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі туралы11 бет
Сандық хабар таратуға көшудің Қазақстандық үлгісі7 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XVII ғасырдағы ғылыми революцияның механикалық дүние көрінісінің дамуы. И.Ньютон6 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
«Қазақстан мен ресейдегі көші қон мәселесінің бақ тағы көрінісі»69 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Айырылымды дислокациялар және олардың жер бетінде көрінісі беруі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь