О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдар

Кіріспе бөлім

Негізгі бөлім
1. Бейвербалды амалдардың теориялық сипаттамасы
1.1 Бейвербалды амалдардың зерттелу жайы
1.2. Бейвербалды амалдың сипаттамасы және көркем шығарма тілі
1.3. О.Бөкеев шығармаларындағы кинесикалық амалдардың классификациясы
1.4. Бейвербалды амалдардың ұлттық.мәдени негізі және оның О.Бөкеев шығармаларындағы көрінісі
1.5. О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдардың қолданылу аясы
1.6. О.Бөкеев прозасындағы бейвербалды амалдардың мағыналық өрісі. Бейвербалды синонимдер
1.7. Бейвербалды омонимдер
1.8. Бейвербалды антонимдер
1.9. Сәлемдесу және қоштасу рәсімінде қолданылатын бейвербалды амалдар
1.10. Тыйым ретінде кездесетін бейвербалды амалдар

Қорытынды бөлім
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
О.Бөкеев шығармаларының тізімі
Қосымша
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ  ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ... ... ... бейвербалды амалдар
Орындаған: Жағыпарова Майра Мұсақызы
Қазақ тілі мен ... ... (0307), 4 ... 403 ... ... Исаева Жанар Тұрсынбайқызы,
ф.ғ.к.; доцент,
Сарапшы:
А.Әбдірайымұлы Әл-Фараби атындағы Қазақ
Ұлттық Университеті,
мерзімді баспасөз ... ... ... ... ... ... тіл ... кафедрасының мәжілісінде талқыланып, қорғауға жіберілді
Хаттама №____
Кафедра меңгерушісі ф.ғ.к.; доцент Т.Н.Ермекова
Алматы, 2007
Мазмұны
|Кіріспе |3 ... ... |- |
| |- ... |4 ... ... |7 ... ... ... ... сипаттамасы | ... ... ... ... |14 ... | ... ... ... сипаттамасы және |27 ... ... | ... ... | ... ... шығармаларындағы кинесикалық амалдардың |34 ... ... |46 ... ... ... ұлттық-мәдени негізі және оның | |
|О.Бөкеев шығармаларындағы |47 ... |53 ... ... шығармаларындағы бейвербалды амалдардың қолданылу | |
|аясы..............................................................|59 ... |62 ... ... ... ... амалдардың мағыналық өрісі.|64 |
|Бейвербалды |65 ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... және ... рәсімінде қолданылатын бейвербалды | ... ... | ... ... ... ... ... | ... | |
| | ... | ... |
|........................ | ... ... | ... | ... шығармаларының | ... | ... ... | |
| | |
К І Р І С П ... тіл ... көркем шығарма тілін стилистикалық ... ... ... ... жағынан зерттеу ерекше ... Ол ... ... әр ... ... сипаттайды. Бейвербал-
ды амалдардың қолданылу ... ... ... ... ... салт-дәстүрімен, әдет-ғұрпымен, ұлттық-мәдени
ерекшеліктермен байланысы қазақ тіл білімінде ... ... ... деп айту ... Қарым-қатынастың бейвербалды түрін, жасалу жолдары
мен қарым-қатынастағы табиғатын ашып ... оның ... ... мен ... ... ... көркем шығарманы автор ойын терең
түсінуге ... ... ... ... ... ... болар тілдік
материалдардың бірден-бір қайнар көзі – ... ... ... ... ... ... ... бірі (
Оралхан Бөкеев. Жазушы О.Бөкеев сан қырлы тақырыптарда үзбей ... ... ... ... ... көркем публицисти-касы
әдебиетіміздің асыл қорына рухани қазына болып құйылды. ... ... жүзі ... ... ... ... орыс, ағылшын, француз, неміс,
жапон, араб, қытай т.б. ұлы халықтар тілдеріне аударылып ... ... ... ... ... ... таразысынан өтті, шынайы
рухани сұранысына айналды”.
Жазушы шығармашылығын таза лингвистикалық тұрғыдан ... ... ... Бұл ... А.Сембаеваның “Көркем шығармадағы эмоционалды-
экспрессивті лексика” (О.Бөкеев шығармалары ... атты ... ... ... сөйлеу тіліндегі бейвербалды амалдар жазушы шығармалары-нан
кең көрініс тапқан. Әсерлілік пен бейнелілік түрлі ... ... ... Сондай амалдардың бірі – көркем бейне жасаудағы бейвербалды
амалдардың қызметі. О.Бөкеев шығармалары осындай бейвербалды амалдарға ... ... ... ... ... ... ... шеберлігін
шыңдайды. О.Бөкеев кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесі, ... ... ... ... ... ... “Қайдасың, қасқа
құлынымдағы” – Ораш, “Өліарадағы” – ... ...... ...... “Өз отыңды өшірмедегі” – Дархан, “Сайтан көпір-дегі”
– Аспан сынды кейіпкерлердің жан дүниесін, ... ішкі ... ... ... ым-ишаралармен аша білуінен автордың шеберлік
мектебінің ауқымдылығын байқауға болады. Қаламгер сомдаған кейіпкерлердің
ішкі ... қол ... ... ... ... ... қарап, маңдайынан сүюі – ұлтымыздың мейірбандығы-ның, асыл
тәрбиесінің, ... ... ... ... амалдарды өз орнымен қолдану, шығарманың танымдық-тағылымдық
мәнін күшейтіп, әсерлілігін ... ... бұл ... ... және ... ... жете меңгеруге жол ашады.
Бейвербалды амалдар мәселесі ... ... ... М.Ешимов сынды зерттеушілердің еңбектерінде сөз ... ... ... тіліндегі бейвербалды амалдарды мәндік-мазмұндық
тұрғыдан әр ... ... ... ... амалдардың теориялық сипаттамасы
1.1 Бейвербалды амалдардың зерттелу жайы
Қарым-қатынас тілдік қатынасқа қоса хабарға немесе сөйлесімге ... ... ... ... қажет етеді. Себебі қатынас немесе
көркем мәтін ... ... ... ... ... тембрінен, қарқындылығынан, қимыл-әрекеттерінен, дене
қимылдарынан, бет-әлпеттегі өзгерістерден де ... ... ... мен қабылдаушы арасындағы қатынастың мақсатын ашады, түсінуге
мүмкіндік береді.
Тілсіз қарым-қатынасқа деген ... ... ... ... Ұлы грек ... Платон дене қимылдарын қолдануды жоғары бағалаған.
Тіпті екі мың жыл ... өмір ... ... ... ... жан қимылы
ишаралармен үстемеленуі тиіс екендігі жайлы кеңес ... ... ... ... ... В.Вундт, Ч.Дарвин
еңбектеріннен бастау алған. Ч.Дарвиннің 1872 жылы жарық көрген “Эмоцияның
адам және жануарларда ... атты ... ... шығу тарихы мен ым-
ишараның дамуындағы байланыстарды ұштастырады. Зерттеуші осы ... ... ... ... бір ұғымды жеткізуге ... ... ... ерте ... ... тіршілігінде елеулі орын
алған ... ... ... ... ... ... ... қатысты айтқан тұжырымдары мен бақылауларын бүгінгі
күні әлемнің барлық ... ... ... ғалымдар бейвербалды
амалдардың сөйлеудегі ерекшеліктерін анықтай ... адам ... ... қызмет атқаратынына айрықша назар аударған. ... ... ... ... қарым-қатынас кезінде вербалды амалдар (тек
сөз) – жеті пайыз, ... ... – отыз ... ... ... – елу бес ... қолданылады деген пікір айтқан. Ал ... ... ... отыз ... ... – сөз, алпыс бес пайыз
– хабар бейвербалды амалдардың көмегімен ... деп ... ... ... құралына айналуында адамның дене
мүшелерінің бәрі де қатысады. Осыған байланысты ... және орыс ... ... ... ... ... ... лица” т.б. еңбектер,
зерттеулер жарық көрген.
Тіл білімінде бейвербалды амалдарды паралингвистика (грек тілінде ... ... ... және ... lingua – тіл деген сөздерінен құралған)
қарастырады. ... ... ... ... ... ғалым А.Хилл енгізген. Лингвистикалық түсіндірме сөздікте бұл
терминге мынандай анықтама берілген:
1) ... ... ... хабар жеткізуші, бірақ тілге
жатпайтын құралдар;
2) тілдік байланысқа қатысатын тілдік емес (вербальды емес) құралдардың
жиынтығы.
Бейвербалды ... – өз мәні мен ... ... таңда да
жоғалтпаған мәселелердің бірі. ХХ ғасырдың елуінші жылдарынан ... ... аса ... ... зерттелді. Шетел тіл білімінде бейвербалды
амалдар елуінші жылдардың басында қолға алынды.
Терминді алғаш ұсынған ғалым ... ... жаңа ... ... ... белгілеген, бейвербалды амалдар мәселесін алғаш ғылыми тұрғыдан
зерттеушілердің бірі – Дж. ... ... ... ... және ... деп ... бөліп қарастырады. Паралин-
гвистикалық ... ... ... ... ... бұл түрі ... тіл ... тек соңғы жылдар жемісі
болса да, бейвербалды амалдардың ... ... ... терең тұжырым-
дарды ертеден кездестіруге болады. Атап ... ... ... туралы
көзқарастар, алғашқы ойлар қазақ филологиясының тұңғыш профессоры Қ.Жұбанов
еңбегінде кездеседі. Ғалым ымның ерекшелігі туралы былай ... ... ... ... ... елетпейтін басқа жағдайлар бар.
Дыбыстап сөйлеген сөздің ... ... ... ... ... ... бірі ... я болмаса, бірінің тілі мүлде жоқ болған уақытта да,
ыммен ылаждап түсінуге болады”. Қ.Жұбановтың ... ... ... ... ажырамас бөлігі екенін, сонымен қатар қарым-қатынасқа
көмекші компонент ретінде рөл атқаратынын ... ... ... ... ... ... де ... қатысты мәселелер сөз етіледі. Ғалым бейвербалды амалдарды
сөйлеудің қосымша ... ... ... ... әр ... ... өтеді: дауыс ырғағы, екпін, қимыл, ым, ... ... көз ... бас изеу, күле, ызалана... сөйлеу, бәрі – ойды ... ... ... түсе ... қосымша амал-әрекеттері”, – деп
қорытындылайды.
Психолог-ғалым М.Мұқановтың қазақ халқының салт-дәстүрі мен тұрмысында
кездесетін ұлттық-мәдени сипатқа ие бейвербалды амалдарды ... ... ... ... ... ... ... тұрмысында
кездесетін бейвербалды амалдардың 28 түрін жинақтай келе, ... ... ... амалдары (көрісу, сәлем ету); алғыс айту амалдары ... ... ... бата ... ... ... ... адамдарды
қошеметтеу амалдары (бас беру, ... төс ... ауыз тию, ... ақ ... тілек амалдары (бата беру); кемсіту ... ... ... бата беру, келген кісіні табалдырықта қабылдау, келген
адамға ішек-қарын ... ... ... ... ... ... ант, серт
амалдары; тұрмыс амалдары (шашу, кесені төңкеріп қою, дастархан қайыру);
салт-дәстүр амалдары ... із ... ... ... ... ... ... амалдары (кіндік шешенің құттықтауы); өзгешелік
амалдары.
Академик ... ... ... ... ... бар тізе бүгу,
қол шапалақтау, жұдырық түю, ... ... т.б. ... ... деп ... ... как ... искусства” еңбегінде қазақ халқының
тұрмысында қолданылатын ... мен ... ... өнерінде кездесетін
ишараларды салыстыра ... ... ... ... ишаралар мен драма және операда кездесетін ишаралардың бір-
бірінен айырмашылығы жоқ. Өйткені ... және ... ... ишаралардың беретін мағынасы мен атқаратын қызметі бірдей”, –
деп өз ойын қорытындылайды.
С.Бейсембаеваның “Невербальные ... ... в ... атты ... еңбегінде коммуникацияның бейвербалды компонент-терінің
ұлттық-мәдени ерекшеліктері сараланды және ... ... ... ... анықталды. Ғалым еңбегінде қазақ
тіліндегі қарым-қатынастың ... ... ... рет ұсынылды.
М.Ешимовтың “Ым семантикасы: универсалды және ... ... әр ... ... қарым-қатынасындағы бейвербалды амалдар-дың
ұқсастықтары мен айырмашылығын, әлеуметтілігін анықтауға арналған.
Бейвербалды амалдарға ... ... ... ... ... ... болады. Ғылыми еңбекте Р.Сейсенбаев шығармаларындағы
кейіпкерлердің бет өзгерісін, ым, дене қимылы және дене тұрысын ... мен сөз ... ... ... ... ... ... қимылы және дене тұрысы тілдегі етістікті және ... сөз ... ... ... ... сипатына орай етістікті сөз
тіркестері – қолданылу жиілігі жоғары”, – дей ... ... ... басын
шайқады, қасын керді, ерні дірілдеді, аузын ашты т.б. сияқты ... ... ... ... герман тілдерінен кездес-
тіреміз. Мәселен, Н.Л.Грейдинаның “Взаимодействие вербальных и невер-
бальных средств в ... ... ... ... поля”
(кинесика), А.В.Дементьевтің “Семантико-функциональные ... ... ... в ... ... ... И.В.Серяковтың “Лексико-
семантические и коммуникативно-функциональные особенности языковых единиц,
описывающих невербальное средство коммуникации “голос” в ... ... ... ... ... улыбки как компонента невербального поведения” атты ... ... тілі ... бойынша жазылған болса, Р.Ф.Шлапаковтың
“Номинации кинесических средств речевого общения как лексико-графическая
проблема” (қазіргі неміс тілі ... ... ... ... неміс
тілінің материалдары негізінде жазылған.
Бейвербалды амалдар – ауызекі сөйлеу тілінің ажырамас бөлігі. ... ... ... амалдар тілдік амалдармен ... ... ... ... ... ... ... ымсыз сөйлей
аламыз ба? Күмәнданамыз. Өйткені, ымсыз, ишарасыз біздің қарым-қатынасымыз
қиындай түседі. Ым-ишара сөйлесім ... ... ... беріп,
толықтырып отырады”, – деп тұжырымдайды.
Т.М.Николаеваның: “Любая речь не сводится только к ... ... ... невербальных средств (мимики, жеста) речь неестественна,
мертвенна”, – ... ... ... ... ... атқаратын
қызметін аңғаруға болады.
В.М.Верещагин, В.Г.Костомаров бейвербалды амалдарды іштей екіге бөліп
қарастыруды ұсынады:
1. ... ... Бұл ... ... дене ... ... ... және әр түрлі адам жүзінде байқалатын психосоматикалық симптомдарды
енгізеді.
2. ... тіл. Бұл ... бір ... ... әдет-ғұрпымен,
этикетімен, салт-дәстүрімен байланысты дене қимылдарын жатқызады.
Г.В.Колшанскийдің кез ... ... алып ... та, бейвербалды
амалдарға қатысты айтылған көптеген құнды ойлар мен ... ... ... бейвербалды амалдардың зерттелуіне шолу жасай
келіп, өзінің “Паралингвистика” деген ... ... ... ... ... ... қатынаспен қатар қолданылып, қосымша хабар
береді. Бұл амалдарға әр түрлі дыбыс ... ... ... ... дене қимылдары жатады”.
Бейвербалды амалдардың зерттелуі жайына шолу ... ... ... тек ... ... ғана тән ... ол ... халықтың қарым-
қатынасында бар құбылыс.
2. Бейвербалды амалдың сипаттамасы және көркем шығарма тілі
Адамдар тек сөйлесу арқылы ғана қарым-қатынас ... ... ... бір ... келісімдер немесе белгілер арқылы тілсіз-ақ ұғынысады.
Бұл да – ... ... ... бір ... ... таңба-
белгілерден өзгеше адамдардың ыммен түсінісуі және ... ... ... ... ... сияқты көп белгілер бар. Тіптен
дене мүшелерінің (қолдың, аяқтың, иықтың т.б.) әр ... ... неше ... ... болады. Баяншы айналасындағылармен алуан түрлі ым-
ишара, белгі, бас шайқау, қол сілтеу, иек ... бас ... әр ... ... арқылы өз ойынан хабар бере алады. Бейвербалды амалдар ... ... ... ... болады. Мысалы, телефон арқылы сөйлеп тұрған дауысқа мән
бере отырып, сөйлеушінің жас мөлшерін, көңіл-күйін, байқауға болады. ... ... ... ... ... ... қарап отырып, оның мінезі, көзқарасы, көңіл-күйі, жеке
тұлғалық ... ... ... ала ... ... кем ... екі адамның қатысы арқылы жүзеге асады.
Бірі хабарды жіберсе, екіншісі оны қабылдап алады. Тіл ... ... ... қабылдау, жеткізу, жіберу т.б. сөздерін ғылыми айналымда көп
қолданылатындықтан белгілі бір ... ... ... ұсынады.
Хабар беруді – трансмиссия, қабылдауды – рецепция, осыған байланысты хабар
берушіні – трансмиссор, хабар қабылдаушыны – реципиент деп ... ... ... ... тіл ... тілдік қатынастың теориясы мен
әдістемелік негізін ... ... ... ... ... “...ерекше
орын алатын тілдік қатынастың негізгі мазмұны, мәні, мағынасы ...... іс ... асырушылар, хабарға тікелей қатысушылар.
Олар мынадай құрамнан тұрады:
1. Белгілі бір ақпаратты, деректі ...... ... ... – Тұлғалар.
3. Ақпаратты не деректі жеткізетін – Қабылдаушы.
Баяншы – сыртқы объективтік әсерді, ... ... ... ... ойды ... тілдік амал-құралдардың, тұлғалардың көмегімен екінші
біреуге баяндауды, хабарлауды жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ...... шыққан дерек туралы басқа адамның санасында
ұғым тудыратын, оған ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа байланысшы ретінде қызмет атқаратын қатысымдық
бірліктер.
Қабылдаушы – белгілі бір хабарды қабылдап ... оның ... ... ... ... ой мен ... арқылы өз санасына өткізіп
ұғынудың нәтижесінде ... ... ары ... іске ... ... ... қарым-қатынас әр түрлі бейвербалды амалдармен
бірге жүруі ... Яғни ... әрі ... ... тіл ... әрі
бейвербалды, яғни тілдік емес факторлар арқылы қарым-қатынас жасай алады.
Жалпы адамдардың қарым-қатынасына ... ... екі ... тармақтан
тұрады. Оның бірі – тілдік қатынас, екіншісі – ... ... ... ... ... қатынас пен ... ... мен ... ... адамдардың бір-бірімен байланысын қамтамасыз етеді, яғни адамдар
арасындағы қатынасқа қызмет етеді;
2) тілдік қатынаста да, ... ... да ... бір ... бірақ тілсіз қатынаста хабар шартты түрде болуы мүмкін;
3) тілдік, тілсіз қатынас та адамдардың өзара түсінісуіне жол ... ... ...... ... қатынасты – бейвербалды
амалдар деп атайды.
Ғалымдар мен ... ... ... ... мен бейвербалды амалдарға берілген тұжырымдарын қорытындылап
жинақтай келе, бейвербалды амалдар – вербалды амалдарды толықтырып, ... ... ... ... ... ... ... ететін,
адамдардың өзара түсінісуін қамтамасыз етуге көмектесетін қарым-қатынастың
түрін айтамыз.
Көркем шығармада бейвербалды амалдар ... ... ... ... ... ... ... вербалды компоненттерді
қайталай қолданылады. Мысалы, – Анау алдыңда жатқан жылқының бәрі сенікі, –
деді Омар ... ... ... қалған жылқыны қамшысымен сілтей
көрсетіп (“Өз ... ... ... есімдігі + нұсқау ... ... ... ... ... қақшаңдата көтерді де:
– Бикеш, отырыңыз, ұялмаңыз, – деп ... орын ... (“Өз ... ... – деп, аяқ ... ... Аспан шал (“Сайтан көпір”). (Вербалды
амал + нұсқау немесе меңзеу кинемасы).
2. Бейвербалды амалдар кейбір ... ... ... ... Матвей маған шапшыған қанды көрсетіп: – Ұртта, балам,
Сарқынды атаң секілді жүз ...... Мен ... ... ... ... ... ұрттап-ұрттап алды да тісін ақшита күліп бізге ... ... ... алғашқы қызуы басылып қалған ба: – Осы ... ... ... – деп еді, анау ... ... ... ... танытты
(“Жетім бота”).
Келтірілген мысалдардан бас шайқау кинемасының “жоқ” репликасының
орнына қолданылғанын көруге болады.
3. Бейвербалды ... ... ... толығымен ауыстыра алады.
Мысалы, Мұса есік ... ... көз ... қара ... ... иек ... ... әр ым-жымын, қас қақтырмай сезу қадетіне қалыптасып кеткен жігіт
сыртқа тұра атылды (“Сарыарқаның жаңбыры”).
Бәтима ымдап шамды өшір ... ... ... ... “О, несі,
қараңғы үйде отырамыз ба?” дегендей, дел-сал ... ... ... ... ... ... амалдар арқылы ғана қарым-
қатынас жасағанын аңғаруға болады.
Бейвербалды амалдардың ... ... ... ... байланысты:
1) қарсыластар бір-бірінің тілін білмеген жағдайда:
– Я тебя ... – деді ... ... бұл ... ... ... басын изеді (“Мынау аппақ дүние”).
2) айқай-шу, дабыр кезінде:
Қатынның құлаққашты қылар шуы қаншалықты айғайласаң да анық ... ... ... үн ғана ... еді. ... Ерік “Атың кім?!” деп
және озаңдады. Қыз басын шайқады. Ести алмадым деген сыңай танытты ... ... ... ... ... ... аңдыған мысықтай төбеге мініп отырған жігіттің
алдындағы айнаға түскен сұлбасын жаңа ғана ... “ой, ... деп ... ... Не болды саған? – деді Дүрия түкке түсінбей.
Жылан шағып алды ма? – Гүлия үндеген жоқ. ... ... ... ... (“Өз ... ... адамдар арасында белгілі қашықтық болған жағдайда:
Осы ... ... дала енді ... бөртек төбешіктерге ұласа
бастаған; осы сәтте, сол жыбырлаған төбешіктің бірінен ... ... ... де қол ... ... ... ... Кейін қайт! Өлесің!
Сонау төбенің басында бас киімін алып айғайлап тұрған адамның даусын
жел қағып, бұларға естітпеді (“Өз отыңды ... ... ... ... ... ... құлағының
ақаулығы болған жағдайда;
6) бір адам екінші адамның ... ... ... (жиналысқа кешігіп
келген адамның әріптестерімен қол ... ... ... бас изеу арқылы
амандасуы);
7) толық тыныштық талап етілген жағдайда;
8) адамның уақытша сөйлеу мүмкіндігі болмаған жағдайда ... ... ... ... шығарма құрылымында вербалды амалдар арқылы берілетін ... ... ... ... проксемикалық ерекшеліктер
“сөз өнерінің” көмегі арқылы жүзеге асады. Кейіпкерлердің көзқарасы, ... ... оның ... дене ... дене қалыбынан,
күлкісінен, ишарасынан байқалады.
Бейвербалды амалдардың көркем шығармада берілуінің бірнеше жолдары бар:
1) бейвербалды ... бір ... ... ... ... тыржию,
ажыраю, қыржию т.б.
– Сау болыңыз, – деді Бақытжан ыржиып (“Қар қызы”).
– Бұл тауып айтқаның емес, – деді орнынан көтерем ... ... ... ... ... ... ... да бір аяқ астық құны бар емес пе, – деп ... ... ... ... ... беріледі.
Қазақ тілі сөз байлығының құнарлы да қуатты ... ... ... ... көз, ... бет, ауыз, тіл, ... аяқ т.б. дене ... ... ... Орыс тіл білімінде фразеоло-
гизмдер мен бейвербалды амалдардың ... ... ... “Жесты и языковые фразеологизмы”, А.В.Филиппов, В.Д.Кут-
ловскаяның “Фразеологизмы и ... атты ... атап ... ... ... жест – ... ... в жестовом
языке и языковой фразеологизм имеют семиотическое ... ... ... что ... условного жеста в язык – словесное описание жеста –
нередко ... ... ... ... То, что ... ... может возникать на базе жеста, легко объяснимо”, – дей келе ... ... ... ... ... ... айтады.
Қазақ тіл білімінде тілші Г.Смағұлова жалпы дене қимылына негізделіп
жасалған тұрақты тіркестер түрін “кинетикалық” ... деп ... ... тік тұру, қол қусыру, зыр жүгіру, елбек ... ... ... ... ... ... жерге тигізбеу, жаны қалмау, бәйек болу,
қошемет ... ... ... ... ... болу, шапан жабу, т.б. сияқты
мысалдар келтіреді.
Бұндай тұрақты тіркестер қатарына ... ... ... ... ... қимылын бейнелейтін фразеологизмдерді
жатқызуға болады. Мысалы: теріс қарау (жақтырмау), бармағын ... ... ... жаю ... ... алу), ... қар жауу ... екі көзі шарасынан шығу ... ... ... ... ... өзін ... ұстау), мұрнын тыржиту (менсінбеу), санын сабалау
(қатты қуану), желкесін қасу ... ... таба ... ... қалу),
білегін сыбану (жұмысқа белсене кірісу), ернін ... ... ... ... қайрау (ыза болу, кектену), таңдайын қағу (қатты таңдану,
қайран қалу).
Бейвербалды амалдар көркем шығармада ... ... ... ... ... ... тұрмыста сирек қолданылып, бірте-бірте
қолданыстан шығып қалған бейвербалды амалдар бар. Бұндай ... ... ... ... саналады.
Мысалы, ат құйрығын кесу – ежелгі кезде араздасқан, ... ... ... ... өз аттарының қыл құйрығын кесіп, артына
қарамай аттанып ... ... тілу – ... ... бір-біріне көрсететін зәбірі.
Мұның арты ертеректе дау-жанжалға, ұрыс-керіске, тіпті жауласуға дейін
апарған.
Отының ... ... – ел ... әлі ... ... немесе жетім-
жесірлерге шектен тыс тізесін батырған кездер болған. Осындай жағдайда
кеткен есесін шамасы ... ... ... ... ... барып,
оның үйін, от басын сабап, күлін шашқан. ... ... ... ... өшін ... ... болған.
Артынан топырақ шашу – қатты жек ... ... ... қалған адамға
қарсы әрекет. Ол – “енді көрмегенім сен бол”, “қараң батсын” деген қарғыс
қимылы. Бұл бейвербалды ... ... ... ... әдет-ғұрпымен
байланыстыра қарастырады.
Мысалы, мал иесіне қасқыр жоламас үшін бір уыс топырақты ... ... ... ... ... айналдыра шашатын ырым халық санасынан орын
алған. Бұдан соң қасқыр қораға кіре алмайды, кірсе де ... аша ... ... ... ... сенімінде топырақ шашу ырымы арқылы қауіпті санаған
тіршілік иесінен өзін сақтандыруға болады деген наным ... күйе ... ... есекке теріс мінгізу – масқаралау, жазалау
кинемалары. Жеті жарғының ... ... бірі – ар ... Бұл ... ... ... ... теріс қылықтар барысында
қолданылатын болған. Ол екі түрде жүзеге асты. Бірі – масқаралау, ... ... қуу. Бұл ... ... ... – құқық бұзған адамды ел арасында
ұялту. Масқаралау ... ... ... ... кесілген адамның бетіне
күйе жағылады да, оны сиырға немесе есекке ... ... ... ... Оны ... ел, ... ... етеді. Ұялған адам екінші рет
теріс қылық жасамайтынын айтып, уәде береді. Бұл жаза көбіне ... ... ... тіл ... ... қол ... үшін ... ең ауыр түрі – ат құйрығына байлау. Кінәлі адамның мойнына
қыл арқан салып, аттың құйрығына байлап жіберу – өте ... келе ... бір түрі ... ... ... ... ... “Тұлдау” салты жүргізіледі. Тұлдау
дегеніміз – қайтыс болған ... сырт ... ... тон, ... ... олардың астарын сыртына, сыртын ішіне қарай аударып,
адалбақанға іледі. Бас киімін тұлданған ... ... ... ... өмілдірігін, ішпегін үстіне салып, тебінгісін қайырып, қамшысын
ерге қыстырып, үй ішіндегі ұйғарған орынға қояды. Жылқы құйрығы мен ... сабы 2–3 ... ... ту” киіз үйдің оң жақ босаға сыртынан
белдеуге бекітіледі. Қайтыс болған азаматтың тақымына басып мінген ... ... ... ұшына тақап қылқұйрықты шорт кеседі. Енді сол
ат ... ат” ... ... ... атты ... Жылқы ішіне бос
жіберіліп семіртіледі. Көші-қон ... сол атты бос ... Осы ... ... ... ... ... тұлданған киімдер, қаралы ту,
тұлданған ат қазаның хабаршысы ретінде ... ... ... ... қолданылу дәрежесі күңгірттеніп бара жатқан
бетін тырнау, шашын жұлу, ... жаю ... ... қатарын анықтасақ,
қолданыстан мүлдем шығып қалған біз шаншу, ... ... қол ... ... ... ... кесу т.б. кинемаларын атауға болады.
Белгілі бір мамандық, кәсіп аумағында қолданылатын бейвербалды ... ... ... ... әскери адамдардың алақанын қырынан қойып
шекесіне тигізіп сәлемдесуі, дирижер ишаралары, спорт ойындарының ишаралары
(күрестерде, ... т.б. ... ... ... ... ... оң ... қолын көтереді. Сонымен қатар бокста төреші екі ойыншының арасынан оң
қолымен жоғарыдан төмен түсіріп, тігінен ... ... ... ...... ... білдіреді т.б.). Мұндай амалдар белгілі бір мамандық,
кәсіп аумағында қолданылатындықтан кәсіби-бейвербалды ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы:
қол бұлғау, орамалмен бұлғау, бас киімін қолына алып ... ... тез ... – деп ... ... ... тұр ... отыңды өшірме”).
Сонымен қатар диалект-бейвербалды амалдарды да кездестіруге болады.
Мысалы, қазақ ... ... ... аңғартатын – кесені төңкеру,
кесенің үстіне қасықты төңкеріп қою, дастарханның шетін ... қою ... ... ... ... ... отырады.
– Әй, кемпір! – деді кәрлен кесені төңкере беріп (“Ардақ”).
– Ол жағын өздері шешсін. Менің иманым – қысылғанда ақыл беру ... ... ... ... дастархан басынан кері ысырыла берді (“Құм
мінезі”).
О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдардың ... ... ... ... ... жіктеуге болады:
1. Кинесика
2. Просодика
3. Проксемика
Кинесикалық амалдар қарым-қатынас барысында қолданылатын мимика, ишара,
дене қалыбы, адамның аяқ алысы (жүріс) сияқты ұғымдардың ... ... ... ... көмекші құрал ретінде қызмет атқарады.
Просодика – тембр, ... ... ... ... ... т.б. баяншы
мен қабылдаушының көңіл-күйін, сезімін сипаттаушы амалдар болып табылады.
Дауыс ырғағы, интонация, дауыс ... ... ... ... көңіл-күйі, психологиялық сипаты беріледі.
Проксемика – коммуникативтік актіде адамдардың кеңістікте орналасуы. Ол
коммуникативтік актіге қатысушы адамдардың ... ара ... ... ...... – бұл ... американдық
антрополог Э.Холл енгізген.
Проксема – проксемиканың құрылымдық бірлігі болып саналады.
|Бейвербалды амалдар ... | ... | | ... |
| ... ... ... дауыс | |адамдардың |
|дене қалыбы. | ... ... ... |
| | |дем алу, | ... және |
| | ... ... | |олардың |
| | ... т.б. | ... ара |
| | | | ... ... ... ... амалдар тілдік амалдар сияқты халқымыздың тілінде қызмет
атқарады. Мысалы: мақұлдау, құптау шарасында – бас изеу ... ... ... ... ... ... – бас ... кинемасын
пайдаланады. Ашу, ыза эмоциясы кезінде қолданылатын бейвербалды амалдар ... ... ... түю, ... ... ... ... тістеу, жер сабау, өз
шашын өзі жұлу (әйелдерге ғана тән), ... ... өз ... өзі ... ... сабау, сияқты кинемаларды атауға болады. Қайғы кезінде әйелдер
– екі ... ... ... ... ... тырнауы сияқты бейвербалды
амалдарды қолданса; ер ... – жер ... өз ... өзі ұру ... ... Қуаныш сәтінде – қолын ... ... ... ... ату ... ... ... келемеж, мазақ
ететін болса – ернін шығару, бет шымшу, бет ... ... ... ... Алақанын жаю, иығын көтеру, басын қасу, желкесін қасу, бармағын
тістеу – амалсыздықтың, шарасыздықтың белгісі болып табылады. Санын ... қалу ... ... ... ... түкіру, ернін тістеу – өкініштің
белгісі. Жеңілудің ... – бас ию, қол ... ... ... қос ... арқылы білдіреді. Қабылдаушының арқасынан қағу арқылы – құптаудың,
қолпаштаудың, қоштаудың, ... ... ... ... ...... үнсіз тұрып кету, бас шайқау, қол сермеу ... ... ... ... кинемалары да кездесіп отырады. Мұндай
жағдайды есекке, сиырға теріс мінгізу, ... ... ... күйе жағу,
әйелдердің шашын кесу сияқты масқаралау жазаларын қолдану арқылы елге жария
еткен. ... ... ... – ат ... кесу, әбден көңілі қалған
адамға бір уыс топырақ шашу сияқты бейвербалды ... бар. ... ... ... ... бата ... ... түкіру, топырақ шашу, омырауын көкке
сауу сияқты кинемалар жазаның ауыр түрі болып саналады.
Айтып кетер бір жайт: ... ... ат ... ... үйін, отының
басын сабалау, туырлығын тілу, есекке, сиырға теріс мінгізу, ... ... ... жұлу, бетін тырнау сияқты бейвербалды ... ... ... ... ... архаизм-бейвербалды амалдар болып есептеледі.
Мұндай амалдар қазақ халқына ғана тән ұлттық-мәдени ... ... ... өз ... ... әр жағдайда қолдана білу – ... ... ... ... ... ... ... классификациясы
Бейвербалды амалдардың ішінде ең көп тарағаны – кинесикалық
амалдар. Кинесика – kinesis – грек ... ... ... деген
ұғымды білдіреді. Кинесикалық амалдарды ... ... ... ... ... ымы, ... (жест), дене қалыбы (поза)
сияқты ұғымдардың жиынтығы ретінде қарастыруға ... ... ... ... ... атты ... “келбет білімі”, “беттің ымы”
деген атау беріп, былай түсіндіреді: ... ... ... ... көзге өте көп көрінетін қимыл беттікі...”. Ж.Аймауытов адамның
ішкі құпия-сырын абайсызда ... ... ... ... дене мен
беттегі қимыл-қозғалыс екендігін және ... ... бір ... ... мен ... ашу мен ... т.б. ... толып жатқан психологиялық
сезімдік, эмоционалды құбылыстар барысында, не ... ... не бет ... ... ... ... қатаң бақылау арқылы танып, білуге
болатынын алғашқылардың бірі ... ... ... ... мимикаға
мына сияқты бет қимылдарын ... бет ... ... ... қастың қимылы, көздің қарасы, танаудың желбіреуі, еріннің, төменгі
жақ сүйегінің қозғалыстары т.б. Ал ... ... деп ... оған ... ... ... ... алады: көкірегін керу, иығын төмен түсіру
т.б. М.Жұмабаев “Педагогика” атты ... ... ... ... жан сыры дене ... ... ... сыртқа білінеді”, “... дене де
жанға байлаулы, жан көріністері денеге қатты әсер ... ... ... аяқ басуынан жанның қандай ... ... ...... ойы ... ... ұштасып жатыр.
Мимикаға әдетте, адамның бет-әлпеті қатысады. “Бет-әлпет” ұғымының
ауқымына маңдай, көз, қас, қабақ, кірпік, ... ... ... ... ... таңдай тәрізді мүшелері енеді.
О.Бөкеев шығармаларында кездесетін мимика түрлері бірнеше топқа
бөлінеді.
1. Қабақ ... ... ... ... ... ... байланысты мынандай кинемаларды
кездестіруге болады: қабақ шыту, қабағын кіржиту, қабағын түю, ... ... ... қабағын ашпаған қалпы ертеңгі жол қамына дайындалғаны ма, теріс
қарап түйіншектерін түйе берген (“Өз отыңды өшірме”).
“Ауыл-аймақтан ұялмай дәті ... ... ... ... – деп, ... күйінген де, іштей тынған (“Жасын”).
Осы сендерге не жетпейді? – деді жылқышы қабағын түйе ... ... ... ме? (“Атау-кере”).
Қабағы дірілдеу: а) өкпелеу, шошыну, қорқу.
Өзінің тілін алмағанына қабағы ... ... әрі иіле ... ... өшірме”).
ә) ашулану, ренжу.
– Сен мені білмейді екенсің, Көкен, – деді Нюра қабағы дірілдей ... ... ара түсе ... ойнасың ба еді, – деп тебітті. Бойжеткен
қызының да, әйелінің де қабағы дір ете қалды (“Өз ... ... Қас ... ... ... ... ... қорқу.
Өзі-өзі болғалы Гүлияның күйеуінен естіген ауыр сөзі осы еді. ... ... ... да ... тия қойды (“Өз отыңды өшірме”).
– Ес білгеннен бері тірі жанға қарыз емес екенімді, бір адамнан ... ... ... өзімді өзім асырап жеткізгенімді ғана білемін. ... ... ... ... тапсырдым, – деген Еріктің тік сөзі
Айнаның қасын дір еткізді (“Атау-кере”).
Қасын ... ... ... жақтырмау.
– Е...е, ақын жігіт, сен екенсің ғой. Төрлет шырақ. Атың ... еді. ... ... ... Махмұт болсаң да жарар, Сұлтан бола алмассың,
– деп, қақтаған күмістей аппақ ... аса ... ... қара қасын кере кеңк-кеңк күліп алған (“Сарыарқаның жаңбыры”).
3. Көз ... ... ... ... бетпе-бет сөйлескенде, бір-бірінің көзіне қарайды.
Өйткені, ... – ішкі ... ... ... ... амалдың ең жиі
қол-данылатыны көзбен байланысты. Адамның ... ... ... ... ... ... ... зерттеуі бойынша, хабардың 87( миға
көру рецепторлары арқылы түссе, 9( есту және 4( басқа да сезім ... ... ... ... ... атты еңбегінде “...адам
қылығы мен қимылын анықтауда бет, көздің ... зор. ... ... ... айнасы”, “Келбет көрсең, ісін сұрама” деген мақалдар бар”, – ... ... ... ... түрге топтайды: көз де, бас та алдына
қарай төнсе – ... ... көз ғана ... ... бас ... ... көз де, бас та ... бұрылса – қараған жақтан бірдеңені
күткендік; бас қозғалмай, көздің қиығымен қараса – бұл сұм ... ... ... ... білдіргісі келмеген арам ойлы қарас); көзі де, басы ... ... – күш, ... бас та, көз де ... ... – әлсіздіктің
белгісі; бас қимылсыз, көз төмен болса – төменшікке, кішкенеге қарас,
жеккөрудің ісі.
Көзі ... а) ... әлі бар ... Он ... бері ... ... ... әлі күнге
аспанда жүзіп жүргеніне таңырқағандай бақырая қараған (“Атау-кере”).
ә) Қатты қорқу, шошыну, үрейі ұшу, зәресі ... көзі ... ... ... ... Шалқасынан жатқан адам
әкесі емес, әлдебір ... ... ... ... ... ... ... қоя берді (“Сайтан көпір”).
Көзі алаю: ашулану, ызалану.
– Кет былай! – деді Қожақ көзі алайып (“Мынау аппақ дүние”).
Есіктен кірген ... алая ... ... – Айна неге мені шақырды,
қол жұмсағаннан саумысың? – деп, қадала сұрап еді... (“Атау-кере”).
Көзін төмен түсіру: ұялу.
Саусақтары ... ... ... ... жасын ұрғандай екеуінің де өне
бойынан естанды күй кешті. Бірақ, қыз ұяла ... ... ... ... жоқ (“Өз ... өшірме”).
ә) қайғыру, қиналу.
Алты арыс дүйім ел “Сұлтанды жұтқан сұр ... деп, ... ақ ... көк ит шыға ... емес пе. ... жер шұқығандай боп,
көзін кірпігімен қамастыра төмен қарады, ... ... ... а) ... та ... ... ... жоқ па. Кіргені осы.
– Басқа рейспен ұшқан шығар, – деген Биғаң маған ... ... ... ... ... ... бір мұңды да мүсәпір жанармен қауға сақал шалға қарадым.
Ол “саспа” дегендей көзін қысып, басын изегендей ... ... де ... астымен қарау: сенімсіздік таныту.
Көрден жаңа шыққандай, мыж-мыж боп тұрған бөтен жігітке көзінің астымен
қарап қояды (“Атау-кере”).
О.Бөкеев шығармаларындағы синонимдік ... ... ... одыраю,
бажыраю, едірею, ажыраю сияқты сөздер де адамның әр түрлі эмоциясынан хабар
береді.
– Бұл қай қырың. ... ба? – ... да ... ... соң ... шекісіп қалар деген Гүлия әңгімеге араласты (“Өз отыңды өшірме”).
“Осы біз кержақ байдың ескі ... ... ... дегені көзі
ежірейіп (“Атау-кере”).
Сонымен қатар жазушы шығармаларында кездесетін “көзін аларта қарау”,
“көзі алаю”, ... ... ... ... алақ-жұлақ ету”, “ала көзімен ату”
сияқты сөз тіркестері де кейіпкердің ашу, ыза ... ... ... ... ... бөрінің бөлтірігі. Бері кел! – деді маған көзін ... ... ... ... көп ... қоймайтын Рахия, ләм демей
бүк түсіп жатқан Омарды ала көзімен ата:
– Толғағың қысқандай неғып иленіп жатырсың, алыстан ... ... ... ... екен десе... бейшара (“Өз отыңды өшірме”).
4. Ерін немесе ауыз соматизміне байланысты кинемалар.
Ернін тістелеу: ашулану.
– Ой, бітім ... ішін ... – деп, әкем ... ... ... ернін жымқыра тістеп сарт-сұрт шыға жөнелді (“Маңдайдан
бағың шайқалса”).
Жүрегім зу ете қалды. ... ... бойы ... ... ... ... а) ... күйеуінен қара қағаз алған қаралы әйелдердің бетіне қарай
алмаймыз, байларын біз ... ... ... ... ... ... еді ... де майдан”).
ә) мазақтау, келемеждеп күлу.
Ей, ащы су, (араққа қарап ернін шығарды) сен итті мына Шөкең менсінбей
қойды, қылатыныңды ... ал ... ... қиналу.
Көкем ауыл жаққа қинала қарайды. Терең күрсінеді. Қолы ... ... ... тұр ... ... ... ғой, – деді ... қыз кезіндегідей бұртитып, – келмесең ғой”
(“Жесірлер”).
Ерні дірілдеу: көңілі босау.
Күн шалмай қағаздай ағарған, әбден әжім айғыздаған жүзі ... ... ... ... ашу: ... ... сұңғақ денесі, тайқылау біткен ақ маңдай, ... ... ... иегі – бар ... ... ... тал ... тарыдай
мін түсірмей тұр. Оны жаңа көргендей ... ... ... ... де ... Тіс ... байланысты кинемалар.
Тісін шықырлату: ашулану, ызалану.
Аяқ жағын: “Ақшасы көп адамның маскүнем болғанын көргенім жоқ, әкең...”
– деп ... да, өз ... өзі ... ... ... ... ... қайрайтын (“Маңдайдан бағың шайқалса”).
– Өй, өңшең ғана қоян жүрек қорқақтар! – деп, тісін шақұр-шұқыр ... ... да, ... сағатын шалға шырқатты (“Қар қызы”).
6. Тіл соматизміне байланысты кинемалар.
Тілін шығару: мазақтау, келемеж қылу.
Қарашы, мұны ... ... ... ... ... ... ән
салуын, қарашы... (“Сайтан көпір”).
7. Таңдай соматизміне байланысты кинемалар.
Таңдай қағу: таңғалу, тамсану, қайран қалу.
– Апыр-ай, мұндай мықты денсаулықты мен бұрын-соңды ... жоқ, – ... ... ... ... ... (“Сайтан көпір”).
– Апыр-ай, ә, – деп тамсана таңдайын қақты Оспан (“Өз ... Бет (иек) ... ... ... тыржиту: жақтырмау.
Мұхтар аға жақтырмай бетін тыржита қарады да, оң қолын көтеріп: ... – деп ... ... ... ... ... ... психосоматикалық процестер де мимикаға жатады.
Өйткені, беттің қызаруы арқылы ... ... ... ... ... ... болады.
Бір күні жұмыстан әдеттегіден тым ерте оралған Көкен: – ... ... ... керек, – деді өңі боп-боз болып (“Атау-кере”).
– Зоотехник сазарып үндеген жоқ, әйелі, жүзі күйгендей қызараң ... Тек, о ... ... атын ... ... – Кешіріңіз, – деді
қызара ұялған келіні (“Атау-кере”).
Иек қағу: а) менсінбеудің, біреудің ... жүре ... ... соң оған ... ... ...... құтты болсын, шырақ,
атқа мініп, ел билігін қолға алыпсың, естіп жатырмыз (“Өз отыңды өшірме”).
ә) ымдау, бір ... ... ... ... ... шыл ... шыл ... – иегін қағып, ымдап
Батиды шақырды (“Өз отыңды өшірме”).
Иегі кемсеңдеу: көңілі босау.
Енді бірде ажым шиырлап, ... ... ... ... ... тал қылы жоқ жылтыр иегі кемсеңдеп дірілдеген еді (“Үркер”).
Иегімен нұсқау:
Енді шал кіржіңдеп кейіді:
– Бұлар, – деді әкем ... ... ... – бұлар о бастан
төрелікке құштар еді, жаңа заманның жаңа салтын тізгінінің ... ... ... да – ... тұқымы (“Қайдасың, қасқа құлыным”).
О.Бөкеев шығармаларында ... ... түюі – ... бетін,
маңдайын, мұрнын тыржитуы – жақтырмаудың, риза болмаудың; ернін тістелеу –
өкініштің; тілін, төменгі ернін ...... және ... ... ... дірілдеуі – ұялғандықтың; тісті шықырлату – ыза
болғандықтың; ернін ...... ... ... ... ... мінезінен, жағымды-жағымсыз қасиеттерінен хабар беріп отырады.
Қорыта келгенде, мимика дегеніміз – көз, қас, қабақ, мұрын, ерін, тіл,
тіс т.б. дене ... ... ... ... бір ... беретін
бейвербалды қарым-қатынастың жиынтығы.
Ишара – адамның ішкі жан дүниесінің хабаршысы болып саналады. ... ... көп ... ... ... ... топтастыруда өзіндік орны бар ғалымдар
Л.А.Капанадзе, Е.В.Красильниковалар ишараны үлкен екі ... ... ... ... а) ... ... Бұл ... орындауда қол, иек, көз,
қабақ, бас сияқты дене ... рөлі зор. ... ...
сөйлеушінің айналасындағы нақты бір затты, құбылысты, іс-әрекетті нұсқап,
бөлектеп көрсетуінде; ә) бейнелеуші ... ... ... ... ... ... қолданылады; б) символдық ишаралар. Бұл
ишаралар салт-дәстүр, этикетпен тығыз байланысты. ... ... ер ... ... шешуі т.б.
2. Таңбалы емес: а) ... ... ... ... ... ... ... сияқты эмоцияларда қолданылатын ишаралар. ... ...... ... түю – сес ... басын ұстау – уайымдау
белгісі; ә) ырғақты ... ... ... орыс ... ... ... ... тіліндегі ишаралық қимылдар ішінде қызметі жағынан ең өнімділері
бас, иық, қол ... ... ... ... аяқ т.б. ... Дене ... атауына қатысты О.Бөкеев шығармаларында
кездесетін ишаралар былай жіктелді:
1. Бас ишарасы: (бас изеу – ... ... ... құптау; бас
шайқау – келіспеу, бас тарту; басын оқыс көтеру – шошыну, ... ... салу – ... қарап қалу, мойындау, қайғыру т.б.).
Нүрке басын оқыс көтеріп алды: – ... не ... ... ... – алты ... ... қаратқан Мақажан ақынның немересі
ме? (“Атау-кере”).
Басы салбырап, аялдамаға қарай ... ... ... ... ... Иық ... ... көтеру – білместік, шарасыздық ... ...... ... Міне ... – деп ... ... көтерді Дархан (“Өз отыңды өшірме”).
Осы есендіктің өзін үлкен мәртебе көргендей көңілдері тоғайып, ... (“Өз ... ... Қол ... Қол ишарасын орындалуына қарай бір қолмен ... екі ... ... ... деп ... ... болады.
а) Бір қолмен орындалатын ишаралар: қол бұлғау, қол көтеру, жұдырық
түю, алақан жаю, қол ... қол ... қол ... т.б.
...Жалғызсырап бас ауырып, балтыр сыздағанда көз ... ... елес ... ... сол ...... ... ымдап,
қол бұлғап шақыратын (“Өз отыңды өшірме”). – Осы ... ... ... азып ... – деп ... ... сілтеді Упрай (“Қар қызы”).
ә) Екі қолмен орындалатын ишаралар: екі ... ... ... ... ... ...... болғандықтың, жұмысқа
кірісудің белгісі, қол шапалақтау – қуану, құрметтеу, қос қолдап ... ... жаю – бата ... ... оқу ... ... ... жұдырығын жұдырығына соғу – сес көрсету т.б.
– Төбелесейік, шын айтамын, жылынатын түріміз жоқ, ...... ... ... бір-біріне ұрғылап, тісінен от шығара қайрап
(“Қар қызы”).
– Бұл да ... – деді ... ... ысқылап (“Өз отыңды өшірме”).
Сонсоң әлгінде ғана Нұрлан аунаған жерден ... ... ... піскен
жидекті көріп, қолын шапалақтай айқайлап жіберді: “Ой, как много ягод,
какая прелесть-прелесть” (“Мынау ... ... дене ... ... әсіресе, саусақ бейвербалды амалдарды
атқаруда жиі ... ... сұқ ... ... ... ... осы саусақтың көмегімен белгілі бір заттың санын, аумағын нақтылау
ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... бас бармақ, сұқ саусақ (балаң үйрек), ортаңғы саусақ (ортан
терек), аты жоқ саусақ (шылдыр ... ... ... ... деп ... атау берген және әр ... ... ... ... ... кезінде басқа саусақтарды бүгіп, бас ... тік ... ...... ... немесе “бәрі де жақсы” дегенді
білдірудің айнымас белгісі. А.А.Акишина ... ... ... ... ... ... в жестикуляций, они часто являются заменителями
слов”, – дейді.
– В каком классе ... – деп ... ... бұл ... ... ... ... беруге қорынды. Қыз күлімсіреп, алдымен сегіз, содан ... ... ... қыз ... изеп тағы да ... ... да күлді
(“Мынау аппақ дүние”).
4. Аралас ишаралар. Қолды әр ... дене ... ... ... ишаралар. Мысалы, қолымен басын, желкесін қасу – ойланғанда,
дағдарып қалғанда, тосыннан ... ... ... қолданылатын ишаралар
(басын қасу, желкесін қасу). Сұқ саусақпен бетті сызу ... ... ...
масқара, ұят болған жағдайдың мәнін ... ... ... ... басу – үндемеу, тыныштықты талап ету мақсатында ... Бұл ... ... ... ... дыбыстармен қатар
қолданылады.
– Сендерді білмеймін, – деді ... ... ... – өзім ... алып кеткенде іште қалыппын... (“Қар қызы”).
“Айналайын, анашым!” деп, есім шыға қатты ... Өзің ... ... ... ... үшін қадірі болмайтынын, әсіресе, абысындарым
бетін шымшып сайқымазақ қылып жүрген (“Атау-кере”).
5. ... дене ... ... ... ... ... ... кету – адамның ұялған кезде қолданатын кинемасы.
Луиза гүлді-гүлді шыт көйлегін сыпыра бергенде, бозбаланың ... ... ... қарай бұрылып кетті (“Мынау аппақ дүние”).
“Аяғына жығылу, етегіне оралу” – жалынып-жалбарыну, кешірім ... ... ... ғана ... ... ... егін суғарып жүріп, бір литр сүт
үшін бекер тілдегенімді түсініп, аяғына жығылдым (“Бәрі де майдан”).
Сен өлмей, не болмаса өзім өлмей әз ... өмір жоқ. – ... ... ... ... (“Өз ... ... сырт айналу” сияқты кинемалар адамның ренжіген ... ... ... ... ... Ол ... айта бастаса болды,
басын шайқаған күйі теріс қарап кететін (“Мұзтау”).
Осымен сөз бітті деген мағынаны “орнынан тұрып кету” сияқты ... ... ... кісі жібертем, – деп кесіп айтты да, әңгіме осымен
бітті ... ... ... (“Бәрі де майдан”).
Адамды әжуалап, мазақтай күлгенде “ішін басып күлу” ... ... ...... соң ... маған қадала қарады да
сықылықтап кеп ... ... ... ... күліп жатыр (“Үркер”).
Жазушы шығармаларындағы ишаралардың қолданыс өрісіне, дәрежесіне қарай
халықаралық ишаралар және этникалық ишаралар ... тек ... ... тән
ишаралар) деп топтауға ... ... ... – көптеген халық
қолданысында бар, барлық ... ... ... ... ... қол ... ишарасы, қол алысу, жұдырық түю, қол шапалақтау т.б.
Ал этникалық ишаралар – бір ... ... ғана тән ... ... ... ... ... беретін ишаралар
О.Бөкеев шығармаларында аз емес. Олар:
1) бетін шымшу. Қазақ халқында әйелдерге ғана тән ишара. Бұл ишара ... ... ... ... ұғындырады. “Бетін шымшу” кинемасы көбіне,
“ұят-ай” ... ... ... отызға да толмай қара жамылып жесір қалған келіншіктер төртінші
“арсыздықты” бастан ... ... еді. Ол – ... ... ... ... жұрт ... келгенде төменшіктей беруші еді, бетін шымшып
ұятсыздыққа балаушы еді... (“Бәрі де майдан”).
2) ... ... Бұл ... да әйел ... ... Риза ... ... жағдаяттарында қолданылып, қазақ халқының
ұлттық-мәдени ерекшеліктерінен хабар береді.
Сонда атамыз айтыпты: “Ей, Қаратайдың қатын-қыздары, неменеге жетісіп
күлесіңдер, менің ... ... ... ... ма” деп ... ... ... – деп, сөз тауып кеткен екен марқұм (“Апамның астауы”).
3) бет сипау. Дастархан, соғым, жол т.б. ... ... ... ... ... ... бетін сипайды. Дұға, құран оқығаннан кейін де ... ... ... жина ... ... ... Өзі ... күбір-
күбір еткізіп, бетін сипап тұрып кетті (“Ардақ”).
Жас қабірді алқақотан қаумалай тұрған жігіттер молламен ... ... ... ... түсіре бастағанда Құланды жақтан бозжорғамен ағызып
Оспан да келіп еді (“Өз отыңды өшірме”).
4) шашын жұлу. Бұл ... ... ... әйел ... тән. ... күйеуі қайтыс болғанда жаны қатты күйзеліп, қайғыға ... ... ... ... ... ... ұмтыларын білмей безектеген Дүрия құр бекер жылаудан басқа
қолынан келер дәрмен жоқ, өз ... өзі ... ... (“Өз ... ... ... (жырту). Күйеуі өліп, қаралы болған әйел басына түскен
қайғының ауырлығын білдіру үшін бетін ... ... қан ... ... дәрмені жоқ, әр затқа бір жабысып, шашын жайып, ... ... жүр (“Өз ... ... артынан топырақ шашу. Қатты жек көріп, көңілі ... ... ... ... Ол – ... ... сен бол”, “қараң батсын” деген қарғыс
қимылы.
Бағана ғана Үмітжан апаң ... ... ... әлгінде ғана Нүкіш кемпір
жер-жебір жекен суыңа жетті. Артыңнан топырақ шашып ... ... ... жаю. ... ... ... әйелдерінің шашын бұрым ғып өріп
жүретіндігі белгілі. Ал ері қайтыс болған ... ... ... ... ... ... Міндетті түрде екі ... ... ... ... ... ... рет жоқтау айтып, аза тұтқан ... ауыл ... ... жайып жіберіп, сол әйелдер жетісі өткен ... өріп ... ... ... ... да ... үйренеді екен, қаралы үйге көңіл
айтып шыққанымыз болмаса, бұрынғыдай ... ... ... ... ... ... ... жеңген (“Бәрі де майдан”).
Бұл кинемалардан басқа қазақ халқында иіліп сәлем ету, тізе ... ... ... ... ... төс ... амандасу, теріс
бата бергенде алақанын сырт қарату, масқара болғанда “бетім-ай” деп ... ... ... ант беру ... ... қан шығару, сөз сұрау
мақсатында қамшыны алдына тастау, ... беру ... иілу ... ... ... ... құда болайық деген мағынадағы біз шаншу
дәстүрі сияқты кинемалар да ... ... ... ... ... ... ишараларды шығармаларында пайдалана отырып, ... ... ... ... салт-дәстүрін, ұлт
мәдениетін жан-жақты ... ... ... ... ұлттардың
арасында әр ұлттың өзіне тән айырмашылығы болады. Оған осы этникалық
ишаралар дәлел.
О.Бөкеев ... ... ұлт ... ... ... ... да ... отырады.
Мысалы, Шешесі қызықтағандай аңтарыла тұрып қалған қызын бүйірден
түртіп: “Крестись, отпускай свой грех”, – деп ... ... Нюра екі ... алды да ... ... ... Ақаңнан айырылдық, – деді. Мұртты жігіт “қайран ... деп ... бас ... ... қазақтар жағы бетін сипап, орыс жұмысшылары бас
киімін шешті (“Өз ... ... ... ... ... ... ... жай
ишаралар және күрделі ишаралар деп топтауға болады. Жай ишаралар бір ... ... ... ... ... ... түю, сұқ саусағын
шошайтып сес ... бас ... иық ... қол бұлғау т.б. Ал күрделі
ишаралар екі немесе бірнеше дене мүшелерінің ... ... ... ... – әжуалап күлу.
– Ха-ха-ха, – деп Оспан екі санын сабалап күлді. – Кек алатын кісің
мына тұрған ... ... ... ... бір ... ... (“Өз отыңды
өшірме”).
Екі қолымен көзін уқалау – өз көзіне өзі ... ... жоқ. ... – деп, ... ыңғайланғанда, таудың төбесіне
жалғыз жолаушы шықты. Елес шығар. Мүмкін емес. Дымданған жанарын уқалап-
уқалап қайта ... ... ... ... басу – ... ... келмеу.
Жетті, жетті.., – деп екі құлағын басты Упрай (“Қар қызы”).
Екі алақанымен көзін басу – ... ... ... мылтық саңқ еткенде Нұржан жанарын екі алақанымен жаба қойып
еді, көзін қайта ашқанда шал ... ағаш ... ... ... ... отыр ... ... қағу – мақтану.
– Ой, Орашжан, жаман құдаңды танымай қалдың ба? Шөкең ғой, – деп төсін
қақты (“Биғаң”).
Кинесикалық амалдар қатарына ... ... ... ... ... шығармаларында кездесетін ишараларды заттың қатысынсыз
және заттың қатысымен ... ... ... ... ... ... деп ... Дербес ишараларға: қол ... ... бас ... қол ... ... ... жатады. Заттық
ишараларға: қоштасу кезінде қолға орамал алып бұлғау, ... ... ... ... ... ... ату т.б. ... жатқызуға болады.
– Қастандық! – деп, столды салып қалды (“Бәрі де майдан”).
– Анау ... ... ... ... ... ... көрдіңдер ме? –
деді әкем қамшысымен нұсқап (“Қайдасың қасқа құлыным”).
Ауыл ағасы осыны сезді ме ... ... ... тықылдатып:
“Қане, жолдастар, тынышталыңыздар”, – деп ескерту жасап өтті (“Мынау аппақ
дүние”).
Қарым-қатынас процесінде ер ... мен әйел ... ... ... ... ... жынысқа бөлуіне қарай ерлер мен әйелдердің
мінез-құлқы, іс-әрекеті ажыратылып отырады, олар түрлі қызмет атқарады. Тіл
арнаулы ... және ... ... ... де, олардың сөйлеу
әрекетіндегі мінез-құлқына қарай айырмашылықтар ... ... ... ... ... ... әйел ... ер адамдарға тән әдет, салт-дәстүр, дағды, мимика, ишаралар, дене
қалыбы кездеседі. ... ... әйел ... тән ... ... ұят ... саналған. Ер адамдарға тән бейвербалды амалдарды
қолдануды ата-бабаларымыз салт-дәстүр, әдеп ... ... ... ... ... ... себептерге орай бейвербалды амалдар жыныстар
арасында ... ... ... ... ... ... коммуниканттардың гендерлік ерекшеліктеріне қарай ер адамдарға
тән ишара, әйел адамдарға тән ишара және ... ... деп ... Ер адамдарға тән ишаралар қатарына қос қолдап амандасу, ... ... ... ... ұшын тістеу, бөркін аспанға ату т.б.
кинемаларын сұрыптаймыз.
Сонда жетім шалды мүсіркеп, үстіне әдемі ... ... ... Құлаша сақалын саумалап отырып айтыпты (“Құлашаның шоты еді”).
– Ура, таң атты!
Бәрі құлақшындарын аспанға атып ... ... ... ... ... үйдің иесі: “Осы Айыртаудан асуға болады, жол ... мен ... күні ғана аң ... ... – деп жөн сілтеген соң, жол
қысқартайық деп ... ... ... адаса жаздағанымыз рас, ақсақал, –
деп, Нұржан ... ... Шал ... сипап, басын шайқады (“Қар қызы”).
Бет шымшу, ернін сылп еткізу, бет сызу, ... ... ... ... ... ... ... т.б. кинемалары жазушы шығармаларында тек
әйел адамдар қарым-қатынасында ... ... әйел ... мен ер ... дене ... ... ... бар. Мысалы, ер адамның малдас құрып, әйел адамның
бір аяғын бүгіп отыруы да гендерлік ерекшеліктерге байланысты.
Әрбір қиналған ... ел мен ... ... күйге душар қылған дұшпанды
қаншама рет қарғап-сіледім, қаншама рет шашымды жайып, батысқа жүз ... ... ... де ... ... ер ... да, әйел адамдар да қолдана береді. Бұл
қатарға қол бұлғау, жұдырық түю, қол ... бет ... ... ... ... ... изеу, иығын көтеру, қол алысу т.б. кинемалары жатады.
Қорыта келгенде, ишара – адамның ішкі ... ... ... ... дене ... (аяқ, бас, иық, қол т.б.) әр ... ... мағыналық әрекет.
Коммуникативтік актіде адамдардың дене қалыбы маңызды рөл атқарады.
Дене қалыбы деген ұғымның ... ... әр ... ...... тән тіршілігімен бірге, жан тіршілігін
тасымалдайтын бейвербалды амалдардың түрі. Қарым-қатынас кезінде адамдар
отырып, ... ... ... ... ... ... отыруы т.б. мүмкін.
Ер адамдардың малдас құрып және әйел ... бір ... ... ...... ... ретінде қарастырылады.
Қазақ халқында кең тараған дене ...... ... ... жату ... ... ... ерекше элемент болып саналады.
Шынтағына жастық салып жамбастай жатқан Қалдыбай әдетінше сылпылдатып
отыр бір ... етті ... ... ... ... дене ... үш түрі
анықталды:
1) жатқан кездегі дене қалыбы;
2) отырған кездегі дене қалыбы;
3) ... ... дене ... ... ... ... кездегі мынандай дене қалыбы
кездеседі:
– Екі қолын тарақтай айқастырып желкесіне ... ... ... Төленді ұзақ ойға берілді (“Өз отыңды өшірме”).
Екі алақанымды көк ... ... анау ... ... ... алқара
аспанға қарап, ойға батып жатырмын (“Табиғат–Өмір–Адам”).
Жазушы шығармаларындағы адамның отырған кездегі дене қалыптары: екі
тізесін ... ... ... ... қойып отыру, малдас құрып отыру, екі
аяғын ... ... ... ... ... жүрелей отыру, басын қос
қолдап ұстап отыру, мықынын таяна отыру, шекесін қос қолдап ... ... ... таянып отыру, бір тізерлей отыру, шынтағын тізесіне қойып, жағын
таяна ... ... Екі ... ... ... отыр екен, аралап көре алмадым, қорықтым
(“Өз отыңды өшірме”).
Бағила су жиегіндегі көлденең жығылған ... ... ... қойып, жағын таянып отыр екен (“Сарыарқаның жаңбыры”).
О.Бөкеев шығармаларында ... ... ... мынандай дене қалыптары
кездеседі: мықынын таянып тұру, екі қолын артына ұстап тұру, басын ұстап
тұру, сүйеніп тұру, екі ... ... ... талтайып тұру т.б.
Не дер екен деп басқарушының бетіне қарайын деп еді, ол ... ... ... ... тұр екен ... ... ... ұстап сәл ойланып тұрды да асықпай барып ... ... ... кейіпкерлерінің әр түрлі дене қалыптары арқылы олардың
психологиясын, басқа кейіпкерлермен ... ... ... ішкі ... ашып ... Дене ... кейіпкердің
мәдениет дәрежесін көрсету үшін қолданылып, оның көркем образын жасауға
көмектеседі. ... ... ... ие ... дене қалыбына статикалық
сипат тән.
Сонымен, дене қалыбы – адам денесінің қандай да бір ... ... ... ие ... біршама уақытқа сақталуы. Отырған, жатқан ... ... дене ... оның негізгі түрлері бола келіп, адам ... ... мен ... хабар береді.
Жатқан кездегі дене қалыбы:
– бір жамбастап жату;
– бүк түсіп жату;
– шынтағына жастық таяна бір жамбастап жату;
– төңкеріле түсіп жату;
– екі ... көк ... ... ... ... ... ... етпетінен жату;
– қолын тарақтап басына жастап жату;
– бір шынтақтай жату;
– екі қолын басына жастап жату;
– екі қолын көкірегіне ... ... ... кездегі дене қалыбы:
– мықынын таяна тұру;
– екі қолын артына ұстап тұру;
... ... ... екі ... қусырып талтайып тұру;
– сүйеніп тұру.
Отырған кездегі дене қалыбы:
– малдас құрып отыру;
– жүрелей отыру;
– екі жағын таянып отыру;
– бір тізерлеп ... екі ... ... ... ... ... отыру;
– шынтақты тізеге қойып отыру;
– екі аяғын айқастырып отыру;
– тізеге иекті қойып отыру;
– басын қос ... ... ... екі шекесін қос қолдап қысып отыру;
– көсіле отыру;
– шалқалай ... ... ... ... ... ... отыру;
– шөкелеп отыру;
– қамшысын мықынына таянып отыру;
– аяғын жазып көсіле отыру;
– шоқайып отыру;
– бір ... ... адам ... ... ... кейіпкерлердің мінез-қырынан,
көңіл-күйінен хабар береді. Адам жүрісі – кейіпкердің ішкі ... ... ... ... ... суреттеуде ұтымды тәсіл болып
табылады. Жазушы кейіпкерлерін тікелей өзі ... ... ... оның ... ... ... ... Мысалы, қаламгер қаздаңдай
басу, ырғала басу, маң-маң басу, талтаңдай басу, ... ... ... ... ... ілби ... ... басу сияқты әр түрлі адам жүрісін
қолдана отырып, кейіпкер бейнесін ... ... ... ... ... ... және оның О.Бөкеев
шығармаларындағы көрінісі
Қарым-қатынастың тілдік амалдары сияқты бейвербалды амалдар да ұлттық
нышандарға ие. ... ... әр ... ... ... болып табылады. Ұлттық-мәдени негіздегі
бейвербалды амалдардың мағыналық астарында ... ... ... ... ... ... ұлттық-мәдени ерешеліктерінің бірі – әдет-ғұрпы, ырымы,
салт-дәстүрі. Қай халықтың ... ... өмір ... дәуіріне қарай
тұрмыс-тіршілігі, сол ұлтқа ғана тән ... ... ... Әр ... ... тән ... ... арқылы халықтың
тұрмыс-салты, мінез-құлық ерекшеліктері мен дүниетанымының сыр-сипаты
көрінеді. Бейвербалды амалдар ... ... ... ұлттық феномен.
Әр халықтың бейвербалды амалдары сол ... ... ... ... ... әр этностың ұлттық-мәдени ерешеліктерін
анықтауда маңызды рөл ... ... ... ... салт-дәстүр, әдет-ғұрпына қатысты
бейвербалды амалдар өзіндік көркемдік таныммен ерекшеленеді. Мысалы, ата-
бабамыздың ежелден келе жатқан салтының бірі – біз ... Бұл – ... ... ... ... хабарды аңғартатын бейвербалды амалдардың
бірі. Қазақ халқы ... ... ... жылы ... ... ... аттандырып салатын. Біз шаншуға келгендер ешкіммен сөйлеспейді.
Қандай шаруамен жүргенін де ... ... ... ... ... ... ... кеткен соң, үй иелері сырмаққа қадалған ... “Ұл ... қыз ...... бала ... бар, қаса сұлу сізде
бар, құда болайық”, – деген ұсынысты ... ... ... ие ... ... ... бірі – ... “Сырға салу” амалы ерте кезден келе жатқан дәстүр екені ... келе ... ... ... ... ... оң ... отырған қызы
болса, керегедегі түскиізге сырға іліп қоятын. Осы ... ... ... ... ... ... сипаттама берген ғалым
Р.Шойбеков былай дейді: “Ертеде қыздың басы бос, атастырылмаған болса,
керегеге, ... ... ... ... іліп қою ... болған. Үйге келген
қонақ, яки жолаушы үй ішін көзімен шолып, ілулі тұрған сырғаны көрсе, ... бой ... келе ... не бой ... ... қызы бар ... ата-анасы
әлі ешкіммен құда болмапты, қыздың басы бос ... ... ой ... Мұның
аяғы кейде құдалыққа ұласып жататын.
Құда түсудің тағы бір амалы – қамшы іліп кету. Қызды көруге ... ... ... ... ... рас ... белгі тастап кет”
деген. Жігіт әкесі “құдалықтың басы осы болсын” деп үйдің ... ... ... әдет-ғұрыптық сипатқа ие бейвербалды амалдардың бірі – қамшы
тастау. Бұл ұлттық салт-дәстүр, әдет ... жолы ... ... мен
билердің, талапкерлердің дау-шар кезінде сөз ... ... ... Дау-жанжал, ақылдасу сәттерінде ер адам бір ... ... ... жерге қадаса, бұл бітімге келушілік белгісін аңғартқан.
Қамшы – өте ерте ... бері ... келе ... ... ... ... ... бүктеп алып кіру” әдептілікті байқатады ... ... тағы бір ... амал – ... ... Үй ... болмаған кезде жолаушы қамшысын ... ... үйге ... ... амал ... ... деген мағынаны білдірген.
Ата-бабаларымыздан жалғасып келе жатқан дәстүріміздің бірі – ... ... ... ... ... – арты ... ұласып,
игілікті істерге жалғассын деген ізгі ниеттің белгісі. Сондықтан да
халқымыз келін ... ... ... ... ... ... ... келіп
түскенде, қыздың жасауы келгенде, отау көтергенде, бәріне шашу ... ... ... ... әйел ... ... ... ант ету, ант беру дәстүрінде: құранды кеудеге басу, нан
ұстау, нан жеу, ... қан ... ... ... да ... ... ... сарқыт беру, аң байлау, ауыз тию, ерулік, келген адамға
ішек-қарын беру, жездеге төс ... ... ... ақ байлау сияқты
дәстүрлерді де ұлттық-мәдени негіздегі бейвербалды ... ... Ұлт ... ... ... ... амалдардың қосар үлесі
зор. Көптеген салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарда ата-бабаларымыз тіл қатпай-ақ
түрлі іс-әрекеттер, дене ... ... ... ... көп
нәрсенің мән-жайын жеткізе білуге тырысқан. Қазақ халқының ұлттық-мәдени
ерешеліктері ... ... ... ... ... ... да бір ... оқиғаларға
байланысты қимыл-әрекеттер қолданылып отырады. Солардың бірі – ... ... ырым ... ... айының бас кезінде күн күркіреп, ... ... ... сыртқа шөміш алып шығып, үй айнала шөміш қағады.
Бұндай бейвербалды амалдың беретін мағынасы – сүт көп, ақ мол, төл ... деп ... ... ақ тілеу болып табылады.
Онымен бірге кеше күн күркіреді! Күн ерте күркіресе ырысты жыл ... бал ... ... Кемпірлер үй айналып, шөміш қағып, отқа ақ ... ... ... ерте ... келе жатқан салт-дәстүрлерінің бірі – бата
беру. Бата негізінен екіге бөлінеді. Бірі – оң бата (ақ ... ... ... бата. Әдетте, оң бата жолың болсын, ісің сәтті болсын деген жақсы
тілекті ... Оң бата ... адам екі ... алға ... ... ақ ... адал ... айтып, қос қолымен бетін сипайды. ... бата беру ... ... ұшырасады. Қазақ дәстүрінде
жайылған дастархан батасыз өтпеген. Мұның өзі бір ... үй ... ... ... екінші жағынан, нанды қадірлеу, ас-суды құрметтеу
нышанын білдіреді.
Апам дастархан жайып, ет түсірді. Құлаша қолын жайып бата ... ... ... ... Қыдыр ата.
Қыдырың қиялап,
Періштең ұялап.
Дерт иесі Лұқпан,
Денге саулық,
Басқа ... ... ... ... ... ... ... – деп, жарыса бет сипадық (“Құлашаның шоты еді”).
Жас жұбайларға берілген батадан да ізгі ниеттің, ақ ... ... ... ... Отау ... жас ... ... батадан жаңа
өмірден өз орындарын табуларына, ұрпақ сүйіп, үбірлі-шүбірлі ... ... өмір ... тілектестік білдіреді.
Сонда енесі таза қазақ тілінде: “Қадамың құтты болсын, қарағым!
Қосағыңмен қоса ... ... ... кешіңдер!” – деп, алақанын жайып
зулатып бата ... ... ... ... еді ... ... түрі – ... бата. Бұл риза болмағанда айтылады. Мұндай
кезде қатты ренжіген адам, екі ... ... ... ... ... ... Халық танымында “теріс бата алған адамның жолы болмайды” деген
ұғым қарғысқа ұшыраудан, лағнет айтудан туған. Екі ... ... ... ...... ... ер ... қолданысында кездеседі.
Жазушы шығармаларында қол жаю, бет сипау кинемалары аруақтарға бағыштап
құран оқу, дұға оқу, ... ... ... ... ... А, ... ... сақта! – деп бетін сипады да, торы биесін ... ... ... ... ... ... деген кемпір болды, төбені қойып маңдайдан, мұрынның
үшінен қан ала беретін, жарықтық жақсы адам еді, ... ... ... ... ... сипады) (“Атау-кере”).
Марқұм болған ата-бабаның, туған-туыстарының басына барып дұға оқып,
есіне ...... ... үшін ... ... бірге әр адам сапар үстінде
келе жатқанда жол ... ... ... дұға ... бет ... ... екенін де қаламгер назардан тыс қалдырмайды.
Жылқышы жігіт өзі білетін дұғасын оқыды. Омардың қос қызы ... әке ... ... етті (“Өз ... ... ... ... кинемасы жазушы шығармаларында қарғыс ... да ... ... екі елі ... ... ... жек көретін
өшпенділік оты ... өз ... өзі ... ... ... отырып, екі алақанын көкке жайып қарғанып-сілене жөнелген:
– О құдай, бармысың, жоқпысың. Бар болсаң мені неге қор ғылып жараттың.
Ей, алла-тағала, не ... ... не ... киер ... ... ... не ... едім... (“Өз отыңды өшірме”).
Қол жаю, бет сипау, құбылаға қарау сияқты бейвербалды ...... ие ... ... ... ... ... амалдар бірде ел өмірінің шындығын көрсету үшін ... ... ... ... ... үшін ... ... жеті жүз елу жыл бұрынғы Шыңғысханның аруағына сиынып отырар
еді. Екі туып бір ... ... ... қол ... ... ... құлыным”).
Халқымыздың ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып жалғасып келе жатқан дәстүрінің
бірі – ... ... ... қонақты қарсы алуға, тиісті орынға ... ... ... күтуге, қонақты аттандыруға байланысты бейвербалды
амалдардың түрі көп. Қонақты алдынан қарсы ... ... ... ... ... халқының ұлттық-мәдени ерекшеліктерінен хабар береді.
Сол Қаратан міне, бізді аттан ... ... алды (“Ел мен ... ... екі ... күлкі үйіріле, бізге беттеген Ақтайдың жары
– Гүлсара, менің кластасым еді... күле амандасты (“Ел мен жер”).
Атын байлап, ... ... соң, үй иесі ... ашып ... ... ... сырмақ жайып, “төрлетіңіз, төрлетіңіз” деп жылы шырай
көрсетеді. Қонағының астына ... ... ... ... ... ... ақсақал, жоқтан өзгеге шаршамаңыз, жүріңіз, ...... ... ... ... киіз үйге қарап ыңғайлады (“Атау-
кере”).
Көршісі расында да етті түсіріп, тосып отыр екен. Дархан келгенде:
– Ақсақал, төрге шығыңыз, – деп ... орын ... (“Өз ... шай ... қазанға ет асты. Астына көрпе, шынтағына жастық
төседі (“Көк тайынша”).
Төр: қазақ салтында – ең ... ... ... “төрдің” әлеуметтік,
ұлттық, саяси мәні бар. Қазақ ... ... ... ... төрге
отырғызу салты атадан балаға мирас болып келе жатқан игі ... ... ... төрге байланысты белгілі бір этикеттік нормалар
қалыптасқан. Халық салтында қақ ... бас ... ... ... мен
атағына, жасына қарай қалған қонақтар бас ... оңы мен ... ... ... ... ... ... жасы кіші қонақ жасы үлкеніне ... ... ... ... ... қонаққа орын беруі” сонан қалған дәстүр.
Отағасы ... ... ... ... халқында “төр” ұғымымен қатар
“босаға” ұғымы да бар. ...... кіре ... ... ... төрінен оң
жақ қол жақты – оң босаға десе, сол жақты – сол босаға деп ... ... ... ... адам ... ... ... жасы, жолы кіші немесе
сол үйдің балалары мен келіндері отырады.
Осы бейвербалды амалдармен ... ... бірі – ... ... қою. Бұл ... да ... ... сусынға тойдым деген мағынаны
бере отырып, жергілікті ерекшеліктерге байланысты ... ... өз ... “кесені төңкеріп қою” кинемасын жиі пайдаланған.
Шай ішкен кесесін асығыс төңкеріп бетін сипаған ... шал ... ... ... ... (“Сайтан көпір”).
Сәлемін әкем ғана алды. Ал шешем болса “құдай-ай, тағы да Әкемқов қой”
деп, қолындағы кесесін ... ... ... ... кетті (“Көк
тайынша”).
Қонақты күле қарсы алу, ... ... ... отырғызып, шынтағына жастық
төсеу, сусынды қос қолдап ұсыну, кетерде қолтығынан демеп аттандыру ... ... ... ... ... ... ... осындай
бейвербалды амалдар арқылы О.Бөкеев “қонақ десе ішер асын жерге ... ... да ... мінезін даралай түседі.
Қазақ халқы ертеден-ақ “адам арқауы – асты” ерекше қастерлеген. ... ... еті бола тұса да, ... ... арнап мал сойған.
Қазақ салтында қойдың басын көбіне, қадірлі қонаққа, беделді ақсақалдарға
тартады. Қазақ дәстүрінде ... ... ... ... жолын ашу” деп,
кеңсірік үстінен ұзыннан және көлденеңнен сара ... қою ... ... ... ...... түскені сіздің жол, көлденеңінен түскені
біздің жол” деген мағынаны білдіреді. Бас тартылған ... оның ... ... ... ... ... ... топырағын иіскеген” деп
тұмсығының ұшынан бармақтай етіп кесіп ... отқа ... ... Басты
басқа мүшелерімен бірге немесе бөлек ыдысқа салып, тұмсығы тартылатын
адамға қаратылып ... ... ... ... оң жақ ... ... кесіп,
бірінші өзі жеп, содан кейін басқа қонақтарға бір-бір кесек ауыз тигізген
соң, құлағын ... алып сол ... ... ... ... балаларының біріне
береді. Одан әрі бір көзін алып өзі жесе, екінші көзін үй ... ... ... ... ... ... ... көзінің нұры
солмасын” дегенді меңзейді. Енді қойдың таңдайын алып, үйдегі қыз бала ... ... үш рет ұрып ... ... ... “сөздің құдіретін
білетін шешен бол, елдің қамын ойлар, елдің сөзін ... ... ... ... ... ... әкесі тірі балаға бас жесең “әкең
өледі” деп бас бермейді.
Қонаққа қойдың басын ... ... ... ... ... ұжымының
өзінде екі түрлі қабылданады. Қойдың басын тісімен ұсыну ... ... ... болып табылса, енді бірде оған қарама-қарсы мағынадағы үй
иесінің қонаққа деген көңілінде ... ... бар ... ... ... бұрқыраған бастың оң құлағын кесіп, өзін ет жеуге ... ... ... де ... ... дастарханды қуалай отырғандарға үлкен-кіші
демей ауыз тигізді (“Өз отыңды өшірме”).
О ... ... ... әйелдердің атқаратын қызметі ерекше. Тұрмыс-
тіршілікте сирек кездесетін ... ... ... ... ... “шаш тарқату”
сияқты бейвербалды амалдар – ... көне ... ... басты кемпір ұлы Асқардан айырылған өлмелі шеше өз шашын өзі
жұлып, бір үйде өзі ... ... ... де ... айту ... ... вербалды түрімен қатар, бейвер-
балды түрі де ерекше қызмет атқарады. Көңіл айтушылардың “ой бауырымдап” ат
қойып, дауыс салып келуі, аза ... ... ... құшақтасып
көрісуі, аза тұтушы әйел адамдардың үй ішінде дауыс ... ...... ... бейвербалды амалдар болып табылады.
– Айырылдым ғой, Арайлымнан… – аңыраған жоқтау онсыз да бор боп ... ... ... ... Сай-сүйегім сырқырап,
тізерлей жығылып, қыздың анасын бас салдым (“Қасқыр ... ... ... ... ... жылап, құшақтасып көрісуі – қайғыға
ортақтықты білдіретін бейвербалды амалдар. Жоқтаудың тағы бір үлгісі – жер
бауырлап ... Бұл ... ... шығармаларында жас жігіттің жарым көңілін
білдіреді.
– Иә, пышақты сендерге ... Не ... не ... ... ... иманын айтып, бетін сипаған күйі алайған көзін жұма ... ... ... ... соншалық ғажап өліммен сапар шекті. ... ... ... ... (“Қайдасың, қасқа құлыным”).
Ертеректе қадірлі азаматы өлген қаралы ауыл киіз үйдің түңлігінен,
кейде жапсарынан аза туын іліп ... ... Егер ... адам жас ... ... ... орта жастағы адам болса, қара түсті жалау; қарт адам
болса, ақ түсті жалау ілінетін. Айтып ... бір ... ... үйде ... өлгенін осындай бейвербалды ... ... ... ... ұлттық-мәдени ерекшелігін танытатын бейвербалды
амалдардың бірі – киім-кешек. Адамның үстіндегі киіміне ... ... ... ерекшелігін, жас мөлшерін, этникалық ортасын т.б.
аңғаруға болады. Осыған ... ер ... және ... киімі,
бойжеткен және күйеуге шыққан әйелдің киімі, күнделікті және мерекелік т.б.
деп жіктелген. Сол сияқты той, жиын, аза ... ... киім ... ... Киім ... бірге этникалық (рулық, жүздік, аймақтық т.б.) және
жалпы ұлттық ерекшеліктерді бейнелейді. Киім ... жас ... ... ... ... бере ... коммуникативтік қызмет атқарады.
Мысалы, ертеректе қазақ халқы тымағына қарап қай ... қай ... ... тани ... Яғни ... ... ... мен Найман тымағы,
Семей тымағы деген ... ... ... ... өз ... ... табиғатын аша келіп, бірнеше түрін көрсетеді:
төрт сай қарқаралы ... алты сай ... ... тымағы; жіңішке, ұзын
төбелі керей тымағы; сегіз сай уақ тымағы; төрт сай аласа төбелі ... алты сай ... ... т.б. ...... бас ... Оны
айырбастауға болмайды, аяқ тигізбейді. Жақсы кісілердің тымағы атадан
балаға мұра есебінде ... ... ... қазақтар шала туған баланы
неше күні кем болса, сонша күн тымаққа салып, ... ... іліп ... ... ... ... тек киім ... емес, этникалық құндылық
ретінде жоғары бағалаған. Қарым-қатынас жағдаяттарында ... ... ... өтінгенде, бөрікті шешіп оның аяғына тастап, кешірімін
алған. Осындай бейвербалды амал кешірім сұрау ... ... ... ... ... байланысты “бөркіңді теріс киме” деген тыйым-
бейвербалды амал бар. Бөріктің теріс киілуі – ... бір ... ... айырылып, жұртының қабырғасы қайысқанын, яғни өте ауыр ... ... ... ... ... ... ... қатты қуану
әсерінен туған.
Сәукеле. Сәукеле – ұзатылған қыз киетін аса ... ... ... ... бас ... Сәукеленің өн бойы қымбат маталармен қапталып, оның ... ... ... ... ... ақық ... асыл ... жасалған
моншақтар түрлі-түсті қымбат жіптермен тігіледі. Матасына әшекей, шашақ,
оқа тағылады, жиегіне бұлғын, құндыз ... ... ... ... ... ... тегін осы сәукелесіне қарап бағаланады. Әрине,
мұндай ... бас ... ... мен өте ... адамдардың қыздары ғана
киген.
Қазақ мәдениетінде киімнің ... де ... мән ... ... ... ертеректе қазақ әйелдері қайғыға душар болғанда қара ... ... Қара ... орта жастағы адам қайтыс болып, әйелі мен
балалары жетім ... ... ... ... ... ... ... тікпеген. Орта жастағы адам өлгенде әйелдер әшекейін алып ... қара ... ... белін буып, қолына таяқ ұстаған. Осыған
байланысты қазақ халқында “беліңді ... ... ... ... ... кездесетін бейвербалды амалдар қалыптасқан. Қазақ салты бойынша
күйеуі өлген әйел қара киінеді, қызы үстіне ақ ... ... ... ... ... ... әйел басына қара жаулық салса, ұлын жоқтаған ана ... ... ... ... ... ... байланысты манадай пікір
айтады: “Қазақ салтында азаматы қайтыс болған әйел өз үстіндегі күнделік
киіп ... ... ... ... ... ... Басындағы сәнді кимешек-шылауышын шешкізіп, ... ... ... “ақ ... ... ... қаралы болғанда қара жамылмайды,
қара кимейді. Ақ арулайды, ақ кебінге орайды, ақ бүркей салады, ақ ... ... ақ ... ... қыз бала үйде ... басына жұқа орамал тартып, сыртта жүрсе,
тақия киген. Қыздың осы киіміне қарап, ... бос ... ... ... ... ... киген болса, қалыңдық болғанда сәукеле ... ... ... ... егде ... ... киіп, жаулық салған. Кимешекті
қызыл жіппен кестелеп кисе – ... ... ал ақ ... ... кисе ... әйел екендігін аңғарған. Ақ орамал тарту – отау иесі ... ... Мұны қыз ... ... де ... ... ... болған.
Олжайдың келісі тым төтенше болды ма, дүзге шыққан бірер ақ ... өзге жұрт ... ... (“Айпара ана”).
Киім атаулары арқылы кейіпкерлерінің мінезін, әлеуметтік жағдайын т.б.
сияқты түрлі қасиеттерін суреттеу арқылы ... ... ... реңк беріп, образды айшықтай түседі. Жазушы ... ... ... олардың көркемдік бейнелеуін толық-тырып,
кейіпкер болмысын ашады. Мысалы, Екеуі бірдей болып киінген, ... ... ... қараған адам ажырата алмас ұқсастық та бар; екеуінің үстінде
де қос етек көйлек, кеудесі тар қынама камзол, бастарында ... ... ... ... құлағында да үзбелі сырға; әсіресе, ақ ... қол ... ұзын етек ... ... ұшы мен жағасына қатпарланған
әдемі желбір салынған. Белі бүрмеленген жұқа көйлек ішіндегі егіз қыз ... ... ... ... емес, жүзіп келе жатқандай, топқа имене
жақындады (“Өз отыңды өшірме”).
Осындай ұлттық-мәдени негіздегі бейвербалды ... ...... ... бір ... Жазушы салт-дәстүрлік негіздегі
бейвербалды амалдарды қолдана отырып, ... ... ... ... оның ... ... де бейнелеп көрсетеді.
1.5. О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдардың қолданылу аясы
1.6. О.Бөкеев прозасындағы бейвербалды амалдардың ... ... ... ... ... оның шексіз оралымдылығы мен ... ... деп ... ... Тіл ... ... ... әр түрлі мазмұнды пікірлер бар. Ә.Болғанбаев: ... – әр ... ... ... ... ... ... тән не мағыналық, не стильдік, не эмоциялық сәл ерекшеліктері бар
бір сөз табынан болған сөздер”, – десе, ... ... ...... ... ... ... бір контексте бірін-бірі
алмастыруға жарайтын сөздер”, – деп тұжырымдайды. ...... ... ... ... бағалығы бейвербалды синонимдерді талғап,
орнымен ебін ... ... ... ... ... жатыр. Жазушы
шығармаларының тілдік күшін, ой қуатын осы бейвербалды синонимдер ... ... ... ... ... ... ... реңктерінде
белгілі бір айырмашылықтар болады. Жазушының басты мақсаты – мәндес,
мағыналас ... ... ... ... ... ... ... амалдарды айнытпай табу.
Адам баласына қуаныш, қорқу, ашу, табалау, уайымдау, өкіну, қайғыру,
сасқалақтау сияқты ... тән. ... ... барлығы адамның бет
әлпетінен, қимыл-қозғалысынан, ишарасынан, дене қалыбынан, ... ... ... ... терминінің сөзбе-сөз аудармасы – “толғандырамын,
күйзелтемін” деген сөз.
О.Бөкеев шығармаларында ... ... ... ... сәйкес
бейвербалды амалдардың синонимдік қатары мынадай:
• бөркін аспанға ату;
• бетінен сау-тамтығын қалдырмай сүю;
• қол шапалақтау;
... ... ... Міне, осы “жауыз араны” шетелге ұшатын самолетте істейтін
әріптестері арқылы жең ... ... ... ... Ерік бөркін аспанға
атып, вертолетші Прохор Александровичтің бетінен сау-тамтығын қалдырмай
сүйіп еді ... ... ... ... артында тұрған Дарханның қуанғаны соншалық,
орденді өзі алғандай масаттанып, қолын шапалақтап жіберіп еді, ... ... ... (“Өз ... ... – Уа, ... ... бе? Шөкең қандай шыдамды, (екі ... ... ура, ... арақ ... ... ... амалдардың мағыналық реңкі әр түрлі болғанымен, олардың білдіретін
мағынасы өзара мәндес, сәйкес болып ... ... ... адам баласы
эмоцияға беріліп, әр түрлі кинемаларды қолданады. Мысалы, қолын шапалақтау,
санын ... ... ... ату, ... тіпті қатты қуанғаннан жылап
жіберетін жағдаяттар да кездеседі. Алақанын шапалақтау, ... ... да ... жағымды хабар естігенде, қатты қуанғанда
қолданатын ишаралары. Адамның қуаныш эмоциясымен қатар жүретін, белгілі бір
психикалық сезімді, ... ... ... амал – ... Бұл ... ... сөз ... арқылы жүзеге асады: қуаныштан екі
езуі құлағына жетті, жадырап қоя берді, езу ... т.б. ... және ... ... – әмбебап амалдар. Қ.Жұбанов: “Жылау мен күлуді сол
тілмен сөйлейтіндер болмай-ақ, кім ... сол ... ... ... ... күліп отырған қазақ болса, мұны көріп, естіп тұрған, өзі ... ... ... ... әлгі ... жылап отырғанын не күліп
отырғанын біле алады. Олай болса, жылау мен күлу – адам ... ... ...... ... ашулану эмоциясына байланысты бейвербалды
синонимдер қатарын да кездестіруге болады. Ашулану психологиялық процесс
ретінде ең ... ... ... ... ... адам ... ... қысып, тілін тістеп, қасын керіп, қабағын ... ... ... ... ... ... ... қатайтып, нық басып жүре бастайды.
О.Бөкеев прозасында ұшырасатын бейвербалды синонимдердің үлгісі мыналар:
• қабағын шыту;
... ... ... ... тоқпақтау;
• тісін шақұр-шұқыр қайрау;
• жұдырығын түю;
• асасымен жер сабалау;
• қолы дір-дір ету;
• көзі қанталау;
• отының басын сабалау;
... ... ... ... ... өңі ... ... түкіру.
1) – Сенейін, сенбейін алдыма арыз түскен соң тексеруім керек қой.
– Тексер, – деді Дархан қабағын шытып (“Өз ... ... – Өй, ... ... ішін ... – деп әкем ашуланғандағы әдеті
бойынша астыңғы ернін жымқыра тістеп сарт-сұрт шыға жөнелді ... ... ... бері өз тізесін өзі тоқпақтап, әрең отырған кемпір шорт
кетті: – Әй, Әкемков, – деді ... ... ... ... ... – Өй, ... ғана қоян ... қорқақтар деп, тісін шақұр-шұқыр от
шығара қайрады да, білегіндегі сағатын шешіп шалға шырқатты (“Қар қызы”).
5) Кішкене ... ... ... ... ... титімдей ғана жұдырығын
түйіп, тап-тап береді (“Бәрі де майдан”).
6) – Құлағын кескен шұнақсың, құйрығын кескен шолақсың, – деп, қу ... мен ... ... бастап еді, асасымен қара жерді сабалап,
тұлан тұтып ашуланды: қолы дір-дір етеді, көзі қанталаған (“Құлашаның ... Оны ... жұрт ... ... ... жағы ... қара
басына көрінсін” деп долданып, өз отының басын өзі сабалайды (“Мынау аппақ
дүние”).
8) – ... ... ... ... Әй, ... басын
сабалап, шашын жұлып ойбайлайды-ау (“Өз отыңды өшірме”).
9) Бөлімше бастығы алақанымен столды салып қалып: “Алатай қыстағына сен
барасың?” – деген ... ... – Өңі ... болып, дірілдеп кетті. ... аға ... ... рет көруі еді, таңырқай қарады (“Қар қызы”).
11) ... ... ... ... ... ... ... шаптықпай, сол
міз бақпаған қалпында тісінің арасынан темір ... шырт ... ... алды да, ... ... сөйледі (“Сайтан көпір”).
Міне, осындай бейвербалды синонимдерді ұтымды да орынды пайда-ланудан
О.Бөкеев шығармаларындағы кейіпкерлердің өзіндік характерлері, ... ... мен ... ... ... ... ... бейвербалды
амалдарды орынды жерінде қолданып, олар арқылы адамның ... ... ... ... ... ... ... амалдардың ішінде қабағын
шыту, ернін жымқыра тістеу, тісін ... ... ... ... ... алғашқы белгісі ретінде қолданса, жер тепкілеу, асасымен
жер сабалау, отының басын сабалау, ... ... көзі ... ... ... ... эмоциясының ең жоғарғы сатысы ретінде
пайдаланған.
Қарым-қатынас кезінде назар аударған ... ... ... ... ... ... көзімен, аяғымен (жерде жатқан нәрсені)
немесе қолында ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі дене мүшелерінің көмегімен орындалғанымен, беретін
мағынасы бір. Ол – ... ... ... нұсқау, меңзеу.
1. – Заман осыныкі болып тұр-ау, – деді ... ... ...... Түркісіб аяқталып, Құланды станцияға айналғанда тұңғыш начальнигіміз
осы болмасына кім кепіл (“Өз ... ... ... ол ... ... ұзын ... ... үш жігітті
кезек нұсқап саңқылдап тұр. Қоңқай дегеніміз сен –- деді Нұржанға. ... – деді ... – Мына сен, – деді көзі ... ... ... айғайынан
оянған Бақытжанға (“Қар қызы”).
3. – Анау жотаның басындағы жалғыз лампыны көрдің бе? – деді Бух қолын
шошайта әлгі ... ... ... ... ... ... ... Әй, жарты ес, анауыңда не бар-ей, жай түскен ағаштың ... ... ... ор ... ... тиімді (“Жасын”).
– Әне, Ақшоқы деген атақты тау, – деді Бати ... ... ... ... – Ой, ... ... құдаңды танымай қалдың ба? Шөкең ғой, – деп
төсін қақты (“Биғаң”).
Бейвербалды синонимдер:
• иегімен нұсқау;
• қолымен ... ... ... ... нұсқау;
• өзін нұсқау.
О.Бөкеев шығармаларында кездесетін нұсқау ишаралары вербалды амалдармен
(анау, мынау, осы, сен, ол ... ... ... ... ... Әрине, мұндай кинемалар барлық халық
қарым-қатынасында ... ... ... ... ұлттық-мәдени
ерекшелігін көрсететін нұсқау ишараларының бірі – қамшымен нұсқау. Бұл
кинеманы О.Бөкеев ... ... ... ... мәдениетінен,
дүниетанымынан хабар береді. Өйткені, “қамшы” қазақ өмірінен мәдени ақпарат
беретін құрал. ... ... ... ... ... кейіпкерлердің бір-
біріне деген теріс көзқарастарын бейнелеп отырады. Қазақ этикет ... ... ... ... салады. Жазушы шығармаларында назар аудару
қызметін атқаратын бұдан да басқа ... ... ... ... түртіп қалу, қолымен, шынтағымен нұқып қалу т.б.
Оның бұл бейшаралығы Аманжанға жаққан жоқ, аяғымен ... ... Ей, ... сен “әкри-шакриіңді” қалтаңа салып ал да, анау үйдің
терезесін қақ – деді бұйыра сөйлеп ... ... ... ... ... ... ... осында екен, – дедім (“Маңдайдан бағың шайқалса”).
Баяншының айтқанымен келіспейтін жағдайда О.Бөкеев кейіпкерлері бас
шайқау немесе қол сермеу ... ... ... Бұл ... ... ... болып келеді. Бас шайқау кинемасы вербалды “жоқ” сөзінің
орнына жүреді. “Қол сермеу” кинемасы қос ... я ... бір ... ... қарата ұстап, қолды көтере беріп төмен қарай күшпен сермеп
қалу қимылы арқылы орындалады.
1. – Ақсақал, не болды сізге? – деп ... ... ... ... ... ... сермеп ишара жасады (“Өз отыңды өшірме”).
2. Көзін жалма-жан ... Бати ... ... ... емес, – деді тілге келіп (“Өз отыңды өшірме”).
Бейвербалды синонимдер:
• басын шайқау;
• қолын сермеу.
1. “Апыр-ай”, – деп ... ... Бати (“Өз ... ... ойға ... отырып айтты: – Ей, мына тұстан етек алақандай
болып көрінеді екен ғой, – деді ... ... ... ... Осы ... ... тірі ... көрмеген тау арасындағы аңқау
жұрттың аузын аштырып, таңдайын тақылдатқан оқиға осылай оқыстан ... ... ... ... етек алды ... ... ... Бағанағы қуанышты, өздерінің өлім мен өмірдің екі ортасында
отырғанын, осы үйден, ... ... ... ... ... ... тірі қайта ма,
жоқ па – осының бәрін бір ... ... ... ... ... ... дейін таңдайын қағып тамсанып отырып алды (“Қар ... ... ғана ... ... ... ... ... Таған мынау оқыс
көрініске таңданғаны соншалық – басын қақшаң еткізіп көтеріп, орнынан тұрып
кетті (“Атау-кере”).
Бейвербалды синонимдер:
• жағасын ұстау;
• таңдайын ... ... ... ... ... шайқау;
• аузын ашу;
• басын қақшаң еткізіп көтеру, ... ... ... ... ... ... түскенде – басын сипайды,
маңдайын ысқылайды немесе желкесін ... Бұл ... ... ер ... ... ғана ... – Әй, ... сен неге жыламайсың? – деп, жоғарыдан айғай салды. Ал,
Амантай болса, тақыр ... ... сол міз ... қалпы, төмен қарап
тұқшиып, көзінің жасын шығара алмай әуре (“Алданған ... Сол ... ... ... ішкен соң, жүгірген қалпыңда өзенге
барып шомыласың, алдымен денең үйренгенше, жеңіл-желпі жуынып баста.
– Үй-бай-ау, шеше-еке-ау, қыстыгүні қайтемін деп ... ... ... Енді ... ... – деді Омар ... ... отырған күйі (“Өз
отыңды өшірме”).
Бейвербалды синонимдер:
... ... ... ... ... ысқылау.
Жазушы шығармаларындағы – сақалын саумалау, маңдайын уқалау, сақалының
ұшын тістеу сияқты бейвербалды амалдар ... ... ... ... ... – Өте жақсы. Ал енді біздер дүниеге қашан келдік? – Аманжан
шалдың нарын сықырлата қозғап, маңдайын ... ... ... ... емес, қарғаны қызықтап кетті ғой бұл жұрт, (сақалын
саумалап, сәл ... ... да, ... ... мен сендердей кезімде он
кісіге бой бермейтін едім, – деді ... ... ... Қара ... ... ... қарашы, апыр-ау, аттап өттім бе, әлде
айналып өттім бе әлгі ... а-а-а ... ... ұшын ... ... ... ... тұяқ”).
Бейвербалды синонимдер:
• маңдайын уқалау;
• сақалын саумалау;
• сақалының ұшын тістелеу.
Қаламгер шығармаларынан адамның қорыққан ... ... ... ... ... ... ... Қорқу
эмоциясы адамның бет-әлпетінен, ишарасынан, қимыл-қозғалысынан жақсы
байқалады. Мұндайда адамның көзі бақырайып, өңі ... ... ... қорыққан сәтін былай бейнелейді: “Қорқу эмоциясы
кезінде адамда байқалатын мәнерлі қозғалыстарды алайық. Қорыққан ... ... түсі ... ... баяулап не мүлде тоқтайды,
денесі дірілдеп-қалшылдайды, шашы үрпиіп, көзі шарасынан шығып, ... үні ... аузы ... ... ... беті
шіміркеніп, бүкіл денесі қалтырап, салқын тер шып-шып шығады. Тіпті орнынан
қозғала, сөйлей, даусы шықпай қалатын ... ... ... ... түрі
– тынышсыздық, ауыры – үрейі ұшу”.
1. – Апыр-ай, ақсақал-ай, Кеңгір бабам тіріліп кеткен екен десем, ... ...... өңі ... қаны ... тұр (“Өз отыңды өшірме”).
2. Шолақ қолдың әр қимылын аңдып, көзі ... ... бала ... қоя берді (“Атау-кере”).
3. – Бері кел! – деді маған көзін ақшита қарап.
– Әй, бері кел! – деді. Ілби ... ... ... тыққан күйі тақала
бердім, тақала бердім (“Үркер”).
4. Бақытжан буын-буыны дірілдеп шегіне берді. – орқамын, әкри... (“Қар
қызы”).
О.Бөкеев шығармаларында ұялу, ... ... ... амалдар
жалпы әйел адамдардың қарым-қатынасында жиі кездеседі. Әйелдерге көрсетуге
болатын эмоцияның түрлері ... ... т.б.) ... үшін ... ... ... ер адамдарға көрсетуге болатын эмоцияның түрлері (күш
көрсету т.б.) ... үшін ... ... ... ерсі ... ... әйел адамдардың психологиясында басым болғандықтан, олардың бет-
әлпеті, ишаралары, дене қозғалысы арқылы аңғарылады. ... әйел ... ұялу ... байланысты кинемаларды пайдалана
отырып, ... ... ... ұлттық тәрбиесіндегі
ерекшеліктерін көрсетеді. О.Бөкеев шығармаларында әйел адамдар ... ... ... ... қызарады, бетін басады, бүкіл денесімен бұрылып
кетеді т.б.
Сонсоң Барханға жалт бұрылды да, өз ... өзі ... ... ... ... (“Құм мінезі”).
Қойшы селк етіп, әйеліне жалт қарап еді, қып-қызыл болып теріс айнала
берді: – Е, қонса несі бар ... ... да ... ... ... кейпін бейнелеуде де бейвербалды амалдардың
бірнеше түрін қолданады. Сол арқылы кейіпкерлердің мінезіндегі ... ... ... ... ... айқындай түседі. Санын соғу –
өкінудің, “қап, әттеген-айды” білдіретін кинема. ... ... ... ... тістеу арқылы орындалады. Бұл кинемалардан басқа да ... ... ...... ... өкініштен маңдайын ұру, басын
ұру, қолын ... ... ... да ... жиі ... ... ... саудаламаған, бойжеткен өткен күзде ... ... ... еді, сан соғып өкініп қалды (“Сайтан көпір”).
Ауыл басқарушысы Анау сырының ... ... ... қапаланды: –
Барасың! – деді бармағын шайнап ... ... ... ... ... ... ... характерін ашуда
бейвербалды синонимдердің қызметі зор. ... ... ... ... ... ... Сол сияқты сәлемдесу рәсімінде қолданы-
латын бейвербалды амалдар да синонимдік ... құра ... ... кездесетін бейвербалды амалдар жазушы ... ... ... ... ... қолданылып отырады. Мысалы, қол алысу,
қос қол алысу, құшақтасу, қол ... қол ... бас ... иек ... сүю, ... қолынан сүю, бетінен сүю, құшақтап, арқадан қағу,
құшақ жаю, төс қағыстыру, бас ию, қол қусырып бас ию, ... ... ... ... ... ету т.б.
Оқиғаны күшейтіп көрсетуді, ойды әсерлеп жеткізуді О.Бөкеев бірнеше
синонимдес ... ... ... ... ... жүзеге асырған.
Дархан жағасын ұстап таң қалды – таңдайын қағып таң қалды (“Өз ... оның ... ... ... ... ... жерде шұнай алды ... – деп, ... ... басын шайқап, әуелі қайран қалғаны
соншама, қызды-қыздымен Шолақ қолға ... өзі де ... ... ... ... ... ... көрсету мақсатында тісін
қайрау, өз кеудесін өзі ұру сияқты кинемаларды қатар қолданған.
“Жо-оқ, мен емес, – деді ... ... ... қарт ... ... мен емес мүгедек”, – деп өз кеудесін өзі ұрып қалғанда, тозығы жеткен
медаль сылдыр ете ... ... де ... жағын: “Ақшасы көп адамның маскүнем болғанын көргенім жоқ, әкең...”
– деп аяқтайтын да, өз шықшытын өзі балғадай ... ... ... ... ... ... бағың шайқалса”).
Тілімізде синонимдердің ойды әсерлеп, күшейтіп жеткізуде атқаратын
қызметі қандай зор болса, О.Бөкеев ... ... ... ... ... да сан ... ... бейвербалды синонимдерді бірде
іс-әрекеттің шегін көрсету үшін қолданса, бірде адамның ... ... ... Бейвербалды синонимдерді таңдап, талғап, ең
қажеттісін керекті жерінде қолдану қаламгер шеберлігіне тән.
1.7. ... ... ... сөздің құрамы жағынан лексика-семантикалық сөздер тобының
басты саласының бірі – омонимдер.
Омонимдер біркелкі дыбысталып айтылатын, бірақ ұғымы әр ... ... ... ... ... ... бейвербалды омоним-
дердің атқару қызметі де осы тектес, яғни бұл категорияға жасалу ... ... ... ... әр ... амалдар жатады.
Омонимдер – өзара мағыналық қатынасы жағынан синонимдерге қарама-қарсы
құбылыс. Егер синонимдер өзара мағыналас, мәндес бола тұрып сыртқы ... ... ... ал ... сырт формасы бірдей болғанымен, ішкі мағына-
мәндерінде елеулі айырмашылықтар болады.
О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды омонимдер қолданысының аясы ... ... ... ... ... ... ... да жазушы стиліне ерекше сипат береді.
Сәлемдесу рәсіміндегі қолданылатын қол алысу кинемасы ... ... ... жестом является взаимное
состороны собеседников протягивание правой руки и пожатие...”, – дейді. Қол
алып амандасу салты ... жүзі ... ... ... ... шығармаларында кездесетін қол алысу кинемасының семантика-лық
сипатын, қолданыс ерекшеліктерінің әр алуандылығын ... ... ... ... І ... беріп амандасқан соң:
– Төрге шық, – деді Дарханға (“Өз ... ... ... ІІ ... Сау бол, – деп ... ... ... алақаны әрі майда, әрі жып-
жылы екен (“Өз отыңды өшірме”).
қол алысу ІІІ танысу
– Танысып қойыңыздар, менің ...... ... өз ... ... ба? – деді Иван ... ... (“Бәрі де
майдан”).
қол алысу ІV құттықтау
– О, о, жақсы қызмет екен, қайырлы ... ... – деп ұша ... ... (“Өз ... ... алысу VІ келісімге келу
Ал, келістік осыған, іске сәт. Кейін қол тигенде жұмыстарыңды көріп
қайтармын, – деп ... ... ... ... (“Өз ... ... алысу VІІ достасу, татуласу
– Өткеннің тамырына балта шаптық, ... ... ... ... ... ... жалпақ алақанына сүңгіп шықты (“Өз отыңды өшірме”).
қол алысу VІІІ ант ... уәде ... ... ... сол ... – осы операцияны тістеріңнен шығармаңдар.
– Мақұл, – деді Бархан. – Өз қолымды өзім кесемін бе? Тек ... ... ... ... ... Әкел ... ... бастығы мен шопан сарт-сұрт қол алысты (“Құм ... ... бас ... ... да әр ... ... жиі кездеседі. Осы кинеманың қолданылу ... ... ... І ... қалса да әдет қалмайды” деген, отырғандар, әсіресе, Ерік басын
шайқап мырс-мырс күлді, тек ... ғана ... ... қарап сыр
берген жоқ (“Атау-кере”).
бас шайқау ІІ сенімсіздік білдіру
– Әй, қайдам, – деп ... ... ... еді Нүрке (“Атау-
кере”).
бас шайқау ІІІ келіспеушілік білдіру
Күйеуі ... ... ... суды тағы да ... ... ... басын
шайқап, өте әлсіз үнмен: “Керек емес”, – деді, қолтығымнан сүйеші, ... ... ІV ... ... ... ... түскен тыртықты сипап басын шайқады (“Өз
отыңды өшірме”).
бас шайқау V таңғалу
... арақ ... ... суы ... ... ... ғажап...
– деп насаттана басын шайқаған Таған сәл ... ... ескі ... ... алғанына қуанғандай... (“Атау-кере”).
бас шайқау VІ аяушылық ... ... ... ... Ерік ... ... таман бір отырып, бір
жүріп, әйтеуір, жансебілділікпен өрге қарай ілби ... ... ... шайқап: “Қандай сор екен айдап келе жатқан. Биік мансап, ұлы мақсатқа
өрлеп келе жатқандай жанталасуын бейшараның...” (“Атау-кере”).
Жоғарыда келтірілген мысалдардан О.Бөкеевтің бас ... ... ... ... құптамау” ситуациясында ғана емес, сонымен қатар
таңғалу, ... ... ... ... ... т.б. жағдайларда
шебер қолданғанын көруге болады. Бұндай бейвербалды амалдар жазушының ойын
айқын, дәл ... ... ... шығармаларында көп кездесетін бейвербалды омонимдердің тағы бір
түрі – қол көтеру.
қол көтеру І назар аудару
– Жолдастар! – деді ... ... ... оң ... ... (“Өз ... ... ІІ пікірге қосылу
Осы пікірге қосылам дегендерің қол ... – деп ... ... ... мен Бақытжан қол көтерді (“Қар қызы”).
қол көтеру ІІІ ... ... Қоя тұр, ... – деді оң ... жоғары көтеріп. – Келсін де ... ... ... ... ІV ... мазалаған сұраққа жауап іздеу
Тау асып бекер келмегеніне көзі енді ғана жеткендей, ... ... ... ... ... ... “Неге біз осы?..” деп, оң қолын
көтерді (“Атау-кере”).
Әдетте, бұл кинема оң қолдың көмегімен орындалып, қол бас ... ... ... бет басу ... да бірнеше мағынаға ие. О.Бөкеев
шығармаларында бұл ... ... ... қолданылады.
бет басу І қорқу
В.В.Окинков сасқалақтай атып ... ... ... ... ... ... деп, ... басып отыра қалды (“Көк тайынша”).
бет басу ІІ ұялу
Сонда қыр қызғалдағына араласып, бір отырып, бір ... гүл ... ... сіз де, ... та, тіпті ақсақ құлын да таңырқай ... ... ... ... ... ... арасына жасырына қалдым (“Өз
отыңды өшірме”).
бет басу ІІІ қайғыру
Шолақ қол бетін қос алақанымен басып ... ... ал ... ... ... басу ІV ... ... түсу
Сосын: – Я тебя ненавижу, – деп жаман орысшасымен былдырлады. Луиза “ах-
ах” деп ... ... күйі өңі ... ... ... ... (“Мынау аппақ
дүние”).
Мысалдардан О.Бөкеевтің бет басу кинемасын бірде ұятқа батқан ... ... ... ... ... ... енді ... қорыққан я дағдарысқа түскен адамды суреттеу мақсатында ... ... ... ... ... ... ... биікке көтеру мақсатымен
бейвербалды омонимдерді тиімді пайдалана білген. Жазушы ... ... да ... көп ... қолданылады.
сүю І сәлемдесу
Шешем байқұс қалбалақтап алдымнан ... ... ... ... ... көл ... ... бота”).
сүю ІІ қоштасу
Ал, әзірше сау болыңыз, – деп жігіттің бетінен шөп еткізіп ... ... ... мінді (“Сайтан көпір”).
сүю ІІІ рахмет айту, алғыс білдіру
– Рахмет, құрбым. Өлсем де ... ...... ... ... ... де майдан”).
сүю ІV құттықтау
– Арыстай ұл ... ... – деді ... ... ... бетімнен сүйді
(“Бәрі де майдан”).
сүю V ... ... ... аға, – деп орнынан тұрған қозықақыз еңкейіп, Аспанның
маңдайынан сүйді де тез-тез ... ... ... ... ...... ... Құлыным-ау, бауырым-ау, қайда жүрсің? Тірі екенсің ғой, өңім ... бе. – ... сау ... ... сүйіп, жылап жүр (“Өз
отыңды өшірме”).
сүю VІІ татуласу
– Сізге ... бола ма? ... жаңа ... ... ... бірі ... ... VІІІ еркелету
– Мен үшін тоқсанда болсаң да баласың, – деді Рахия ... ... (“Өз ... ... кинемасы – О.Бөкеев шығармаларындағы кейіпкерлердің бір-біріне
деген мейірбандылық, ізеттілік, қайырымдылық ... ... ... ... бірі. Бұл рәсім арқылы жазушы ет жақын туыстардың,
ағайындардың, ... ... ... ізгі ... ... ... ... бас изеу кинемасы О.Бөкеев шығарма-ларында
бірнеше мағынада қолданылады.
бас изеу І ... ... ... ... ... изесіп амандасқан болды
да, анадай тұста отырған Әкімді төрге шақырды ... ... ... изеу ІІ ... келісу
– Әке, мен жаяу еріп жүрейінші, – деп тәпеш сол әлдебір әуенді мұрнынан
ыңылдаған қалпы бұзбай басын изеді (“Өз отыңды өшірме”).
Адамдардың ... ... ... ... характерін ашуда
бейвербалды амалдардың атқаратын қызметі зор. ... ... ... жаю ... да бірнеше мағынаға ие. Бұл кинеманы
О.Бөкеев өтіну, сұрау, алақан жаю ... ... ... ... ... нақтылау сиқты жағдайларда кеңінен ... ... ... ... жаю І ... ... – “Бересі болып қалыппын, әкри”, – деп, темекі алу үшін
әйеліне алақанын жайып, баланың ақшасын сұрайтын ... ... жаю ІІ ... ... ... ... – өте ... екенін де білемін, амалым қайсы, – деп алақанын
жая шарасыздық қалып танытты (“Қар қызы”).
алақан жаю ІІ түсінбегенді нақтылау
... ...... ... жая ... ... ... сермеу” кинемасы О.Бөкеев шығармаларында әр түрлі ситуацияларда
қолданылады.
қол сермеу І ... ... ... ... ... не ... сізге? – деп сүйемекке жақындаған Батиға керек емес
дегендей ишара жасады (“Өз ... ... ... ІІ ... қалу
Бақытжан: – Әй, қойшы, аяқ астынан абыз бола қалмай, – деп қолын бір-ақ
сілтеді (“Қар қызы”).
қол сермеу ІІІ ... ... ... – деді қолын сермей кесіп айтып (“Құм мінезі”).
Қарым-қатынас барысында ... ... кең ... ...... Бұл кинеманың беретін мағынасы әр ... ... ... әр түрлі жағдайларда қолданылады. Қазақ халқының
салт-дәстүрінде, сана-сезімінде, жалпы ... ... ... ... түрі ... ... біріншіден – жұмысқа
құлшына кірісу үшін жасалатын кинема. Ауыр жұмысты ... ... ... ... ... ... алақынына түкіріп алатын әдет бар. Бұл ... ер ... ... Сонымен қатар бұл кинеманы ер адамдар күреске
шығар алдында да жиі пайдаланады. Екіншісі – ... ыза ... ... кинема. Салт-дәстүр, наным-сенімдермен ... ... ... қарым-қатынаста жиі қолданылады. Бұл әйел адамдар
қолданысында кең жайылған – ... ... ... ... көз тимес үшін
жасалатын ырым.
түкіру І құлшыну
Қара жұмыс адамды адам атып ... ... емес қой, ... ал ... ... түкіріп, үлкен жігермен кірісіп-ақ кеткен (“Бәрі де майдан”).
түкіру ІІ ... ... ... ... жер көтерер”, – деген тәуекелмен ортаға атып
шығып, алақаныма түкіріп ұстаса кеттім ... де ... ІІІ ыза ... ... ... ... қатындарша бетін тырнап шаптықпай, сол міз
бақпаған қалпында тісінің ... ... ... шырт ... ... алды да, тістене зілмен сөйледі (“Сайтан көпір”).
түкіру ІV көз ... үшін ... ... ... аулақ қара тасқа көрінсін” деп күніне үш уақ тәубасын
айтып, тфәлайтыны осыдан да (“Үркер”).
түкіру V қорлау, масқаралау
Өзім тауып алсам деп ... ... ... ... ... ... түкіргенін білмеймін, есімде жоқ, әйтеуір, апай төс Мұхтар
ағам көз алдымда ... ... бара ... ... ... ... сан ... жағдайларды әсерлі бейнелеу мақсатында бейвер-
балды омонимдер қорын асқан шеберлікпен пайдаланғанына дау айта ... ... ... ... ... ... ... бейвербалды омонимдердің қандай мағына беретіндігі вербалды амалдар
арқылы айқындалады. О.Бөкеев шығармаларында адамның қасиетін, іс-әрекетін
суреттеуде бейвербалды омонимдердің ... орны ... ... бейвербалды омонимдер – қарым-қатынас барысында
жалпыхалықтық сипат деңгейіне жеткен, ... ... ... ... ... сан алуан амалдар.
1.8. Бейвербалды антонимдер
Тіл байлығының қайнар көзі көп. Солардың бірі – ... ... ... ... ... ... деп айтатын болсақ, антонимдер
бұған керісінше, яғни қарсы ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда қолданылатын амалдардың жиынтығы
ретінде қарастырылады. Мысалға бас изеу және бас ... ... ...... ... жағдайларында қолданылатын амал болса, екіншісі –
келіспеу, мақұлдамау, құптамау ... ... ... ... ... – деді ... атқа ... үйретсін, – деп. Күнбағыс
егілген даланы аралап көрейін десем, атқа ... жүре ... ... ... ... ... изеді (“Мынау аппақ дүние”).
Агроном қыз қалған жерден: – Нурланчик, ... не ... – деп ... ... ... ... аппақ дүние”).
Бейвербалды антонимдер: бас изеу – бас шайқау.
Адам ... ... ... ... ... ... пен ... мен қорқу, ашу мен сабыр бір-біріне қарама-қарсы ... ... ... т.б. ... ... да
бір-біріне антоним болып келеді. Мысалы, адам қайғырғанда ... ... ... ... әжім ... болады. Кей-кезде шашын жұлып, бетін
тырнап, өз ... өзі ... ... ... Ал ... керісінше қабағы
ашылып, көзі жайнап, езуінен ... ... ... ... ... атып, секіреді.
Сонсоң әлгінде ғана Нұрлан аунаған жерден қып-қызыл болып езіле піскен
жидекті көріп, қолын шапалақтай айқайлап ... “Ой, как ... ... ... ... ... ... Қазаныма ас салып беріп отырғандай балаларымды көпсіне беруші еді,
айналдырған он күнде екеуінен бір-ақ ... – деп Атам ... ... ... жер шұқи ... ... (“Бәрі де майдан”).
Бейвербалды антонимдер: қол шапалақтау – жер шұқу. Бірі – ... ...... ... ... ... Сол ... жымия
қарау мен алая қарау сияқты көзқарастар да бір-біріне антоним болып ... ... көже ... болды, – деді маған жымия қарап (“Үркер”).
Көзі ақиған ақ шабақтың бірін енді ала берген Тағанға алая ...... ... бес ... ... – деп күңк етті (“Атау-кере”).
Жымия қарау – шаттанудың, жылылықтың, көтеріңкі көңіл-күйдің ... алая ...... ... ... Енді ... көңіл назарын салайық:
– Қайда барсаң қорқыттың көрі екені рас, – деді Омар ... қарс ... ... өшірме”).
Соны өзім де білмеймін, – деп жымиған кемпір әдемі де ... ... ... жадырап сала берді (“Атау-кере”).
Мысалдардағы қабақ шыту, қабағын түю – ашулы, ызалы адамның мимикасы
болса, жымиып, ...... ... мимикасы болып табылады. Сол
сияқты антонимдік жұп құрайтын ... ... бірі – ... – басы ... ... шығармаларындағы алақанға түкіру кинемасы
адамның құлшынысын бейнелейді. Басы ... ... ... ... адамды суреттеуде қолданылады. ... ... ...... ... ... ... болып табылады.
Шыдай алмадым. “Жығылсам жер көтерер” – деген тәуекелмен ортаға атып
шығып, алақаныма түкіріп ұстаса кеттім (“Бәрі де ... ... ... ... ... үрдіс сазару-
қызару да антонимдік жұп құрайды. Мысалы,
– Зоотехник сазарып үндеген жоқ, әйелі, жүзі күйгендей қызараң ... ... және ... ... ... бейвербалды амалдар
Адам баласының рухани тарихында қолы жеткен зор игілігі – сәлемдесу.
Адамдар бір-біріне деген ... адал ... ... ... ... ... білдірген. Әдетте, амандық-есендік
сұрасудан бұрын ... ... ... ... бірі – қолымен ишарат
ету, белгі беру. Қол алысып ... – ерте ... келе ... ... ... – жазушы шығармаларындағы сәлемдесу ... ... ... ... ... рәсімдері көбінесе, жазушы шығармаларында түрліше баяндала
келіп, ұлттың, халықтың дәстүріне, мәдениетіне ... ... ... ... амандасу – бар ықыласыммен сәлемімді қабыл алыңыз дегенді
аңғартады.
Оспан әрқайсысына қол беріп амандасып, құрақ ұшып қаздаңдап жүр ... ... ... – деп табалдырықтан аттады. “Уағалейкуса-ламын”
айтып қопаңдап еді, ... ... ... деп, өзі барып қолдарын алып
шықты (“Өз отыңды ... ... ... ... ... салты “Ассалаумағалейкум” деген
сөзден басталады. Ол жақсы тілек “Сізге ... нұры ... ... ... адам жолы үлкен адамға алдымен ұмтылып, қос қолын ұсынады, сәлем ... оған ... яғни ... ... ... ... деп оң
қолын ұсынады.
Қос қолдап амандасу – қазақ халқында тек ер адамдар қарым-қатынасында
кездеседі. О.Бөкеев шығармаларында ... ... ... ... сый-
құрметін, ілтипатын қос қолдап амандасу арқылы білдіреді. Амандасудың бұл
түрі халқымыздың ... ... ... ... бірі ... ... ... жиі кездеседі.
Тентек ұлды әкесі үйге қуып тықты да, баласы үшін кешірім өтінгендей,
қос қолын ұсынып қауқалақтай амандасты ... ... ... коммуникативтік актіде жиі қолданылатын
келесі бір дене ... – қол ... ... бұл түрі ... ... ... арасындағы қашықтыққа байланысты
қолданылады.
Кабина терезесінен әуелі басын қылтитқан ұшқыш ыржия күліп, ... ... ... ... вагонның біріне жабысқан Дархан қолына қалақшасын
ұстап күле қарап тұрған стрелочник жігіттің жанынан өте бере қол бұлғады
(“Өз ... ... ... ... ... ... ... кинемалармен қатар
қолданылатынын жоғарыдағы мысалдардан аңғаруға болады.
О.Бөкеев шығармаларындағы сәлемдесу рәсімінде қол соматизмімен қатар
дене ... бас ... да ... ... Бас ... – бас изеу ... да ұшырасады.
Дархан мен Гүлияны көрсе өз-өзінен жұлынып, сақылдап шыға келер ... ... ... жалт еткізіп бір қарайды да басын изеп, үндемей өте
шығады (“Өз отыңды өшірме”).
Жасы үлкен болсын, кіші ... көп адам ... ... ... кісі ... ... сәлем береді. Мұндай жағдайда сәлемдесудің вербалды
түрімен қатар бас изеу ... да ... ... атқарады.
Колхоз басқармасының бастығы көпшілікпен бас изесіп амандасқан болды
да, анадай тұста отырған Әкімді ... ... ... ... дүние”).
Сәлемдесу рәсімінде қолданылатын бейвербалды амалдың бірі – иек ... ... түрі ... ... өте сирек кездеседі.
...Тура алдына келіп: “Бураш, хал қалай?” деп, дауыстағаныңша байқамас
еді. Ыржия күліп бетіңе қарайтын да ... деп ... ... өте ... ... де ... ... сыйлаған қазақ халқы келген кісіні үй ішінде отырып
қарсы алған емес. ... ... ... қозы көш ... қонақтарын күтіп алып,
құрмет көрсеткен. Қазақ халқына тән бұндай ерекшеліктерді қаламгер ... ... бұл ... ... елге ... осы ... ... еңкейген
кәріден еңбектеген жасына ... ... ... ... ... (“Бәрі де майдан”).
Алыстан келген ағайын-туған, құда-жекжат, дос-жарандарын үй иесі құшақ
жая қарсы алған.
Атам мен Енем: “Жарығым-ай, тірімісің”, – деп, ... жая ... ... де майдан”).
Арқасына таңған дорбасынан өзге байлығы жоқ, қыз бен жігітті ... жая ... ... ... аппақ дүние”).
Қонағын қарсы алған үй иесі амандасып, құшақтап, бетінен, ... ... ... ... ... бұндай бейвербалды
амалдар әйел адамдар қарым-қатынасында ұшырайды.
Іле-шала: – Амансыз ба, апа? – ... ... де ... дауыс естілді. –
Шүкір, танымай қалдым ғой. – Ой, ... ... ... бе? Мен –
Күміспін ғой, – деп құшақтай алды. – Ой, айналайын-ай! – деп ... ... де ... ... ағайын-туыс, дос-жаран, аға-іні қол алысып қана
қоймай, құшақтасып, арқаларынан қағып амандасады. Қаламгер туындыла-рында
құшақтасып ...... ... ер ... ... ... ... ер адамдардың құшақтасып, бір-бірінің арқаларынан қағуы кең
тараған.
Вертолеттен қарғып түскен Прохор Александрович пен Ерік ... ... ... ... адал да ... достарша қауыша құшақтасып,
арқаларынан қағып ... ... жас бала қарт ... ... кезде, үлкен адам аталық
мейірімін баланың маңдайынан сүю немесе ... ... ... ... сәлемдесу рәсімінде қолданылатын ... сүю ... ... ... ... ... ... деген бауырмал-
дығын аңғартатын этникалық кинемалардың бірі.
Жүгірген бойы, төсек үстінде тас құдайдай ... ... ... ... ... ... деп бауырына басып, маңдайынан мейірлене
иіскеді (“Сайтан көпір”).
... ... ... ... Мен ... ... ... тұрған шашымды жоғары қайырды да,
маңдайымнан иіскеді, демі мұздай екен (“Қайдасың, қасқа құлыным”).
Сол сияқты ата-ана ұл-қызын ... ... ... ... сүйіп
көрісуі де жазушы шығармаларында жиі кездеседі. Демек, сүйісіп ... ... ... кең ... ... амал.
Әрине, мені мәре-сәре қарсы алды. Әкем сабырлы қалпында маңдайымнан
иіскеді. Шешем сабырсыз ... бас ... ... ... ... ... (“Маңдайдан бағың шайқалса”).
О.Бөкеев шығармаларында үлкен кісілер арасында әсіресе, ақ ... ... ... ... ... ... де ұшырасып отырады.
Көрші кемпір Құспат “Денің-қарның сау ма, Тасжан?” – деп ол да ... ... ... (“Жетім бота”).
Коммуниканттар көптен бері бірін-бірі көрмеген жағдайда сағынышын
білдіру үшін дене ...... және төс ... ... ... ... тән бұл ... қарттар мен ер адамдар қарым-
қатынасынан кездестіруге болатынын аңғаруға болады.
Енді екеуі кәдімгі ескі ... ... ... ... (“Өз отыңды өшірме”).
Жазушы шығармаларындағы кейіпкерлердің бір-біріне ... ... ... езу ... ... қарсы алуынан байқауға
болады. Сәлемдесудің әдеп ретіндегі ең ... ... – жылы ... Онда
коммуниканттардың қас-қабақ, бет-жүз құбылысы маңызды қызмет атқарады.
Қара жолда қамшысын қабаттай ұстап тымырайып ... ... ... ... машинадан түскен сап-сарала милиционер Бағаңды таныды-ау
күлімсіреген ...... ... – деді ... ... қиып ... қос ... ағаш үйден шығып тұрған ақ жаулықты
әйел бізді таңырқай тосып, бөтен біреу емес, өз елінің адамдары болған ... ... жылы ... ... алды ... ... құлыным”).
Келбетті де келісті, жауырыны қақпақтай жігіт ... ... ... ... ... ... берді (“Маңдайдан бағың шайқалса”)
Сәлемдесу рәсімі – коммуниканттардан белгілі бір дайындықты ... ... үйге кісі ... ... ... атты адам ... (көліктен)
түсу, орнынан тұру, қарсы жүру т.б. Қазақ халқында сәлем бере ... ... ... ... қарсы алған емес. Орнынан тұру немесе қарсы жүру сияқты
кинемалар арқылы қабылдаушыға ... ... пен ... ... ... ... халқының ұлттық-мәдени ерекшеліктеріне тән бейвербалды
амалдарды орнымен қолданып ... ... ... ... үйге ... қарта ойнап, қарқылдап
күліп, темір пештің маздаған отына талтая қыздырынып жайбарақат ... ... ... ... “Ассалаумағалейкум”, – деп қолдарын ала
ұмтылды (“Сайтан көпір”).
– Аманбысың, Күләнда, – дегенде ғана ... ... ...
деп ұшып түрегелді (“Бәрі де майдан”)
Жау емес, ұрымтал келген ұры емес, ... ғана жас ... ... көзі ... соң, ... жүріп, қол беріп есендесті (“Қар қызы”).
О.Бөкеев шығармаларында сәлемдесу рәсімінде қолданылатын бейвербал-ды
амалдарды бір ... ... ... ... ... ... Қазақ халқы ат үстінде отырып сәлем бермеген. Бұл
ойымызға төмендегі ... ... ... де Бати ... ... қуып елбектеген атақты Көкбай ақсақал
еді. – Ассалаумағалейкум, ата, – деп ... ... ... ... (“Өз ... ... асып ... сақал-мұрты ақшулан жолаушы аттан түсіп,
жағалай қол беріп амандасты (“Атау-кере”).
Қызмет орнына, бөлмеге келген адамдармен ер кісі ... ... ... ... ... ... ... “Сәлемдесу
кезінде орнынан тұру – құрмет, ілтипат ... – деп ... ... бұл ... ... ... киімді жігіт ұп-ұзын бөлменің қақ төрінде отыр екен, ... ... ... ... ... Қос қолын бірдей ұсынып күле амандасты
(“Өз отыңды ... ... ... ... көрісу салты қалыптасқан. Қазақ халқының
салт-дәстүрінен көрісудің екі түрін кездестіруге ... ... түрі ... дәстүр бойынша ұзатылған қыздар жыл толмай төркін жұртына ... Бұл – ... жаңа ... алаңсыз үйренсін деген мақсаттан туған
әрекет. Елін, жерін, бауырын сағынып жүрген осындай кезде қыздың аға-інісі
келгенде қыз ... ... ... ... ... ... О.Бөкеев көрісудің ерекше түрін қолданғанын төмендегі мысалдан
аңғаруға болады.
Оқыс кездесуден басы ... ... ... ... ... деп есік жақта
әлі де селтиіп, не істерін білмей тұрып ... ... ... қолын
созды. Сонда ғана барып өз қарындасын әрең шырамытқан Еркін елбектей келіп,
тізерлей отырып Гүлияның қолынан сүйді (“Өз ... ... ... қолынан сүю сияқты бейвербалды амал қазақ халқының
сәлемдесу рәсімінде кездеспейді.
Туған-туыстары, ет ... ... ... ... ... ... ... көрісіп жылайды, дауыс қылады. Міне, бұл көрісудің ... ... ... ... айтушылармен құшақтасып көріседі, әйел адамдар үй ... ... ... Аза тұтушыларға көңіл айтушылардың жылап көрісуі –
қайғыға ортақтықты ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрге баса назар аударған.
Үлкендік рәсіммен Шаруа-шал төс тигізіп, сәл ... да, одан соң ... әлде ... ма, әлде іште лықсып жатқан ауыр азаны шығару ма,
әйтеуір өзгеше мұңды сыңсумен сай-сүйегіңді сырқыратар үн ... (“Ел ... ... ... ... ... келген, ел-жұртқа сыйлылығымен
танылған адамдарға арнайы барып сәлем беру салты қалыптасқан. Қазақта
“алыстан алты ... бала ... ... шал ... ... ... ... айтылмаған.
Мал сойылып, саба-саба қымыз қотарылып ұлы ырғынға батты. Үлкендер жағы
Ерекеңе сәлем береміз деп сән ... бай ... ... бара жатса, балалар
босағадан сығалап асыр салып, қазан-ошақты аңдыған иттерді қуып мәз ... ... ... ... келіншектері қайын аталары мен енелеріне,
қайынағалары мен жасы ... ... ... ... тізесін бүгіп, оң
қолын кеудесіне қойып, ... ... ... кездеседі. Қырындап тұрып
амандасуда өзіндік сыр бар. ... ... ... тұру ... болып
саналады. Келіннің сәлем беру салты ... ... ... алады.
Белгілі жазушы-этнограф С.Кенжеахметұлы: “Жаңа ... ... ... ... ... көре ... Оны көру үшін ... “беташар”
жасалады. Оған тойға жиналған туыс-туғандар ... ... ... жыры ... ... ... оның ... енесі, оның басқа
туыстары ... ... ... ... ...... Үлкен
кісілерден табақ қайтқанда да келін ... ету ... ... ... өз ... білдіріп, батасын береді. Келіннің сәлем етуі
әдептілік пен сыйлаудың ... ... ... Сәлем әйелге қатысты
болса оны “сәлем етті” ... ... ... беру салты жазушы туындыларында
былайша баяндалады:
Жаңа жеңешеміз ибалы, көпті ... иман ... адам ... сабаға сүт
құямын деп қазан-ошақ жақта салдыр-гүлдір жүріп алған жоқ, іле ... ық ... ала бір ... ... да, ... ... сосын
менімен майда есендесті (“Ел мен жер”).
Жоғарыда талданған сәлемдесу ... ... ... ... да ... ... амандасудың көптеген түрін
кездестіруге болады. Мысалы, ер адамдар ... ... ... ... ... амандасу үшін әуелі қос қолдап амандасып, сонан ... ... ... ... ... төс ... оңға бір, ... бір
кеуде тоғыстырып, сонан соң екеуі де артқа бір табан шегінісіп, қолдарын
алақан айырмастан тағы соғысып, қос ... ... ... ... да ... ... апарып амандасу, бас ию, жастар арасында қол ... ... ... ... ... қағысу, қол көтеру сияқты кинемалар қатарын
сараптай аламыз.
О.Бөкеев шығармаларында қоштасу рәсіміне байланысты түрлі ... ... ... Бірақ олар көбінесе, сәлемдесу ... ... ... ... ... шығармаларынан
қоштасу рәсімінде қолданылатын дене ... қол ... қол ... сүю, ... ... бетінен сүю т.б. ... ... ... ... ... жиі қолданылатын
бейвербалды амал – қол алысу.
– Мен осы бөлмеде тұрамын, қолыңыз тисе хабарласыңыз. ... ... ... теңізге шақырсам қарсы болмайсыз ба? – деді жігіт Вайраның
сүйріктей саусақтарын қысып ... ... Сау бол, – деп ... ... ... алақаны әрі майда, әрі жып-
жылы екен (“Өз отыңды өшірме”).
Жазушы туындыларында коммуниканттар арасындағы ... ... ... ... ... бірі – қол ... соң соншалықты бір жарасымды қылықпен ... ... ... қол ... ... шашы дудырап, үлкен жүректі достықпен шығарып
салды (“Атау-кере”).
Сонымен қатар қоштасу ... әйел ... ... ... ... да ... ... бұлғау кинемасы әйел адамдар қолданысында
ғана кездессе, құлақшын немесе бөркін бұлғау ер ... ... ... анау ... дүниедегі бар жақсылықты ғана емес,
дүниедегі бар ... қоса ... ... ... тотыдайын таранған
Дүрия орамалын бұлғап: “Қамбар-ау, жаным, тез орал”, – деп ... ... ... (“Өз ... өшірме”).
Жақын адамдар, әсіресе, ана мен бала, әке мен бала, ... ... ... ... және ... сүю сияқты амалдар жиі ұшырасады.
– Бәйбішесі мен қыздары жапа-тармағай тұрып Омарға жабысты. Олармен бір-
бірлеп құшақтасып, беттерінен ... ... (“Өз ... ... күйі бетінен сүйді, сонсоң, тағы екінші ... ... ... жазсын”, – деді (“Өліара”).
Жазушы шығармаларында қоштасу рәсімінде маңдайдан сүю, маңдайдан иіскеу
амалдары да кездесіп отырады. Бұл – ... ... ... ... ерекше мән бергендігінің белгісі. Сонымен
қатар автор өз еліне тән ... ... де атап ... ... ... ... сүйген жоқ. Кең бітімді маңдайынан бір
иіскеді де: – Ал, балам, жорытқанда ... ... ... ... ... ... тірі алып ... алмасаң өлтіріп кет, – деді (“Айпара ана”).
Мені жерден қайта іліп алды да тағы сүйді маңдайымнан.
– Қош, туған жер! Қош, бауырым ... ... ... ... ... рәсімдері – адамзаттың бір-
бірімен қарым-қатынасындағы басты ... ... ... ... рәсімінде қолданылатын бейвербалды амалдар – жалпы қай халықта
болмасын мәдениеттің ... ... ... табылады.
1.10. Тыйым ретінде кездесетін бейвербалды амалдар
Қазақ халқының ескі нанымдарымен ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан, Ә.Қайдаров, Х.Арғынбаев, А.Сейдімбек,
Ә.Ахметов зерттеулерінен кездестіреміз. Белгілі қаламгер-ғалым ... ... ... үш ... ... қарастырады:
• адамға қатысты тыйымдар;
• қоғамға қатысты тыйымдар;
... ... ... ... ... жеке ... ... өз басына ғана қатысты.
Мәселен, “тісіңді қайрама”, “аузыңды ... ... ... т.б. ... ... адамның тікелей өз басына емес немесе тікелей өз ... сол ... өзге ... ... ... қатысы болады. Мәселен, “үлкен
кісінің алдынан өтпе”, ... ... ... ... ... т.б. ... қатысты тыйымның қатарына адамның қоршаған ортаға, ... ... ... ... ... перзенті ретінде адам
болмысының көптеген қырларына ... ... ... ... ... ... ... қолыңмен көрсетпе” т.б. келтірілген
мысалдардың қай-қайсысы да адамға байланысты ... ... ... ... ... адамның қоғамға қатысы, адамның табиғатқа қатысы.
О.Бөкеев шығармаларында кездесетін тыйым ретінде кездесетін бейвербалды
амалдар ... ... ... ... ... іс-әрекетіне қатысты тыйым ретінде кездесетін бейвербалды
амалдар;
2) қазақтың салт-дәстүрі мен наным-сеніміне қатысты тыйым ... ... ... ... ... ... іс-әрекетіне қатысты тыйым ретінде
кездесетін бейвербалды амалдардың саны недәуір:
– аузыңды ... ... ... жатпа
– аяғыңды көтерме
– басыңды салбыратып отырма
– басыңды шайқама
– бетіңді баспа
– бетіңді тырнама
– бүйіріңді таянба
– жағыңды таянба
– жуған ... ... ... ... ... қусырып отырма
– қолыңды төбеңе қойма
– қолыңды таянба
– табаныңды тартпа
... ... ... қақпа
– тісіңді қайрама
– шашыңды жайма
– шашыңды жұлма
Қазақтың салт-дәстүрі мен ... ... ... адамға саусағыңды шошайтпа
– адамға түкірме
– адамды санама
– ат ... ... ... ... шаба ... ... шауып кірме
– аяқ-қолыңды жіппен байлама
– әйел адам еркекке қарсы ... ... ... әйел адам ер ... ... кесіп өтуге болмайды
– басыңа қара жамылма
– басыңды босағаға беріп ұйықтама
– босағаға сүйенбе
– бос бесікті тербетпе
– дастарханда аттама
– есікті керме
– жер ... ... ... үстінен аттама
– қарт адамның алдын кеспе
– молаға қарай жүгірме
– табалдырықты баспа
– таяққа сүйенбе т.б.
О.Бөкеев шығармаларында ... ... ... ... ... ... жолмен беріледі. Біріншісі, “Үйге жүгіріп кіру – жаман ырым”,
“табалдырықты басу – ... ... ... ... ұру – ... ... – деп
тура айтылса, екіншісі сипатталған іс-әрекеттің жаман ырым екені ... ... ... Мысалы, тыйым-бейвербалды амалдардың тура
сипатталуы:
– Әй, біліңдерші, үй сыртындағы не дүбір? – деді ... ... ... Жандос ізінше қайта оралып:
– Көтібақ пен Топай ғой, қайтып ...... ... шауып келіп үйге ат басын тіреу – жаман ырым деп, неше
рет айтылды ғой, – деді кеий ... ... ... – деді ...... есікті ұрған жаман ырым деуші еді
(“Өз отыңды өшірме”).
Тыйым-бейвербалды ... ... ... жанама түрде
берілгендігін мына мысалдан байқауға болады.
Тып-тыныш жатқан жамиғат алатайдай бүлінді. Елді алатайдай бүлдірген
шыбық ... ... ... ... ... ... қара бала ... Ол
құйрығын сабалап, құйын-перен жүгірген күйі бар даусымен, “неміс келе
жатыр, неміс келе ... деп жер ... ... ... аппақ дүние”).
Жағыңды таянба.
Қазақ халқында адамның іс-әрекетіне қатысты тыйым-бейвербалды амалдың
бірі.
Зарлық анасының өлімінде ... ... ... ... ... баса
алмай, үнсіз ұзақ жылады. Іші-бауыры қопарыла, солқ-солқ өксіп, екі жағын
таянып ап, есіл ананың бәкизалы ... аса ырза ... ... ... ... ... артыңнан шынайы жоқтаушың табылғаны, қандай
жақсы (“Елең-алаң”).
О.Бөкеев осы бейвербалды амал арқылы қазадан қабырғасы қайысып, ... ... ... ... ... жанның демеу етіп жағын таянған шерлі
кейпінен анық елес береді. Осындай көріністі көрген жұрт жағын ... ... ... ... айтпай-ақ түсінген. Міне, осыдан барып
адамның жағын таянуы – қазақ халқында тыйым ретінде ... ... бірі ... ... ... Жыла, жыла, ей жесір! Көзіңе ақ түссін, білдің бе. Қан түкіріп, ... ... заты ... айырылып, қу тізеңді құшақтап, қуарып-солған
түріңді-ай (“Айпара ана”).
Қандай жағдайда адам қу тізесін құшақтайды? ... ... ... өсірген қызы шейіт болып, ұрпақсыз, тұлдыр қалған жан қу тізесін
құшақтау арқылы өзінің ұрпақсыз қалғанын, “қу ... ... ... ... ... баспа.
Бетті басқан – жаман ырым. Негізінде қайғылы хабар алған адам ... ... ... ... ... сыртқа шығара алмай жан ... ... ... ... ... аяқ асты хабар естіп, жақынынан
айырылғанын жөн сұрамай-ақ білген.
– Келгенің жақсы, – деді екіленіп. – ... ... ... мол. ... жігітсің. Көп жыл Омар байдың жылқысын бақтың, кегіңді алдың. Арғы
бетке қашқан тап ... ... ... ... ... атын ... ... еңбегің – айыбыңды жеңілдетеді. Шеткерек тұрған ... ... ... ... ... ... қазақтың танығандары мүсіркей қарап,
кейбірі көңіл айтысып жатты (“Өз отыңды өшірме”).
Жазушы жайшылық уақытта бетті басу ... ырым ... оның ... ... ... анық ашар ... көркемдеп, ұтымды
суреттеген.
Шашыңды жұлма. Бетіңді тырнама. Шашыңды ... ... ... ... ... ... ... “шашыңды жайып
жүрме” деген тыйымдар бар. Бұл бейвербалды амалдар тек әйел ... ... ... ... зарлы әйел ғана шашын жайып (кейде
жұлып) жіберіп, екі бетін тырнап, қан жоса ... Бұл ... ... ... жоқтау кезінде жасалады. Сондықтан қазақ шашты жұлу, ... ... жаю ... ... ... деп ... О.Бөкеев осындай
бейвербалды амалдар арқылы ... ... ... ерекшеліктерін өз
шығармаларына өзектендіре енгізіп отырған.
Қаншама қайрат көрсетіп ем-дом ... да, ... ... аман ... алмады, әбден суық тиіп, өкпесі қабынған сәби таңға жуық жан тәсілім
берген. Тұлыпқа орап алдына өңгеріп ала ... ... ... ... тұра ... Нүркені Аналық әрең тоқтатып, белінен құшақтап айрылмай,
құдайдың зорына алып қалып еді-ау (“Атау-кере”).
Осы кезде ауылдың арғы шетінен сай-сүйекті ... ... ... ... жиналғандардың барлығы солай ... ... ... ... ... ... өз ... өзі шиедей етіп тырнаған жынды Сәбира зор
да зарлы дауыспен Сталинді жоқтап келе ... ... ... ... ... ... ... бел буған адам ортадан төбесіне екі қолын қойып
шыққан. “Енді сендерді желкемнің ... ... ... “келмеймін”
деген ауыр кесім.
Егер мен шынында да осы ... ... ... ... ... құдайға рас, білмеймін... екі қолымды төбеме қойып, безіп
кетермін де (“Өліара”).
Мүмкін, жан ... ... ... ... ... ... да)
азарда-безер екі қолын төбесіне қойып ... ... ... ... ... ... ... ме (“Қар қызы”).
Жазушы “қолыңды төбеңе қойма” деген тыйымның ... ... ... ... ... аша түскен.
Жатқан адамның басынан аттама.
Адамның басынан аттау – ... ... ... ... болып
есептелінеді.
...Осы сәтті табандап аңдыған мен сарт еткізіп іштен шалдым да, ... ... ол гүрс етіп ... ... ... Әбден ызам келсе
керек ет қызуымен: “Күш менікі, сор сенікі!”, – деп басынан аттап кетіппін.
Жұрт шу ете ... ... ... ... ... ... таңба
болды, ру намысына тиді, тұрысатын жерін айтсын”, – деп кіжінді (“Бәрі ... ... ... салт-дәстүрі мен наным-сеніміне қатысты
тыйым ретінде кездесетін бейвербалды амал.
Табалдырықты басып, не ары жоқ, не бері жоқ ... ... ... ... тер ... сұқ ... ... не істерін білмей
абдырады.
– Баспа табалдырықты, жаман ырым! Кір үйге, – деп еді, Таған ... ... ... ... ... ... үйге кірді (“Атау-кере”).
“Табалдырықты баспа” деген тыйым-бейвербалды амалдардың түп-төркіні
қаншама ғасырлар бұрын өмір сүрген сақтардың ... ... ... ... есік ... адамның табалдырықты басып, екі қолымен ... ... ... оның құн сұрап келгенін, яғни өлген адамның құнын
даулай келгенін айтпай-ақ түсінген. Ал ... ... екі ... ... ...... адамның құнын төлемесең – босағаңды қиратып,
шаңырағыңды ортасына түсіремін ... ... ... ... ... – ертедегі, алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі адамның “өлу” туралы
түсінігі болмаған. ... ... ... өзек ... ... бейвербалды
амалдар арқылы оқырман қауым көкейіне тәлімгерлік ой тастап өткен.
Ауылға атпен шауып кірме, үйге жүгіріп кірме.
Ежелден келе жатқан салт ... тек ... ... үйге ғана ... ... Ат ... бауырымдап жылау, үйге қарай шабу – қаралы күні
жасалатын әдеттер. Сондай-ақ ... ... ... ... де оның моласына
ат қойып шауып баратын болған. Сол себептен ауылға атпен ... ... ... жүгіріп келген адамды көрген жан жамандық болғанын сөзсіз
түсінген. Егер сүйінші хабар болса, “сүйінші, сүйінші” деп ... ... бері ... салт атты ... ... ... Әлгі ... күйі маған қарай ентеледі. Не жақсылыққа, не жамандыққа жорыдым
әйтеуір, тегін жүріс емес. Ат ... ... – Алма ... ... түсіп өліпті! – дегені (“Бәрі де майдан”).
Бұл мысалда О.Бөкеев ауылға қарай атпен шауып келу ... ... ... анық ... ... ... қазақ халқының ұлттық
ерекшеліктеріне тән ... ... өз ... ... ... мысалдан аңғаруға болады.
Үлкеннің жолын кеспе, бетіне тура қарама.
Қазақ халқының ата ... жасы ... ... құрмет ерекше.
Үлкендер отырған жерге кіші ұрпақ рұқсатсыз баса көктеп кірмеген. Қазақ
келіндері үлкендердің жолын ... ... ... тура қарамаған.
Олар ақылды, үлкендердің алдынан көлденең кесіп өтпейтін ... жан болу ... ... ... ... Ата, – дедім мен иіле төмен қарап. (Қанша арып-шаршап қиындық көріп
жүрсем де ол ... ... тура ... ... ... едім ... (“Бәрі де майдан”).
Бұндай бейвербалды амалдар (үлкен адамның алдынан кесе көлденең өтпеу,
бетіне тура қарамау) ізеттіліктің, инабаттылықтың, сыйласымдылықтың ... ... өз ... ... ... ... ... арқылы қазақ ... тән ... ... ... ... бейнелеп, оқырманына ұсынған.
Ата-бабаларымыз тіл қатпай-ақ, әр қилы дене қозғалысы, дене қалыбы,
ишаралармен көп ... ... ... ... ... ... ... тыйым-бейвербалды амалдарды кеңінен пайдалана
отырып, шығармаларының ... ... ... ... ... ... бірге
тыйым-бейвербалды амалдармен арқылы жас ұрпақ, оқырман қауым санасына ... мол ... ... көздейді.
Қ о р ы т ы н д ы
О.Бөкеев шығармаларындағы ... ... ... ... ... салт-дәстүрінен хабар бере алады. О.Бөкеев ... ... ... ... ерекшелігіне сәйкес, үш топқа
жіктелді:
1) ... ... ... ... ... ... ... бөлігі екендігі
дәлелденді. Бейвербалды ... ... ... ... ... ... ... жеңілдетеді. Бейвербалды амалдардың негізгі үш
түрлі атқаратын қызметі айқындалды:
1) қарым-қатынас кезінде бейвербалды амалдар ... ... ... ... ... ... вербалды компоненттерді жартылай
алмастырады;
3) бейвербалды амалдар вербалды амалдарды толығымен алмастыра алады.
Бейвербалды амалдардың ... ... ... ... айқындалды:
1. қарсыластар бір-бірінің тілін білмеген жағдайда;
2. айқай-шу, дабыр кезінде;
3. қатты ... ... ... арасында белгілі қашықтық болған жағдайда;
5. коммуниканттардың бірінің тілінің кемістігі ... ... ... жағдайда;
6. бір адам екінші адамның сөзін бөлмеу мақсатында ... ... адам ... қол ... ... ... бас изеу ... толық тыныштық талап етілген жағдайда;
8. адамның уақытша сөйлеу ... ... ... ... ... ... т.б.
Бейвербалды амалдардың көркем шығармада бейнеленуінің бірнеше ... ... ... ... ... қолданылып, бірте-бірте
қолданыстан шығып қалған архаизм-бейвербалды амалдар айқындалды. Мысалы, ат
құйрығын кесісу, отының басын сабау, артынан топырақ шашу, ... ... ... бір ... ... аумағында қолданылатын кәсіби-бейвербалды
амалдар да кездеседі. ... ... ... ... амалдар да
кездесетіні дәлелденді.
Диплом жұмысында мимика, ... дене ... ... ... жиынтығы
ретінде танылатын кинесикалық амалдар классификациясы жасалды. О.Бөкеев
шығармаларындағы ... ... ... ... ... дене ... аталуына қатысты, қолданыстағы дәрежесіне
қарай, дене ... саны мен ... ... ... байланысты т.б. ... ... ... ... ... ... дене ... маңызды қызмет атқаратыны
анықталды. Отырған, жатқан және ... ... дене ... оның ... ... саналатындығы дәлелденді. Мимика, ишара, дене қалыбы сияқты
ұғымдарға анықтама беріліп, тұжырым жасалды.
Вербалды тілдер ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... ... да ұлттық-мәдени айырмашылықтарына
байланысты бір-бірінен ажыратылып ... ... ... ... тән ... әр ұлттың бейвербалды амалдар жүйесі әр түрлі болып
келеді. Бұл ... сол ... ... ... ... басқалығымен сипатталады. Бейвербалды амалдар әр халықтың
ұлттық-ментальдық ерекшеліктерінің белгісі болып табылады. Бейвербалды
амалдардың ... ... ... Әр ... ерекшелігі этностың
салт-санасынан, дәстүрінен, әдет-ғұрпынан байқалатын-дығы анықталды. ... ... әр ... бейвербалды амалдар арқылы орындалады,
толығады. Және ... ... ... ... ерекшелігінен хабар
береді. О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдар қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігінен, салт-дәстүрінен хабар бере алады.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... бейвербалды омонимдер, бейвербал-ды
антонимдер – қазақ тіл білімінде әлі де ... ... ... шығармаларындағы ашу, ыза, қуаныш, қайғы, сасқалақтау, абыржу
сияқты эмоцияларда ... ... ... ... ... Қаламгер шығармаларындағы бейвербалды омонимдер қолданысының
шығарма көркемдігін арттырудағы қызметінің салмақтылығы да ... ... ... ... ... ... ... қол алысу, бас
шайқау, қол ... ... ... қол ... және т.б. ... ... ... қолданыс ерекшелігінің әр алуандылығы талданып,
мысалдармен ... ... ... және ... ... ... амалдарға тоқталдық.
Жазушы шығармаларындағы сәлемдесу рәсімінде қолданылатын бейвер-балды
амалдардың саны біршама және оларды өте бір ... ... ... көбінесе, О.Бөкеев шығармаларында түрліше баяндала келіп, ұлттың,
халықтың дәстүріне, ... ... ... ... ... рәсімінде қолданылатын бейвербалды амалдардың бірнеше түрлері
анықталды: қол алысу, қос қолдап ... қол ... қол ... ... иек ... ... құшақтасып, арқадан қағу, бетінен сүю,
маңдайынан сүю (иіскеу), ... сүю, ... жаю ... ... қоштасу рәсімінде қолданылатын бейвер-балды
амалдар сәлемдесу ... ... ... амалдармен
байланыстылығы дәлелденді.
Қазақ халқында тыйым ретінде ... ... ... жайы ... ... ... шығармаларында тыйым ретінде ... ... ... ... ... ... ... бейвербалды амалдар;
2) қазақтың салт-дәстүрі мен наным-сеніміне қатысты тыйым ... ... ... деп ... ... тіл қатпай-ақ, әр қилы дене қозғалысы, дене қалыбы,
ишаралармен көп нәрсенің ... ... ... ... өз
шығармаларында тыйым-бейвербалды амалдарды кеңінен пайдалана отырып,
шығарманың әдеби құнын жоғары деңгейге ... ... ... ... ... ... жас ұрпақ, оқырман қауым санасына үлгі-өнеге,
мол тәлім-тәрбие құюды көздейді.
Диплом жұмысы мынандай қорытындылармен тұжырымдалынды:
– О.Бөкеев ... ... ... проксеми-калық
топтар жазушы талғамы мен шеберлігін айқындайтын көрсеткіш болып табылады.
– Бейвербалды амалдар қарым-қатынас кезінде тілдік амалдармен ... ... ... ... ... іске ... біреудің
ойын екінші адамға түсінікті, жан-жақты жеткізуге ықпал етеді.
– Қолданыстан шығып қалған ... ... ... бір
мамандық, кәсіп аумағында ... ... ... ... ... амалдар қаламгер
шығармаларында қоғамның өзгеруіне қарай тұрмыстық сипатта қолданылады.
– О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдар қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігін, ... ... ... ... ... адам ... О.Бөкеев шығармаларында кездесетін мимика, ишара, дене қалыбы ... ... ... танылатын ... ... ... ... ... меңгеруге мүмкіндік жасайды.
– О.Бөкеев шығармаларындағы ашу, ыза, қуаныш, қайғы, сасқалақтау,
абыржу сияқты эмоцияларда ... ... ... ... реңктері
арқылы ерекшеленіп, синонимдік қатар құрайды. Жазушы шығармаларында
кездесетін қол ... бас ... қол ... ... жұлу, қол сермеу т.б.
бейвербалды амалдардың семантикалық сипаты, қолданыс ерекшелігі әр алуан.
– О.Бөкеев шығармаларында амандасу рәсімдері түрліше ... ... ... дәстүріне, мәдениетіне ұласып жатады. Қоштасу ... ... ... ... рәсімінде қолданылатын
бейвербалды амалдармен байланысты.
– О.Бөкеев ... ... ... ... бейвербалды амалдар
когнитивтік лингвистика мәселелерін қамти ... ... ... ... ... ... ... ұштайды. Оқырманға ерекше әсер
етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Оралхан. Құрастырушы – Р. Мәженқызы, -Алматы: ... 2000. -320 ... ... А. ... ... эмоционалды-экспрессивті лексика
(О.Бөкеев шығ. бойынша): ф.ғ.к. дисс: -Алматы, әл-Фараби ат.ҚазҰУ,
2002.
3. ... Ч. О ... ... у ... и ... -Спб.: Питер,
2001. (пер. с англ. яз.). -Нижний ... “Ай ... 1992. -262 ... ... С.С. Жесты как компонент искусства. -Алма-Ата: “Казахстан”,
1979. -108 с.
5. Бейсембаева С.Б. ... ... ... в ... ... ...к.ф.н. -Алматы: КазНУ им. аль-Фараби, 2003. -119 с.
6. Сәрсеке Г.Ә. ... ... ... ... ... ... ... -Алматы: әл-Фараби ат.ҚазМУ,
1998. -166 б.
7. ... Қ. ... тілі ... ... ... ... 1999.
-581б.
8. Балақаев М. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері. -Алматы: “Қазақстан”,
1965. -187 б.
9. ... Н.Л. ... ... и ... ... в
коммуникативном акте: дисс. к.ф.н. -Пятигорск, 1996. -207 с.
10. Беглова В.Б. Лексика поля “ кинесика” (на материале сов. ... ... -М., 1996. -232 ... Дементьев А.В. ... ... ... в ... англ. языке: дисс. к.ф.н. -М., 1985. -215 с.
12. Яновая О.А. Номинативно-коммуникативный ... ... ... как
компонента невербального поведения (на материале современного
английского языка): афтореф. ... ... 2002. -20 ... ... Р.И. ... ... средств речевого общения как
лексико-графическая проблема (на материале словорей ... ... ... ... -М., 1989. -214 с.
14. Серяков И.В. Лексико-семантические и ... ... ... описывающих невербальное средство
коммуникации “голос” в ... ... ... ... ... 1987. -182 ... ... С. Язык жестов //Наука и жизнь. -М., 1985, №7. -С. 143-147.
16. Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. О ... ... ... и
жестов вербальными средствами // Вопросы языкознания, 1981, №1.
-С.36-47.
17. Колшанский Г.В. ... ... и ... ... ... 1984. -174 ... ... Ф.Ш. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі. -Алматы:
Ы.Алтынсарин ат. ... ... ... Республикалық баспа
кабинеті, 2000. -207 б.
19. Красильникова Е.В. Жесты и ... ...... и ... кодов) //Из опыта создания лингвострановед-
ческих ... по ... ... -М.: ... ... ... ... Филиппов А.В., Кутловская В.Д. Фразеологизмы и жесты // Русский язык
в школе, 1975, №3. -С. ... ... Ж. ... ... ... 1995. -312 б.
22. Жұмабаев М. Педагогика. ... ... ... 1992. -156 ... ... Р. ... зергерлік өнерінің лексикасы. -Алматы: Қазақстан,
1993. -129 б.
24. ... М.М. ... ... ... ... знаков //Психология. Интелект и речи. ... 2. ... ... 1972. -С. ... ... Е. М.Әуезовтың “Абай жолы” эпопеясының тілі. -Алматы:
“Ғылым”, 1976. -167 б.
26. ... О. Екі ... ... ... -Алматы: “Жазушы”, 1994.
27. Бөкеев О. Ұйқым келмейді ... ... 1990, 360 ... ... О. Біздің жақта қыс ұзақ. -Алматы: “Жалын”, 1984, -432 б.
29. ... Ж. ... аза тұту // ... ... 1996, №2. -6 б.
30. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. ... ... ... ... К.У. Кинесический язык. дисс. д.ф.н. -Ереван, 1991. - 249 с.
32. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. ... ... тілі ... ... ... мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, 1962. -314 б.
33. Кенжеахметұлы С. Әдет, дағды, ишара // “Қазақстан ... ... -63-67 ... ... А. Тиым //Ана ... 1995. -6-7 б.
35. Әбілқасымов Б. Телқоңыр: қазақтың көне ... ... ... ... ... 1993. -176 б.
36. ... М.П. Ым ... ... және ... ... ... -Алматы: әл-Фараби ат. ҚазҰУ, 2004. -140 б.
37. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. -Алматы: “Ана тілі”, 1991. ... ... Қ. ... ... ... 1993. -270 б.
39. Кенжеахметов С. ... ... мен ... ... ... 1994. -79 ... ... Б., Бейсембаева С. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттың қазақша-
орысша түсіндірме сөздігі. -Алматы: ... ... 2003. -132 ... ... Г. ... фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері.
-Алматы: “Ғылым”, 1998. -130 б.
42. Формановская Н.И. Русский речевой ... ... ... ... -М.: ... язык, 1982. -126 с.
43. Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. Язык и культура: ... ... ... ... как иностранного. -М.: Русский язык,
1973.
44. Оразалиева Э.Н. ... ... 2002. -77 ... ... Р.П. Введение в изучение невербальной коммуникации русского ... и ... ... ... ... сборник
статей. -М.: Изд-во. Моск. ун-та, 1972.
О.Бөкеев шығармаларының тізімі
1. Оралхан Бөкей. Екі томдық таңдамалы ... ... ... -496 ... ... ... Ұйқым келмейді. Повесть, ... ... 1990. -559 ... ... ... Біздің жақта қыс ұзақ. Повестер. -Алматы: ... -432 ... ... Бөкеев. Қайдасың, қасқа құлыным. Повестер, новеллалар.
-Алматы: “Жазушы”, 1973. -200 б.
5. ... ... ... Әңгімелер. -Алматы: “Жазушы”, 1970. -136 б.
6. Оралхан Бөкеев. Құлыным менің. ... ... ... 1986. ... ... ... Мұзтау. Повесть, эссе, новеллалар. -Алматы: “Жазушы”,
1976. -256 б.
8. ... ... Өз ... ... ... ... ... 1983.
-383 б.
9. Оралхан Бөкеев. Өнерге өлердей-ақ ғашық едім. Очерктер, ... ... ... 1995. -304 ... ... ... ... Хикаялар. -Алматы: “Жазушы”, 1971. -132 б.
11. Оралхан Бөкеев. Үркер ауып барады. Повестер мен әңгімелер. ... 1981 -527 ... ... ... Ән ... шағылдар. Повестер мен әңгімелер. -Алматы:
“Жалын”, 1978. -280 б.
Қ о с ы м ш ... ... ... ... ... ... ... құлағынан ұстау |-бір-бірінің беттерін |-қол соғу арқылы. ... ... ... ... | ... халқы ... ... ... ... ... қолын өзі қысып, сәл |-көзін көтеріп, сәл |-екі алақанын ... ... ... ... ... | ... бас ию |
| | ... |
|Адыгей халқы ... ... ... халқы ... ... |-қол ... ... ... ... ... тұру; |-қос қол алысу; ... ... |-бас ... ... ... ... ... арасында)|-бас киімін шешу | ... ... сәл ... | |
| |-қол ... | |
| ... ... ... | |
| ... еңкею; | ... ... ... ... ... ... |
|-қол алысу (сирек ... сүю; |-қол ... ... ... ... ... |
|-бас изеу; ... бас ... ... ... ... ... ... қағу; |
|-қол көтеру; ... |-бас ... ... ... ... ... ... ... |
|-қос қол алысу; |-қос қол ... |-қол ... ... ... ... ... ... |-құшақтасу, сүйісу |-бас киімді жай ... ... ... ... ... кең ... ... (әйелдер арасында);|-қол көтеру; |шешу және бұл кинема |
|-қашықтықта – ... ... |-бас ... ... ... |
|тұсына ... бас ... | ... ... ... ... | | ... ... ... | | ... ... ... ... ... ... ... адамдардың |-сүйісу ... қол ... ... ... |-қол ... ... иықтарын |сияқты сұқ саусақ пен |-қол көтеру; ... ... ... ... |-қол ... |
| ... маңдайға |-құшақтасу; |
| ... ... |-бас ... |
| ... | |
| ... ... ... | |
| ... сәл ... | |
| ... үш ... | |
| ... | |

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби тіл және жалпыхалықтық тіл жайлы55 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Айгүл Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ойлау30 бет
Арифметикалық амалдар26 бет
Арифметикалық амалдар және олардың қасиеттері мен заңдары.6 бет
Арифметикалық амалдарды жазбаша орындау тәсілдері18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь