Қазіргі Халықаралық қатынастардағы Иран Факторы (ХХІ ғ. басы).

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2 . 6 бб

I Тарау. XX . XXI ғғ. басындағы жаңа геосаясат және Иран.
1.1 Биполярлық жүйенің ыдырауынан кейінгі жаңа әлемдік тәртіп және Иран саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7 . 11 бб
1.2. ИИР . ның жаңа сыртқы саяси концепциясы ... ... ... ... ... ... ... .. 12 . 22 бб
1.3. Иран және АҚШ қатнастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 23 . 26 бб

II Тарау. Аймақтық қауіпсіздік жүйесі және ИИР
2.1 Таяу Шығыс мәселесі және Иран саясаты/ Ирак мәселесіне байланысты және Израйль . Палестина/
2.2. Иранның қазіргі кездегі ядролық саясаты және халықаралық қатнастар
2.3.Каспий мұнайы және Иранның аймақтық саясаты ... ... ... .27 . 39 бб


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55 . 58 бб
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59 . 60 бб
        
        Қазіргі Халықаралық қатынастардағы Иран Факторы (ХХІ ғ. басы).
Жоспар
Кіріспе
...................................................................................................2
- 6 бб
I Тарау. XX – XXI ғғ. басындағы жаңа геосаясат және Иран.
1.1 ... ... ... ... жаңа әлемдік тәртіп
және Иран
саясаты......................................................................................................7
– 11 бб
1.2. ИИР – ның жаңа сыртқы ... 12 – 22 ... Иран және ... 23 – 26 ... Тарау. Аймақтық қауіпсіздік жүйесі және ИИР
2.1 Таяу Шығыс мәселесі және Иран саясаты/ Ирак ... және ...... Иранның қазіргі кездегі ядролық саясаты және халықаралық
қатнастар
2.3.Каспий мұнайы және Иранның ... ... ... 39 ... 58 ... ... ... – 60
бб
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі. XX ғасырдың тоқсаныншы
жылдарындағы қалыптасқан жаңа геосаяси
конфигурацияда Иран Ислам Республикасының ... ... Иран ... ... ... ... ... бастан кешеді. Аталмыш диплом жұмысының
өзектілігі жаңа геосаясатпен және Иран Ислам
Республикасының (ИИР) қалыптасқан жағдайдағы сыртқы
саясатының трансформациялануымен ерекшеленеді.
Иран – ... ... ... аса ірі ... ... ... ( 1648 мың шаршы шақырым) онымен шекаралас Түркия
(солт батыс ), Ауғаныстан мен ... ... ... ... анағұрлым басым болып келеді. Егер
Иранды Еуропа елдерімен салыстырсақ, онда оның аумағы
Англия, Швецария, Италия, Флоренция, Испания
территорияларын бірге алғандағымен тең ... ... ... ... жуып ... ал
оңтүтігінде Парсы және Оман шығанағы жатыр. Азияда
бұл көрсеткіш Қытай және Индонезия аумағымен тең. Шекара
ұзындығы ... 80000 ... ... тең. Иран – ... ... ... ... « Ариана » сөзінен шыққан ел атауы.
Бұл атау Сасанидтер мемлекетінің ( б .з. д І І І ... ... ... аты ... ... өз елін ... Иран деп ... батыс елдері және АҚШ оны
бұрындары Персия деп атаған. Себебі онда негізгі халық
парсылар болып, сәйкесінше көпшілік парсы тілінде ... ... ... ... ... ... аумағы Фарс
немесе Парсы деп аталған.1935-жылы Иран үкіметі ... ... ... үшін әлем ... елді
ресми түрде Иран деп атауларына өтініш білдірді. Елдің
қазіргі астанасы –Тегеран. Иран көпұлттылығымен
ерекшеленеді. 34 млн ... ... ... ... ... небәрі 50 % -н ғана құрайды,одан кейінгі
орында әзірбайжандар, күрдтер тұрады. 1905- 1906 – жылдары
қабылданған конститутция бойынша мемлекет басында шах
отыратын және ол ... ... бас ... ... ... ... еді. Шахтың сол
конститутцияға бірнеше рет өзгеріс енгізуінің
арқасында шахқа жеке бас тәртібін орнатуға мүмкіндік
беретін айрықша құзіретке ие болды. Кейіннен бұл ... ... ... ... ... ... ... болды. 1975 – жылы шах енгізген бір партиялық
жүйе ауқымды наразылықтар туғызып, 1978 – жылы өз күшін жойды.
Осының бәрі жиналып , ... ... ... себеп болды,
яғни халық көтерілісінің нәтижесінде шах тәртібі жойылды.
Осылайша Иран капиталистік даму жолын таңдаған дамушы елге
айналды. Мұнай экспортынан ... ірі ... ... ... ... ... реформаларға сүйене отырып,
Иран соңғы жылдары шаруашылық дамуында үлкен секіріс жасады,
енді оны артта қалған аграрлық ел болды деп атауға ауыз
бармайды. 1972 ... ... ... ... кейін
жер иеленушілердің ұстанымдары жойылып,15 млн шаруалар жер
иеленді ( оның бағасы 15 жыл ішінде төленуі қажет ), бірақ
негізгі жер ... ... ... ... ... шаруалар
еді. Осы реформаға дейін ірі жер иеленуші болғандар, елден құн
сатып алу арқылы ірі өнеркәсіп акцияшыларына айналды. ... ... ...... ел болып саналады.
Мұнай сатудан (1976 – жылдан 20 млд. доллар ) ... Иран ... ... ... ... қарқынмен
дамытып келеді, оның жаңа салаларын құрды ( мұнайхимиялық,
машина құрылысы, соның ішінде автомобилдік, авиацалық, әскери
),металлургия саласын ... ... Иран ... ... ... ірі монополияларымен тығыз
байланысты. Осы елдермен бірлесе отырып құрған
өнеркәсіптердің тауарларын Иран тек өз ішінде ғана
емес,сонымен қатар белгілі дәрежеде Таяу ... ... Азия және ... ... ... қосу ... ... сырттан ағылып келген қаржыны игере алмай
, шетке шығара бастады.Ол дамыған және дамушы елдердің арасында
қаржылық көмек көрсететін ірі елге ... 1970 - ... ... ( 1.2 млд ... ,Үндістан( 1 млд ),Египет (1
млд) , Пәкістан, сондай ақ Зайр және т б ... ... ... ... ... ... жалпы
саны 10 млд .долларды құрап, Иран Халықаралық Валюта
Фондының қарыз берушісіне айналды.1978- 1979 –
жылдардағы әлеуметтік саяси дағдарыс ел экономикасын
әлсіретті.Мұнайшы ... ... ... ... ... .Ел экономиканың жалғыз қайнар көзі ретіндегі мұнай
өндірілудің тоқтатылуы орны толмас зиян әкелді. Көптеген
ірі ... ... ... ... қазіргі күрделі
халықаралық жағдайда Ресей ИИР-ң стратегиялық
мақсаттарын Ресей өте жақсы түсінеді.
Таяу, Қиыр Шығыс, ... ... ... ... ... Азия
кіретін Жер шарының маңызды аймағы – Батыс ... ИРИ ... ... ... ... келтіре алмайды. Иран бірдей
уақытта Үнді мұхитының Парсы, Оман шығанағымен қоршалған,
орташығыстық, кавказдық, ... ... ел ... ... ... жағдайға ие. Аймақтың
бүкіл жаралы жерлері Иранға байланысты болды. ... ... ішкі ... этникалық немесе діни,
әскери немесе экономикалық, есірткі саудасы мен босқындар
мәселесі, сепаратизм, терроризм мәселелерінің ... тек ... ... ғана ... ... ... көмірсутектік табиғи қазбалардың қайнар көзі ретінде
және мұнай-газ өнімдерін тасымалдаушы шекара ретінде жоғары
дәрежелі құндылықтарға ие екендігің ескерту артық болар еді.
Иранның қаралған ішкі ... қоры 90 ... ... Бұл оны әлемнің ең ірі мұнай өндіруші елдерінің
біріне айналдырады. Бүкіл мұнай шығу орнына жоғары өнімділік
және табыстың өз ... ... тән. Иран ... ... мұнай өндіру көлемі бойынша екінші
орында келеді. Иран Ресейден кейін газ қорлары бойынша әлемде
екінші орынды алады. Қазіргі ... оның ... ... ... ... 21 ... метр кубты құрайды,
бұл 14% әлем қорынан асып түседі.
ИИР-дің қазіргі басқарып отырған әскери-саяси биігі (саяси
ориентацияға емес –не либералдар, не консерваторлар, ... ... өз ... ... ... даму ... мен
тенденцияларын түсіну ішкі және сыртқы
векторларының үйлесу қабілетін арттыруға тырысады.
Бірақ соңғы кезекте Иран идеологтары мен ... шын ... ... ... ... ... ... сөз қозғалады. Бұл
әрине Иран радикалды шейіттері мен тақтан түсірілген шах
Мұхаммед Реза Пехлеви 40 жыл ... ... ... ... ... ... бас ... деген сөз емес,
керісінше бүкіләлемдік Ислам төңкерісінің қияли идеясы
Парсы шейіттерінің аймақтық деңгейде басымдылыққа ие болған
жаңашыл ... ... яғни ең ... Қиыр және Таяу ... бұл ... діни ... ... біте қайнасты.
Біртіндеп Тегеран мемлекетінің саясатындағы прагматизм
идеологиялық ойлардан басым түсті, ең ... ... ... ... ... Бұл ... төңкерісі идеясынсыз күштеу экспортынан және ислам
фундаментальдылығының түзу жолды насихаттаудан бас тартуда
ғана емес, сонымен қатар ИИР ішкі саясатын түзетуде де
көрмеді. Сонда да ... ... ... жету үшін
Иран Таяу және Қиыр Шығыстағы саясатын қалыптастыруда
шейіттік ... ... ... ... ... шейіттеріне қолдау көрсетіп, «Хезболла» ливандық
экстремистік тобын демеп келеді. Ираннан шейіт
руханилығының өкілдері дәстүрлі түрде бағыт алады,
Тегеран бұны тиімді пайдаланып келеді.
Қазіргі уақытта ... ... ... негізгі бағыттары
болып мыналар табылады:
Ирак
Ауғанстан
Кавказ аймағы
Каспий мәселесі
Орталық Азия мемлекеттері (бұрынғы КСРО құрамындағы елдер)
Палестиндік-израильдік басқарма
Парсы шығанағы.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ... саясатының трансформациялануымен және
ИИР‑ң аймақтық беделді мемлекетке айналуынан туындайды.
Бұл мақсатқа жету үшін автор өз алдына ... ... ... даму ... ... сс‑ң негізгі бағыттарын анықтау;
ИИР‑ң Орталық Азия мемлекеттерімен қарым‑қатынасының өзекті
мәселелерн зерделеу;
Қазақстан Республикасвмен ИИР‑ң арасындағы қарым қатынастарды
сараптау;
Диплом жұмысының деректік негіздері. Атлмыш диплом ... ... ... өз ... ... ... ғасырдың тоқсаныншы жылдарындаға ИИР‑ң сыртқы
саясатының қалыптасыу мен дамуына байланысты деректердің
бірінші ... ... ... мен заң актілері жатады.
Бұл деректердің ішінен негізінен ҚР‑мен ИИР‑ң арасындағы
дипломатиялық ққ‑ ... ... ... ... сыртқы
саяси стратегиясының деректерін атап өтуге болады.
Деректердің екінші тобын белгілі мемлекет басшылары мен
дмпломаттардың сөйлеген сөздері құрайды. Бұл
деректердің ... ҚР ... ННА екі ... қарым қатынастары туралы сөйлеген сөздері,
қазақстан дипломаттары К.К. Токаев, ҚР ИИР ғы бұрынғы
төтенше және өкілетті елшілері И.Гиззатов және ... ... ... атауға болады.
Деректердің үшінші тобын мемуарлар мен естеліктер құрайды.Бұл
деректердің қатарында Иранның ... ... ... атап ... жөн ... Хаттами). Бұл деректер Иранның тарихи
длмуын және сыртқы саясатын терең зерттеуге көмектеседі.
Деректердің төртінші тобын Ирандық және шет елдік информациялық
құралдарының деректері қалыптастырады. Бұл ... ... БАҚ- ры ... ИИР ның ХХ ғ. ... жылдары сыртқы саясат және
оның эволюциясы туралы жарық көрген тарихнамалық деректерді
автор шартты түрде ... ... және шет ... ... ... ішінде ИИР сыртқы саясатының дамуы,
стратегиясы туралы еңбектерлің қатарында Н.А.
Назарбаев, Қ. ... ... М.Ж. ... ... ұлы. ... ... негізінен ИИР сыртқы
саясатын 1991- 2006 жылдар аралығында қарастырады.
Әсіресе Иранның Каспи мәселесі ... ... ... ... ... ресейлік және кеңестік зерттеушілер деп
еіге бөлуге болады.Кеңестік тарихшылар негізінен КСРО мен
Иран арасындағы ... ... ... ... қатынасын
зерттеуге көңіл бөлсе, қазіргі ресейлік зерттеушілер Ресей
Федерациясы мен ИРИ ... ... ... ... ... ... ... Кеңестік-ресейлік
авторлардың ішінен төмендегілерді атап өтуге болады:
Л.С. Васильев, А.Дугин, В.Ушаков, С.Л.Агаев және т.б.
Шет елдік авторлар зерттеулерін шартты түрде ... ... деп ... жөн. ... Иранның XIX-XX ғасырлардағы тарихын, сытқы
саясатын, қырғи қабақ соғыс кезіндегі Иранның ұстанымына
көңіл бөледі.Бұл авторлардың ішінде: Д. ... М. ... ... және ... Иранның Орталық Азиядағы рөлі туралы
Киссенджер, З. Бзежинскийдің еңбектерінде көрсетілген.
Қазіргі ... ... ... ... ... сонымен бірге проблемалық принципті пайдаланды.Бұл
принципке сәйкес қазіргі жарық көрген еңбектерді
төмендегідей топтарға бөлуге болады:
ИИР-ғы исламдық фактор;
Дін мәселесі;
ИИР-ың сыртқы ... ... ... ... Иран ... Ресей қатынастары
Қазақстан-Иран қатынастары
ИИР сыртқы саясатының өзекті мәселелеріне байланысты жарық
көрген тарихнамалық зерттеулерді са раптай келе бұл мәселе
туралы арнаулы монографиялық еңбектердің ... атап ... ... ... ... ... Аталмыш
диплом жұмысының теориялық әдістемелік негіздерін жалпы
ғылыми әдістер құрайды. Мұның ішінде автор тарихи
салыстырмалы әдісті, ... ... ... әдісті пайдаланды.
Тарихи салымтырмалы әдіс ИРИ ың сыртқы ... ... ... ... ... ... ИИР ... саясатының негізгі бағыттарын анықтайды.Ал
социологиялық әдіс ИИР ың ішкі саяси ... ... ... ... ... ... екі
тараудан, қорытынды және пайдаланған әдебиеттерден тұрады.
Дипломның жалпы көлемі бет.
I Тарау .Иранның сыртқы саясатының қалыптасуы мен дамуы.
1.1.Биполярлық жүенің ыдырауынан кейінгі жаңаәлемдік ... ... ... ... соғыстың аяғында Иран өндірісі нашар
дамыған, ауыл шаруашылығында жартылай феодалдық
қатынастар басым ... ... ел ... қала ... ... өндірістік қатынастардың ыдырауы және осы
реттегі капитализмнің үздіксіз дамуы ... ішкі ... ... ... Иран ... ... ... саясаты
әсер етпей қоймады. Шетел тауарларының елге кігізілуіне кең
мүмкіндік бере отыра Иран үкіметі ұлттық өндірушіні тең
емес бәсекеге итермелеп отырды.
40- шы ... ... ... феодалдылықтың қалдықтары мен
үлкен әлеуметтік бөлініс әлі де орын тапты. Көптеген
артықшылықтарға ие әлауқаттылар және халықаралық
сауда монополиясына қолы жеткен шексіз байлыққа кеңеліп
өмір ... ұсақ ... ... мен ауыл ... де басқа әлеуметтік топтар кедейшілік жағдайда өмір
сүруге ... ... ... ... ... ... Исфахан, Мазендеран,Лурестан,Хузестан
қалаларында жұмысшылардың табысы күніне 50 риалдан
аспаған ресми ... ... ... айлық еңбекақысы 1961-1962 ж.ж. орта
есеппен 2500 риалды құраған, ал шын мәнінде бұл көрсеткіш әлде
қайда төмен болған. 1961 ж. 29 ... ... ... ... барлық жұмыспен қамтылған халықтың 87
проценті 2500 риалдан төмен кіріс алған, яғни бұл ресми
төменгі өмір сүру ... 12 ... ... ... ал ... ... өмір сүру индексінің құны 12 есеге өскен.
Бағаның тоқтаусыз өсу қарқынында халықтың көп бөлігі аштық
жағдайында өмір ... ... ... ... ... өз ізін ... қоймады. Елде эпидемиялық
аурулар өршіді, көптеген аймақтар медициналық ... ... ... ел ... 20 мың дәрігерлік орын болса соның 8
мыңы Тегеранда орналасты. Жағдайды медициналық жұмысшылардың
тапшылығы ушықтырды. Елдегі 5 мың дәрігердің 4700 ... ... ірі ... ... ... ал 45 мың ... мекендерге
небары 300 дәрігер тура келді. Балалар өлімінің көрсеткіші өте
жоғары болды , жас балалардың 80 процетке жуығы 4 жасқа дейін
жетпей өліп ... [14; 23-28 ... ... соғыстан кейін Таяу және орта Шығыс
халықтарының ұлт-азаттық және ... ... да ... Елде ... ... 1945 ... ... ұлттық партиясы (Туде) басқарды. Осы ретте
өз биліктерінен айырылғысы келмеген және ... ... ... ... ... ... ... көмек сұрады.
Олардың ерекше сенім білдіргендері АҚШ болды. Екінші дүние
жүзілік соғыстан кейін өзін «капитализм қатерінен» ... ... » ел ... ... АҚШ ... ... таза
екендігін және оның ұмтылысы Иранды «батыс өркениетіне »
қосу екндігін БАҚ арқылы насихаттап отырды.
Импералиттік державалармен жақындасу жолына түскен Иран үкіметі
бірте-бірте ... жеке ... ... ... ... ... арқылы Иран күрделі
әлеуметтік-экономикалық проблемаларға әкеліп
соқтырды. Иран үкіметінің бұл әрекеті АҚШ-тың Иранды
экспансиялауына және елді өндірістік дамуын халықаралық
монополиялық капиталға ... жол ... ... жылдары Иранның билік өкілдері ел экономикасын
тығырықтан шығаруға бағытталған біршама әрекет жасады. 1946 ж.
Квама ... ... елді ... ... ... ... жеті ... жасауға кірісті. Бірақ, бұл жоспарды жасау үшін
Иранның ... ... ... ... ... жоқ ... ... жүзеге асыруға қажетті қаржының мүмкіндігі төмен
болды. Осы мәселелерді шешу мақсатында Иран ... ... ... жоспарды жасауға және оны қаржыландыруға
көмектесін сұрады. Осы ретте АҚШ-тың алдында Иран
экономикасын өз мүддесінде пайдалануына жол ... ... және ... ... жеті жылдық жоспарды құрастыруда консультант ретінде
елге шақырылды. [14; 45 б.]
Бірақ ел экономикасын құлдыраудан алыпшығарудағы шах режимінің
әрекеттері нәтижеге алып келмеді. ... ... ... жеті ... жоспарды (1949-50,
1955-56) жүзеге асыру нәтиже берген жоқ. Англия мен АҚШ-тан
келген көптеген кеңесшілер жоспарлау комитеті мен экономика
министрлігінде негізгі әрі ... ... ... ... ... ... ... тежеумен болды. Онысы түсінікті де,
олардың негізгі мақсаттары өздерінің монополиялық капиталы
үшін өндірістік база табу және оны ... ... ... табылады. Ипералисттік державалар жоспарлау
коммитеті алғашқы орынға әскер-стратегиялық обьектілердің
салынуын жүзеге асуына қол жеткізді.
Бірінші жеті жылдық жоспардың нәтижесіз болғанына қарамастан
Иран үкіметі ел ... ... ... ... шешім
жасап, келесі жеті жылдық жоспарды жасады, оны 1956 ж.
Иранның мәжілісі бекітті.
Жеті жылдық жоспардың жүзеге асырылу кезеңінде импералисттік
державалар Иранның ... ... ... ... оған
көптеген кредиттер мен займдар бере отыра, елде өз
позицияларын күшейтіп, Тегеранның оларға қажетті
саяси экономикалық бағытты жүргізуіне қол ... ... 12-13 ... жеті ... ... ... мобилизайиялауды, шетел
капиталын көптеп тартуды, елдегі жеке кәсіпкерлікті қолдауға
және ... ... ... Осы ... 1957 ... кәсіпкерлікті қолдау жөніндегі заң қабылданды . заң
бойынша кәсіпкерлікті банктер арқылы несиелеу қарастырылды.
Жеке кәсіпкерлікке бағытталған ... ... 1955 ж. 7,6 ... ... 1958 ж. ... бұл ... 14,7 ... риалға
жеткен. Осы уақыт ішінде мемлекеттік секторды несиелеу 1,8
млрд-тан 18,9 және 20,7 млрд.- қа деін өскен. Тек қана
жергілікті ... ғана емес ... ... да ... ие ... ... ... Ирандағы капиталисттік
қатынастардың дамуын және сауда операцияларын несиелеумен
айналысатын жеке банктердің пайда болуына алып келеді ... Егер 1956 ж-ға деін ... 13 қана банк ... ж-ға ... тағы да 14 банк ... ... [6; 1-2 ... Ирандық авторлардың сөзіне қарасақ та екінші жеті
жылдықтың нәтижесінде едәуір әлеуметтік экономикалық
өзгерістер болған жоқ. Ауылды жерлерде сақталып қалған
жартылай феодалдық жүйе ... ауыл ... ... ... жоқ. Жер онда жұмыс істейтін шаруаның меншігі
болған жоқ. Осы уақыт ... ауыл ... ... млн. риал жұмсалды. Бұл ауыл шаруашылығының ел
экономикасындағы негізгі рөл ойнайтынын
ескермегенде, ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін
халықтың 56,2 пайызы шоғырланған.
Жартылай ... ... ... саладағы
технологиялардың ескі болуы, жердің тұздануынан
сақтандыратын әдістердің болмауы егін науқанының төмен болуына
алып ... ... Иран ... ... ... ... ... өнімдерін сырттан ипорттауға мәжбүр боды.
1961-1962 ж.ж. осы өнімдердің импорты 126000 тоннаға жеткен.
Өндіріс саласының да даму қарқыны ... ... Ел ... ғана ұсақ өндіріс ошақтары пайдалы болды. Иранның
мәліметтерге қарағанда 1961-62 ж.ж. ел бойынша небары 10247
өндірістік негізінен ұсақ мекемелер қызымет етті, ... 131000 ... ... етті. Сол кездегі Иран шахы
Мұхаммед реза Пехлевидің ... ... ... жеті ... ... ... ... Онда халықты
азық түлікпен, үймен , киіммен, медециналық қызыметпен
қамтамасыз ету және ... беру ... ... ... әлеуметтік салаға деген қаржылай
шығындар оны толығымен қамтамасыз етуге жеткен жоқ. 1956 ж.
Халық санауының мәліметі бойынша Ирнан халқының 16 проценті
ғана ... ... ... ... ... да өте ... ... жеті жылдық жоспар бірінші жоспар сынды
айтарлықтай әлеуметтік ... ... ... ... ... жоспардың өзі ел экономикасын
секторларға бөліп дамытуға бағытталмай, негізгі
мәселелерді шешуге үстіртін халде болды. ... ... ... ... байланысты
мемлекеттік және жеке секторларды бірге ұстай алмады.
Сонымен қатар елүшін ең маңызды ауыл ... ... ... ... ... Алға ... ... асыруда жоспаарлау коммитетеі мен
тиісті министрліктер жұмысында ешқандай координация болған
жоқ. [17; 8-13б.]
Екінші дүниежүзілік соғыстығ аяқталуымен Таяу және Орта ... ... ... ... ету тәртібі
өзгерді. Германия, Италия, Франция аймақтарындағы бұрынғы
күштрін жоғалытып алды. Англияның рөлі де біраз әлсіреп
қалды. Бұл тек қана соғыстың нәтижесінде ... ... ... ... ... мемлекеттерде
ұлттық-азат ету қозғлыстарының белең алуының нәтижесінде
де болды. Дәл осы уақытта қуатты ғылыми-техникалық және
экономикалық потенциалы бар АҚШ аймақтағы өз рөлін
күшейте ... ... ... ... ... болып, Иран
қоғамындағы, яғни халық арасындағы тынышсыздықты басуға
әрекет етсе, екіншіден АҚШ-тан өзіне тиімді жағдай талап етіп
алу үшін ... Иран ... ... түрде КСРО-ға 20ж.
аралығында өзара шабуыл жасамау туралы ұсыныс жасады.
Келісім шарт ... Иран ... ... ... ... берілді. [19; 4-7 б.]
Кейіннен екі жақ жоғары дәрежедегі келіссөздер жүргізу туралы
шешімге келді. 1959ж. басында КСРО үкіметінің сыртқы істер
министрінің ... ... ... ... ... ... ... желісі көрсеткендей, Эгбаль үкіметінің
ниеттерінің шын емес екендігін көрсетті. КСРО Иранмен
келіссөздердің алғашқы кезінің өзінде, ... ... ... ең ... ... Иран ... елмен әскери келісім жасасуына болмайтын еді. Қол
жеткізген келісімге қарамай, Иранның басқарушы тобы КСРО
мен қатар АҚШ-пен келіссөздер жүргізе отырып, 1959ж. 5-наурыз
күні екі ... ... ... жасасты. Осылайша Иран
КСРО-мен тату көршілік саясатынан біржолата бас тартты,
АҚШ-тың әскери әріптесіне айналды, сәйкесінше ... ... ... ... - ... келісімшарт өз сипаты бойынша, иран
-кеңестік бейбіт қатынастарды әлсіретуге, Ирандағы
ұлт-азаттық қозғалыстарды басуға бағытталған болатын. Бұл
келісімшарт қол қою арқылы, АҚШ Иран ... ... ... ... беру үшін өз
әкерлерін еркін кіргізуге заңды құқық алды. СЕНТО-ның
құрамына кіру арқылы Иранның КСРО-ға қарсы қырғи қабақ
соғысқа ... иран ... ... ауыр ... ... ... қатар ішкі істер министрлігінің аса үлкен аппаратының
полициялары, Ұлттық қауіпсіздік қызметкерлеріне бюджеттің
50%-ке жуығы жұмсалып ... ... ... арқылы басқару, демократиялық қозғалыстарды басып тастау,
ұлттық байлықтарды монополистік капиталдардың тонауы, Ирандағы
еңбекшілердің өз құқықтары үшін жаңа көтерілістерге шығуына
алып келді. Ішкі саяси және ... ... ойын ... ... бұру ... ... назарын әдейілеп сыртқы саясатқа адарды.
Мысалы, Ауғанстан Гильменд өзенінде гидротехникалық құрылма
болғандықтан Иранға келетін су көлемі азайғанына және соның
кесірінен ... ... ... ... 45-47б.].
Шаруалар өз мүдделері үшін көтеріле бастады. Сол сәттен бастап
меджлисте Гильменд өзенінің суын ... бөлу ... ... радио және газеттер арқылы антиауғандық насихат
белсенді жүре ... Бұл ... ... назарының ауытқуына алып келді. Дәл осы
әдісті Иранға қатысты да қолданған болатын, яғни әскери
шығындардың көбеюіне ақталу мақсатында, билеушілер халықты әр
түрлі жолмен Иран ... ... ... ... ... ... жасалған әскери келісімнен кейін Иран КСРО-мен келіссөз
жүргізуге мүдделі болмады және алдында жасалған өзара шабуыл
жасаспау ... ... ... ішкі және ... ... ... ... кеңес үкіметіне қарсы қою үшін антикеңестік
бағыттағы іс-шаралар жүргізіледі (газетте, радиода
хабарламалар беру, т.с.с.).
Иранның капиталистік дамыған елдердің технико-экономикалық
көмегіне ... ... шығу ... үміті ақталмады. Бұл
жетіжылдың жоспарлардың құлдырауынан кейін белгілі бола
бастады, яғни қымбатшылықтың өсуі, үкіметтің азық-түлік
тағмдары мен көп қолданылатын тауарларға бағасын ... және ... ... бой ... ... атты Иранның 50-жылдардың ортасымен 60
жылдар басындағы сыртқы саясатының басты принципі елді ... ... ... Осылайша Монорхиялық Иран дамыған
ірі державалардың аграрлық-шикізат көзі, тауар өндіру
саласының біріне айналды. Сонымен қатар Иран өзінің
территориясын дамыған ірі ... ... алаң ... ... ... ... алып АҚШ пен ... да батыс
елдеріне біржақты бағдарлануы, елдің экономикасының
құлдырауына, табиғи ресурстардың тоналуына, көптеген
тиімсіз несие алулардың арқасында ... ... соңы мен ... ... ... ... [14; 15-19б.]
1.2. Сыртқы саяси концепциясы.
«Ұлттық тәуелсіздік саясат» - ... ... ... саяси концепциясы.
Бірінші жеті жылдық жоспардың құлдырауына, екінші ... ... ... ... Аламаның үкіметі (1962/63 – 1967/68) кейінгі
бес жылдық экономикалық даму жоспарын жасады. Бас кезінде осы
жоспар орындалмауына 140 млд риал ... ... Оның ... риалды мұнай саласынан, ал қалған Иранның ішкі және сыртқы
инвестициядан алу жоспарланды.
Иранның 1967-68 жж. жалпы ішкі ұлттық өнімі 534,6 ... ... ... яғни жыл ... 8,8% өсе отырып, 5 жыл ішінде
52,7%-кежетті. Осы уақыт аралығындағы жан ... ... өнім 20040 ... (269$) ... Ал осы көрсеткіш бас
кезінде 14900 риал болатын (197$). Иран экономистерінің
зерттеуінше бұл кіріс мемлекет территориясында біркелкі
таралмады, яғни ... Иран ... ... ... ... ... еді. Себебі, 1968ж. өзінде
Иран халқының 60% ауылдарда тұратын. Осылайша, 5 жылдық
экономикалық даму жоспарынан кейін де қарапайым
жұмыскерлер мен шаруалардың өмір сүру ... ... қала ... 6-8 ... сүру ... көтеруді қажет ететін ең маңызды салалардың
бірі – ауыл шаруашылығы болатын. Мұнда шаруашылық құралдарының
өте қарапайымдылығынан ауылшаруашылығының дамуы өте төмен
болып, шаруалардың еңбегінің ... ... ... Сондықтан халықты ауылшаруашлық өнімдерімен,
тамақтармен қамтамасыз ету үшін бұл саладағы жартылай
феодалдық қатынастарды жою ... ... ... ... қызмет етсе де, ол ұлттық ішкі өнімнің 24%
ғана берді. 1965ж. ақпан айының соңында елде аграрлық
реформалардың екінші толқына басталды. Бірінші бес
жылдықта бұл ... 6 млд. Риал ... 1965ж. ... ... ... ... 54174 ауылды және 19379 ферманы
қамтыды. Осы уақыт аралығында 9435 қоғамдық вакуфтық ферма,
968 жеке ... ... ... 99-100 жылға жолға
берілді. 208702 ұсақ жер иеленушілер өз жерлерін жалға
беруге ... де, ол 3414-і өз ... ... ... ... ... және екінші реформалардың жүргізілуі
ауылшаруашылығына айтарлықтай өзгерістер әкеле қойған
жоқ.
Бес жылдық жоспарлау кезінде өнеркәсіпте өте үлкен көңіл бөле
бастады. Егер 1-жетіжылдық жоспарлау ... ... 1,2 млд. Риал ... инвестицияның 8% құрады. Ал
бес жылдық жоспарды орындай кезінде бұл сонша үлкейіп 27,3
млд.риалға жетті. Бесжылдықтың соңына қарай жалпы қаржы
салудың ... ... 24 ... ... жеке ... ... 26 млд. риалды құрады.
Иранның осы уақыт аралығындағы экономикалық саясаты ауыр
индустрияны (өнеркәсіпті) мемлекеттік қаржымен қатар,
жеке ... ... да ... арқылы дамытумен
ерекшеленді.
Иран өнеркәсібінің жалпы өнімі жылдық 13%-ке өсе отырып 81%-ке
жетті және 1962/63жж. жалпы ... ... 11% ... 13%-ке ... ... ... бастауыш және орта білім беретін
мектептерді дамытуға ерекше көңіл бөлді. Дегенмен,
мектептер санынығң өсуіне қарамастан өзінің сапасы
жағынан заман талабына ... ... ... ... ... ... енгізу керектігі айқын
сезілді.
Ел экономикасының қарқынды дамуына сәйкес келмейтін соғысқа
дейінгі әдістермен оқыту және гуманнитарлық ғылымдарда
оқитын студенттердің, техникалық ғылымдарды ... ... ... көп ... (М.: ... 6683 студенттің 916-сы техникалық мамандықтарда
оқыды.) білім сапасын реформалаудың әлі де жеткіліксіз
екенін көрсетті[35; 14-15 б.].
Екінші бесжылдықтың міндеттерінің бірі ... ... ... ... ... ... импорттық тауарлардан бас тартуға бағытталды.
Өндірістің өсуінің екпінін жыл сайынға 15% үлкейтіп
отыруға жоспарлаған 2-бесжылдықта өндіріске ... 26% -ын ... 207 млд. риал ... ... ... ... ... жоспары
негізінде техникалық мамандықтарға айтарлықтай қаржы бөлу
көзделді. Анығырақ айтқанда, зерттеушілердің пікірінше
Иранның өндіріс саласының өзіне 313 мың 119 мың ... ... ... ... 2-бесжылдық жсопар бойынша транспорттық қажеттіліктерге 80
млд. риал ... Бұл ... ... ... жұмсау көзделді. Сонымен қатар, денсалық
сақтау саласына 13 млд. риал бөлінді, ауруханалардағы
орындарды 14500-ге көбейтілді.
Екінші бесжылдық жоспарды орындай барысында өнеркәсіп саласында
біраз жетістіктерге ... және Иран ... ... ... елдерге экспорттай бастады. Мұндағы қаржыайналымды
тек қана мемлекеттің ғана емес, сонымен қатар жеке сектордың
қаржысы да айналымда болды. [38; 16-19б.]
Иран экономиксының құрылымын ... құру ... ... ... ... ... ... экономиканың
барлық салаларын дамытуды қарастырды. Дегемен, Иран өзінің
ішкі қаржысына жоспарды толығымен орындауға ... еді, оның ... ... ... ... ... табылатын.
Мұнайы өзіне толығымен тиесілі емес еді. Ішкі қордың аздығынан
және шет ел валютасына деген сұраныстың 2-бесжылдық жоспарын
жүзеге асыру үшін қажеттілігі артуынан, ... ... ... қарызды көбірек алуға, мұқтаж
етті. Мұның өзі монополистердің ел экономикасындағы орнының
одан әрі бекуіне алып келді.
Ішкі қаржының өте тапшылығы мен ... ... ... ниет ... ... ... ... Иран үкіметі
кеңестік мемлекеттерден қаржы алуына болатын, бірақ ... ... Иран ... бұған бармады.
Керісінше, экономикалық объектілер салғызу мақсатында
елге 40 млд. риалға жуық шетел ... ... ... барлық экономикалық объектілердің ширек
бөлігі шет елдіктер қарамағында болды. [35; 45 б.]
Шетел инвесторларының ... ... ақша ... ... ... ... ... әр түрлі
маркадағы автомобильдерге дөңгелектер және Иранға, оның
маңайындағы елдерге ең қажетті, қысқасы ақша көп
әкелетін тауарлар жасап шығаруға бағытталған болатын.
Иран ақпарат ... ... ол ... 1400 млн. ... ... ... ... тұрақтандыру арқылы
дағдарыстан шығу үшін жасаған әрекеттерінің пайда бермеуі
1962-63жж. аграрлық реформаларды жүзеге асыру кезіндегі
әлеуметтік-экономикалық қиындықтар, империалистік
елдермен қарым-қатынасының нығаюының барлығы 1950ж. ... ... ... ... алып ... басында әлемдік аренадағы күштер қатынасы біраз
өзгеріске ұшырады. Социолистік елдердің ғылыми-техникалық
дамуы, КСРО-ның абыройының жоғарылауы және т.с.с. факторлар
Иранның ішкі және сыртқы ... әсер ... ... ... ... ... ... және латын Америкасы сияқты
елдерден отаршылдыққа қарсы көтерілістердің белең алуы ... ... және ішкі ... ... ... ... мәжбүр
етті. Осылайша шахтың өзі авторлық ете отырып «Ұлттық
тәуелсіздік саясатын» жүргізе бастады. Бұл жайлы Иран
Сыртқы істер ... ... ... ... Иран ... бұл саясаттың астарында
өздерінің нағыз бет перделерін жасырды. Яғни, олар
«тәуелсіз саясат» дей отырып, СЕНТО әскери-саяси
одағына мүше ... қала ... және АҚШ пен ... ... да өз күшінде қалды. [36;
23-26 б.]
Осылайша 60-жылдардың екінші ... ... ... ... қағаз жүзінде жаңа бағытқа бет бұрса, іс жүзінде
бұрынғыдай «позитивті ұлтшылдық» принципіне негізделді.
Кеңес зерттеушісі Е.А.Орловтың мына пікірімен толық келісуге
болады: “Иран ... ... жаңа ... ... толық бетбұрыс деп қарауға болмайды, оны
Шығыс пен Батыс арасында өте икемді моневрлерді
(айла-тәсілдерді) жүргізу деп атаған дұрысырақ
болады».
Бұған қарамастан Кеңес ... тату ... ... ... ете берщді. Егер шынында да КСРО мен
Иран арасында осындай келісімшарт ... онда КСРО ... Орта ... аумағындағы елдермен де бейбіт қарым-қатынас
орнатып, ондағы империалистік елдердің ықпалын әлсірететін еді.
1960-жылдардың басында кеңес-иран қатынастарының жақсару
белгілері ... бола ... ... ... бойы екі ... ... алмасуынан кейін Иран үкіметінен КСРО-ға
делегация (өкілдер) келетін болып шешілді. Ол делегацияны
Иран премьер-министрі Шариф-Имаши бастап, ... ... ... ... және екі жақ ... ... ... бойынша келіссөздер
жүргізілетін болды. Бірақ империалистік елдердің
ықпалымен Иран меджлисінде қаралып, кездесу жоққа
шығарылды. Сонан кейін 2 жақты қатынасты реттеуге
бағытталған жаңа ... ... ... 1961ж. ... Иран сыртқы істер министрі А.Арам мен кеңес ... ... ... болып, сол жылдың тамыз айында
пресс-конференция кезінде Иран өзін ешқашанда КСРО-ға
қарсы «атом базасы» болмайтынын ... ... соң ... да ... жол ұстай бастады бастады және 1961ж.
қыркүйекте БҰҰ-на Иран КСРО антиирандық саясат жүргізіп
отыр ... ... ... [ 47]
Ең соңында 1962ж. Иран мен КСРО-ның қарым-қатынасының біржолата
жақсаруына себеп болған ... ... Ол Иран мен КСРО ... ... ... ... Бұл үндеу бойынша Иран өз
территориясында ешқандай елдің де ракеталық базасының
болуына клісім бермейтініне куәландырды. Үндеу алмасу
кезінде А.Арам Иран екіжақты қатынастардың жақсаруына
тырысатынын және ... өз ... ... ... агрессиялық акт жүргізуіне рұқсат етілмейтінін
айтты.
Осы уақыттан бастап 1959ж. үзілген екі ел ... ... ... 1957ж. ... ... ... 1962ж. ратификацияланды. Сол
жылдың 20-желтоқсанында кеңес-иран шекаралары туралы
келісімнің ратификациялану грамоталарымен алмасты.
Дәл осы ... ... ... ... ... қатар
шаруашылық қатынастардың дамуына да үлкен әсерін тигізді. КСРО
мен Иран арасындағы қарым-қатынастардың жақсаруын ирандықтар,
яғни халық ... ... ... Екі жақтың да өзара тиімді
сауда-экономикалық қатынастарды орнатуға тырысуының
арқасында 1963ж. 27-шілдеде Иран мен КСРО-ның ... ... ... ... ... ең ... ... жылдары айтарлықтай өзгерістер болды. КСРО Иранға ауыр
өнеркәсіп саласын дамытуға көмек беруге ... 1965ж. екі ... жаңа ... ... ... Бұл ... КСРО Исфахан ауданындағы металлургиялық зауытты,
Аракадағы машина жасау зауытын салуға ... ... Иран мен КСРО ... ... Иранда көптеген
экономикалық маңызды объектілер тұрғызылды. Атап айтсақ,
Саве-Астара газ құбыры, Тебриздегі ЖЭС-і және Мүган
каналындағы ... ... ... ... жаңа ... салу және ... [47]
70 жылдары Иранның әлеуметтік-экономикалық жағдайы және
халықаралық саясаттағы шах режимінің реакциялық
тенденцияларының күшеюі.
70-жылдардағы Иран экономикасы жартылай ... ... өту ... ... процесі ретінде
сипатталады. Капиталистік даму жолына түскен Иран аз уақыт
ішінде артта қалған аграрлық мемлекеттен аграрлық-индустриалды
державаға айналды. Бұл Иран ... ... ... ... әкелді.
Иран экономикасының қарқынды дамуы әсіресе, екінші бесжылдықты
орындай (1967/68-1972/73) кезінде байқалды. Жалпы ұлттық өнім
жыл сайын 11,6% есе отырып, өнеркәсіп өндірісі 4 есе ... ... шах ... ... ... ... дамыған ауылшаруашылығы, жаңа техниамен
жабдықталған қуатты әскері бар әлемнің алыңғы қатарлы
елдерінің біріне айналдырамыз деген амбициялық
мақсаттар қойды. Осыны жүзеге асыру мақсатында ... ... ... қабылдады.
Иранның шаруашылығының дамуына, үшінші бесжылдық жоспары
бойынша 2,2 трл. Риал жұмсау көзделді. Оны былайша
бөлді: ауыл шаруашылығына – 316 млд. риал ауыр ... 200 млд., ... және ... үй ғимараттарын салуға – 130
млд., білім мен әлеуметтік-мәдени іс-шараларға – 315 млд,
газбен қамту жүйесін дамытуға – ... ... ... ... байланысты дамытуға – 70 млд,
энергетикаға – 54 млд, саладағы зерттеу-жұмыстарын
үшін 11 млд. риал.
Жаңа бесжылдық жоспар өзіне мынадай бығаттарды енгізген: білім,
мәдениет ... ... иран ... ... мен жақсы
өмір сүруіне жағдай жасау; ұлттық кірісті барыша тиімді
бөлу, теңестірілген және тұрақтылыққа негізделген
экономиканың даму қарқынын сақтап ... жаңа ... ... ... бар ... барлық қуатын
толығымен қолдану, жұмыс өнімділігін арттыру. [27; 4б.]
Үшінші бесжылдықта өндірістің орташа 20-23,2% соның ішінде
мұнай ... 26,3% ... ... ... өатар ауылшаруашылығының үлесін 16,6-дан 12,5-ке
түсіріп, осылайша Иран Ішкі Ұлттық кірісінің құрылымы
өзгеріске ұшыратты.
Орташа есеппен есептегенде мына экономикалары сәйкесінше
қарқынмен өсіп ... ... еді: ауыл ...... ... – 11,6%, ... – 22,0%, құрылыс –
13,0%, сумен жабдықтау 12%, тау кен ісі – 15,3%, ... ... 15% ... ... ... әр ... ерекше бөлінген. Жеңіл өнеркәсіп құрылысы мен қатар
жылдамдатылған түрде ауыр ... ... да ... ... ... ... ішкі өнімдегі өнеркәсіп үлесі
72,1% шығып кетті.
Иран халқының мүдделері елдің байлығының қайнар көзі Мұнай
саласындағы трансұлттық корпарацияларының үстемдігіне
қарсы күрес жүргізуді талап етті. ... басы ... ... ... ... ... толқынымен
ерекшеленді. ОПЕК-ке мүше елдердің өзара ат салысулардың
арқасында біраз жетістіктерге жетті. 1971ж. Парсы шығанағындағы
ОПЕК-ке мүше ... Сауд ... ... ... ... ... басшыларының арасында
келісімшарт жасалды. Ол бойынша, сұралатын құн мұнайға – ... ... ... мүше ... ... шешуші жылға айналды.
Қыркүйек айында Зенада болған төтенге кездесуде сұралатын
құн 17% жоғарылайтыны белгілі болды. Мұның өзі ... өте ... оң ... ... Сол жылдың
желтоқсан айында Тегеранда өкен кездесу кезінде 1974ж.
1-қаңтарынан бастап сұралынатын құн 11,65$ құрайтын болды.
Мұнай өндіретін елдердің бұл шешімі батыс ... ... ... ... ... ... ... 29-желтоқсанында АҚШ президенті Р.Никсонның
тапсырмасымен мемлекеттік хатшы Г.Киссинджер
Тегерандағы келісімшартты қайта қарауды талап еткен хатты
шахқа ... ... ... өзөі ... мүше ... ішкі
істеріне араласудың жарқын көрінісінің бірі.
Иран үкіметінде енді өз жоспарларын орындауға мүмкіндік туды.
Дерек көздерінің ... 1962/63 ... 1975/76 ... жалпы ұлттық өнім 6,5 есеге өскен және жан
басына шаққанда 14,8 мың риалдан 110,9 мың риалға өскен, бұл
деген 7,5 ... ... ... ... ... қарамай, монархиялы Иран
күрделі мәселелерге кездесті. Яғни, елге келіп жатқан ... ... ... бюрократиялық аппараттың қажеттіліктерінен
басқа, Иран өз әскерлерін ең соңғы технологиялы қымбат
қарулармен қаржыландыруы үшін ... ... ... саласына ойсырататын соққы болды.
60-жылдардың басында жүргізілген аграрлық реформа өзінің
пайдасын бере ... жоқ. ... ... ... ... ... қаржының жетіспеуі немесе
мамандандырылған кадрлардың болмауы еді. 1973ж.
прессаның жазуына сүйенсек, Иранның бидайға деген тапшылығы ... Т. ... Ауыл ... ... ... бір себеп, халық санының өсуі де болды. Халық саны
өсісімен ауыл шаруашылық ... ... ... өсті.
Оған қоса импортталатын тауарлардың бағасы да көтеріліп кетті.
Ауыл халқының қалаға қарай миграциясы да күшейіп кетті.
Урбанизация құблысы мұнда тек қана ... ... ... ... ... ... терең дағдарысқа,
салыстырмалы түрде қаланың өнеркәсібі дамығандығы, ЖОО-ның
санының көбеюі және олардың түлектерінің қалада қалып ... ... ... экономикалық дамуы 70-жылдарда экономикалық
өнеркәсіптік кешенді қалыптастырды. Бұл кешен
негізінен әлемдік ... ... ... Елге мұнайдан кешен қаржы көбейе бастаған
кезде, бұл кешен аяққа тұрған болатын. [50]
Үшінші бесжылдық жоспарды орындау кезінде Иранда жоғары
маманданған ... ... өте ... ... құйылып келе жатқан қаржының дұрыс бөлінбеуі және етек
алған жоғарыдағы жемкорлықтың кесірінен ақша жетіспеушілігі де
мәселеге жемқорлықтың кесірінен ақша Шах ... ... ... монархиялық Иран үшін ең тиімді
жол деп санаған.
Басшылар бұл мәселеде АҚШ-қа ерекше үміттенді. ... АҚШ пен ... ... ... нығаюымен
сипатталады. Шах режимі АҚШ пен әскери-саяси қатынастарын
жақсартуға қуана барды, ... ... ... бұл ... ... ... бар елге айналамыз немесе өткір
әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешеміз деп
үміттенді. Өз уақытынсында АҚШ үшін де Иран әскерлері
бақылау өте тиімді еді. ... ол ... Таяу және ... ... да бақылай алады. Сондықтан АҚШ Иран әскерін
ең соңғы әскери техникамен жабдықтап, соғыс жүргізудің ең зор
әдістерін үйретті. 70-жылдарда пайда болған “Никсон ... АҚШ өзі ... ... ... ... ... ядролық емес қару-жарақ сататын еді.
Консервативті режимдегі елдердің ... ... ... ... ... ... үкіметінен
төнген қауіпке және бұрынғы отар болған елдердегі
ұлтазаттық қозғалыстарға қарсы ... Бұл ... ... ел – ... Иранға ерекше мән
берілді. [34; 4-8 б.]
“Эттелаат” газетінің хабюарлауынша 1973 ж. 23 ақпан күні Иран
АҚШ-пен 2 млн. Доллорлық ... ... ... ... алу ... ... ... Жалпы 1976ж. АҚШ Иранға
18 млд $ қаржыға қару-жарақ жеткізуі керек ... ... ... ... ... ... модернизациялау
басталды. 1977ж. Шілде айында Иран әскерінің саны 342 ... ... оның 220 мыңы жаяу ... ... 100 мыңы ... ... 22 мыңы - әскери-теңіз күштерінде
болды. Одан басқа 1980ж. Қарай таяу құрғақтағы әскерлері 3
мыңнан ... ... ... ... Оның ... “Скорпион”, “Викперс” маркалы танктер бар еді.
Әскери-теңіздік флоттарды ... ... ... ... ... ... жерлерінің
экономикалық жағдайына да көп көңіл бөлініп, иран
үкіметімен елдің оңтүстік бөлігін дамытудың 15 жылдық
жоспары жасалды. ... ... ... ... ... ... ... Осының арқасында жүкайналым өсті.
Негізгі бағдарды әскери объектілерді құруға бағыттаған
Иранның 1978 ж. Соңына қарай 5 ... ... бар ... Харемшехр, Харк, Бушир, Бендер-Аббас, Чахбехарда жер
асты кмелері үшін әскери база ... еді. 1970 ... ... 1923ж. Салынған әскери-әуе күштерін (ЭӘК) қайта
қаруландыра бастады. [34; 6-7б.]
АҚШ-тан алдыңғы қатарлы техника сатып алуға миллиардтаған
долларлар жұмсалады және 1978ж. ... ... ... 350 ... ұшағы, 400 тік ұшағы, соның ішінде
177 “Фантом” ұшақтары, 125 ...... ... ұшақтары
және 15 “Ф-14А” және “Томкэт” т.б. ұшақтары болды. Және де
АқШ-тан “Ф-16” шақтарының 160 данасын 3,2 $ сатып алу ... ... ... ... Иран ... ... 1976/1977 жылдары әскери шығын 8,1 млд.
$-ға әскери техника сатып алды. Бұл шығындар шешілуі керек
болған әлеуметтік-экономикалық ... ... ... де, ... ... ... ... зардабын тигізді. Шахтық режимнің амбициоздық
жоспарлары қазіргі заманға сай қару-жарақпен шектеліп
қоймады, осылайша бұл мақсатқа жасаған алғашқы қадамы 1974ж.
Құрылған Атом ... ... ұйым ... Бағдарламаның
негізгі мақсаты 80-жылдардың соңы мен 90-жылдардың басына
қарай (энергия) ... ... ... атом ... ... [1; ... энергиясын дамыту бағдарламасы атомдық
электростанциялардың кең жүйесін құруды
көздеген болатын. ХХғ. Соңына қарай жалпы қуаты 700 НВт –
18 АЭС салу ... шах ... ... ... ... ... германдық “Крафт-вернунион” және “Сименс”
фирмаларымен жасалған келісімшарт бойынша Бушир ауданында
әрқайсысы 1200 ... АЭС салу ... ... ... ... және ... көмегімен 4 тағы да 4 АЭс салу
жоспарланды. 1974ж. Франциямен жасалған келісімнің
шарты бойынша Иран бес ... ... ... ал ... Исфахандағы ядролық зерттеу орталығын салуға
кірісті. 1978ж. Иран мен АҚШ ... ... ... 20 ... ... АЭс салынып, 64 млд.$ ядролық
жанғыш зат жеткізілетін болды.
АЭС-на шикізат мәселесі ішкі ресурстар және импорт арқылы
шешілетін болды. 70- ... уран ... ... ... алды және 50-ге жуық уран кен орны ... ... ... ОАР және Австралияның компаниялары
мен Иранға уран рудасын жеткізу туралы келісім жасасты.
Таяу және орта ... және Үнді ... ... ядролық қарудан
босату жайлы идеяны әрқашан қолдап отырған. Иран атом
энергетикасын дамыту бағдарламасының астында болашақта
ядролық қару жасау жоспары жатыр еді. ... шахы ... ... ... ... иесі болады”, - деген екен.
1977ж. Американың “Лайскоп ... ... Иран ... уран байыту кезінде пайдалануы мүмкін лазерлік
қондырғыларды сатып ... 1978ж. Бұл ... ... ... ... ... көмек беруге
келіскен. [2; 4-5б.]
Бірақ шах режимі құлатылғаннан кейін, ішкісаяси жағдайдың
қиындауынан 126 млд. 8-лық ... ... ... ... геранның рөлі бірден
өзгерді. Бұл шақтық режимнің таяу және орта шығыс
елдеріндегі саяси және экономикалық қатынастарында айқын
көрініс тапты. Бұл уақытта Иранның ... ... ... ақшалардың көбеюіне байланысты анықталды. Яғни оның
батыс елдерімен қарым-қатынасы реттеліп, (көбінесе экономика
саласында) Иранның экономикасы жақсарды және артта қалған
аграрлық мемлекеттен ... бұл ... ... да ... Иран ... ... өз әскери іс-әрекеттерін
еркін жүзеге асыра алатын әскери плацдарм ретінде АҚМ
саясатындағы стратегиялық елге айналды.
Иранның ... ... ... ... тек ... державалармен саяси-экономикалық
қатынастарды жан-жақты және кең дәрежеде нығайту
ғана емес, сонымен қатар ішкі консервативті бағыттағы саясат
жүргізуді де ... яғни озық ... ... кең етек алуы және ... ... өз ... үшін күресінің қиылысуы. Бұл жайлы шахтың өзі ашық
түрде, «Фигаро» деген француз газетіне берген сұхбатында
айтқан ... (6 ... ... «Бұлұлтшылдық маған
әскерлерді Әзербайжанға кіргізу туралы шешім қабылдауға
көмек берді». Шахың айтуынша, Әзербейжандағы 1946ж.
оппозициялық қозғалыстардың жеңілуі, 1962ж. Мосаддықтың
биліктен кетірілуі, 1955ж. Иранның ... ... ... ... ... мен иран ... ... келісімге отыруы
«позитивті ұлтшылдықтың жеңісі, соның нәтижесі. Бұл
концепция негізінен билеуші топтың, ең ... ... ... үшін ... болатын. Өз мақсаттарына
жетудің ең тиімді тәсілі және кепілі АҚШ және ... да ... ... ... ... орнату деп
санады. [5; 4-7 б.]
Өзінің табиғи ресурстарға бай болуының және өте ... ... ... ... ... ірі ... ... әрқашан ерекше
рөл ойнаған. Мемлекеттің экономикасына монополистік капиталдың
енуіне және Иранға алдыңғы қатарлы империалистік елдердің
ықпалының күшеюуіне ол елдердіңэкспан-иран билеуші
топтарының мүдделері мен ... ... ... де ... ... дүниежүзілік соғыстығ аяқталуымен Таяу және Орта Шығыс
елдеріндегі империлистік мемлекеттердің ... ету ... ... ... ... ... бұрынғы
күштрін жоғалытып алды. Англияның рөлі де біраз ... Бұл тек қана ... ... емес, сонымен
бірге Британ империямының құрамындағы мемлекеттерде
ұлттық-азат ету қозғлыстарының ... ... ... ... Дәл осы уақытта қуатты ғылыми-техникалық және
экономикалық потенциалы бар АҚШ аймақтағы өз рөлін
күшейте бастады.
Таяу және Орта ... АҚШ ... ... сәтті
жүруіне тағы бір себеп осы аймақ елдерінің ұлттық
буржуазиясының санасында АҚШ туралы «отаршылдыққа
қарсы» держава деген жалған пікір қалыптасқан ... және орта ... ... ... ... олар ... ... олар Ұлыбританияның
қысымынан құтылады. Бірақ, 40-жылардың соңы, 50-жылдардың
бас ... ... ... ... ... ... американдық арнайы қызметінің
қатысуы, бұл бос қиялдың орындалмайтынын, керісінше
ұлттық тәуелсіздікті сақтап қауіп төніп ... ... ... шах ... ... жеке ... көздеп,
американдықтардың неоколониялдық мүдделеріне қызмет жасай
берді. Иранның билеуші топтарының ұстанған бұл саясаты
Иранның нағыз американдық саясат ықпалындағы мемлекеттердің
біріне айналуына алып келген бірнеше ... ... ... Бұл ... бір ... бағдарлану
мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуына теріс
әсерін тигізді.
ІІ. Дүниежүзілік соғыс кезінің өзінде АҚШ үкіметінің Иранға
қатысты саясатының басты ... ... ... ... ... ... ... капиталды енгізу және мықтау, Иран
территориясын Кеңес Үкіметі мен Таяу және Орта
Шығыстағы ұлт-азаттық қозғалыстарды басу ... ... алаң ... ... ... ... қатар, АҚШ-тың
әскери-милитаистері иран әскерінің басшыларына өз әсерлерін
тез тигізді. Иранның билеуші топтары өз мүдделері және бар
тәртіпті сақтап қалу үшін өз ... ... ... ... ... ... қарулануға қуана келісті. [6]
ІІ Дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ өз әскерлерін ... одан әрі ... ... ... ... ... қарсылықтың күшеюіне әсерін тигізіп
отырды. Осы жылдар Иран тарихында репрессия, полицейлердің
озбырлығымен ерекшеленді. Антидемократиялық күштер
күшейіп, 1949ж. елдегі ең ... ... ... – Иран ... партиясы заңсыз деп табылды. Иран
үкіметінің антидемократиялық бағыты Иран мен Кеңес
үкіметінің арасындағы қарым-қатынастардың күрделенуіне
әкелді.
Иран басшылары американың «4-пункте» техникалық көмегін қуана
қабылдады (Трумэн ... 1950ж. ... мен ... ... Иранға ағарту, ауылшаруашылығы және денсаулық
сақтау салаларында көмегі ... ... ... ... тағы бір келісімшарттан соң АҚШ-ң экономика
саласындағы ықпалы бұрынғыдан да күшейе ... ... АҚШ және ... да ... ... ... ... келіп
жатқан монополистік капиталға қарсы болған Масадықты
биліктен кетірген соң одан да ... ... ... ... ... АҚШ және ... ... елдері Иранға
қатысты саясатында экономикалық мүддеден басқа, иранды
империалистік әскери блокқа тартуды да көздеді. Бұл
саясатын олар, ... Иран ... ... ... оны ... ... кепілді» деген бүркенішпен тартты. Ал
негізгі мақсаттары Иранды ішкі және сыртқы саясатта
тәуелсіз мемлекет ретінде болу құқығынан айыру, Таяу
және Орта ... ... ... туғызу және
саяси-экономикалық позицияларын күшейту. [7]
1954ж. басында Империалистік ... ... ... ... жолында күшті қадамдар жасады. Атап айтқанда, АҚШ
елшісі Гендерсен мен Иран премьер министрі Фазолла
Захедимен болған қатар кездесулер барысында ... ... ... ... ... ... ... мүдделерін ойлап және империалистік дипломатияның
қысымының арқасында иран билеушілері әскери одақтарда
қатысуға келісімін берді. ... ... ... ... ... ... өзгертті.
Иранның империалистік одақтарда қатысуы батыс елдеріне Кеңес
Үкіметінің оңтүстік шекараларында ... ... ... ... Осылайша, Иранның АҚШ және
Англия сияқты империалистік мемлекеттермен бірігуі, КСРО-ның
мемлееттік қауіпсіздік ... ... ... 8 ... ... ... елші ... сыртқы істер
министрі А.Энтезалиге естелік хат тапсырды. Хатта Иран мен
КСРО арасындағы ... ... ... ... туралы
жасалған келісімшарт жайлы ескертілген болатын. [7]
1.3. Иранның сыртқы саясатының дамуының негізгі ... ... ... ... алған Иран үкіметі, енді КСРО-мен қалыпты
қарым-қатынасты сақтаудан ауытқып қана қоймай,
АҚШ-тың агрессиялық саясатының ықпалына бой ұра ... ... ... мүдделерін мүлде ескермей Хосейн Аланың
үкіметі 1955ж. агрессивті әскери одаққа – ... кіру ... ... ... Бұл одаққа
Ираннан басқа Англия, Ирак, Түркия, Пакистан мүше болды.
Осылайша, «Позитивті ұлтшылдық» саясаты Иранның басқарушы
топтарын АҚШ, Ұлыбритания сияқты мүдделі Түркия сияқты
елдермен де ... ... (1958ж. Иран бұл ... төңкерісінен кейін шықты және Бағдат пактісі СЕНТО
болып аты өзгертілді). Иранның бұл одаққа кіруі көптеген
шығын ... және ... ... ауыр ... одан ... [8]
Бағдат пактісіне қосылуы Иранның империалистік елдердің
көмегіне бағынышты етіп қойды. Бағдат пактісіне қосылу
кезінде Иран ... ... ... ... анығырақ
айтқанда кезектегі 100 млн. доллор ақша қарыз алу үмітімен
кірген. 1955-60жж. аралығының өзінде Иран әр түрлі
империалистік елдер банктерінен 881 млн. ... ... ... ... ... ... ... да қолдады. Осы
жерде дәл айтылған Е.А.Орловтың сөзөдерін келтіріп кетсем:
«50-жылдардың ортасынан бастап, 5 жыл бойы иран ... АҚШ ... ... ... ... және Иранның сыртқы және ішкі саясатына
бара-бара ықпалы күшейе берді.
КСРО-ның Иранмен тату-көршілік жағдайды сақтап қалуға деген
тырысуына қарамастан, Иран үкіметі мен Шах ... ... бұл ... ... ... ... елде антикеңестік рух күшейе түсті.
Антикеңестік ұрандармен қаруланған Иран басшылары КСРО-ның
бейбітшілікке бағытталған әрекеттерінің ешқайсысын да
қабылдамады. Бұған қарамастан КСРО ... ... ... одан әрі ... ... 1953ж.
(Мосадық билігі кезінде) КСРО Иран үкіметіне екі арада дау
туғызып ... ... шешу ... ... ... ... ... 1954ж. 2
желтоқсан күні ұзақ уақытқа созылған аралас ирандық және
кеңестік комиссия жұмысының ... КСРО мен Иран ... және ... ... ... жасалды. 1957ж. 14
мамырда Мәскеуде кеңес-ирандық шекара жағдайы туралы
келісімге қол қойды.
Салыстырмалы түрде кеңес-иран қатынастарының жақсаруы
сауда-экономикалық қатынастарды реттеуге септігін
тигізді. 1957ж. ... ... ұзақ ... ... ... ... бағытталған келісім, сол жылдың тамыз
айында Аракс және Артек өзендері сияқты шекаралық
учаскелерін тең құқыт пайдалану туралы келісім
жасалды. 1958ж. ... ... суын ... ... қол қойысты. Иран үкіметі империалистік
мемлекеттердің емес, КСРО-ның көмегін алуына ... еді, ... ... АҚШ және ... батыс елдерімен
тығыз байланыстырып, КСРО-мен қарым-қатынасын кеңейтуге ынта
білдіре қойған жоқ. ... 1958ж. ... ... төңкерістен кейін, өз елдерінде
де осындай жағдайдың қайталануынан қорыққан Иран басшылары
батыспен байланысын одан әрі ... ... 1958ж. ... ... Бағдат пактісіне мүше елдердің мемлекеттік
құрылымын қолдау туралы сессия болып өтті. Ю.Бочкаревтың
айтуынша: «Иран өкілдері АҚШ Ирандағы шахтық мемлекеттік
құрылымның сақтап қалуын өз ... ... ... ... ... бастады» Иран билеушілерінің ойынша,
бұл келісім екіжақты әскери келісімшарт арқылы бекітілуі
тиіс еді. Осылайша АҚШ-тың Иран мемлекетінің ішкі саясатына
еркін ... ... ие ... сол ... ... ... Иран басшылары өздерінің
сүйікті әдістері – АҚШ пен КСРО ... ... ... ... ... бір ... жасырын түрде АҚШ-пен
келіссөздер жүргізсе, екінші жағынан КСРО-мен келіссөздерді
бастады.
ИРИ мен ОАЭ, ... ... ... және ... қарым-қатынас үрейленген болып отыр.
Бұл 1971 жылы шах ... Реза ... ... ... 3 ... ... аралдарды
Абу-Муса, Үлкен және кіші Томбты басып алды. Бұл шығанаққа
Ормуз түбегі арқылы кіру мен шығуды ... ... ... ... ... қимылдары араб әлемінде
келіспеушіліктер толқынын тудырды. Мысалға Ирак Ирманмен және
Англиямен дипломатиялық қарым-қатынастарды бұзды. 1979 жылғы
ислам революциясының ... ... ОАЭ имам ... ... аралдарды өз қожайындарына қайтаруды сұрады.
Тегеран құлақ аспады. Екі ел арасындағы қарым-қатынас
шиеленісті. Сонымен қоса 90ж. басында, бүрын бірігіп
билік ... ... ... қуып ... ... жалғыз
басқаруға көшті. Абу-Даби Гаагадағы халықаралық сотқа
шағымданды. Бұл инцидент Парсы шығанағындағы араб
елдерінің ықпалдастығы Кеңесі (ССАГПЗ) шеңберіндегі
дискуссияның ... ... ... Кеңес Ираннан
аралдарды Шардж және Рас-эль-Хайм княздіктеріне
қайтаруды сұрады, ... ИРИ бас ... ОИК ... ... ... ... бұйрығы
бойынша сыртқы істер министрі К.Хоррози шығанақ елдеріне,
оның ішінде ОАЭ-де болды. Абу-Дабиде даулы мәселелер жөнінде
келіссөздер ... 90ж. ... ... ... ... ... қабылданды, кейіннен қайтарып беру туралы да сөз болды.
Барлық іс-шаралар этаптар бойынша жүруге келісімге келді.
Осындай ... ... ... ... ... ... әсерін тигізді.
Басқа шығанақтағы басты мәселелердің бірі – иран-бахрейндік
қарым-қатынастар. Бұл арал-мемлекеттің халқының 70% астамы
Ираннан шыққан ... ... ... Ал ... ... - әмір
Иса бен Салман Аль Холифа бастаған араб ... ... ... Парсы империясының құрамына кірген, бірақ ХҮІІІ
ғ.Ұлыбританияның протектораты ретінде қосылған, алайды ... ... ... ... санайтын. 1971ж. шілдесінде
Бахрейн тәуелсіз мемлекет болды. 1980ж. ИРИ Бахрейнге өз
революциясын ... алға ... Иран ... ... ... ... ... билік Сауд-Арафиясының көмегімен
бұл бүліктердің алдын-алды. Иран Бұнымен қоймай 1994жылы
Бахрейнде тағы да бүліктер ұйымдастыры және оған
айыпталды. 1997ж. аяғында Харрази шығанақ ... ... ... Бахрейнде иран-бахрейн
қарым-қатынастарын жақсартуға арналған
келіссөздер сериясын жүргізді. Екі ел арасындағы
байланысты жақсартуға арналған шешімдер қабылданып,
соның ... ... ... ... ... ... қандайда болмасые келіссөздер және
қолдаудан бас тартты. [9]
Шығанақтағы ... ... ... сөз ... ... ... ... кетуге
болмайды. Израиль жағадағы болмаса да шығанақ аумағында
әсері мол мемлекет болып табылады. Иран 1950ж. Израильмен
де-факто деңгейінде ... ... ... ... Бұл ... де ... ... мәдениетте, әскери, тіпті
спецслужба саласындағы ықпалдастыққа кең байланыстар
орнатуға септігін тигізді. Бұл жағдай Иранның өзі
ішінде, ... ... ... қарсылық туғызды. Осы
қарсылық Ирандағы ислам республикасының себептерінің бірі
болды. Жаңа ... ... ... ... ... жабу мен ... ... дипломаттардың,
кеңесшілердің және мамандардың Ираннан шығарылуы болды.
Бұл Таяу және Орта Шығыстағы, сонымен қоса Шығанақ аймағындағы
жағдайды ушықтырды. ... ... ... мен ... ... мен ... ... жасырын түрде өзара сауда және т.б.
байланыстарды жақсартып алған. Тель-Авив ирандық мұнайды
алса, Тегеран американ және израилдық өндірістен қару ... ... ... ... бұл ... бір ... ... фирма арқылы жүрген, бірақ
факт-факт болып қала береді, екі жақта өзара сауда
жүргізеді, алғашында соғысу жағдайында көрінгенімен,
мүдделері үшін ... ... екі ... аймақтағы қауіпсіздікке әсері
күрделі және қарама-қайшы. [10]
Енді осы аймақтағы жағалаудағы мемлекет болмаса да Ресейдің
рөлі туралы айта ... 90ж. ... ... шығанақтың
барлық мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынастар
құрды. Белгілі сауда байланыстары орнады. РФ аймақтағы
елдерден займдар мен ... ... деп ... осы ... ... ... ұштары
көріне бастады. Алайда Ресейдің Иран мен Иракпен де ... ... осы ... оның кейінгі уақытта дамуына
кедергі болды. Соған қарамастан, шығанақтағы Ресейдің әсері
үлкен қарқынмен болмаса а өсіп келе жатыр.
Ресейдің бұрынғы теріс ... ... ... даму
жолына түсуі, Кеңес Үкіметі мен қандай да болмасын ... ... ... режимдегі мемлекеттерін
қорқытатын коммунизм идеясынан бас тартуды бұл елдермен
қарм-қатынастар құруға септігін тигізді.
Ресейдің Иранмен және араб әлемімен, Иранның Иракпен
қатынастарды айқындау арқылы ... ... ... ... ... ... ... болады
деген үміт бар.
Оның амбициозды жоспарларының жүзеге асуы, ... ... жер ... бұл ... ... ... етеді.
II Тарау. Халықаралық қатынастар жүйесіндегі Иран.
2.1. Иранның аймақтық және мұнай саясаты
Көптеген ірі факторлардың әсері ... ... ... күрделі
халықаралық жағдайда Ресей ИИР-ң стратегиялық мақсаттарын
Ресей өте жақсы ... Қиыр ... ... ... ... ... Орталық Азия
кіретін Жер шарының маңызды аймағы – Батыс Азияда ИРИ жетекші
роль атқаратынына ешкім күмән келтіре алмайды. Иран бірдей
уақытта Үнді мұхитының ... Оман ... ... кавказдық, орталық-азиаттық, каспийлік ел бола
отырып, маңызды әскери-стратегиялық, ... ие. ... ... жерлері Иранға байланысты болды. Аймақтың
жеке бөліктерініңі ішкі мәселелері, этникалық немесе діни,
әскери немесе экономикалық, есірткі саудасы мен босқындар
мәселесі, сепаратизм, ... ... ... тек ... ... ғана ... ... алады.
Иранның көмірсутектік табиғи қазбалардың қайнар көзі ретінде
және мұнай-газ өнімдерін тасымалдаушы шекара ретінде жоғары
дәрежелі құндылықтарға ие екендігің ескерту артық болар ... ... ішкі ... қоры 90 ... ... Бұл оны әлемнің ең ірі мұнай өндіруші елдерінің
біріне айналдырады. Бүкіл мұнай шығу орнына жоғары өнімділік
және табыстың өз ... ... тән. Иран ... ... ... ... көлемі бойынша екінші
орында келеді. Иран Ресейден кейін газ қорлары бойынша әлемде
екінші орынды алады. Қазіргі уақытта оның барланған ... ... ... 21 триллион метр кубты құрайды,
бұл 14% әлем қорынан асып түседі. [11]
Сондай-ақ әлемдегі ең көп санды ... ... ие (800 ... ... 70 ... Иран ... түрде ішкі болсын,
не сыртқы болсын саяси конъюнктурасында батыс-азия аймақтық
саясаттың шешуші факторы болып табылады.
Ақпанда 25-жылдық мерейтойын тойлаған ... ... ... ...... онжылдықта оның төңкерістің
қүрамының шеткі радикализмнен прагматикалық бірқалыпты
исламизмге біртіндеп өтуі болады.
ИИР-дің қазіргі ... ... ... биігі (саяси
ориентацияға емес –не либералдар, не консерваторлар, не
неоконсерваторлар болсын) өз қоғамының ... ... даму ... ... ... ішкі және ... ... қабілетін арттыруға тырысады.
Бірақ соңғы кезекте Иран идеологтары мен саясаткерлерінің
көзқарастарының шын өзгеруімен ... ... ... ... ... сөз қозғалады. Бұл
әрине Иран радикалды шейіттері мен тақтан түсірілген шах
Мұхаммед Реза Пехлеви 40 жыл бұрын жүзеге асыра бастаған
аймақтық гегемония идеясынан бас ... ... сөз ... ... ... төңкерісінің қияли идеясы
Парсы шейіттерінің аймақтық деңгейде басымдылыққа ие болған
жаңашыл идеяға ауысты, яғни ең алдымен Қиыр және Таяу Шығыста.
Сондай-ақ бұл ... діни ... ... біте қайнасты.
Біртіндеп Тегеран мемлекетінің саясатындағы прагматизм
идеологиялық ойлардан басым түсті, ең алдымен
шейіттерді қолдай ... ... ... Бұл ... ... ... ... экспортынан және ислам
фундаментальдылығының түзу жолды насихаттаудан бас тартуда
ғана емес, сонымен қатар ИИР ішкі саясатын ... ... ... да өзінің аймақтық мақсатына жету үшін
Иран Таяу және Қиыр Шығыстағы саясатын қалыптастыруда
шейіттік құралдар пайдалануды жалғастырып келеді. Тегеран
Ауған шейіттеріне қолдау ... ... ... ... ... ... ... шейіт
руханилығының өкілдері дәстүрлі түрде бағыт алады,
Тегеран бұны тиімді ... ... ... ИИР-дің аймақтық саясатының негізгі бағыттары
болып мыналар табылады:
Ирак
Ауғанстан
Кавказ аймағы
Каспий мәселесі
Орталық Азия мемлекеттері ... КСРО ... ... ... ... ... Иран Саддам Хусейн режимінің құлатылуынан кейін
Ирактың уақытша басқару кеңесін кейіннен ... ... ... ең ... ел ... жарым жыл ішінде Тегеран Иран-Ирак қатынастарының
интенсификациясы жолында көп нәрсе жасады. Жоғары
дәрежеде өзара ресми іс-сапарлары жасалды, соның
арқасында екі ел ... ... ... бола ... Осылайша бір бағыты
Бағдад-Касре-Ширин-Керманшах-Тегеран желісі
бойлап, екіншісі Басра-Шаламче-Хорремшехр желісі бойлап,
екі теміржол тармағын салуға келісім жасалды. 2004 жылдың
соңынан бастап Иран-Ирак мұнай құбыры салына ... ... ... Иранның Абадан портына күніне 4000 баррель
шикізат жеткізіп отырады. Ирактың Сулеймания провинциясында
Иранның коммерциялық және экспорттық банктері ашылды. Екі
ел арасындағы сауда-саттық бірден өсіп ... ... ... екі есе өсіп ... ... Иранның Иракқа ықпалы
бұл ресми іс-шаралармен шектеліп қалмады. Иран радикалдары
тарапынан әсіресе зор қолдау тапқан Иран революциялық жолын
насихаттаушы Хомейнидің жақтасы ... ... ... ... ... Муктада ас-Садр:
«Ирактың қазіргі президенті АҚШ-ты біздің серіктесіміз
десе, мен оларды біздің жауымыз деймін» дейді. Бұл Тегеран
саясатымен толық сәйкес келеді. Ирак саясаттанушы-журналисті
Нидаль ... ... ... ... арқасында
көрші шейіттік Иран тұруы әбден мүмкін. Тегеранға қарсы АҚШ
әскерлерінің Иран шекараларында орналасуы ... ... ... ... ... қарулы көтерілістерде белсенді түрде қатысуы
оның Ирак басшылығының бір маңызды орнын иеленгісі
келетіндіктен. Ал Тегеран оны жаңа Иранның ... ... ... анық. Иран ас-Садрды
өзінің мақсатындағы құралы ретінде ғана пайдаланады.
Сонымен қатар, ас-Садр арқылы АҚШ-қа белгі тастап отыр.
Иракта балды кім ... Ирак ... ... ... ... кім екенін көрсететін белгі.
Ирак жерінде Иранның көптеген рычагтары бар. ... тән ... ... ... АҚШ-Ирак бағытындағы
көп жүрісті күрделі ойвн ойнап отыр. 2004 жылдың ортасынан
бастап қалыптаса бастаған Ирактың шейіттері мен АҚШ
әскерлері арасындағы шиеленістер АҚШ әкімшілігін ... ... жету ... ... ... Иракта жасалған қателіктерін Таяу және
Орта Шығыстағы белсенді ойыншы, яғни шейіттік Иран
пайдаланбауы мүмкін емес еді. Американдықтар мен Ирак
шейіттері арасында ... ... Иран ... ... ... ... Ауғанстандағы оқиғалар іс жүзінде елдің орнына
келі процесі қағазға жазылып, түрлі конференциялар мен
кездесулерде жарияланғандай жеңіл және тез өтпейтінін
көрсетіп ... АҚШ пен ... ... ... ... мен милитаристік Жапонияны қалпына келтіруде
жақсы тарихи тәжірибесі бар секілді еді. ... ... ... ... батыстық қатысушылары
барлық жағдайда ескере бермейтін өзіндік жеке ерекшеліктерімен
санасуды талап етеді. Шынымен де, 2004 жылдың 21 наурызында
жергілікті халқы жаңа 1383 ... ... ... ... ... батыс өлшемімен қарауға болмайды.
Дәл осы кезде болашақ Ауғанстанның құрылысында Иранның
өзіндік өкілдері орын алуына ... туып тұр. ... ... тіл, дін, ... селт пен ... ... ... мен қалпына
келтіруде Ауған халқына көмек көрсету мәселесін Иранның
шешудің социо-психиологиялық ... ... ... ... де ... ... бойынша 14 ғасырда өмір
сүретін Иранға кез келген ... ... ... ... ... 21 ғасырға
«сүйрелемеуіне» де болады. Ирандықтарға ол мүлдем
керек емес. Олар ауған халқына ... 14 ... ... және діни салт сана ... ... жаңа ... келтіруіне толыққанды көмек көрсетуіне мүмкіндігі
бар. Біз мұны қаласақ та, қаламасақ та 2004 жылдың жазындағы
Ауғанстандағы жағдай елдің ... ... ... ... ... жағдайлар бойынша бөлінген: географиялық та,
экономикалық та, этникалық-саяси да. Мұндай қысымды ел
Постталибтік Ауғанстандағы оқиғалар іс жүзінде елдің
орнына келу процесі қағазға ... ... ... ... ... жеңіл және тез өтпейтінің
көрсетіп отыр. АҚШ пен батыс державалардың талқындалған
ұлтшыл Германия мен Жапонияны ... ... ... тарихи
тәжірибесі бар секілді еді. Бірақ Ауғанстан жағдайы
антитеррористік коалицияның батыстық қатысушалары
барлық жағдайда ... ... ... ... ... ... етеді. Шынымен
де 2004 жылдың 21 наурызында жергілікті халқы жаңа 1383 жылды
тойлаған шығыс, мұсылман еліне III ... ... ... ... Дәл осы ... болашық
Ауғанстанның құрылысында Иранның өзіндік өнімді орнын
алуына мүмкіндік туып тұр. Тарихи түбірдің ортақтығы, ... дін, салт пен ... ... ... мен қалпына келтіруде, ауған халқына
көмек көрсету мәселесін Иранның шешудің социопсихологиялық
негізін құрайды. Сонымен қатар, өзі де ... ... ... XIVғ. өмір ... ... кез ... ... пен қарсылық көрсететін ауғандықтарды
ХХІ ғасырға күштеп «сүйрелемеуіне» де болады. Ирандықтарға
ол мүлдем керек емес. Олардың ауған халқына Ауғанстанда XIV
ғасырды ... ... және діни ... ... ... ... ... келтіріуіне толыққанды көмек көрсетуге
мүмкіндігі бар.
Біз бұны қаласақ та, қаламасақ та, 2004ж жазындағы
Ауғанстандағы жағдай елдің бөлінгенін көрсетіп
отыр. Оның үстіне түрлі жағдайлар ... ... та, ... та, этникалық, саяси да.
Мұндай қысымды ел көтере ала ма? Бөлініп кетпей ме? Көп нәрсе
Ауғанстанның бүгінгі және ... ... ғана ... ... ... ... ойыншыларының саясатына да
байланысты болады. Бұл жерде Ауғанстан өміріндегі Иранның орнын
айтпауға болмайды, себебі елдегі тұрақтылық пен қауіпсіздікті
қалпына келтіру мәселесін ... шешу ... ... ... да ... ... ... көптеген мемлекеттердің, тіпті аймақтық емес елдердің
де қызығушылығын магнитше тартуы ... ... ... ... ... бұрын оның айналысындағы
сепаратизм мен ваххабиттік терроризмге қарсы Мәскеуді
қолдай отырып, Иран о баста-ақ конструктивтік бағытта
ұстанған еді:
ИИР-ң үш Оңтүстік ... ... ... ... Иран ... ... ғасырлар бойы және қазір де
тығыз экономикалық және мәдени байланыста. Сонымен бірге
Иранның Әзірбайжанмен қарым-қатынасы өзіндік белгілерімен
ерекшеленеді. Бұл да ... ... ... мен Персия кол
қойған 1813ж Гүлістан келісімі кезінде әзірбайжандар екі
державаның арасында қалған еді. Соған қарамастан
әзірбайжандардың көп ... Иран ... ... ... ... ... елдегі саны
17-18 млн. адамға жеткен. (халықтың 20-25%) кей ... ... ... ... 35 ... ... ... көрсетеді. Ал
Әзірбайжанда олардың өте аз бөлігі – 8 млн. ... ... ... мен ... ... ... жақындағы
ғана емес, діні де біріктіреді. Бұл екеуі де шейдизмді
ұстанады, әрине, бұл екі ... ... мен ... ... әсер ... бәрі екі ... ... Иран мен Әзірбайжанды көп
нәрсе жақындатқанмен, көп нәрсе алыстатады. Әзірбайжан сана –
сезімінің ... ... ... ... ... ... ... негіздің бірлігінде. Соңғысы Иран мен
Әзірбайжан арасын ажыратушы.
Сөз жоқ, қазіргі кезде этно-діни факторлар Әзірбайжан мен
Иранның мемлекет аралық қатынастарында ... ... бұл ... әсіресе, Кавказдағы
саяси-экономикалық және әскери мәселелердің
көлемінің үлкендігі сонша, аталған ... ... ... қана ... деп ... ... мен ... қарым-қатынасын салқын, бірақ жақсы –
көршілес деп сипаттауға болады. Грузияның президенті М.
Саакашвилидің АҚШ-пен тығыз одақтас болуға деген талпынысы
Тегеран жақтырмайтыны белгілі.
Үш ... маңы ... ... ... қарым-қатынас
мұсылмандық Тегеран мен христиандық Ереван арасында
орнады. Мұнда маңызды рольді тек экономикалық себептер
емес, саяси себептер де ******: Иран мен Армения ... ... ... ... ... ... ... айналысады. Мұның бәрі
екі елді жақындастырады.
ИИР мен үш ... маңы ... ... ... ... ... жеке ... ие. Одан басқа
Кавказ аймағында көптеген елдердің қызығушылығы
бірлескен. Бәрінен бұрын ... ... ... әр ... ... саясатының векторы
факторлырдың көпшілігімен анықталады. Ол ерекше
геометриялық фигура-кавказдық жетібұрыштағы екі жақты және
көпжақты қатынастардың ерекшелігінен пайда болады.
Әзірбайжан – Иран – ... – АҚШ – ......... ... кез ... ... қатынасына анализ жасай
отырып, бұл аймақтық саяси өңірдегі жүйелердің комплексінің
характерін байқауға болады. [13]
- Иранның кавказ ... ... ...... ... ... әсіресе АҚШ пен Израильдің ықпалын
күшейтуге тырысу.
Каспий проблемасы.
Каспийдің құқықтық дәрежесін ... ... 10 жыл ... ... 5 ел ... келеді. Бірақ әлі бір
консенсусқа келген жоқ. Соңғы жылдары бұл мәселе бойынша
түрлі бағыттардың жақындасқаны байқалады. Каспийдің
солтүстігіндегі Әзірбайжан, ... мен ... ... ... ... ... Әзірбайжан, Иран мен
Түркменстан арасындағы жағдай күрделілеу Иран Кеңес Одағы
өмір сүрген кезеңдегі қол қойылған ... ... ... теңізінің 13% емес, 20% аумағын бақылауды, оған қоса
Әзірбайжанның британдық мұнай компаниясымен бірігіп ... ... ... Шарг және Араз ... ... де иемденгісі келіп отыр. Тегеран болса Каспий
теңізі бассейнін 5 бірдей бөлікке бөлінгенің қалап отыр.
Бұл жерде де ... ... айта кету ... ... ... ... ... екі жақты
да, бесжақты форматта да түрлі келіссөздер мен пікір алысулап
болып тұрады. Келесі жылға Каспий проблематикасы бойынша
Тегеранда саммит өтілуі жоспарланған. Түрлі ... ... келу ... болғанмен де жылдамдығы
мардымсыз. [14]
Каспийдің делимитализазиялау мәселесіне байланысты қайшылықтар
жоқ. Каспий бейбітшілік пен келісім теңізі болуы керек, сонда
Каспий ... ... оның ... ... ... бірнеше жылда Орталық Иранның әсерінің әлсіреуі
байқалады. Бір жағынан, Орталық Азияелдері Иран ... ... ... ... импортеры болмады.
Екіншіден, Иран инвестиция мен технология саласында
өнімді көмек көрсете алмады.
Отралық Азиядағы Тегеран саясатының ... ... Иран ... өте ... деп ... Тәжікстанмен туыстық
қатынастар орнатуы;
- түрік елі – Түркіменстанмен тұрақты (әсіресе сауда
экономикалық) қатынас орнатуы;
- Өзбекстанмен байланысының жақсаруы;
-Қазақстанға келсек, онда ... ... ... ... Иран ... орын ала ... ... Орталық Азияда ИИР позициясының нығаюын
күтпей-ақ қоюға болады. Иранның аймақтағы елдермен аса
жақындасуы мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... онда АҚШ ... орнағанынан
кейін, Тегеранмен тығыз қатынасқа қарсыластар позициясын
нығайта түседі және оған Орталық Азияда доминант болуға
мүмкіндік қалдырмайды. Сол себепті ИИР мен ... ...... ... ... ... мүлдем күтпей – ақ қоюға болады. Дегенмен,
экономикалық сауда қатынастарының дамуы мүмкін. Ал Иран
оларды барынша ... ... ... ... өмір ... мойындамайтын аз
елдердің (жалғыз өзі болуы да мүмкін) бірі. Бұл константада
Тегеранның тауяшығыс саясатының ... ... ... Иран ... АҚШ, ... одақ пен ... ... карта» деп аталатын Израиль-палистина
кризисін реттейтін халықаралық жобаны қолданады. Тегеранда
таяушығыс бейбіт процессін қалпына келтіру аймақтағы
күштер балансын ИИР-на тиімсіз етіп өзгерту мүмкін ... ... Таяу ... ... саясси процестерден өзін
бөлектетпеу мәселесімен (соған қоса палестина проблемасын
да), ... ... ... ... орнын әрдайым
күшейтумен аландап отыр. Тегеран бірнеше мәрте
Ливанның оңтүстігі мен Палестинадағы ислам қарсылығын
қолдайтынын жариялады. Ал бұл ... ... Иран ... өзіндік әдісі еді.
Әңгіме Иранның кейбіреулер террористік, басқа біреулер –
ұлт-азаттық деп ... ... ... ... туралы болып отыр. Иранның тауяшығыс саясаты
палестина-израиль бағытындағы басты құралы ливандық
«Хезболлахтың» қарулы тобы екені жасырын емес. Шетел ... олар 3-3,5 мың ... ... ... ... 150 ... ... революциясының қорғаныс корпусының
Ирандық әскерлері) «Хезболлах» пен Тегеранның қатынасының
негізі шейдтік доктринаның ортақтығы мен Израиль Мемлекетін
мойындамауында жатыр. Ливандық одақтастарға Иранның ... ... ... ... және ... ... және ... кадр дайындау, қарулардың
әскери техника, оқ-дәрі; қару-жарақ және гуманитарлық жеткізу.
Соған қоса, Иран діни саяси элитасының бірқалыпты бөлігін
танытатын ... ... ... жыл сайынғы
«Хезболлах» қаржылық көмегі 60-100 млн. $-дан 30 млн-ға
азайды.
Жақын арада палестина-израиль проблемасы бойынша Иран ... ... . Егер ... ... сәл ғана ... онда ИИР бұл ... шешетін кез елген келісімге
бар күшімен қарсылық көрсетеді. Тегеран тек Тель-Авивтің
капитуляциясы қанағаттанды.
Бұған қарағанда палестина және ... ... ... ... ... ... ... алатын халықаралық
антитеррористік коализацияға қосылу қиын болмақ.
Парсы шығанағы.
Иранның Парсы ... араб ... ... ... билікке
президент Хатамидің келгенінен кейін де кей проблемалар
шешілмей келеді. Оларды былай түсіндіруге болады. Иран
қауіпсіздіктің аймақтық жүйесі мен ... ... ... ... Одағы – ПШАМҚО кіргісі
келеді. Парсы шығанағының араб монархтары ... ... ... және ИИР саясси оқшаулағысы келеді; оның
үстіне ПШАМҚО елдері-АҚШ одақтастары. Оған қарамсатан Иран
өзінің сыртқы саясатына «шығанақтық» ... ... ... оны ... деп көрсетті.
ИИР мен Парсы шығанағындағы араб көршілерімен қатынасына от
салушы – Шығанақтағы үш аралдың кімге тәуелділігі жайлы
ұзақ жылдарға созылған дау. Абу – Муса ... және кіші ... ... ... ... және ... келіссөздің
құралы емес деп есептемесе, БАӘ де бұл аралдарға құқылы.
Парсы шығанағының араб ... БАӘ ... ... ... ... Иран ... алға ұмтылуын күтпеуге де
болады.
Қорытындылай келе, ИИР соңғы жылдары аймақтағы сыртқы саясатта
бастамашыл бағытта ұстап отыр, ол ақырын өзінің сыртқы пішінін
клерикалықтан ... ... өз ... ... бұл Иран аймақтық қызығушылықтары басқа Батыс Азия
мемлекеттерінің қызығушылықтарын түгелдей қарама-қайшы
деуге болмайды. Керісінше, соңғы ... ... ... ... ... айтқанын дәлелдеді.
Иранның қатысынсыз көптеген аймақтық мәселелер
шешілмейді. Әсіресе: есірткіге қарсы күрес, ... ... ... ... ... ... Каспий, Кавказдағы бірқалыптандыру,
тұрақтандыру және кең көлемде – экономикалық
қауымдастық және өркениеттер арасындағы диалогты
жүргізу.
Жоғарыда ... ... ... ... мен ... ... мен ... олардың
бірлескен саяси әрекеті Тәжікстандағы жағдайды
орнықтырғаның Ауғанстанда позитивті процеске көмек
көрсеткенін, Ирактың ... шығу ... ... ... қажет. Ауғанстан мен Ирак қарым-қатынасын, бұл елдердің
проблемасын шешу – БҰҰ мәселесі деп ойлайды Мәскеу мен
Тегеран: халыхаралық ұйымның ... бұл ... өз ... ... шешу керек.
Кавказ, Каспий, Орталық Азияаймақтық мәселелеріне аймақтық емес
державалардың орналасуын болдырмау – Ресей мен Иранның ... ... ... ... ... ИИР ... ... көрсететін фактор – соңғы жылдарда ИИР-ң
тұрақсыздық пен келіспеушіліктің ... ... ...... ... проблемасындағы
келіспеушілігі; солтүстік Кавказда шешендер мен халықаралық
террористердің сепаратистік әрекеті; ... - ... және ... ... ... ...... аралығының реттелмеген мәселесі;
батыста – көп проблемалы Ирак.
Келіспеушіліктер тудырушы аумақ Батыс Азияның ИИР саяси –
идеологиялық аппонеттерінің, әсіресе АҚШ пен оның
одақтастарының назарын ... айта кету ... бәрі Иран ... ... пен ... шығанағының маңындағы және шельфтің өзіндегі
провинцияларда Иранның ең басты мұнаймен газ ... ... ... соңындағы есептеулер
бойынша көмірсутек қоры 90 млд. барральге (13 ... ... ... қоры да ... – 21 ... (мі) ... ... әлемде 2-орында) әлемдегі
өндірілетін қара алтынның 5,5% және экспортталатын мұнайдың
7,9%. Иран Исламдық ... ... ... ... ... 80,8% ... құрайды және елге келетін
барлық қаржының 90-90% мұнайды экспорттаудан келеді.
Жылдар бойы Иран ... ... (ИИР) ... млд.$ ... көріп отырды. Сондықтан да Иран аймақтағы
қауіпсіздік пен тұрақтылықты сақтап қалуға деген ынтасы
табиғи жағдай. Себебі, ешқандай қауіп ... ... ... ... ... ... кезде ғана мұнайды үздіксіз
өндіруге, әлемдік рыногқа тасымалдауға ... ... ... (ол бұл ... ... ... ... Иран мен Оман бақылайтын тар Ормуз бұғазы
арқылы тасымалданады. Сондықтан Тегеран Сауд Аравиясы, Кувейт,
бРЭ, Бахрейн және басқа да осы аймақтың елдерімен, ... АҚШ, ... ... елдерімен қарым-қатынастарға
үлкен көңіл бөледі. [17]
Соңғы кездерде Парсы шығанағындағы аймаққа және Таяу және ... ... өз ... ... ... ... жатыр.
Осылайша тоқсаныншы жылдардың басында РФ Шығанақтың барлық
барлық елдерімен дипломатиялық қатынастар орнатып, өзінің
мұнайға, қаржыға байланысты ... сол ... РФ ... жағынан Шығанаққа жақын
орналасқандықтан ондағы болып жатқан оқиғалар: тұрақсыздық
пен қауіп төніп тұр ма, әлде ... ... жол ... ма – ... бәрі ... үшін маңызды.
ИИР-ның және кейбір елдердің Мұнайды бопсалау (шантаж) ... яғни осы ... ... ... және ... жету үшін ... РФ-ң және басқа да
батыс елдерінің алаңдатушылығын туғызып отыр. Өкінішке
орай, бұл аймақтағы тұрақтылық пен қауіпсіздікке және ... ... ... ... ... ... ... бас
кезінде марқұм имам Р.Хосейни Шығанақтың басты мұнай
өндірушілерін ең ... 10 ... ... ... ... тоқтата тұруға шақырды. Оның айтуынша, егер
осылай болса Батыс ... ... ... ... ... еді. Сол ... оның ... ешкім құлақ аспаған
болатын. 1990ж. жаңа рухани басшы аятолла С.А.Хамейни ... ... ... мұнайды Израильға, АҚШ-қа қарсы
қолдануға шақырады. Оның пікірінше, осы жолмен ислам елдері
«Израильді тарихтың шығынды тастайтын шелегіне оңай
лақтырып жіберуге ... ... ... да ... ... ... соның
ішінде АҚШ-тың да экономикасында өте маңызды орын
алатындығын атап ... ... ... ... ... ... басқа аумақтарға қарағанда
анағұрлым арзан тұратын. Мысал үшін, Шығанақтағы мұнайдың
бағасы 99 цент не 1,49$, ал Солтүстік ... 5-6$ ... қоса ... ... ... болуына қарамай
бағасының аз болуының себебі, бағаны реттеушілік болып
баяғысынша батыстың ірі елдрінің монополистерінің ... ... ... ... ... сәттілігі көп
жерде Шығанақта өндіріліп жақан мұнайға байланысты.
Сондықтан, осы елдер аймақтағы тыныштық пен
тұрақтылықтың сақталынып қалуына мүдделі. Және ... ... ... ... ... үшін қолдан келген
барлық шараларды (тіпті әскери күш қолдану) жасайтынын
жасырмайды. Өз уақытысында АҚШ президенті ... ... ... ... оның ізін ... ... ... және Орта Шығыстың, Парсы Шығанағының, Қызыл Теңіз
бөлігіндегі, Үнді мұхитының, және солтүстік Африканың
Солтүстік бөліктеріндегі жалпы саны 19 елді ... әсер ... ... деп ... одақ ... Бұл
әскери одақтың штаб-пәтері Манаманың астанасының маңындағы
Бахрейн қаласында орналасқан. Бұл одақпен ... егер ... ... НАТО ... ... көзделген. Бірақ
мұнда ескерту келтірілген: НАТО күштері альянсқа мүше
елдердің біріне қауіп төнген жағдайда ғана қосыла алады.
Вашингтон бұл ... ... ... ... Иран ... бұл ... шығарып тастауға бар күшін салды. Әрине,
Бұл Тегеран мен Бағдатта теріс реакция тудырды. Жаңа
доктринаның логикалық жалғасы 1995ж. Парсы
шығанағында Пентагонның 5-американдық флоттың ... ... енді НАТО ... ... ... аймағына қолы
жете алады.
ИИР-ң басына М.Хатами келген кезде иран-американ қатынастарының
жақсаруы басталып, Клинтон Шығанақ аумағындағы американ
әскерлерін азайтқан еді. ... сол ... ... ... өз ... ... отыр. Сондықтан да
Тегеран Шығанақтағы шет елдік державалардың кетуін және
онда орналасқан елдердің ішкі істеріне ... ... ... ... Иранның айтуынша, Шығанақтағы
орналасқан өздері-ақ бір-бірімен қарым-қатынасты реттей
алады және Шығанақтағы орналасқан 5-флоттың 20 ірі кемелері
мен 20 мыңға жуық мұхиттың жаяу ... ... ... ... одан да ... ... АҚШ 20-жылдардың орта кезінде
Иран мен Иракқа қарсы экономиканың санкция жариялады. Сонымен
қатар, иран-исламдық ... ... ... ... ... ... ... Бақармасына (ЦРУ) 20 млн.$
бөлді. Мұның бәрі жағдайдың ушығуына алып келді[17].
Шығанақтағы оғыстан кейін, АҚШ аймақтағы елдермен қауіпсіздік
жайлы келісім ... да, ... ... көп бола ... ... болар М.Хатамидің иран-американдық қатынастарды
жақсартуға бағытталған ұяң қадамдарының өзі ИИР-ның оңшыл
радикалдарына АҚШ-ты ... №1 жауы ғана деп қана ... ... ... Имам ... ... ... шығу деп
қабылданды. Оңшыл радикалдардың (ықпалымен) қысымымен
ИИР мен АҚШ арасындағы қарым-қатынастардың жақсаруына
бағытталған саясатын ... және де ... ... ... ... ... өтті.
Мұны түсінген АҚШ та бұл бағыттағы саясатын тоқтатып, өзінің
Иранға ықпалы күшті екенін танытқысы келді. [18]
Атап ... ... ... ... ... ... Батыс
елдеріің Каспий аймағынан әлемдік рыногқа шығатын газ
және мұнай құбырларын Иран территориясы арқылы жүргізу
туралы ұсынысын қабылдамай тастады және экономика
саласына, әсіресе өткір ... етіп ... ... шет елдік инвесторларды жұмылдыруға кедергісін
келтіріп отырған аты шулы Д.Амато заңын алыптастауға асығар
емес. ... ... ... ... да ауыр ... бастан кшіріп отырған Иран үшін ауыр тиіп отыр.
Сондықтан да, көптеген ирандықтардың АҚШ-ты өз елінің 1 жауы
немесе кем ... ... ... нашарлауындағы ең
басты себепкер ретінде көруі таңқалдырарлық жағдай емес.
Тегеран қауіпті мемлекет ретінде көрші Иракты айтады. Иранның
бір миллионан астам ... мен ... қаза ... ... ... жоқ. Имам Хомейдің Иракты
ирандық үлгідегі исламдық мемлекетіне айналдыру сияқты
арманы ұмытылмаған. Иранның Иракпен ... ... ... ... ... ... Ирак Иранға
бірінші болып соғыс ашқандықтан, Тегеран пікірінше
агрессор ретінде барлық халықаралық нормаларға сәйкес
Ирак ... ... ... 700-850 млрд $ ... шығынын төлеуі керек. Иран мен Ирак бейбіт келесімге
қол қойғанмен және ... ... ... ... осы ... ... ... қатынас деп айтуға болмайды.
Сонымен, Тегеран Саддам Хусейннің кетуін және ... ... ... ... және ... ол Бағдат өз
елінде ОМИН-нің қызметіне рұқсат беріп, Ирандағы
муллалардың билігініңі құлауын қолдайды. [19]
Бүгінгі күні ИРИ үшін аса қауіпті ел ... ... ... ... кө ... алып алған талибтер осы мемлеетті
өздерінің жауы екенін ашық айтқан. ... ... ... ...... олар ... ретінде санамайды және оларды өздері басып
алған территориялардан шеттетуде кейбір кзде жлйып
жіберуд. Әрине ИРИ-де жауап қайтарды, міне дәл осы
жағдай Иран мен ... ... ... ... ... ... оппоненті Сауд Арабиясы.
Екі елдің келіспеушілігі келесі мәселелерге байланысты:
біріншіден, Иран ислам әлеміндегі елдердің ішінде ... ... және ол ... ... ... ... Сауд
Аравиясын ығыстырады. Екіншіден, ИРИ Парсы шығанағындағы
Лидерлікке ұмтылды, үшіншіден, кеі ел арасында мұнай
проблемасын шешу жөнінде түбегейлі келіспеушіліктер бар.
Алайда, Сауд Аравиясы ислам ... оның ... ... ... күш ... ... (мұсын әлемінде –
1,2 млрд адам, суниттер – 1 млрд) белгілі. Осы мемлекетте
Мухаммед пайғамбардың өмірімен байланысты әулие жерлер ... мен ... ... ... ... Ал ... осы ... сақтаушысы ретінде, одан кейін
саудиттердің патшасымын деп есептейді.
Алайда, Хамейни бойынша, ислам ешқашанда шахтарды, патшаларды
да, ... да ... ... ИРИ Фахдтың
режимін заңсыз деп таниды. Дәл осы барлық басқа
келіспеушіліктерге жол ашты. Хамейни өзінің «Велаят-е
факих» («Пайғамбардығ ізбасарының ... атты ... ... ... ... ... ... саяси жүйесіне
қайшы келеді. Ислам монархия мен дәстүрлі билікті қалдыруды
ликидациялаған және өзінің пайда болған кезінен бастап
Ирандағы, Египеттегі және Византиядағы Сұлтандық
режимдерді ... деп ... ... дәстүріне
негізделген билік қалтыратын монархияға қарсы».
Сонымен қоса Хомейни ... ... ... үшін айыптады. Сондықтан, ирандық
моллалар Сауд Аравиясында «американдық үлгідегі ... және ... ... ... ойынша
бұл нағыз исламға, революциялық Ирандағы исламға қайшы
келетіндігін айтады. Осы ирандық құдайға сенушілер
өздерінің ислам ... ... ... ... Сауд ... екінші орынға шеттетуге құқық береді».
Тегеранның айтуынша, Эр Рияд өздерінің мұнай байлықтары, яғни
«Аллаһтың ... ... жоқ ... ... ... ... ... Тегеран Парсы шығанағындағы жетекшілік рөлге
үміттенеді. Осыған қоса Иранның моллалары Құранға,
Шариғатқа және бсқа ... ... ... Иран ... ... ... діни, экономикалық және әскери
аспектілерден басты аймақта лидер болуын
жақтайтынын ... ИРИ өзін осы ... ... мен мүдделерін қорғауға өзіне міндет алуға дайын
және ... шет ... ... ... ... АҚШ-тың
5-флотының шығарылуын талап етеді. Мұнайға байланысты Тегеран
мен Эр Риядта екі түрлі көзқарас бар. Тегеран әр уақытта
мұнайға деген бағаның өсуін қолдаса, ... ... ... ... ... жібермейді. Саудтықтар
Иранның мұнайды жан басына шағып өндірумен жіне Тегераннан
күнделікті айтылатын, яғни мұнайды саяси қару ... ... ... Иран ... мен ... ... антиаудтық және
антиамерикандық пропоганда мақсатында қолданғаны және 1987
жылы Меккедегі бүлікке провокация ... үшін ... ... ... ... ... шешім қабылдаған. Дәл осы жағдай тек иран-саудтық
қарым-қатынастың ... ғана ... ... қоса ... ... ... өзгеруіне әсер етті. Осы
бөліну исламның қарсыластарына пайдалы еді. Осыны Тегеран
да, Эр-Риядта да жақсы түсінді.
Шығанақтағы соғыстан кейін Эр-Рияд ... ... ... және ... ... ... және ... бөлінуін
жібермеу үшін алғыс білдірді және ислам әлеміндегі қолдаушы
мемлекеттердің сұрауымен 1991 жылы дипломатиялық қатынастарды
әрі ... ... Екі ел ... ... 1998 жылы Сауд Аравиясына ИРИ-дің бұрынғы президенті,
қазір ... ... ... ... саяси кеңесшісі
А.А.Рафсанджанидің келуі болды. Бұл 1997ж. ортасындағы
Фахданың өкілінің ИРИ-ге келгеніне және 1998 жылы сыртқы істер
министрінің келгеніне жауап болды. Эр-Рияда ... ... ... жөнінде Ресей мен ТМД елдеріне
байланысты екі елге де қатысы саяси келіссөздер
жүргізді. Эр-Рияд ИРИ мен АҚШ ... ... ... ... ... Фад ... ... келе жатқандығын айтқан. Алайда, жағдайлар
көрсеткендей, екі елдің жағынан да ... ... ... жоқ. ... Фахд ... ... ОНК
самитетінде өз елінің делигациясын бастаудан бас тартып, ал
ИРИ-дің лидері аятолла С.А.Хаменей осы күнге дейін Сауд
Аравиясына келмеген.
Одан басқа, екі елде ... ... ... ... ... елге де ... деген сенімсіздік тудырады. [20]
2.2. Иранның қазіргі кездегі ядролық саясаты
Ресми билік маусымдық сайлауда ... ... ... ... ... ол ... 20 жылдағы
шейіттік діни басқармаға жатпайтын алғашқы президент
болды. Алайда, оның ультраконсервативтік және иконді емес
позиция ұстауы ... ... ... – оның ... бірінші күні дәлелденді. Ол оның елі ядролық
бағдарламаны жалғастыратының айтты. ... ... ... және бұрынғы президент Мохаммад Хатамидің
қолымен 24-маусымдағы сайлауда жеңіске жеткендігі ... ... ... ... жаңа ... әлем ... жою
қаруысыз болу керектігін, осындай қаруларды жою керектігін
айтты. Алайда ол осыдан кейін оның елі ... ... ... ... озып отырған ұлт жағынан
«дискриминацияны жүргізбейтіндігін» айтып,
(ДНЯО-ның) мүшесі ретінде байытылған ... АЭС ... ... құқылығын айтты. Иранның өкілі Сирус
Насери Иранның ядролық проблема бойынша Еуропалық Одақ
мемлекеттері жағынан алдын-ала шарттар мен ... ... ... ... ... ... ... келуіне
дайындығын айтты. [21]
Жанармай үшін уранның құрамы 4% уран-235 изотолы, ал қару ... 90% ... ... байыту үшін жүздеген мың есе көп
центрифугалар қажет. Сонымен қоса, көптеген уақыт,
шикізат керек, ал ол қазіргі Иранда бар.
Қалай болмасын, ... ... ... шеңберіндегі
жүргізіліп жатқан жұмысқа халықаралық қауымдастық
қатарында Иранға қарсылармен қатар, оларға оппозиция
да бар. Дәстүрлі қолдайтын ... мен ... ... ... ... ... ... елдер – ОАР, Бразилия және
Аргентина сынды елдер бар.
МАГАТЭ-нің куәландыруларында осы елдердің делегациялары ... ... ... ... ... қылдырмайтындығы туралы
айтты. Франция, Германия және Ұлыбритания сынды
мемлекеттер Тегеранмен келісімге отыру арқылы, атом
бомбасын ... үшін ... ... ... ... үшін ... көндіруді көздейді. Өзінің шешуші
сөзіне Хаменей: «Барлық тәкапар мемлекеттер, әсіресе Ұлы шайтан
(АҚШ) бізді ешкім бопсалай аямайтынын ұқсын». Сөзден іске ... ... ... ... ... Иран ... өзінің Исфахандағы ядролық артылықтағы барлық
пломбаларды бұзатындығын айтты. Осы қадам, сол кезде
Брюссельден келген хаттама бойынша 2 жыл бойы ... ... ... ал ... атом ... ... агенттік (МАГАТЭ) вето шешімін
жариялап, халықаралық қоғамдастық Ирандық еуропалық
объектілерге бақылау үшін қоятын құрылғыларды қоюға бірнеше
күн керек екенін айтты. Кофи ... ... ... бас тартуды сұрады. Қалай болғанда да
сейсенбі күні Исфандағы орталықта МАГАТЭ ... ... ... ... ... ... көзінше жұмысшылар өндіріс сызбасына Иран
рудасын концентраты – сары кекті септі. Осылайша Иран
2004ж Ұлыбритания, Германия, Франциямен келіссөздер негізінде
тоқтатылған ядролық бағдарламаның ... ... ... және АҚШ үшін ... ... Иран 30парақтық
Еуропалық Одақпен ықпалдастық жөніндегі құжатты жойғаннан
кейін жасады. Бұл қадам ЕО кешігуінен емес (ЕО өз ... 4 ... ... көбіне осы ұсыныстардың
мазмұнынан болыу мүмкін. Бұл құжатта Тегеранның
ядролық энергияны бейбіт мақсатта қолдануда құқығы
сақталатындығы, ЕО ... ... ... жету,
ядролық жанармайдын Ресеймен Еуропадан жеткізілуіне кепіл
берілетіні, Иранды Орталық Азиядан Еуропаға көмірсутек
шикізатын жеткізуге басты транзиттік ... ... ... ... ... және атом ... Ұйымның басшысы Голама Реза Агазаденің сөзі
дәлелдейтін, яғни ол ЕО шарттары көрсетілген құжат Ирак
жағының абыройын түсіретіндей болды.
Вице – президенттің айтуынша «Исфаханда ... ... ... ... және Иран мен ... ... ... Германия) келіссөз процессі кезінде өзара
сенімділік атмосферасын туғызу мақсатында жасалған,
алайда ... Одақ ... осы ... ... ... ... ... [22]
«Ислам Республикасындағы ядролық қызмет қозғалысы және басқа да
бейбіт атомдық технологияны алғысы келетін мемлекеттер үшін
көрсететін үлгі бола ... ... ... өзінің заңды
құқығын қорғауы мүдделі елдердің мүдделес болады», - деді
Агазаде.
« Еуроүштік» Тегеранның бұндай қимылдарына бірден көңіл
аударып, сейсенбі күні ... ... ... ... ... Үш Еуропалық елдің
қорқытуынша «Ирандық ядролық досье» БҰҰ-ның
қауіпсіздік кеңесіне берілуі мүмкін, ал ... ... ... қабылдау құқығы бар. Бұл істі
БҰҰ-ның ҚК беруге заңды негіз жоқ, себебі Иран ядролық
қаруды таратылмауы келісімнің мүшесі ретінде ядролық
арсеналын энергия саласында ... ... бар. ... ... АҚШ ... ... ... Иранның
ядролық бағдарламасына байланысты келіссөз процесін
жаңартуға дайын екенін ... ... ... ... жатқан Буш бұндай Тегеранның ниетін
«жағдайдың позитивті дамуы» деп ... егер Иран ... ... ... ... өз
міндеттерін орындамаса, БҰҰ-ның қауіпсіздігін Кеңесі
арқылы экономикалық санкциялар салатынын айтты.
Эмбаргоның еңгізуімен, Иран ... ... ... бұл ... ... ... одан да көп ... батыстың мемлекеттеріне бірік пен шешімділікті
сақтаудан басқа амал ... Осы ... ... ... байланысты мұнайдың бағасы үлкен
қарқынмен өсіп, барреліне 64$ құрап отыр. Көптеген
аналитиктер «ирандық досьенің» БҰҰ-ның ҚК ... ... ... ... ол ... ... ... болатыны қорқынышты жайт. [23]
Ұлыбританияның үкіметі Иранның уранды байыту бағдарламасы
шенберіндегі жұмысын жаңарту жөнінде терең ойлап, бұл
проблеманы ЕО шешу ... ... ... ... Францияның СІМ Иран өз іс-әрекеті арқылы халықаралық
қауымдастықта «ауыр дағдарыс» тудырып отырғандығын айтты.
Бірақ, егер ЕО пен АҚШ тарапынан сын ... және ... дами ... жаңа ... тууы ... бірақ бұл басқа
ядролық орталық – Натанзанның ашылуы мүмкін. Бұл үшін
ирандықтарға осы қалада ... ... ... ... ... газ ... Иранның мұндай жағдайға баруы
халықаралық дағдарысты тудырады. Себебі АҚШ, ЕО және ... ... ... және ... ... ... жатқан жоқ, сонымен қатар өздерінің
ұсыныстарын да көрсеткен. Бұл жерде мәселе жұмыс
орындары мен ... ... ... ... отыр. Басқа
сөзбен айтқанда, Иранға не қажет: басқа ... ... ... ... ... өз ядролық мүдделерінен бас
тартып, әлемдік экономикамен араласып кетуі, бірақ бұл
сенуге қиын жағдай. Иранға қатысты қабылданған ... ... ... саласында жоспары бар басқа да
елдерге қолданылуы мүмкін. Мәселенің бұлай шешілуінің
болашағы жоқ екенін Брюсельде де Тегеранда да,
Вашингтонда да түсінеді. Эксперттердің айтуынша ... ... ... ... ... ... үшін шешім іздеуде. [23]
Иран Азербайжанға ғана теориялық жағынан сәйкес келетін Иранның
таңдап алған даму жолы ішкі де, сыртқы да мүдделі ... ... ... ... ... да тұйыққа
тіреліп, сәтсіздікке ұшырады. Бұл 1990-жж бірінші
жартысының өзінде белгілі болатын.
Каспий аймақтық бағытындағы ... Иран ... ... ... ... ... ... мемлекеттермен қарым-қатынасты
реттең, яғни АҚШ жасап отырған халықаралық оқшауланудан
(изоляциядан) шығуға бағытталған ортақ саясат негізінде
бірігу. Екіншіден, өзінің солтүстік шекараларында
қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Бұл ... ... ... ... тұрақтылық пен қауіпсіздікті
қамтамасыз етуге де қажет мәселе деп қарастырады.
Үшіншіден, аймақтағы елдермен сауда – ... ... ... ... Бұл салада Тегеран
негізгі назарын түркменістан, Қазақстан және Арменияға ... ... ... ... ... ... ... болып отыр. Саяси аспектілер (этникалық фактор,
каспийдегі мүдделерінің қарама - қарсылығы) көп жағдайда
Азербайжанмен дүрдіараз қарым – қатынастың пайда болуына және
екі жақты ...... ... ... аз да
болса әсерін тигізеді. Төртіншіден, Иранның Орта Азия және
күнгей Кавказ елдеріндегі саясаты Ресей және Түркия
елдерімен жақсы, тығыз қарым-қатынас ... де ... ... ... Түркия
мен қатынасы күрдтер мәселесіндегі келіспеушіліктерге тікелей
байланысты. Бесіншіден, Иранның сыртқы саясатының сипаты оның
қоршаған мемлекеттердің тура мағынада «суниттік» болуына
байланысты да айқындалады. Бұл ... ... ... сақ ... алып ... ... алсақ, Ауғаныстанда
«Талибан» сияқты кейбір күштер белсенді антишиизммен
ерекшеленеді. Ал Иран дәстүрлі түрде хазарейттерді
жақтайды. Алтыншыдан, Иран аймақтағы Пакистан, Сауд ... ... ... өсіп келе ... мүдделі емес,
сондықтан олардың аймақтағы рөлі күшейіп кетпеуі бағытында да
әрекет етеді. Жетіншіден, Иран Каспий энергорисурстарын
дамытуға өте үлкен көңіл бөледі, ... ... ... ... емес, өз ішіндегі тұрақсыздықты (дисбалансты)
жоюға күш жеткізетін өз энергетикалық жүйесінің құрамдас бөлігі
ретінде ... Ал ... ... Азия мен ... ... Иран Европалық Одақпен, Қытай және Жапон елімен
қарым-қатынасты нықтауға және кеңейтуге болатын сахына
ретінде ... ... ... Иран ... АҚШ пен ... ... пайдалануға тырысады. Каспий
аймағындағы Иранның Ресейге бағдарланған саясатының
прагматикалық нық негізі бар: Иран ... ... ... ... мен ... көзі деп қарастырады, себебі бұл
мәселеде Батыс елдерінің есіктері Иранға жабылған. Сонымен
қатар, Ресейдің ұзақ уақыттан бері қалыптасқан аймақтағы
ықпалы ... ... ... ... ... географиялық
жағынан Орта Азия және күнген Кавказ сияқты салыстырмалы
тұрақсыз аймақтарға жақын орналасуы Ресеймен қатынасты
бұрынғысынанда нығайтуға итермелейді. Яғни жоғарыда
аталған екі ... ... ... ... ... жатса,
Ресейдің көмегі керек болары даусыз. Иранның Ресейге
бағдарланғаны Тажікстандағы ішкі саяси шиеленістерді
реттеу кезін де анық көрініс берді.
Тегеранның пікірінше, Иранның солтүстік шекарасында
тұрақсыздықтың ... ... ... жаңа, қосымша
себеп болатын каспийдің мүмкін милитаризациялануы және Иранды
алаңдатып отырған ең басты мәселе де осы.
Иранның алаңдауына АҚШ-тың Қазақстанға әскери кемелер ... ... ... кеңейтілуі,
сонымен қатар, «Бейбітшілік үшін серіктестік» атты НАТО
бағдарламасы негізінде аймақта әскери маневрлер ... ... ... ... ... ішкі ... ... Иран Орта Азия және күнгей Кавказ
елдеріне инвестиция тартуға әрекет етіп отыр. Осылайша,
Иранның қаражатына Түркменстаннан ... ... ... ... ... қауымдастықтағы ең көп талқыланып отырған ең
өзетті мәселелердің бірі Ирандағы ядорлық бағдарламасы
көптеген сараптамалық әдебиеттер кенінен пайда болуына
әкелді. ... ... ... ... ... ... осыдан 7 жыл бұрын Оңтүстік Азия мен таяу шығыстағы
геосаяси жағдайды түбегейлі өзгертуге және ... ... ... ... ... ... ұшырауына себеп
болған. Үндістан мен Пәкістанның ядролық бағдарламаларынан да
көп БАҚ-та көп айтылды, жазылды. Иранды «проблемалы (мәселелі)
ел» деп атап ... ... ... ең ... ... АҚШ
Иранның ядролық бағдарламасын зерттеуде өзінің субъективті
қөзқарастарын араластырып отыр. Қаншалықты дегенмен де
Иран бұл іс-әрекетімен шын ... ... ... ... ... соның ішінде Иранға қару-жарақ
жағынан қолдау көрсетіп отыр деп айыпталатын Ресейге де.
АҚШ-қа қарағанда, ... ... өз ... ... ... ... шекералас мемлекеттер. Объективті жағынан
қарағанда да ешқандай мемлекет сауда-эконоимкалық
қатынастарды, оның ... ... ... құру ... ... ... ... болмаушы еді.
Өз ісін «мақсатым байлық емес, ал ислам елдерінің де ядролық
державаға айналуына ... беру еді деп ... ... ... ... ... жасырын
ядролық технологияларды Иран мен Ливияға сатуына
байланысты «сот ісі» көрсеткендей, ядролық
державалардың ЖҚҚ (жаппай құру қаруы) тараптауға
деген ... ... аз ... көрсетті. Бұл Ресейдің
мүдделеріне соққы беріп, елге қауіп төндіреді.
Бірақ Иранды ядролық бағдарлама жасауға не итермеледі? Осыдан
17жыл бұрын Иранның ықпалды ... ... ... - ... ... Ирак елі ... ... яғни ирак-иран соғысы аяқталған жылы
былай деген еді: «Біз өзімізді химиялық, бактириологиялық ... ... қару деп ... болады) қарулармен
қамтуымыз керек». Оның былай деп айтуына итермелеген нәрсе,
Ирактың Иранға шабуылы кезіндегі ... ... ... ... әлемдегі ешбір елдің химиялық қару қолдануда
айптамауы болатын. Ал енді осы мәселені қайта көтеруге
себеп болған ... ... ... ... ... ... да, ... аса ірі елдері Германия
мен Францияның қарсы болуына да қарамастан Иракқа соғыс ашуы
Иранның біраз сақ болуына итермеледі. ... ... ... сұхбатында айтқанындай «Иран мәселесінің» әскери жолмен
«шешу» мүмкіндігі және мұндей жағдайда АҚШ-ты БҰҰ да, ... ... де ... ... ... да таяу ... басты, оныншы АҚШ-ң әкімшілігінде «әлемдік
зұлымдық осы» ретінде белгілі Иран Исламдық
Республикасының өзінің Ұлттық қауіпсіздігін
қамтамасыз етудің бірден – бір жолы ... ... ... ... ... ... ЖҚҚ ... емес,
керісінше оны иеленуіне итермелейді. [25]
Бүгінгі таңда Иранның ядролық жоспары жайлы қалыптасқан
ойлардың, жоғарда аталғаннан басқы да бірқатар аңыздар
пайда ... Оның бәрі де ... ... ... қаралауға бағытталған.
Олардың бірнешеуін қарастырайық:
Иран әлемдегі газ көлемі ... 2- ... ал ... ... 5-орындағы ел болып табылады, сондықтан да Иран атом
энергетикасын дамытуына еш қажеттілігі жоқ. Демек оның ядролық
бағдарламасы ... ... ... ... өте ... ... ... еді, егер мұны АҚШ айтпағанында.
Себебі, Иранның ядролық бағдарламасын Американың өзінің
«Бейбітшілік үшін атом» (1950 ... соңы – 1960 ... атты ... ... Революцияға дейінгі Иранның
ядролық энергетикасының дамуындағы орталық орынды 1979 жылға
дейінгі Иран американдық әріптестігі алған. Шах 1994 жылы
салынып бітуі керек 23 ... ... бар ... ... салмақшы болған. Тіпті бұл аргументті
таза экономикалық жағынан қарастырсақ та көтере алмайды.
Иранның ең ... ... көзі ... ... белгілі. 1970
жылдың бас кезіңде елдегі мұнай қоры 17 млрд. т болатын.
Жыл сайын 200 млн тонна мұнай өндірілетін болғандықтан, мұнай
қоры ... ... ... деп ... 1974 ... ... дағдарысқы байланысты мұнай бағасы 1971
жылғымен салыстырғанда 2 есеге өсіп ... Бұл ... ... 2 қарама-қайшы салдары болды: мұнайдан елге кіріс көзі
айтарлықтай көбейді, дегенмен Иран ЖЭС өндіретін
электроэнергияның өзіндік құны жоғарылап ... ... ... алуы ... ... ... ... асыруға бел буынына итермеледі.
ИИР вице-президентінің куәландыруы бойынша, Иран өз
қажеттіліктеріне бір ... 932,9 млн. ... ... ... Егер 2020 жылға Иран 7000 МВт қуаты бар ядролық
реактор тұрғыза алса, 190 млн. ... ... жыл ... болады. Ұзақ уақыттың жоспар бойынша,
мұнайдың сөзсіз таусылмауына байланысты. Атом
электростанциялары ИИР-дың келешектен энергетикалық
қауіпсіздігін қамтамасыз етуіне, орташа мерзімдік жоспары
бойынша ... ... ... ... ... ... кіріс табуына қажет. АҚШ-тың Иранға жариялаған сауда
байкотын ескере отырып Иранның жақын аралықтағы шикізаттық
емес экспортқа ... сену ... ... ... ... ең ... кіріс көзі болып қала береді. [26]
Иранның ядролық қаруды жасауға ядролық технологияларға қол
жеткізуіндегі ... ... ... айтылғандай Иран ядролық бағдарламасының бастауында
АҚШ болған. Қазір ядролық қару жасау жұмыстары жүргізіліп
жатқан болғанның өзінде, ол ... шах ... АҚШ ... да ... ... көмегімен құрылған зерттеу
зертханаларында, институттарында, орталықтарында
жүргізіліп жатыр.
Жекелеп айтар болса, 1968ж қосылған 5 МВт-тық зерттеу
реакторларын Тегеран ... ...... (ТЯҒЗ0) жеткізіп берген АҚШ-тың өзі болатын.
Онда жанармай ретінде 93% байытылған уран қолданылды. Бұдан
басқа, батыс ... ... ... ... жағдайлар бойынша әскери бағытта болған деуге де
болады. 1987ж ИАҒО-ның негізін салушы А.Этемадтың жасаған
хабарламасы бойынша ТЯҒЗО-да қолданылған ... ... ... «Иранның ядролық бағдарламасы» атты
еңбегінде Иран плутониді тек қана атом бомбасын өндіруде ғана
қолдануы мүмкін еді. Сол ... ... ... ... жатқан
АҚШ-тың ТЯҒЗО-да болып жатқан жұмыстар жайлы білмеуі мүмкін
емес еді.
Иранға ядролық қару көрші елдерді қорқыту, Израильді жою,
халықаралық ... ... ... одан
жақсарту және таяу шығыстағы аймақтық толық лидерге айналу
үшін қажет.
Иранға тағылып отырған күнжардың айтарлықтай бөлігі тек
жариялылық сипатта болса да, Иран ... ... де ... қару жасайтын болса не
істейтінімен сыншыларды дағдарлысқа салды. Не дегенмен де,
Иранның аймақтық агрессор елге айналу мүмкіндігі өте аз,
себебі АҚШ пен ... ... ... да жол бере ... ... саяси, діни, әскери элитасының ішінде, оған қоса
Ислам Төңкерісінің күзетшілер корпусы (ИТКК)-ның құрамындағы
жоғары дәрежелілердің ... ... ... ... жоқ ... болмайды. Бірақ бұл күндердің күнінде Иран кез келген
аятолланың немесе ... ... ... ... ... ... ... немесе Ливандық
«Хезболлаға» беріп жіберуі мүмкін дегенде
білдірмейді. Себебі, ИИР-сы әрқашанда ішкі-сыртқы
саясатындағы маңызды шешімдерді консенсуске келу арқылы
шешкен. Жоғарыда ... ... ... ... ... кең ... ИТКК басшысы Р.Сафавидің мынадай
сөздерін келтірсем: «Біз бәсеңдік саясаты арқылы ... ... ... ... тұра аламыз ба?
Немесе өркениет диалогы арқылы американың төндіріп тұрған
қаупін жояламыз ба? Әлде химиялық немесе ядролық ... ... ... қол қою ... ... ... қала аламыз ба?». [26]
Бірақ, енді басында қойылған «Иран атом бомбасы болады ма, әлде
жоқ па?» деген ... ... ... Бұл сұраққа жауапты біз
тек, Иранның қандай геосаяси жағдайда ... ... ... таба ... ... ... 1980-1988жж Иран-Ирак
соғысы болған еді. Сол уақытта Иран химиялық қарумен
қаруланған және елдіктердің көмегімен сүйенгені Иракқа
жалғыз өзі қарсы ... еді. Бұл ... ... ... ... ... гөрі ... құру құралы (ЖҚҚ)
тоқтаушы және тиімдірек екеніне көзін жеткізген болатын.
ИИР-ның бүгінгі (не ертенгі) күнгі ... ... ... өте күшті әсер еткен себеп АҚШ-ң Иракқа
ашқан соғысы болатын.
Ресей зерттеушісі В.И.Сажиннің айтуынша ... ... ... ... ... яғни атом ... ... жолындағы елдердің бұл әрекетіне түрткі болған
өз-өздерін сақтап қалуға тырысу. Басқаша айтқанда, ЖҚҚ
тараптауға деген қағаз жүзіндегі ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасын
дамытуға деген кейбір елдерге түрткі болды. Герман Федеративті
Республикасының ғалымы Х.Мюллердің қорытындылауынша «Иранның
ядролық қаруға талпынысының ең басты себебі, ... ... ... ... шынында да
мемлекет ұлттық қауіпсіздігінде өте-өте үлкен мәселемен
кезігіп тұр. Атом бомбасына қол жеткізуге деген күшті
құшыныс бұл елге көмек берілмегенге дейін, ең ... өз ... ... ... ... жүргізілген стратегиялық әрекеттері
тоқтамайтыны айқын. Бұл жайлы АҚШ-тың ықпалды тұлғалары өз
хабарламаларында айтқан ... ... ... ... Дж.Буштың командасының өкілдері, Д. Рамсфельд, Д.Чейни
және Вульфовицтердің қатысуымен 1990 жылдары ... жаңа ... атты ... ... саясатының
бағытын айқындаған: сондықтан, егер демократияшылдардың
өкілі президент болып ... таяу ... ... ... ... да ... сену күлкілі болар еді.
Бұлай болмауына, менің ойымша, 3 себеп бар:
1. Таяу шығыстағы АҚШ стратегиясы израильдіктердің ... ... ... ... бұл ... ... ұйымдарымен
тығыз қатынастағы демократияшылдарға тән болса, қазіргі таңда
республикашылдар да ықпалды еврей қауымдастықтарымен
қатынастары жақсарып келеді.
2. Бірқатар зерттеушілердің бағалауынша «Американдық жаңа
жүзжылдық» жобасында ең ... ... ... ... келе ... ... ... держава» Қытай және АҚШ оның
өсіп кетпеуіне қалай кедергі келтіретіні жайы ... ... ... осы ... ... ... ең ... «құрал»
бола алады. Бұл аймақтық Қытайды «ауыздықтауында» өте
маңызды рөл ойнайтыны 1990 ... ... ... ҚХР-ның жылдам өсіп келе жатқан экономикасы
энерготасушыларда жетіспеушілік сезініп отыр. ... ... ... ... ... ... жоғары бөлігін
таяу Шығыстан (бірінші орында Иран, Оман, Иемен) алады екен.
«International energy Out look» - тың есептеулері бойынша,
2020 жылға қарай бұл ... 91% өсіп ... ... Бұл Қытай
экономикасы толығымен дерлік сол энерготасушыларға бағынышты,
басқа сөзбен айтқанда энерготасушыларды бақылайтын елдерге
бағынышты болуы мүмкін Қытай, ... ... мен ... ... ... ... арқылы, көмірсутекті сол
елдерден алуға тырысады. Бірақ, бұл оның толық
қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды. [15;14 б.]
3. Таяу шығыстағы мұнай – АҚШ-тың өзінің де ... ... ... ... ... ... да бұл ... аймақтың жұмыстарына белсенді
аралысуына итермелеп отыр.
Әрине, Иран басшылығы өзіне ... ... ... және оған
жауап қайтару керек екенін түсініп отыр. 1987ж Иранның рухани
басшысы аятолла Хамейни сол кездегі ел президенті А. Хаменейге
және ИТКК ... ... ... ... ... егер
ұлттық мүдде қажет етсе, мешітті де бұзуға ... ... еді. Иран ... ... ... ... ең ... қозғаушы фактор рөлін де осы
ұлттық қауіпсіздік мәселесі болып ... ... ... ... ... ... ... Иранның
ядролық қаруды жасауға деген талпынысы Таяу шығыстағы
қазіргі ... ... ... ... дейін
сақтанып қалады.
ЕО, Ресей және АҚШ-ң Иранға жасаған қысымы тиімді болады ма
деген өз алдына бір ... ... ... (ЖҚҚ тараптау
туралы мәселеге жауапты Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің
қызметшісі), Д.Фейт (қорғаныс министрінің
орынбасары), Дж.Болтон сияқты адамдар кірген кіші
Буштың әкімшілігің айтуынша, ең ... ... ... өзі емес, оның «құлықсыз балалардың» қолына
түсуінде. Сондықтан әскери арсеналында бірнеше жүздей
ядролық қаруы бар ... ... ... ... ... ... қару ... туралы режимді жұмсартып
айтқанда, тиімді ете қоймайды. [10; 13 б.]
Иранның атомдық қаруды жасауына қолайлы жол бермеуге болады?
Бұл сұрақты өзгертіп «Иранды ядролық қару ... ... ... қалай жоюға болады?» деп қойған дұрысрақ елі.
Жоғарыда атап ... ... ... қаруға
талпынысының себептері АҚШ. Сондықтан да «Иранда
ядролық қару болады ма, болмайды ма?» деген сұраққа
иран-американ қатынастарынан іздеу керек.
ИИР-сы ядролық қаруды жасаудан, Таяу ... пен ... ... ... ... ... жағдайда ғана бас тартады. Бұл
үшін Израиль, Пәкістан, Үндістан сияқты елдер өздерінің
ядролық потенциалдарын жою керек. Ал ... ... ... араб ... ... үнді – пәкістан қатынастары
реттелгенде ғана болады. Ал мұнын өзі жақын аралықта
бола қоймайды. [10; 32 б.]
Жоғарыда аталғандарды ескере ... ... ... ... ... ұсынуға болады.
1 – сценарий. Бұл оқиғаның дамуының ең оптималды жолы, яғни
аймақтағы барлық елдердің және АҚШ, Ресей, Еуро-одақтық
міндетті ... ... ... ... ... ... ... болса да АҚШ пен Иран арасындағы
қарым-қатынас жақсаруы не АҚШ-тың Иран ... ... ... Бұл ... ... ядролық қаруға
деген талпынысы жоғалатын еді.
2 – сценарий. АҚШ пен ... ... ... келе ... ... асады. Мұнда Иранға халықаралық ядролық
бағдарламаның тоқтатылуын талап еткен қысым жалғаса береді,
не Иран өзінің бағдарламасын уақытша ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
3 – сценарий. Бұл сценарий бойынша АҚШ немесе Израиль ... ... ... ... береді, яғни
мәселенің әскери жолмен шешуі. Әкери жолмен шешкенде Иракқа
қолданылған тактиканы қолдануы да мүмкін. Мәселені бұл жолмен
шешу ... ... ... ... ... не ... әскери объектілеріне соққы беруіне «Хезболла»
сияқты Иранмен тығыз қатынастағы ұйымдардың белсенділігін
арттыруы мүмкін.
Жалпы 3 ... де ... ... ... отырған АҚШ. Оның
келешектегі іс-әрекетіне әлемдегі ядролық қаруды таратпау
туралы келісімнің және Иранның ядролық бағдарламасының
болашағы байланысты. Иран – ядролық ... ... ... (ЯҚТК) мүше ел. Егер Иран ядролық қару
жасайтын болса, бұл ЯҚТК мен ... ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатының
салдарлары, АҚШ, ЕО және Ресей біріге отырып,
аймақтық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін бағдарлама
жасап шығу керек. «Иран мәселесінің» ... бар, ... ... ... ... [3; 2 ... қазіргі стратегиясы Иранның оның жаһандық және аймақтық
мұнай нарығына ... ... ... ... ... ... қатысты саясаты бұл
стратегиялық тапсырманың құрамдас бөлігі болып
табылады.Иран басшылығы Каспий ... ... ... ... және бақылау қызметін кедергі
келтірмейтіндей мұнай өнеркәсібін жартылай
жекешелендіру ісі түрткі болатынын ... бұл ... жеке ... ... ... ... ... қор биржасының
кеңсе үрдісі іске қосылды.Бұл жеке компанияларға мұнай
келісіміне қатысуға мүмкіндік туғызады және жүйені ашық
әрі трансперентті ... ... ... ... ... жойылуына әкеледі.Бүл тапсырманы шешу қазір Иранда
соғылып жатқан концерндерге тапсырылады деп болжануда. Бұл
білестікке Иран және ... ... ... ... кіреді.Көмірсутек шидкізаты,соның қатарында Каспиийге
бәсекелестік таластың күшеюі және әлем экономика- сының
жаһандану жағдайында Ирандық мұнай саясатының бұл
аймақта жай іске асып ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыпудағы АҚШ саясаты Тегеран
маневр мүмкіндігін шектеп отыр.Американдықтардан қолдау
тапқан мүнай жобалары , бәрінен бұрын жақында іске
қосылған Баку -Тбилиси ... ... Иран ... ... ... мұнай саясатында қосымша
кедергілер жер қойнауын игеру мақсатында Каспий түбін
игеру кезінде болуы мүмкін.Иран өзінің көршілері – ... ... ... ... Әзербайжан , Түркменістан
елдерімен жер даулары бар.Ресей ,Әзербайжан және
Қазақстпнмен ертерек келісіп, қарулануға жаңартылған
орта жолақты алды. Соның негізінде олар бірігіп пайдалануда су
қалыңдығы мен ... ... ... жағында су түбін шекараға бөлу
туралы келісімге қол қойды.Ал Иран Каспийдің 20 % -қ бөлігін
ала алатындай су ... ... ... ... ... ... келіссөдер жүргізу арқылы бұл сұраққа қатысты
екі жаққа да тиімді шешім қабылдауға тырысып жатыр.Тегеранның
Әзербайжан және Түркменстанмен келіссөздер ... ... ... ... даулы жерлерді каспийжағалық
басқа елдердің ірі мұнай компанияларына игеруге беру сұрағы
тұр. Бірақ ... ... және ... ... ... ... ... қол жеткізу тек бар жақтың
мүдделерін ескере отырып ,консенсус негізінде ғана
жүзеге асырылуы мүмкін. Тегеран, Баку, Ашхабад
келіссөздерінде ... ... ... ... ... әрбір жақ өздерінің ұлттық
мүдделеріне қатысты сұрақтарды шешуде қиыншылықтарға
кезікті. Соған қарамастан жер қойнауын белгілі дәрежеде
пайдалану мақсатында су түбін ... бөлу ... ... ... ... ... ... жақын жылдар арасында жедел экономикалық өсуге қосымша
импульс алуы басқаруда икемділігіне, Каспийге қатысты
энергетикалық ... ... ... ... ирандық мұнай қорын тиімді
игеруде мұнай саласымен қатысты басқа да ... ... ... ... ашылады,ішкі және сыртқы
инвестициялар тартылады, кеме шаруашылығы, геологиялық,
мұнай өндіруші, мұнай химиялық және бақа да ... ... ... жаңа ... ... ... экономикалық курсы тек
қана біржақты мұнайөңдеуші салаларды кеңейтуге ... ... ... Иран ... ... ... ... тәуелділігінен
босатуға,өз иелігіндегі мұнай өндіруші өнеркәсіптерді
дамытуға көп көңіл бөліп ... [14; 8 ... ... Иран ... Хусейн режимінің құлатылуынан кейін
Ирактың уақытша басқару кеңесін кейіннен мемлекет
үкіметінде мойындаған аймақтағы ең ... ел ... ... жыл ішінде Тегеран Иран-Ирак қатынастарының
интенсификациясы жолында көп нәрсе жасады. Жоғары
дәрежеде ... ... ... ... ... екі ел ... ... қатынастар
белсенді бола түсті. Осылайша бір бағыты
Бағдад-Касре-Ширин-Керманшах-Тегеран желісі
бойлап, екіншісі Басра-Шаламче-Хорремшехр желісі бойлап,
екі ... ... ... ... ... 2004 ... бастап Иран-Ирак мұнай құбыры салына бастады. Мұнай
тартқыш ... ... ... ... ... 4000 баррель
шикізат жеткізіп отырады. Ирактың Сулеймания провинциясында
Иранның коммерциялық және экспорттық банктері ашылды. ... ... ... ... өсіп ... тіпті кейбір
жерлерде екі есе өсіп кетті. Дегенмен Иранның ... ... ... ... ... қалмады. Иран радикалдары
тарапынан әсіресе зор қолдау тапқан Иран ... ... ... ... Муктада ас-Садр Ирак
шейіттеріне қолдау көрсетті. Муктада ас-Садр:
«Ирактың қазіргі президенті АҚШ-ты біздің серіктесіміз
десе, мен оларды біздің жауымыз ... ... Бұл ... ... ... келеді. Ирак саясаттанушы-журналисті
Нидаль аль-Лейси: «Шейіттердің Ирактағы көтерілісінің арқасында
көрші шейіттік Иран ... ... ... ... ... ... Иран ... орналасуы ұнамайды».
Шетелдік сарапшылардың ойынша, ас-Садрдың шейіттік
бағыттағы қарулы көтерілістерде белсенді түрде ... Ирак ... бір ... ... ... Ал ... оны жаңа ... билік
құрылымында көргісі келмейтіндігі анық. Иран ас-Садрды
өзінің мақсатындағы құралы ретінде ғана пайдаланады.
Сонымен қатар, ас-Садр ... ... ... ... ... ... ... кім басқаратындығын, Ирак алаңындағы орнын
ауыстырып болмайтын ойыншы кім екенін көрсететін ... ... ... ... ... бар. ... ... тән
қасиет ретінде Тегеран АҚШ-Ирак бағытындағы көп жүрісті күрделі
ойвн ойнап отыр. 2004 ... ... ... ... ... ... мен АҚШ әскерлері арасындағы
шиеленістер АҚШ әкімшілігін Иракқа қатысты мақсаттарына жету
жолын қиындатады. Американдық дипломатияның Иракта жасалған
қателіктерін Таяу және Орта ... ... ... ... Иран пайдаланбауы мүмкін емес еді. Американдықтар
мен Ирак шейіттері арасында жарылған көпірді Иран шейіттері
қалпына келтіре алады. Бірақ ... бір ... Ол ... АҚШ
үшін қаншалықты қымбатқа түседі.?
Постталибтік Ауғанстандағы оқиғалар іс жүзінде елдің орнына
келі процесі ... ... ... ... ... ... жеңіл және тез өтпейтінін
көрсетіп отыр. АҚШ пен Батыс державалардың талқандалған
ұлтшыл Германия мен милитаристік Жапонияны қалпына келтіруде
жақсы тарихи тәжірибесі бар секілді еді. ... ... ... ... ... қатысушылары
барлық жағдайда ескере бермейтін өзіндік жеке ерекшеліктерімен
санасуды талап етеді. Шынымен де, 2004 ... 21 ... ... жаңа 1383 ... ... шығыс мұсылман
еліне ІІІ-мыңжылдықтағы батыс өлшемімен қарауға болмайды.
Дәл осы кезде болашақ Ауғанстанның құрылысында Иранның
өзіндік ... орын ... ... туып тұр. ... ... тіл, дін, ... селт пен сананың
жақындығы Ауғанстанды модернизациялау мен қалпына
келтіруде Ауған ... ... ... ... ... ... негізін құрайды. Сонымен қатар,
өзі де мұсылманның күнтізбесі бойынша 14 ... ... ... кез ... ... жиреніш пен
қарсылық көрсететін ауғандықтарды 21 ғасырға
«сүйрелемеуіне» де болады. Ирандықтарға ол мүлдем
керек емес. Олар ауған халқына Ауғанстанда 14 ғасырда орнатып,
ұлттық және діни салт сана ... ... жаңа ... келтіруіне толыққанды көмек көрсетуіне мүмкіндігі
бар. Біз мұны қаласақ та, қаламасақ та 2004 жылдың жазындағы
Ауғанстандағы жағдай елдің ... ... ... Иран-Қазақстан қатынастары
Иранның Қазақстан Республикасындағы мүддесі Тегеранның өз
экономикасы мен аймақтағы тұрақталықты сақтау
қажеттілігіне ... ... Иран ... ... ... ... және коммуникативті корридорының дамуы;
- Касий маңы зонасындағы серіктестік;
- ... ... ... ... Орта ... Қазақстанда Түркияға қарсы күш жинаумен
қызығады, себебі Түркияның ... ... ... ... бұл ... Иранды Каспий Орталық Азия
аймағындағы АҚШ орналасу әрекетері мазасыздандырады.
Иранға Қазақстан Республикасы мұнай ресурсы көп, бірақ ... ... ... жолы жоқ ... ... ... ... тасымалдаудың Иран маршрутына қысқа,
еңбек күші аз кететін, шығыны аз, тез жиналатын бағыт
ретінде Қазақстанның көмегі, қадауы керек. Иран
басшылығының пікірінше, бұл Иран ... және оның ... ... ... ... ... мәселесін» шешу арқылы Батыс Қазақстандағы мұнай
қорының көзі ашылуы – бұл бағытта Иранның көп күш
жұмсауы ... ... ... деңгейінде Иран мен Қазақстан
Республикасы әртүрлі позицияда. [42; 12 б.]
«Ауған кризисін» шешуден Иран ... тез ... ... Пәкістан рөлі мен әсерін азайтқысы келеді. Бұл
Ауғанстан жағдайын қызығушылықтың балансын сақтай отырып
қалпына келтіруге бағытталған Қазақстан Республикасының
бастамасына Иранның көп мән ... ... ... ... ... ... Азия ... жер
шарының маңызды аймағы – Батыс Азияда ИРИ жетекші рөл
атқаратынына ешкім күмән ... ... Иран ... Үнді ... ... Омон ... қоршаған,
орташығыстық, кавказдық, орталық азияттық, каспийлік ел бола
отырып, маңызды әскери – стратегиялық жағдайға ие. Аймақтың
бүкіл жаралы жерлері ... ... ... ... жеке
бөліктерінің ішкі мәселелері, этникалық немесе діни, әскери
не экономикалық, есіртке саудасы мен басқындар мәселесі,
сепаратизм, терроризм ... ... ... ... ... ғана ... ... алады. Иранның
көмірсутектік табиғи қазбалардың қайнар көзі ретінде
және ... ... ... ... шекара ретінде
жоғары дәрежелі құндылықтарға ие екендігін ескерту артық
болар еді. ... ... ішкі ... қоры 90 ... Бұл оны әлемнің ең ірі мұнай өндіруші елдерінің
біріне айналдырады. Бүкіл мұнай шығу орнына жоғары
өнімділік және табыстың өз ... ... ... ОПЕК ... ... мұнай өндіру көлемі бойынша
екінші орында келеді. Иран Ресейден кейін газ қорлары
бойынша әлемде екінші орын ... ... ... ... және зерттелген әзір қорлары 21 триллион литр
кубты құрайды, бұл 141 әлем қорынан асып түседі. [49]
Сондай-ақ әлемдегі ең көп ... ... ... ие ... адамға жуық) 70 млн-дық Иран объективті түрде ішкі
болсын, не сыртқы болсын саяси ... ... ... ... ... ... табылады.
Ақпанда 25 жылдық юбилейін тойлаған ИИР-дің тарихи дамуындағы
маңызды ерекшелігі – соңғы онжылдықта оның төңкерістің
құрамының шеткі радикализмнен ... ... ... өтуі ... ... басқарып отырған әскери-саяси билігі (саяси
ориетацияға байланысты емес не либералдар, не
роксерваторлар, не неоконсерваторлар болсын) өз
қоғамының қазіргі әлемдік әлеуметтік экономикалық ... ... мен ... ... ішкі және ... ... үйлестіруі қабілеті жиі-жиі.
Бірақ соңғы кезекте Иран идеологтары мен ... шын ... мен ... ... жүзеге асыру әдісі туралы сөз қозғалады.
Бұл, әрине, Иран радикалды шейттермен ... ... ... Реза ... 40жыл ... ... ... бастаған
аймақтық бірұтасылық идеясынан бас тартады деген сөз емес.
Керісінше, бүкіләлемдік Ислам төңкерісінің қияли идеясы
парсы-шейттердің аймақтық ... ... ие ... ... ауысты, яғни, ең алдымен, Қиыр және таяу
Шығыста. Сондай-ақ бұл идеяның діни ... ... ... ... ... ... ... идеологиялық ойлардан басым түсті, ең алдымен
шейіттерді қолдау саласында басым түсті. Бұл тек Ислам
төңкерісі идеясының күштеу экспортынан және ... түзу ... ... ... ... ... ИИР ішкі саясатын түзетуде де
көрінеді. [34; 16 б.]
Иран Қазақстан Республикасы үшін, ең алдымен, оның ... ... ... ... болатын
тасымалдамбалы мемлекет ретінде қызығушылық танытады.
Мұнай тасымалдау бағытын таңдау қазіргі сәтте Қазақстан
Республикасы үшін Қашағандағы мұнай қорының ашылуын
растауда әсіресе актуалды ... ... ... ... ... ... ең ... құбыр Қазақстан
– Түркіменстан – Иран – Персия шығанағы құбырының ... ... ... ... оның 200км – ... ... Қазақстан үшін үлкен қызығушылық танытады.
Бір уақытта мұнай тасымалдау маршруттын таңдауда Қазақстан
орналастыру схемасы бойынша Иранға тоқтатылып қалған
жеткізу жұмыстарын жалғастыруда мүделі ... ... ... ... ... ... жөніндегі сұрағының шешуші қажеттілігіне
себепті. Қазақстан үшін Ресейдің Қазақстанмен,
Әзірбайжанмен келісілген келісім-шарттарға Иранның
қосылуы маңызды. Бұл жағдайда болашақта Каспийге қатысты
құжатқа қол ... ... ... ... Бұл шығу ... ... ... ұлғаюымен. Қазақстан мен
Иран арасында сауданың белсенділігімен тікелей байланысты.
АҚШ-ты қосқандағы батыс елдерінің біртіндеп ... келе ... ... Иран және ол жүргізіп отырған саясатқа
Қазақстан үшін екі ел ... ... ... ... сауда-экономикалық бірлестікті біртіндеп дамыту
сәтінен айрылып қалмау керек. Мұнай тасымалдаудағы
қызметтестіктен басқа, металлургия, химия, мұнай
химиясы, ... ... ... ... ... ... ашылып отыр. Жалпы экономикалық жағдайды
жақсарту есебімен, бұл ел ... ең ... ... бірі болып қалуы мүмкін.
[50]
Қазақстан Республикасы Ауғанстандағы жағдайға әсер ететін
мемлекет ретінде Иранға қызығушылық танытады. Бұнымен
қоса өзінің «ауғанға» ... ... ... ... ... мүмкін – бұл сұрақта Қазақстан
Республикасының бастамасын қолдау бағалы және шынайы
болып келеді.
Талқылау ... ... ... ... ... күшеюі, батыс және американың компаниялар
үшін елдің ашық болуы, ішкі тәртіпті трансформациялау және
Иран қоғамының либерализациялануы, Иран – американ қатысуын
және ... ... ... жылжымалар, -бұның барлығы
Иранға өз экономикалық потенциялын өсіру, аймақтағы
өзінің геосаяси әсерін күшейту ... ... ... ... ... ... ... өзгеруіне,
қарам-қайшылықтың күшеюіне, соның ішінде, каспий жағалауындағы
аймақта, Орталық Азияда іске асуына әкеліп соғуы мүмкін.
Сондықтан келешек жағдайда, Ресей, Қытай факторларының
қатарында Орталық – Азия ... ... ... ... ... ... және ... рөл
атқаруы мүмкін.
Бұдан шығатын қорытынды, қазіргі кезде Қазақстан Республикасына
өзінің ішкі саяси курсын қалпына ... ... ... алу ... ... ... ... саясат Иран жағынан не Иран
үстінен үстемдік етумен келіспеуге, бүкіл салада
тәуелсіздікті сақтауға, шекаралық тұтастыққа, ... ... ... ... ... ... ... қатысты Қастық оый жоқ мемлекеттермен бейбіт
қарым-қатынасқа негізделегн.
Қортынды
Өзінің табиғи ресурстарға бай болуының және өте тиімді
стратегиялық жағдайда ... ... ... ірі ... ... ... ерекше
рөл ойнаған. Мемлекеттің экономикасына монополистік капиталдың
енуіне және Иранға алдыңғы қатарлы империалистік елдердің
ықпалының күшеюуіне ол елдердіңэкспан-иран билеуші
топтарының мүдделері мен ... ... ... де ... ... дүниежүзілік соғыстығ аяқталуымен Таяу және Орта Шығыс
елдеріндегі империлистік мемлекеттердің ықпал ету тәртібі
өзгерді. ... ... ... аймақтарындағы бұрынғы
күштрін жоғалытып алды. Англияның рөлі де біраз ... Бұл тек қана ... ... ... ... ... ... құрамындағы мемлекеттерде
ұлттық-азат ету қозғлыстарының белең алуының нәтижесінде
де болды. Дәл осы уақытта қуатты ғылыми-техникалық және
экономикалық ... бар АҚШ ... өз ... ... жағынан тиімді болатын кейбір Батыс елдеріің Каспий
аймағынан әлемдік рыногқа шығатын газ және мұнай
құбырларын Иран территориясы арқылы жүргізу туралы
ұсынысын ... ... және ... ... ... ... етіп ... мұнай саласына шет елдік инвесторларды
жұмылдыруға кедергісін келтіріп отырған Вашингтонның саясаты
Иран үшін ауыр тиіп ... да, ... ... ... өз ... 1 жауы
немесе кем дегенде экономикалық жағдайдың нашарлауындағы ... ... ... ... ... ... емес.
ХХ ғ. 50 жылдардың басынан бастап АҚШ және басқа батыс елдері
Иранға қатысты саясатында экономикалық мүддеден басқа, иранды
империалистік әскери блокқа ... да ... ХХ ғ. аяғы мен ХХI ғ. ... ... ... ... мәсәлелерді сараптай келке
төмендегідей қорытынды жасауға болады:
I. ИИР-ның және кейбір елдердің Мұнайды бопсалау (шантаж) ... яғни осы ... ... ... және ... жету үшін ... 1990ж. жаңа ... басшы аятолла С.А.Хамейни ислам елдерін
бытыраңқылықта айыптап, мұнайды Израильға, АҚШ-қа қарсы
қолдануға шақырады. Оның пікірінше, осы ... ... ... ... шығынды тастайтын шелегіне оңай
лақтырып жіберуге болады».
III. Бүгінгі күні ИРИ үшін аса ... ел ... ... ... Иранның кө бөлігін алып алған талибтер осы
мемлеетті өздерінің жауы екенін ашық айтқан.
Иран-шейттердің орталығы, Талибан қозғалысының
мүшелері – суниттер, олар ... ... ... және ... ... ... алған
территориялардан шеттетуде кейбір кзде жлйып
жіберуд. Әрине ИРИ-де жауап қайтарды, міне дәл осы ... мен ... ... ... ... ... ... иранның оппоненті Сауд Арабиясы.
Екі елдің келіспеушілігі келесі мәселелерге байланысты:
біріншіден, Иран ислам әлеміндегі елдердің ішінде бірінші
орынға ... және ол ... ... ... ... ... ... Екіншіден, ИРИ Парсы шығанағындағы
Лидерлікке ұмтылды, үшіншіден, кеі ел арасында ... шешу ... ... ... ... ... қауіпсіздік проблемалары туралы сөз болғанда
ИРИ-дің Изриальмен қарым-қатынастарын айтпай кетуге
болмайды. Израиль жағадағы болмаса да шығанақ аумағында
әсері мол ... ... ... Иран 1950ж. ... ... ... ... бізге белгілі. Бұл екі
елге де саясатта, экономикада, ... ... ... саласындағы ықпалдастыққа кең байланыстар
орнатуға септігін тигізді. Бұл жағдай Иранның өзі ішінде,
ислам әлеміде толығымен қарсылық туғызды. Осы қарсылық
Ирандағы ... ... ... бірі ... режимнің бірінші актісі Тегерандағы Израиль өкілеттігін
жабу мен барлық израильдық дипломаттардың, кеңесшілердің
және мамандардың Ираннан шығарылуы болды.
Бұл Таяу және Орта Шығыстағы, сонымен қоса ... ... ... ... ... ... мен ... келіспеушіліктер мен пропагандалық соғысқа
қарамастан, жасырын түрде өзара сауда және т.б.
байланыстарды жақсартып алған. Тель-Авив ирандық мұнайды
алса, Тегеран ... және ... ... қару ... жабдықтарды алған. Шынында бұл қарым-қатынас
үшінші бір мемлекет немес фирма арқылы жүрген, бірақ
факт-факт болып қала ... екі ... ... сауда
жүргізеді.
Каспий аймақтық бағытындағы Исламдық Иран Республикасының
саясаты бірнеше стратегиялық мүдделерімен анықталады.
Біріншіден, ... ... ... яғни АҚШ ... ... ... оқшауланудан
(изоляциядан) шығуға бағытталған ортақ саясат негізінде
бірігу. Екіншіден, өзінің солтүстік шекараларында
қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Бұл мәселені Тегеранда
орта азиялық мемлекеттерде тұрақтылық пен ... ... де ... ... деп ... аймақтағы елдермен сауда – экономикалық
және инвестициялық ықпалдастықты дамыту. Бұл ... ... ... ... ... және ... ... Мұндай болуы көбінесе геополитикалық (геосаяси) жағдайға
байланысты болып отыр. Саяси аспектілер (этникалық фактор,
каспийдегі ... ... - ... көп ... дүрдіараз қарым – қатынастың пайда болуына және
екі жақты ...... ... ... аз ... ... ... Төртіншіден, Иранның Орта Азия және
күнгей Кавказ елдеріндегі саясаты Ресей және Түркия
елдерімен жақсы, ... ... ... де ... Анықрақ айтқанда Түркия
мен қатынасы күрдтер мәселесіндегі келіспеушіліктерге тікелей
байланысты. Бесіншіден, Иранның сыртқы ... ... ... ... тура ... ... ... да айқындалады. Бұл Тегеранның басқа елдермен
қатынасында сақ болуына алып келді. ... ... ... ... ... күштер белсенді антишиизммен
ерекшеленеді. Ал Иран дәстүрлі түрде хазарейттерді
жақтайды. Алтыншыдан, Иран ... ... Сауд ... ... ықпалының өсіп келе жатқанына мүдделі емес,
сондықтан олардың аймақтағы рөлі ... ... ... ... ... Жетіншіден, Иран Каспий энергорисурстарын
дамытуға өте үлкен көңіл бөледі, ... ... ... ... ... өз ... тұрақсыздықты (дисбалансты)
жоюға күш жеткізетін өз энергетикалық жүйесінің құрамдас бөлігі
ретінде қарады. Ал сегізіншіден, Орталық Азия мен күнгей Кавказ
елдерін Иран ... ... ... және ... ... нықтауға және кеңейтуге болатын сахына
ретінде қарастырады.
V. КСРО ыдырағаннан кейін Таяу Шығыста жаңа геосаяси фактордың
пайда болғаны белгілі. Мұндай негізгі фактор мұнай ... ... ... және ... ... ... ең ... мұнаймен газ кен
орындары орналасқан. 90-жылдардың соңындағы есептеулер
бойынша көмірсутек қоры 90 млд. барральге (13 млд. ... ... қоры да ... – 21 ... ... ... ... әлемде 2-орында) әлемдегі өндірілетін қара
алтынның 5,5% және экспортталатын мұнайдың 7,9%. Иран
Исламдық Республикасының үлесіне келеді. Иранның жалпы
эспортының 80,8% мұнай құрайды және елге ... ... 90-90% ... ... ... ... Иран Исламдық Республикасы (ИИР) мұнайдан 10-25 млд.$
кіріс көріп отырды. Сондықтан да Иран ... ... ... ... ... ... ... табиғи жағдай.
Себебі, ешқандай қауіп қатер, қысым жоқ толық бейбітшілік
уақыт болған кезде ғана ... ... ... ... ... болады. Шығанақта өндірілетін мұнайдың
(ол бұл әлемдегі мұнайдың 1/3 бөлігі) барлығы Иран мен ... тар ... ... ... ... ... Сауд Аравиясы, Кувейт, бРЭ, Бахрейн және басқа да ... ... ... ... АҚШ, Израиль, Египет
елдерімен қарым-қатынастарға үлкен көңіл бөледі.
Соңғы кездерде Парсы шығанағындағы аймаққа және Таяу және Орта
Шығыс елдеріндегі өз ... ... ... ... ... ... жылдардың басында РФ Шығанақтың барлық
барлық елдерімен дипломатиялық қатынастар орнатып, өзінің
мұнайға, қаржыға байланысты мәселелерін сол елдермен
байланыстырды. РФ геосаяси жағынан Шығанаққа жақын
орналасқандықтан ... ... ... ... ... ... ... тұр ма, әлде берік бейбітшілікке жол салынып
жатыр ма – мұның бәрі Ресей үшін маңызды.
VI. Әлемдік саяси қауымдастықтағы ең көп талқыланып ... ... ... бірі ... ... ... ... ядролық бағдарламасын зерттеуде өзінің субъективті
қөзқарастарын араластырып отыр. Қаншалықты дегенмен де Иран
бұл іс-әрекетімен шын мәнінде көптеген елдерге ... ... ... ... ... ... жағынан қолдау
көрсетіп отыр деп айыпталатын Ресейге де. АҚШ-қа қарағанда,
Иранның ракеталары өз ... ... де ... себебі
шекералас мемлекеттер. Объективті жағынан қарағанда да ешқандай
мемлекет сауда-эконоимкалық қатынастарды, оның ... ... ... құру ... пайда болуына мүдделі емес.
VII. Берілген контекстте Иранның Каспийға ... ... ... ... ... ... ... табылады.Иран
басшылығы Каспий қорын иелену үшін мемлекеттің басқару және
бақылау қызметін кедергі келтірмейтіндей мұнай өнеркәсібін
жартылай жекешелендіру ісі ... ... ... бұл ... жеке ... тарту да
қарастырылуда.Ирандағы бірінші мұнай қор биржасының
кеңсе үрдісі іске қосылды.Бұл жеке компанияларға мұнай
келісіміне қатысуға мүмкіндік туғызады және жүйені ашық ... ... ... ... ... ... ... әкеледі.Бүл тапсырманы шешу қазір Иранда соғылып
жатқан концерндерге тапсырылады деп болжануда. Бұл ... және ... ... ... ... ... шидкізаты,соның қатарында Каспиийге
бәсекелестік таластың күшеюі және әлем экономика- ... ... ... ... ... бұл ... іске асып жатпағандығы белгілі .Иранның Каспий
жағалауындағы елдерден экономикалық және
басымдылығын қалыптастыпудағы АҚШ саясаты Тегеран
маневр мүмкіндігін шектеп отыр.Американдықтардан ... ... ... , ... бұрын жақында іске
қосылған Баку -Тбилиси -Джейхан жобасы Иран оқшаулануын
көздеді.Иранмен жүзеге асырылатын мұнай саясатында ... жер ... ... ... Каспий түбін игеру
кезінде болуы мүмкін.Иран өзінің көршілері – КСРО құлағаннан
кейін пайда болған Әзербайжан , Түркменістан елдерімен жер
даулары бар.Ресей ,Әзербайжан және ... ... ... ... орта ... ... Соның
негізінде олар бірігіп пайдалануда су қалыңдығы мен теңіз
бетін сақтау жағында су ... ... бөлу ... қол ... Иран ... 20 % -қ ... ... су түбін бөлудің тиімді жолын іздестіруде.Ол өз
көршілерімен келіссөдер жүргізу арқылы бұл ... ... ... да ... ... қабылдауға тырысып жатыр.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
З.Бжезинский. « Великая шахматная доска». М., 1999г.
Л.С. Васильев. «История востока» М., 1998г.
Ислам в ... ... ... ... ... 1986г.
Родригес
Ибрашев Ж.О. «История международных отношении и внешней
политики» Алматы 1998г.
Акимбеков С. М. «Афганский узел и ... ... ... ... ... А. «Основа геополитики» М., 1997г.
Поздняков Э.А. «Геополитика» М., 1995г.
Ушаков В. ... ... ... ... ... ... М., ... английского и американского имперализма в Иране,
Ташкен, 1959 г.
Игорь Иванов «Новая Российская дипломатия»
Воскресенский Г.А. «Новые тенденции в ... и ... на ... М., ... С.Л. ... между прошлым и будущим» - М., 1997г.
Л.С. Васильев. «История востока» - М., 1994г.
«История Ирана» - М.,Изд. МГУ ... Г.И. ... и ... в ... Азии и ... ... С.С., Зонн И.С., ... А.М. «Геополитика Каспийского
региона» М., 2003г.
Примаков Е.Н. «Восток после распада колониальной ... ... К.К. ... ... ... ... Казахстана»
Астана 1998г.
Денчев К. «Нефтегазовый фактор в международных отношениях»
Полития 1999г.
«Исламская революция и диалог цивилизации»// Восток 2001г.
Агаев С.Л. Иран: внешняя ... и ... ... ... ... демократии // Континент 2003г.
Воскресенский А.О. Восток/Запад. Региональные подсистемы и
региональные проблемы международных отношений. М.,2002.
Кожирова С.Б. Внешняя политика ... ... с 1945 по ... 2001 ... ... в ... ... 2003. 2-15 июля.
Е. Пастухов «Иранский вопрос». Континент 2003. 2-15 июля.
«Иран всегда нуждал терроризм». Деловая неделя 23 ... ... о ... о ... ... Исламской Республикой Иран
и Республикой Казахстан от 30.11.1991 г.
Декларация о ... и ... ... ... и ... Республикой Иран //сборник актоа
Президента РК// Алматы 1992 г.
В.Валошин «Восток дело тонкое» Континент 5-18 декабрь 2001 ... о ... и ... 1998 г.
Женевская конвенция о континентальном шельфе 1958 г.
Международные организации и право- М. 1999 ... ... «Под ... ... ... Қаржы қаражат,
1996.
М. Санаи «Место и роль Ирана в Центральной Азии». Москва, Филин
1997 г.
Договор РСФСР и Ирана о Каспийском море от 26 ... 1921 ... ... по ... ... ... ... Basin.- 1996-1-10.
Кейхан (Третий взгляд).- 1998- 5 мая - С.21.
М. Лаумилин «Казахстан в ... ... ... ... политология». Алматы 2000 г.
Казахстанская Правда.24 декабря 1999 г.
Егемен ... 2 ... ... ...... Казахстанска правда 20 сентебря,
2001 г.
Каспийский пока не ... ... ... 10 мая, ...

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі халықаралық қатынастардағы иран факторы (ХХІ ғ. басы)60 бет
Халықаралық қатынастардағы аймақтық қауіпсіздік мәселелеріндегі орта шығыс103 бет
Қазақстан-АҚШ қарым-қатынасының дамуы7 бет
Қазақстандағы дін және мемлекет қатынастары10 бет
ХХ ғ. аяғы және ХХІ ғ. басындағы жаңа геосаясат және иран ұстанымы60 бет
Су тіршілік көзі5 бет
Ғаламдастыру және адамгершілік тәрбиесі3 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
50-70 жылдардағы Ирандағы саяси оқиғалар9 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь