Моңғолиядағы социалистік құрылыс жылдарындағы қазақ диаспорасы

Кіріспе

І.тарау. Моңғолиядағы қазақтардың Қобда өлкесіне қоныстану тарихы.
1.1 Абақ керейлердің түп тарихы.
1.2. Қазақтардың Моңғолия жеріне қоныстана бастауы
1.3. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы Моңғолиядағы қазақтардың әлеуметтік.саяси құрылымы.

ІІ.тарау. Моңғолиядағы социалистік құрылыс жылдарындағы қазақ диаспорасы.
2.1. Батыс Моңғолиядағы қазақтардың 1920 жылдардағы қоғамдық саяси өмірге қатысуы.
2.2. Коминтерннің Моңғолиядағы өкілі.
2.3. Моңғол мемлекеті және оның халқы үшін социалистік эксперименттің ауыр зардаптары.

ІІІ.тарау. Моңғолиядағы қазақ диаспорасының қазіргі жағдайы мен болашағы.
3.1. Баян.Өлгий аймағының құрылуы, ұлттық бірліктің негізінің қалануы және оның тарихи маңызы.
3.2. Моңғолиядағы қазақтардың экономикалық проблемалары.
3.3. Моңғолиядағы қазақ диаспорасының қазіргі жағдайы мен болашағы

Қорытынды
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер.
        
        Мазмұны
Кіріспе
І-тарау. Моңғолиядағы қазақтардың Қобда өлкесіне қоныстану тарихы.
1.1 Абақ керейлердің түп тарихы.
1.2. ... ... ... ... бастауы
1.3. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... ... жылдарындағы қазақ
диаспорасы.
2.1. Батыс ... ... 1920 ... ... саяси
өмірге қатысуы.
2.2. Коминтерннің Моңғолиядағы өкілі.
2.3. Моңғол мемлекеті және оның халқы үшін социалистік эксперименттің
ауыр ... ... ... ... қазіргі жағдайы мен
болашағы.
3.1. Баян-Өлгий аймағының құрылуы, ұлттық бірліктің негізінің қалануы
және оның тарихи маңызы.
3.2. ... ... ... ... Моңғолиядағы қазақ диаспорасының қазіргі жағдайы мен болашағы
Қорытынды
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер.
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Шет елдердегі қазақ диаспорасы тақырыбы отандық
тарих ғылымында әлі, ... ... ... біріне жатады.
Біртұтас қазақ халқының бір ... ... ... ... ... қазақ диаспорасының қалыптасуы, оның қазақ халқының, қазақ
ұлтының қалыптасуына тигізген ықпалы ... бұл ... ... мәселері ұзақ жылдар бойы ғалымдардың назарынан тыс қалып келді.
Кеңес өкіметі тұсында, коммунистік-тоталитарлық ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зертелмегенін
былай қойғанда, көпшілікке арналған әдебиетте өз орнын таба алмай келеді.
Ұлттардың ірге ... ... ... ... ... оның
себептерін ашып көрсету сол өктемдік саясаттың бет-пердесін ашу деген сөз
еді. Қазақ диаспорасының ... ... 1917 ... ... ... ... халқы арасында жүргізілген әлеуметтік-экономикалық өзгерістерді
күш қолдану әдісімен жүзеге асырудың ... ... ... ... ... ... ... қудалаудың
салдарынан, аштықтан бас сауғалап атамекеннен ауа көшкендерге “опасыздар”,
“отанын сатқандар”, ... үшін ... ... ... тағылды. Осындай
себептерден пайда болған диаспора туралы кеңестік ... ... ... былай қойғанда, бұл мәселені ... ... ... ... ... ... ... қазақтарының құрылтайында жасаған
баяндамасында Н.Ә.Назарбаев: ... ... ... өзің ... тұрған
жазадан қорқып, мыңдаған адам туған жерді бір көруге зар ... ... ... ... Біз ... ... адам құқығын қорғайтын
қоғам құру жолына түскен ел ретінде тоталитарлық жүйе санамызға сіңірмек
болған ... ... ... мұндай қатыгез идеологияны түп-
тамырымен айыптаймыз”/1/ – деген еді.
Жоғарыда айтылғандардан, ... ... ... тақырыбы көп
жылдар бойы ғалымдардың назарынан тыс келгені, екіншіден, бұл ... ... ... және ... зор ... бар, ... күтіп
түрған мәселе деген ... ... ... Бұл ... ... ... ... Азияның байырғы халықтарынын, өткен тарихы, бүгінгі қоғамдық-
саяси ахуалы, келер болашағын байыпты ... ... ... ... ... талабы. Қазіргі дәуірде түркі тектес жұрттар, соның
ішінде қазақ ... ... ... ... ірі оқиғалар болып
жатыр. Қазақстан – ... ... ... ... ... тарихи
Отаны, ежелгі мекені, жиналар тұрағы. Еуроазияның кең ... ... ... ірі ... ... ... кесірі Қазақ мемлекетіне
де тимей қойған жоқ. Қазақ халқының этно-саяси құрылымын ыдыратуға ... ... ... ... ... әр кез ... ... келтіріп
отырды. Сол империялардың отарлау саясатының жүзеге асуына қазақ ... ... ... ... болу ... еді. ... ... ұлтының
өкілдері қай елде өмір ... ... ... ... ... ... бет бұрып өмір тірлігін ұлттық ортада Атамекенде жалғастыруға
ұмтылуда. Сондықтан да ... Отан мен ... ... ... ... және ... ... қайта қалпына келтіру маңызды,
көкейтесті іс болып табылады. Дүние жүзіне шашыраған ... ... ... ұлттың біртұтастығын қалыптастырудың маңызы зор. Бұл
ұлы іс ... ... ... ... ... одан ары ... ... жемісті аяқтау үшін қазақтардың тарихи Отанын,
қазақ субэтностары, диаспораларын зерттеу, танып білу, соған орай ... ... ... ... ... ... арта ... Олардың
басынан өткізген тағдыр талайына есеп жасап, қортындысын ... ... ұлт пен ... ... ... ... ... белгілеп, табанды саясат ұстану ұлт мүддесінен туындайтын көкейтесті
іс болмақ.
Қазақстан Республикасы – егеменді ел ... ... ... ... ... ... тарихи Отаны Қазақстанға ұлы
көшті бастап, өз ұлты ... асыл ... ... бет ... ... ұлтының
осы бір шоғырының ... ... іске ... бет ... ... ... ашып керсету үшін олардың өткен тарихына,
қазіргі жайына, Атамекенге үздіксіз қоныстанып жатқан ... ... көз ... болжам жасау, қазақ репатриаттарының өзекжарды
көптеген мәселелерін ұлттық тұрғыдан шешуге ... ... ... ... бетіне қазақтың Орта жүзінің Абақ – Керей
тайпасының кейбір ... ірге ... ... ... ... ... ... бұл
өңірде қазақ ұлтының бір тобы өз ... ... өмір ... қазақ
субэтносын қалыптастырып, дамыған процессті жан-жақты саралап, ... ... ... ... іс ... табылады.
Хан Абылай заманыннан шығысқа, ежелгі түркілердің тарихи мекені Алтай
тауына бет алып, оның теріскей жағы – Қобда өңіріне ... ... ... ғасырдан бергі өмір тарихы осы өңірде өтіп, жаңа ... ... ... ... ... қасиет пен менталитет, мінезін сақтай
отырып, қазақ ... ... ... жая ... ... ... жетті. Олардың ата-бабалары Шығыс ... ... ... – он екі ... Алтай тауының теріскей бетіне келгелі бестен алты
ұрпақ жалғасып, осы өңірдің ... ... ... бейімделіп, өзара
био-қоғамдық, рухани қатынастарын үзбей жалғастырып, әр ... ... орай ... жиырма бірінші ғасыр баспалдағына көтерілуге жақын
келді. Олар ... ... ... ... ... ... қоғамдық дамуының заңды жалғасы болып табылады. Алайда, Қобда
еңірінід табиғаты, шаруашылық, тіршілік түр ... ... ... ... өз ... де тигізбей қойған жоқ. Моңғолиядағы қазақтар – қазақ
субэтностары мен диаспоралары арасында, ... ... ... екінші орын
алады. Бұл өңір қазақтары ... ... ... тіл, ... ... ... мен ... рухани мәдениет, білім саласындағы
өзіндік жетістігімен, Моңғолияның саяси, әлеументтік, экономикалық өміріне
белсене араласатын дербестігімен ... ... ... Моңғолиядағы
қазақтар тіршілік әрекетінде этномәдени идентификациясы және қоғамдық-саяси
ортаға бейімделу арасындағы тепе-ендігін сақтай білді.
Аптай тауының ... беті – ... ... мекендеген қазақтардың көне
тарихы жалпы қазақ халқының тағдыр, тарихымен сабақтас. ... ... өмір ... аз емес ... ... тастап, Қобдаға асып мекен етіп,
Манж-Цин империясы ыдыраған соң олар ... ... жаңа ... ... шыт жаңа ... ат ... ... мекенденген қазақтардың тарихы, шығу тегі, рулық кұрылысы,
этномәдениеті, демографиясы, ... ... ... ... ... ... ... қортынды жасалмаған. Немесе, кейбір
зерттеулер нақты тарихи байырғы қайнар бұлақтарға ... ... ... алшақ, атүсті, жекелей зерттеудің салдарынан қазақтың осы ... бет ... ... ... ... көмескі қала берді.
Сондықтан, Орта жүздің кейбір руларынан құралған ... осы ... ... тарихы мен қоғамдық-саяси экономикалық ... және ... ... ... ... біртұтас кемелді
қортынды жасау бұл еңбегіміздің негізгі мақсаты ... ... ... субэтносның қалыптасуы мен дамуы жөніндегі зерттеу
бірнеше ... ... ... ... ... ... ... Қазақ
субэтносның тұтас бейнесі мен ерекшеліктерін уақыт және ... ... күш ... Алтай тауының теріскей бетіне қоныстанған қазақ руларының жағдайын
мекендене бастаған алғашқы жылдарынан бастап, ... ... ... ... ... ... Бұл өлке де қазақтар қоныстануга әсер еткен басты себептер мен гео-мето-
био ... ... ... ... ... қазақтардың тарихын бұрынғы таптық, идеологиялық тұрғыдан
сыңаржақтылықпен ... ... ... ... ... ... ... және рухани құбылыстарына этнотарихи
сипаттамалар беру;
Зерттеу жұмысының тарихнамасы: Қазақ диаспорасын зерттеу отандық тарих
ғылымында жаңа ... келе ... ... ... тек ... ... тұратын
қазақтар хақында ғана еңбектер жазылған.
Осы мәселеге байланысты жақын шет елдерді алатын болсақ, тек бірнеше
мемлекеттердегі қазақ ... ... ... ... ... ... Ресей қазақтары туралы А.В. Коноваловтың, К.Н. ... ... ... және т.б. ... ... ... /2/.
Бұрынғы Орта Азия республикалары бойынша Өзбекстан және Қарақалпақстанда
өмір сүріп жатқан қазақтар ... У.Х. ... ... ... ... ғана бар ... шет ... Қытай, Түркия, Моңғолиядағы қазақ диаспорасы біршама
зерттелгенін байқаймыз.
Жалпы қазақ диаспорасы тақырыбы өзінің толық мағынасында оқушы ... 1992 ж. ... ... ... ... ғана ... ... өтер кезде “Егеменді Қазақстан” газетінде ... ... пен ... “Қазақ диаспорасының бүгіні мен ертеңі” /4/
деген көлемді мақаласы жарық көрді. Моңғолиядағы қазақ ... ... ... ... ... XIX ... соңы мен XX ... Шыңжаң өлкесін, Моңғолияның батыс бөлігін зерттеген ... мен ... ... ... ... атап ... ... қазақ диоспаросы туралы еңбектер, 90-жылдардан бұрын маркстік-
лениндік теорияға, коммунистік ... ... ... принциптерге
сай жазылғандықтан, оларда белгілі қателіктер мен бұрмалаушылықтар орын
алды. Сондықтан сол ... ... ... тарихы туралы қолға түскен жаңа
деректер мен құжаттарды пайдалана отырып, тарихи оқиғаға өркениет теориясы,
ұлттық сана ... ... ... ... ... ... ізденіс қажет болып отыр.
Алтай тауында мекен еткен қазақтар жөнінде орыс ... ... Г.Е. ... В.В. ... т.б. ... ... қалдырды.
Әсіресе, Г.П. Потанин аталмыш өлкеге 1876 – 1877, 1877 – ... ... ... ... ... бұл өлкедегі қазақтардың этнографиясы
мен әдебиеті жайында құнды деректер жинады. Г.Е. ... ... и ... ... еңбегінің үшінші томында: “Батыс
Моңғолияда мекен ететін тек топтары”, “Абақ-Керей, Найман” – бөлімінде осы
өңірдегі қазақтар ... кең ... ... ... ... ... ... Моңғолиядағы қазақтардың
тарихын, тілін, әдебиетін, халық педагогикасын, мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... көрді. Ә.Мініс,
А.Сарай, Қ.Ислам, Қ.Зардыхан, С.Қаржаубай, ... ... ... ... ... мәселелері бойынша; тіл
зерттеу саласында Б.Базылхан; әдебиеттануда Қ.Қабидаш, Ж.Қуанған, Д.Цэнд,
Х.Шарипа, І.Яки; музыка ... ... ... ... ... К.Қобдабай, А.Әбдікерім, ұлттық мәдениет саласында К.Бикұмар,
Қ.Досымбек қатарлы азаматтардың еңбектерін бұл ... ... ... ... ... ... ғалымдары Х.Тастанов, Ш.Аманов моңғолиядағы
қазақтардың мәдениеті, білім-беру саласы жайында ... ... ... ... ... ... ... Халбекович “Социально-экономическое
развитие Баян-Ульгийского национального казахского аймака МНР” – деген
тақырыпта ... ... ... қазақ, орыс тілінде әлденеше мақала жариялады
/8/.
Сонымен бірге, Моңғолиядағы қазақтар туралы Мажар, Ресей, АҚШ, Швед,
Түрік, ... ... ... ... ... ... Қобда аймағының Қобда сұмыны қазақтарын зерттеген Германия ғалымы
Петр Финкенің, ғылыми, еңбегіне арнайы назар бөлдік.
Соңғы жылдары ... ... ... ... ... (А.,1994), “Қазақ шежіресі” (А.,1994), ... ... (екі ... ... М.Т. ... Т.К. Бейсембиев “Зарубежные
исследователи Срёдный Азии и Казахстана” ... ... ... ... ... ... ... диоспора” (Проблемы этнического выживания) (А.,1996) Т.Сұлтан
“Шежіре” (УБ.,1995), Қ.Зардыхан ... ... ... (А., ... “Моңғолиядағы қазақтардың салт-дәстүрлері” (Өлгий,1995), “Қазақ
шежіресі” (Іле,1990). “Абақ-Керей” (Іле ... ... ... ... ата-тек шежіресі” (Өлгий,1997) т.б. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми айналымға түспеген көптеген соны
деректерді мейлінше кеңінен пайдалануымыз ... ... ... ... ... Моңғолняның төрт реткі Негізгі заңы, ... кіші ... ... мен ... ... Мемлекет, үкімет,
партия тарапынан Баян-Өлгий аймағына қатысты шыққан қаулы-қарарларды да
пайдаландық.
Соңғы 40-тай жыл ішінде бұл ... ... ... ... жаңа қайнарлар, құжат, дерек, статистикалық мәліметтер ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуы гео-мето-био шарт, табиғат – адам –
қоғам арасындағы сан ... ... ... Субэтностың тұтас
бейнесін сындарлау үшін этноэкологиялық жайдың ғасырлар бойы қордаланған
жиынтығын кешенді түрде ... ... ... қажет. Бұл өлкеде
қазақ тегінің бір белгі өз ... ... жаңа ... био-
абиолық, экологиялық шартта, өзгешелікті қоғамдық ортада өмір ... ... ... ... өз ... кеңейіп, бөлек аталарға бөлінген
жайға динамикаға назар аудардық. Қазақтардың ... өмір ... ... жағдай, көршілес этностармен қатынас, шаруашылық іс-
әрекеті, қоғамдық-саяси өмірдің ... ... ... ашуға осы
еңбегіміз бағытталды. Сонымен қатар ірге тепкен мекеннің жер-суы, ауа-райы,
бедер ерекшелігіне ... ... ... ... ... көзі-мал
шаруашылығын үйлестіріп, қолданбалы мәдениет үлгілерін жасау, технологиясын
дамыту, рухани ... ... оған өз ... ... қосқандыгын баян
етіледі.
Моңғолиядағы қазақтар ұлттық эпицентерден салыстырмалы шамада алшақ
қалғанымен ... ... ... ... ... тұрпаты тілін
этномәдениетін сақтап, био, ... ... әсер күші мен ... ... ... ... ... ұрпақ өзі өмір сүрген дәуірдің
саяси, тарихи өзгерісіне икемделіп, немесе, ... ... ... адамын
арқау еткен қазақ ұлтының этникалық тек ... ... ... ... ... ... Оның сыртында саяси ортаға орай
бейімделіп, өзге ... ... ... ... ... ... ... болған белгілі мөлшердегі өзгешеліктерді
қазақ субэтносының түр аумағына ... ... ... жасаймыз. Осы ой-
тұжырымдарды дәлелдеу үшін;
а) Қобда өңіріне ... бір тобы ... ... тарихы, рулық
құрылымы, демографиясы, шаруашылығы, мәденитіне байланысты ... ... ... мәлімет, нұсқа-қайнар бұлақтар, ғылыми-зерттеу туындыларымен
танысып, нақты өмірге ... ... ... ... ... тек тармағы дегеніміз антропологиялық құбылыс, биосфер,
гео-мето-био шарт, тіл, этномәдениет, тарихи, саяси-қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... Бұрынғы зерттеулерді түп тамыр ретінде нығайтумен бірге сыңаржақ,
ағымдық көзқарастардан ... ... арқа ... ... ... мен ... ... маңыздылығы мен
оның бүгінгі күндегі өзектілігін ескере отырып, автор жаңа тарихи пайымдау
тұрғысынан Моңғолиядағы қазақ ... ... ... жұмыстың
негізгі мақсаты етіп алды. Ұсылынып отырған зерттеу объектісі Моңғолиядағы
қазақтар жалпы ... ... тек ... Бұл ... ... ... ... теріскей беті – Қобда өңіріне Қазақтар қоныстанғаннан
бергі тарихы, рулық құрамы, ... ... ... ... ... мен ... ... сипаты, ұлттың ішкі даму заңдылығы
аумағында қазақ субэтносы қалыптасуы мен ... ашып ... ... ... ... ... сай мына міндеттер айқындалды:
- қазақ диаспорасының қалыптасуының себебіне, уақытына, географиялық
ортасына тарихи сипаттама беру;
- қазақтардың бір ... ... ... ... XX ... ... тарихын қарастыру;
- қазақтар ортасында “социалистік» эксперименттердің жүргізілуін, оның
Моңғолиядағы отандастарымыздың саяси, әлеуметтік, экономикалық ... ... ... ... ... ... кездегі және болашақтағы даму
жолдарын, олардың тарихи отанына көшуінің ... ... ... ... негіздері:
Зерттеудің теориялық негізгі – этногенез тану, тарих танудың негізгі
теориялық қағидалары бойынша сипатталады. ... ... ... дәстүрі,
қазақ этногенезіне байланысты ғылымда орныққан басты қағидалары, ... осы ... ... ... ... ... М.Қ.
Қозыбаев, М.Ақынжанов, О.Смағұлов, ... М.С. ... ... ... ... ... катар, Л.Н. Гумилев, Р.Ф. Итс, Ю.В.
Бромлей, Сюн Сиюань, Ван Годун, т.б. ... осы ... ... де ... /9/.
Еңбектің деректік негізі. Зерттеуде қазақ диаспорасына, соның ішінде
Моңғолиядағы қазақтардың тарихына, байланысты ... ... ... ... жетекшімнің жеке архивінен, сондай-ақ Баян-Өлгей, Қобда
аймақтарының мемлекеттік ... ... ... ... ... ... бүгіні мен болашағына байланысты мақалалар басылған
мерзімді баспасөз материалдары пайдаланылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- Моңғолиядағы ... ... ... тың деректер негізінде
Моңғол үкіметінің оларға деген көзқарасы мен саясаты ашып ... ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатына назар аудару және кезінде ... ... ... ... ... осы ... қазіргі кезеңде
де жалғастыру өмір талабына сай екендігі айтылды;
- зерттеуде Моңғолиядағы қазақ ғалымдарының өз отандастары туралы ... ... ... ... және ... ғылыми деректерді салыстыра отырып Моңғолиядағы
қазақ диаспорасының дамуы мен болашағына оң әсер ... ... мен ... ... әр ... жаңа деректер ғылыми айналысқа енгізіледі.
- зерттеудің теориялық әдістемесін негіздеді.
І-ТАРАУ. МОҢҒОЛИЯДАҒЫ ҚАЗАҚТАРДЫҢ ҚОБДА ӨЛКЕСІНЕ ... ... Абақ ... түп тарихы.
Моңғолия қазақтары арыдан аты мәлім – қазақ халқының бір тайпасы.
Қазақ халқы XV ... ... ұлы жүз, орта жүз, кіші жүз ... ... ... орта жүзіне саналатын керейлер тарихы аса ... ... ... ... бұл ... ең ... рет сөз етілген болатын. Мұнда
керейлердің 700 жылдай тарихына қысқаша шолу ... ... ... ... ... моңғол әулетімен көршілес өмір сүрген.
Моңғолдың біріккен империясы ... соң /1206 ... ... ... қазақтың қиыр шығысында (моңғолдың батысында) жүрген
керейлер қазақ ортасына ығысып барды. ... және онын ... ... ... ... ... халқы тұтастай олардың қол ... ... ... ... ... ... моңғол, қырғыз сияқты
көшпенділер әдетімен өз ... оң ... сол ... орта ... ... ... “жүз” болып аталып кетті. Тарихи деректерде бір – ... ... ... ... ... ... ... бөлінетін бұл елдің ежелгі
тайпалары бас қосып, XIV – XV ғасырларда қазақ халқының ... ... ... ... құрамындағы орта жүздің керейі: абақ, ашамайлы, уақ болып
үшке бөлінді. Қазақ халқының керей тайпасының Абақ ... ... 1723 ... ... салдарынан ата мекенінен ауып Алтай ... ... ... ... арғы ... сөз ... ... қазақ
өлкесінен абақ керейлер Алтай өңіріне қашан қалай қоныстанғанын сөз етуге
тиіспіз. Алайда абақ керейлер алысқа кетпеген, тек ... алма ... ... ... иек ... ... ... барып қоныстанған.
Абақ керейлер көшіп барып қоныстанған – Алтай, Іле, ... ... ... ... деп ... Бұл өлке соңғы екі жүз жылдан бері Синь-
Цзян (Жаңа өлке) деген қытай сөзімен Шыңжаң деп аталды. Ол XVIII ... ... ... ...... ... ресми отар
өлкесіне айналғаннан кейін осылайша аталғанды.
Бұл ежелден ... ата ... ... ... ... ... үйсін руы біздің эрамыздан бұрынғы 2 – 1 ғасырда ... ... ... Тарбағатайларда наймандар өте ертеде XIII ғасырларда
қоныстанған. ... ... Орта ... ... ... ... ... жолын “Жібек жолы” деп атаған. Бұл шын ... ... ... ... ... ... осы ... сол “Жібек жолының” қауіпсіздігін қорғау үшін өз
әскерлерін жіберіп, бұл жолдың төңірегін ... ... ... ... Шығыс Түркістан өлкесіне алғаш рет кіру тарихы былай
басталған. Қытайлар өзінің ... ... ... ... ... ... деген желеумен Чжьн-Цзи қолбасшылығындағы
әскерлерін жіберді. ... ... ... IX ... ... ... ... қырғыздар, XII ғасырда наймандар (қазақтың орта жүз ... XIII ... ... XIV ғасырда Ақсақ Темір Куреген, XVII
ғасырда жоңғарлар жаулап алады. Сонан, XVIII ... орта ... ... ... династиясы басып алған /11/, негізінде бұл өлкенің батысын
ұйғырлар, шығысын көшпенділер: үйсін, найман, қырғыз, моңғол, ойраттар алма
кезек ... ... ... Шығыс Түркістанның атын 1758 жылдардан
кейін бір жолата өшіріп, “Жаңа өлке” деген ат ... ... 1945 жылы ... үш аймақ халықтарының қарулы көтерілісінің
нәтижесінде бұл өлке қайтадан бұрынғы Шығыс ... ... ие ... ... ... ... ... Түркістан деген атымен атауды жөн көрдік.
Ал, Шығыс Түркістанның, яғни ... ... ... ... Олар Алтай, Іле, Тарбағатай атты үш аймаққа бөлінді. Сонымен бірге
Тянь-Шанның солтүстік шығыс ... ... Нора ... ... ... ... болды.
Шығыс Түркістанда тек қазақтар ғана ... ... ... ... ... татарлар, тәжіктер т.б. халықтар тұрды.
Ал кейінгі екі жүз жылдан бері қытайлар да ... ете ... ... ... 6 ... /12/ жуық ... тұрады. Оның ең көбі ұйғырлар 4
миллионға жуық. Олар X ғасырдан бастап Тянь-Шанның ... ... бір ... ... ... ... ... өз тұсында моңғол, қазақ
мәдениетіне де әсер етті.
Әйгілі қазақ ғалымы Шоқан Уәлиханов бұлардың мекенін алты ... ... ... ... ... ... олардың тарихи
этнографиясы туралы алғаш рет еңбек жазған-ды.
X ғасырдың бас кезінде Енисей қырғыздары ұйғырмен ... ... ... ... ... ығыстырып тастаған. Ұйғыр халқы Тақламақан шөлін
суландырып, жаңа қоныс тауып жаңа ... ... ... ... қарауына ілігеді.
XVIII ғасырда Жоңғар мемлекеті Қытайдан ұйғырларды жаулап алды. XVIII
ғасырдың орта ... ... ... ... ... ... алты қаласын басып алды. Ұйғырдың алты ... ... ... Ол қытайша алты қала деген сөз» /13/ – дейді Сәбит ... ... ... ... ... онан ... маошыл Қытайдың
тепкісіне түсті. Сөйтіп маошыл ұлттық шовининстердің құрбаны болды. Ұйғыр
халқы езілудің ең ауыр халін өз ... ... ... ... 100 жыл бұрын
қазақтың әйгілі ғалымы Шоқан Уәлиханов былай деп жазды: “Ұйғырлардың ... еш ... ... ... ... ... пен тәуелсіздіктің
салдары мінездеріне де әсер етіп, олардың кескінінен ылғи көңілсіздіктің,
үмітсіздіктің ізі көрініп тұратын-ды” /14/. ... осы ... мен ... екі жүз ... көрші тұрды. Шығыс Түркістанның жер көлемі 1
миллион 7 мың ... км. Ол ... ... /15/ ... ... Іле
өзеніне дейін кең байтақ жерді алып жатыр /16/.
Демек Шығыс ... жер ... ... ... ... ... ... пара-пар. Міне осындай кең байтақ өлкеге
абақ керейлер қоныстанған еді.
Алтайға “Ақтабан шұбырындыдан” кейін ең ... абақ ... ... ... ... артынан наймандар келді.
Керейлерді орта жүзден алғаш Қотырақ батыр бастап көшеді де артынан
Жәнібек батыр ілесе көшіп, ол ... ... ... бері ... Алтайдың
күнгей беттерінде ғана қоныстануға кеңес береді.
XVIII ... ... ... ... ... Россияға қосылуы
алдында қазақтың қоғамдық құрылысы патриархалдық-феодалдық ... ... еді. “Ол ... ... ... ... ұлы жүз, орта ... жүз деп үш жүзге бөлінеді де, ұлы жүз қазіргі Жетісуда көшіп жүреді.
Орта жүз ... ... ... кіші жүз ... ... ... ... Іле, Тарбағатай, немесе Шығыс Түркістан өлкесіне барғандардың
басым көпшілігі орта жүз құрамындағы ру-ұлыстар. 1723 ... ... ... 1778 ... ... ... Қазақ жерінен ауа көшкен керейлер
Тянь-Шанның солтүстігіндегі қара Ертіс пен ... ... ... ... қоныстана бастайды.
Мұнда келген қазақтардың ауа көшуіне жоғарыдағы ... ... да ... әсер ... қазақ қоғамы XVIII ғасырдың бастапқы ширегінде саяси және
экономикалық жағынан халық шаруашылығы күйзелуден ... ... тым ... Өндірістік қатынастар бұрынғысынша патриархалдық-феодалдық күйінде
сақталып қала берді. Ал көшпелі қазақ ауылында феодалдық рулық тұрмыс ... ... ... ... ... ол кезде бытыраңқы ел болғандықтан феодалдық
хандықтардың талас-тартысы күшейіп өзара қырқысумен болды. Әсіресе кіші жүз
бен орта жүз ... мен ұлы жүз ... ... ... өте ... ... XVIII ғасырдың басына дейін қазақ қоғамының сыртқы жағдайы
да адам төзгісіз ауыр болатын. Жоңғар мемлекетінен қазақтарға ... ... ... ... асқынды. Олардың үздіксіз басымшылық саясат жүргізуі ... ... аз ... ... қазақ халқын ыдыратуға итермеледі.
Алайда қазақ феодалдарының өзара үздіксіз қырқысуы халықтың күш қосып
күресуіне нұқсанын тигізді. ... ... ... тозғындап бірліктен
айрылды. Міне, осындай ауыр азап халық басына күн өткен сайын қосыла ... ... ... ... ... жолы ... қол астына қарау
екендігі түбегейлі айқындалды. Бірақ қазақтың ұланғайыр өлкесінің ... Орта жүз ... ... қол ... ... ... керек еді.
Керісінше олар былай етпеді. Орта жүз екі хандыққа бөлінді. Оның ең үлкен
руы – ... ... ... өлкеге барып, бас сауғалап таппақ болды.
Оның үстіне қазақтың діндар, ұлтшыл топтары “Қазақ атын ... ... ... ... қалмақ болды. Ежелдегі еркіндік әдеті бойынша еркін көшіп
жүретін елсіз мекен іздеді. ... ... ... ... ... ауа көшу, ренжісе, жау-жар келсе бөліне қашу, бас сауғалау арыдан
атадан жалғасқан ... ... Олар осы ... ... жерінен кетушілердің бір тобы қарапайым шаруалар, күйзеліп
қалжыраған, соғыстан титықтаған халық көпшілік еді. Олар аз күн ... ... ... ... ... ... ... жұтып, шөп тамырын жеп қорек етіп,
жас бала, қария ... ... жол ... тартып отырып осы өлкеге
шұбырып келді. Бұлай етпеген күнде жау ... ... ... ... керей елі құрып кетуі де ... еді. ... ... ... ... ... бірде керейдің әйгілі батыры Жәнібекке келіп, ... күш ... ... ... неге ... халқымның қақ жартысы қырылды,
халқымды хандарың қанға бояп ... Біз ... ... ... ... ... ... құрыдық» /20/ – деп ашу шақырды. ... ... ... ... ал ... елге еріп ... ... де халықтың
тым ішкері кіріп, бөлініп кетуі күндердің-күнінде орны толмас ... ... ... Ол ... батырды көндіре алмай қоя береді де, өзі қазақ
өлкесінің қиыр шығысында қалып қояды. Қазақтың керей руының ... ... ... Жәнібектің бейіті Қазақстанның Семей облысының Қызыл су шар
станциясында /21/. Міне осы ... ... ... бүкіл керейдің ұраны
болып кеткен-ді. Қазақта ... үш ... ... ... ... ... ... өңіріне қарапайым халықтың қамын жеген ақсақалдары мен
батырлары бастап бір тобы ... енді бір тобы ... ... ... Россияға қосылуына қарсы болып, бұрынғы көшіп кеткен ... ... ... бұл ... 1780 жылдарға дейін жалғасқан. “1772
жылы орта ... ханы ... ... ... өтуге наразы болып, өзінің
қарауындағы елін алып Түркістанға көшті» /22/.
Кезінде керейлердің кетуі көршілес жүрген ағайындарының наразылығын ... ... Олар ... ретінде ара түсті. Кейбір орта жүз рулары
кері ... ... ... ... ... аспай қалып қойды. Атақты Бұқар
жырау Қалқаманұлы осы тұста өмір ... ... Ол ... хан, ... ... ... екен. Керейлердің көшіп бара жатқанына қарсы
болған Бұқар ... ... ... ... ... бойын жебелеп” – деген жыр
толғауын осы уақиғаға байланысты жазған. Сол кездегі ... ... ... ... жайынан болып арғын, найманмен де үнемі қақтығыса
берген. Сондықтан да олар мұндай ... ... соны жер, ... өлкеге
қоныс аударуға ойысқан.
Бұл өлкеге қоныс аударған қазақтар 1780 жылға дейін неғұрлым шығысқа
қарай ... қара ... пен ... Ертіс өзенінің кең байтақ алқаптарына
барып ... ... Бұл ... Қытай, Моңғол, Маньчжурия
деректемелерінде және орыс ғалымдарының ... ... ... ... ... ... (ХІХ
ғасырдың соңғы 50 жылдарынан кейінгі дәуірлерді қамтыған) ... ... ... ... ... үкіметіне тәуелді болмады. Тіпті
Маньчжурия сырттай иемденіп, оның сатқын би-төрелерге берген ... ... 1881 ... дейін екі мемлекет құрамына да кірмей, бейтарап
өмір сүрді. Мәселен Абақ керейлер қай мемлекетке ... ... ... ... 1881 ... дейін созылып, ақыры 1881 жылы патшалық Россияның Санкт-
Петербург қаласында алғаш рет ... қол ... ... ... 1881 жылы ... патшалық
Ресей мен Қытай арасындағы келісім бойынша батыс Қытай өлкесіне қалып
қойған патшалық Россияның бір ... еді» /23/ – деп ... ... ... айтқанындай емес, кіші жүз Россия қол
астына өтуден бұрын Абақ керейлер қоныс ... Олар ... ... бір ... ... көрген емес. Орта жүз қазақтарының Абақ керей
руы ... ... ... бұрын бұл өлкеден көшіп кеткенін халық тарихы
бұлжытпай ... ... ... ... ... ... қазақтары тек 1881 жылдан бастап Маньчжурия мемлекетіне тәуелді
болған.
Демек, ... ... ... ... да, Маньчжурияға да
бағынышты болмай, 1867 “жылдан бастап осы ... ... ... аударған.
Былайша айтқанда XVII ғасырдың ... ... XVIII ... жылдарына дейін Шығыс Түркістан қазақтары өз алдына дербес ... ... ... ... кететін бір жай: Шығыс Түркістан
қазақтары мен ... ... ... ... ... ... немесе “революциядан қашқандар’’ деп халық тарихын бұрмалап
айтқысы келетіндер де кездеседі. ... ... ... ... 1916 жылы ... ... оның ... наймандар ауып келгені
шындық. Олардың кейбіреуі кейін өздерінің тілегімен өз ... ... ... ... ... ... аз ғана ауыл бұл өлкелерге келгенімен ізінше
өз еліне ... ... ... өлкесінен қалай кетіп, Алтай ... ... ... осы ... ... көлемді сөз етіп, еңбек жазған
адам жоққа тән. Тек ... ... өмір ... ... ғалым Лұқпан
Бадавамов “Шығыс Түркістан қазақтарының ұлт ... ... ... еңбегі ғана халық тарихының аз жылынан (1945 – 1949) нақты
мәлімет береді.
Демек Шығыс ... мен ... өмір ... ... іргелі ел
ежелгі керей ұрпақтары Абақ керейлердің арғы ... оның ... тың ... ... ... ... ... Сондықтанда
халқымыздың тарихының арғы дәуірі тым көмескі қалып, кейбір ... ... ... ... ... ... көрнекті жазушысы, академик
Сәбит Мұқанов : “Тянь-Шанның теріскей жақ ... ... ... ... Олар ... ... ... заманында (XVIII
ғасырдың орта тұсында ) өткен екенін” айтып, бұл ... ... ... алу керек деген ой түйеді.
Міне, бүгін біздің сөз еткен сол абақ керейлер Алтай өңіріне келіп,
бүлінген шаруашылығын реттеп, ел ... ... ... тақсіретінен
олар бірталай кедейленіп, шаруашылығы ... ... ... ... асып ... ... ... кең, шөбі шүйгін құнарлы өлке шаруалардың
күн көрісіне қолайлы болғандықтан олардың малы өсіп, басы қосылады.
Олардың тұрмысы осыдан ... ... ... Қоныс аударған абақ
керейлер шаруашылығының тез қалпына келуіне сол кездегі жағдайлар да ... ... Орта ... көп ... ... соғыс, кырғиқабақ қақтығыс
аяқталды. Қазақ халқынын кіші жүзінің ... ... ... ... ... ... хандығы дерліктей талқандалды. Ал шығыс ... ... ... ... ... ол ... өлкені иемденсе де
олардың барлығына өз үстемдігін орнатып үлгірмеді.
Сондықтан да Алтайдың арғы бетінен бергі бетіне ... ... ... бұл тым ... ... ... ... көптеген
ауыртпалықтан арқа-бойы босаған абақ керейлер тез көтеріліп, шаруашылығын
қалпына ... ... ... ... қоса ... ... да ... шұғылданды. Осылайша олардың бүлінген, ... ... ... Бұл ... ... өмірдің берекесінің белгісі еді. Бұл тағыда
жекелеген байлардың оқшауланып, таптық қарым-қатынас етек ала бастауына
негіз болды. ... мен ... саны күн ... сайын арта түсті. Мұндай
айырмашылық бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ... /24/.
Әлбетте Алтай өңіріне қоныс аударғаннан кейін елу-алпыс жыл өткен соң
халық өсіп қалың ел ру-руға бөлініп, өз ішінен ... ... ... ... ... ... ... үстемдік-жаулығын
тектеп, тежеп отыратын билік адамы керек болды. Таптар тартысы туындап,
жікшілік ... ... ... Абақ ... ... ... ... мұндай
ел билеуші адам Абақтың 12 руының өз ішінен болмасын деп шешті. ... ... ел ... үй ... деп ... құрады да, алыстан төре тауып
әкелуге сөз байласады. Абақ керейлер қырғыздың Абулфейіс ханына барып, ... бір ... ... ... хан ... деген кіші әйелін үш
баласымен (Көгедай, Сәмен, Жабағы) керей ішіне ... Оның ең ... ... ... ... ... ... руларға төре болдырады.
Кейіннен Көгедай мен Жабағының немерелері найман руының төрелерімен бірге
Пекиндегі ... ... ... ... ... ... ... халықпыз” –
деп білдіріп патшадан өздеріне шен алып қайтады. Көгедай өлген сон оның
ұрпақтары Ажы төре /25/, одан ... хан, ... одан ... Әлен ... ... Көгедайдың бір немересі Мамырбек төре Тарбағатайдағы
найман-керейге билік етеді.
Бұл айтылған хан ... деп ... ... ... құрамына
кірмеді. Олар қазақтарды ерекше билеп-төстеуші ең ... ... ... ... ... төлеңгіттері болатын. Төрелер ат төбеліндей
аз болғанмен малдың көпшілігіне, ... ең ... ие ... ... ең жақсы жері Сауырды мекендеді. Демек ... ... ... Сауыр болып тұрды. Маньчжурлер қазақтарды өзін-
өздеріне билетті.
Оларды сырттай иемдену саясатымен бай билеріне Маньчжур ... ... ... ... ... ... мұндай
билеушілер уан, гүн, бейсі, амбы, үкірдай, ... ... ... ... ... кетті.
Мәселен Алтайдағы қазақтардың ру-ұлыстарының билейтін “төрт би» 1830
жылдары сайланған. Бұл төрт биді ... ... ... деп ... Потанинның айтуынша 1830 жылдары сайланған төрт би Бейсембі,
Бопан, Көкен, Құлыбек ... ... төрт би ... ... Мәми ... руынан), Жақып амбы (барқы руынан), Қылыш амбы (жәдік руынан),
Қара Оспан (шүйіншілі руынан) болды. Осы ірі ... ... 12 абақ ... өз ... жүргізумен қоса еңбекші халықтарды мейілінше қанап
отырды. Бұл төрт биді ... да ... ... болмай қоймады. Төрт
би қазақтың жөнтекей руы мен ... ... ... ... Ал ... ... ... би тағайындалмады. Алайда қазақтың ... ... молы ... руы ... Олар ... ... бағанына
көптен наразы болды. Шынында жәнтекей абақ керейдің ең ... Ал ... көп ... бір биі ... бір биі ... болмады деген наразылық
күшейіп, ақыры абақ керейдің шеруші рулары ... ... ... ... ... ... Бұл ... Ақтайлы тұсында айқындалып оның ұлы
өзінің мирасқоры рубасы Жылқышы тұсында асқынды. Бұл негізгі себеп ... ... бас ... пен ... ... ... ... әсер
еткен. Оның үстіне жоғарыдағы төрелер мен ... ... ... ... жүргізумен бірге еңбекші халықтарды мейілінше тонап, аямай ... Олар ... әр ... ... іске ... Қоғамдық құрылысы қандай
артта қалғанына сай ... де өте ... ... ... мен ... өзі ... ... тиді. Олар қарапайым
елді қан-қақсатып, “шаш ал десе, бас алып» отырды. ... атын ... ... деп ... Мысалы, ең атақты феодал “төрт бидің» бірі –
Мәмидің мұрагері – Қанафия ... ... ... ... “зурганы» талай
адамды қырып жойған.
Мұндай әкімшілік адамдары сияқты молла-қожалар да халықты қанап
отырды. Қожа ... ... ... діни ... жамылған жас балалаларды
“сүндеттеу» жолдарымен, немесе ... ... ... ... кейбіреуі
“аллалап» диуана болып, халықты алдап, көптеген мал мүлікті өздерінің жанын
қинамай-ақ жинап алып отырды.
Міне, осы ... ... ... ... ... ... ... жоғары қойдан алым салық жинап тұрған.
Қарапайым еңбекші қазақ ... ... ... мен ... қос ... ... ... алмай, әу басында стихиялық күреспен
әртүрлі наразылықтарын білдіріп ... ... ... ... ... Оның
өзіне тән себептері болды:
Біріншіден – шаруалар күресіне, ... ... бәрі ... саналы
түрде қатысып отырмады.
Екіншіден – күреске басшылық ететін табанды жұмысшы табы болмады.
Үшіншіден – ... ... ру ... ... ... ... отырды.
Сөйтіп, Алтайдағы абақ керейлердін тілеп ... ... ... тыс ... ... халықтың тұрмысы нашарлап, күнделікті ... ... ... ... ... Іле, ... ... мекендеген қазақ халқы
Тянь-Шанның Солтүстігіндегі ... ... ... етіп ... мекеніне қоныстанды.
Негізінде Шығыс Түркістан қазақтары бастапқы жылдарда өз еркімен (1830
жылдары) төрт биін сайлап, соның билігінде 1881 ... ... ... ... ... Сонан былайғы жылдары Маньчжурия Шығыс Түркістан
өлкесінде ... ...... ... ұйымдастырды. Осы жүйе
бойынша Маньчжурия үкіметі қазақтар өлкесіне өзінің даотайын ... ... ... ... ... Олар арқылы қазақтың би-
төрелерін негіз етіп, феодалдық төменгі үкімет сатыларын ұйымдастырды.
Олардың халық ортасындағы әкімшілік орны гүн ... амбы ... ... ... ... ... (старшина) болып белгіленді. Амбыға
бірнеше рулар қарады. Ал үлкен руларды тайжы басқарды.
Одан кейінгі үкірдайдың қарауында ... 500 ... ... ... өңірінде осындай оннан астам үкірдайлар әкімшілік құрды. ... ... бір гүн 4 амбы ... би), ... ... ... ... етті.
Мұндай әкімшілік жүйенің молаюына сәйкес қанау да әр түрлі алым салық
та көбейді.
Қанаудың мұндай түрлері ... ... ... ... ... ... шаруашылығын құлдыратып, жоқшылыққа душар етіп отырды. Бұл
туралы орыс саяхатшысы Г.Гржимайло былай деп ... ... ... ... ... екен. Бұл система бойынша барлық кедейдің
феодал бастықтарын осыдан ... (1881 ... ... ... Ең ... ... одан ... сатысы – амбы болды. Әрбір
руды рубасы үкірдай (болыс ... тең) ... ... гүн, ... бидің барлығы да халық қаражатымен қамтамасыз
етілді. Әрбір әкімдер тек әкімшілік қана емес, ... ... ... қоса ... Олар ... ақының оннан бірін өзі алып отырды. Билік ақы,
хандық ақы, шариғат жолы сияқты көптеген алым-салықтар алудың ... ... ... ... ... ... созылатын.
Феодалдардың ол кездегі сот жүргізу әдісі, мейлі билер соты, мейлі
шариғат жолы болсын ақы-пұлсыз шешілмеді. Биліктің ауыз ... ... ... ... асық қыздырып басу, дүре соғу т.б. түрлері ... ... ... құн алу, қанды-қанмен қайтару сияқты жазаның ең анайы
түрлері қолданылды.
Қорытып айтқанда, Шығыс Түркістан қазақтары 1723 – 1881 ... ел ... ... ... екі елге бөлінді. Бір тобы ... бір ... ... ... Сол ... ... қоғамдық
құрылысы рулық жікшілдік басым орын ... ... ... еді. Бұл ... ... дейін сақталды.
Әлемдегі елдер қоғамның түрлі-түрлі құрылысынан өткенін біз білеміз.
Кейбірі капитализмді аттап, енді бірі феодализмді соқпай ... ... ... ... ... Европа мен Азияның көптеген
елдерінде кездеседі. Мысалы ... мен ... ... ... ... шығысында Моңғолдар мен ауғандар алғашқы қауымдық ... ... ... ... Яғни құл ... құрылысқа соқпады.
Сондай-ақ Кеңес Одағының құрамындағы бірсыпыра халықтардың да даму
тарихында осындай ... ... ... ... Орта Азия ... ... қосылды. Өйткені бұл өңірде жан-жақты ... ... ... орын ... жоқ ... сияқты осы қазақтардың бір тайпасы керейлер де, немесе ... ... да ... ... өз ... ... ... тек
аздаған үй құлдары ғана болған.
Алтай өңіріндегі қазақтардың қоғамында феодализмнің барлық белгілері
айқындалып үлгірмеді. Бұл процесс ұзақ уақытқа ... XX ... ... ... Жалпы рулық қатынастың қалдықтары бір талай жыл үстем болуы
салдарынан таптар арасындағы қарама-қарсылық ру ... ... ... ... ... ... шаруашылығы мал болды. Олар
негізгі шаруашылығын ... жер ... роль ... Мал бағу ... ... ... бағытталды. Жайлау мен қыстау арасы 300 – 500 ... ... ... ... ... ... ... Себебі
отырықшылыққа айланбады.
Шығыс Түркістан қазақтары мал шаруашылығымен қоса егін ... ... ... етті. Олар XVII ғасырдың басында Іле, Ертіс өзендері мен
Үлінгір көлінің ... өте ... ... егін ... ... ... тары ... бастады. Соңында Ертіс өзенінің бойына күріш те
екті.
Қазақтардың тарыны көп ... ... ... тары ... бағым-күтімді аз тілейтін. Егу әдісі де өте қарапайым болды. Жерді
тесемен андыздап жыртады да егетін дәнді басындағы тақиясымен ... ... ... ... ... кекілдеп (басын ғана) алатын, “Тары жесең
таңдайына», “Арпа бидай ас екен» деп келетін сөздер ... ... ... ... абақ ... ... басына қиын қыстау күн туған
сонау 1723 жылдар ... Сыр ... ... ... ... ойысып қоныс
аударды. Алтай өңіріндегі қазақтар 150 ... ... өмір ... ... ... ... құрылысқа негізделген өзіндік әкімшілік системасын
құрды. Сонан кейін шамамен қырық жылдай уақыт өткенде 1867 ... бұл ... да ... бөлініп, бір жартысы Моңғол өлкесіне өтті, дені байырғы
мекенінде қалды.
Демек ... ... ... ... ... былайғы дәуірді
қамтымақ.
1.2. Қазақтардың Моңғолия жеріне ... ... ... ... ... XIX ғасырдың 60-жылдар шамасында
қоныстана бастады. Ең алдымен қазақтың абақ керейінің екі руы ... ... ... дәл қай ... қай ... келгені туралы шетел
саяхатшылары мен қарт шежіреші қариялар/28/ әртүрлі пікір айтып келді.
Қазақстанның кейбір ғалымдары: Сәбит Мұқанов, Лұқпан ... ... ... ... ... ... бетінен теріскей бетіне
1864 – 1868 жылдар шамасында қоныс аударып, көшіп барған дейді.
Осы аймақтың Дэлүүн сұмын халқы, 1979 жылы 118 ... ... ... ... ... ең ... Көбеш Қобда бетіне асқанда оның жылқысын
бағып жүріп қайтыс болды. Мен ағам қайтыс болған соң екі ... соң ... ... ... өлкесіне әлденеше рет келген орыс
ғалымы Г.А. Потанин саяхатшы Г.Е. Грумм-Грижимайло ... ... ... қай ... ... қоныс аударғанын өз еңбектерінде жазған ... 1903 жылы Г.Е. ... ... қазақтар өткен ғасырдың 60
жылдарының аяғында Алтайдың арғы бетінен бергі бетіне өткен»/30/ – ... ... ... мен Моңғолияның батысына саяхат жасаған орыс
ғалымы, Г.Н. Потанин былай деп ... ... ... ... ... қырғыз (қазақ) биі А.Көбеш біз екінші рет осы ... ... арғы ... ... бетіне өтіп, Кұрымты деген жерде жайлап
отырғанда бір кезігіп әңгімелестік»/31/. ... Г.Н. ... ... – біз ... 6 – 7 жыл ... ... ... – дейді. Сондай-ақ
тарихшы Ә.Мініс “Қазіргі Баян-Өлгий қазақтары XIX ... ... ... ... 1868 – 1869 жылдардан бастап Қобда жерін
біржолата мекенденіп қалған» /32/ – деп ... 1924 жылы ... ... Ұлы Құрылтай жиналысына қатысқан Т.Дәуітбай ... ... ... осы ... ... 60 жыл ... мекендей бастаған болатын»
дейді.
Жоғарыдағы мәліметтерге ... ... ... ... осы ... XIX ... екінші жартысында қоныс аудара
бастаған. Қазақтардың дәл қай ... ... ... үшін ... ... ... олар 1867 жылдан бастап қоныстана
бастағаны дәлелденді. ... ... ... ... ... ... сол кездегі Ховд амбысының (аймағының) архивтік
материалдары, Моңғолдың Богда ханының Моңғолия батысына қоныстана ... ... ... мен, оның ... ... ... фактіні толық растайды.
Мысалы: “Көбеш батыр жырында қоян жылы Қобда бетіне қоныстанғаны
жайында жазылған. Бұл 1867 ... ... ... ... ... ... ... өлкесіне қоныстанған қазақ елі ең алғаш қоян жылы келгені ... ... Ховд ... жергілікті әкімшілік басшыларымен
келісу үшін барған қазақ биі А.Жылқышы мен ... төре ... ... де олар ... ... ең ... рет қоян ... келді» – деп мәлімдейді.
Абақ жөнтекей, шеруші рулары ... ... асып ... байланысты
Маньчжурия үкіметінің Үрімжідегі уәкілдігі жоғарғы үкімет орнына шағым
білдіреді. Қазақтар Қобда өлкесін ... ... 20 ... соң осы ... ... үкіметінің Алтайдағы төрт бидің тілегімен тағайындаған
уәкілі Мадарын және ... ... ... ... биі ... ... елді қайта көшіруге әрекет жасайды. Бұған асып келген ... Осы ... ... олар ... 1000 қара 10000 ... ... тыным табады. Ал жөнтекей руы бұл алым салықтан бас ... да бұл ... ... ... ұлы ... ... алумен тынады.
Бұл оқиғаны Маньчжурдың Ховдадағы жергілікті үкімет орындарына ... ... ... ... ... үйренген Ховд
амбысының сол кездегі іс қағаз мәліметінде бұл 1887 жылы болған уақиға деп
белгіленген. Демек осы ... ... ... ... ... алдында
Қобда қойнауына қоныс аударып, екі елдің қай-қайсысына да алым ... ... ... ... Ең ... абақ ... ... екі руы келген. Соның ішінде жөнтекейдің А. Елеш, Көбеш, Самырхан
ауылдары, шерушіден – ... ... ... келген көрінеді.
Қазақ Ғылым Академиясының Шоқан Уалиханов атындағы тарих ... ... ... ... ... қазақтарына
байланысты деректемелерде Моңғолия қазақтары моңғол өлкесіне 1866 – 1870
жылдар ... ... ... ... деп жазады. Кейбір зерттеушілер
Моңғолия қазақтарының қоныс ... тым ... ... ... бірі ... әкелуі шындыққа үйлеспейді.
Демек жоғарыдағы мәліметтерге ... бар ... ... ... қазақтары 1867 жылдан бастап ең ... ... ... ... ... ... ... деуге болады.
Қазақтың абақ керейінің, шеруші, жөнтекей рулары Моңғолия жеріне
қоныстануы 1867 – 1870 жылдары тым ... ... Онан соң да ... ... ... ... саны жыл сайы қосыла түскен. Олар ең ... ... ... ... ... Даян мен ... көлінен
Улаанхустың Қаратау Шүй ащысына дейінгі бірталай көлемді жерді мекендене
бастады.
Ежелден көшпелі мал шаруашылығымен ... елге өріс пен ... зор ... ... Оларға ең алдымен малының өріс қонысының тарылуы
себеп болумен бірге, ары қарай мал өсіріп жан бағу үшін ... іске ... ... ... ... ... ... қашаннан “Киіз туырлықты, ағаш
уықты” моңғол әулеті мен қоныстас болуы ... ... ... ... болмыстары жуық болғандықтан ... ... ... жан ... ... ... деп көрді. Сондай-ақ, малды жылдың төрт
мезгілінде жайылым арқылы бағып ... ... ... өмір ... да әсер етпей ... Сол ... ... ... ... ... саясаты күн өткен сайын үдей түскен
болатын. XIX ғасырдың 60 ... ... ... ... қарсы шыққан ұлт-азаттық қозғалысты ... ... ... ... тастады. Маньчжур үкіметінің осы зорлық-зомбылығына
бірталай адамдарды құрбан ... ... ... ... жатқан иек артпа
жердегі Қобда бетіне қоныс аударуды көздеді. Алтайдың қысы ... ... мал ... ... қазақтардың көшіп қонуына
түрткі ... ... бай, ... қат-қабат езгісі, өріс-қоныстың
тарлығы да ондағы қазақтарды мұнда көшуге ықпал ... Сол ... ... ... болған Г.А. Потанин, Г.Е. Гржимайло сияқты ғалымдардың
жазуына қарағанда Алтайдан ... ... ... ... ... Елді бастап келген бай-феодалдардың бір тобы Алтайдың арғы
бетіндегі ... ... ... ашты араз ... да айтпай кетуге
болмайды. Қазақтың ру басшылары ... ... ... қазақтарының
төрт орнымен келіспей өздері басқарған елімен бөліне көшуіне ... ... ... ... тарауда сөз болған – билік құрушы төрт би ... ... ... ... ... тиіс ... ... үлкен сөз болды
жәнекей, жәдіктен екі-екі би сайланып, адам саны жағынан ... ... ... ... бір де би ... ... наразылығын
тудырды. Уақиға шерушінің, беделді бай-феодалдарының бір басшысы Ақтай ... ... ... ... ... бетіне ауа көшуіне желеу еткен.
Моңғолияға қоныстана бастаған қазақтардың бір тобы ғана ... ... ... ат ... бай, ... болғанымен аудандасы мал
жайылымы мен күн көріс тұрмысы үшін қоныс аударған орта шаруалар мен ... ... ... ... ... ... осы ... жағдайлар да
әсер етті. Ол ұланғайыр территорияны иеленген ... ... ... Шығыс Түркістан елін де өз билігінде деп ... ... бір ... асып ... ... бетіне өтіп, көшіп-қонып
жүруі оны ... ... ... қоса ... ... ... өлкені, шексіз-шетсіз елді басқарды-мыс деген күннің өзінде
оларды шын мәнінде бір ... ... ... ... билемеген
болатын. Шынтуайтқа келгенде Шығыс ... ... осы ... мемлекетіне тікелей тәуелді де болмады.
Бірақ Алтайдың арғы бетінде қалған қазақтың ... ... ... қазақтардың бөліне көшуіне тиым ... ... Егер олай ... ... ... арғы бетіндегі қазақтар
ыдырап, тұтас дерліктей Моңғолия жеріне өтіп кетуге ыңғайланды. Бұл ... ... ... ... ... мен мал қуып ... алу сияқты алма
кезек арандатушылықпен ұласып жатты. Ақыры 1831 жылы Маньчжурия үкіметінің
Сарысүмбедегі уәкілдігі келіп ... ... ... атты науқанға әкеп
соқтырды. Олар жөнтекей, ... ... ... ... ... ... “Ру ... қара 10 000 ұсақты айналасы 7 күн ішінде бітіруге ... ... ... ... ... жиын ... бұл ... 7 күн ішінде төлеп
тынышталды. Ал жәнтекей руы қарсы тұрды. Қарсылық көрсеткені үшін ... ... ... алғанын жоғарыда айтқан болатынбыз. Бұл ... ... ... арғы-бергі бетіне өтсе де үкіметке төлеуге
тиісті алым-салықтан азат бола ... ... ... лоқы еді. ... ... ... ... ел намысы, ер даңқын асырып, бас бостандығын
қорғап қалды. Сонан былай Маньчжур үкіметі Қобда ... ... ... ... ... ... ... Алтайдың арғы бетіне аспай қалды.
Мұнда да ... ... ... ... халқы бірталай қиындықтарды
өткерді. Әсіресе шет-шекараны мекендеген урианхайлардың феодалдары малының
өрісін тарылтпау үшін қазақтарды ... ... ... екі ... төзе отырып Моңғолия қазақтары Батыс ... ... ... ... ... біржолата қоныстанып қалуына
жоғарыдағыдай кедергілер болғанымен, әжептәуір ... ... ... ... себеп: Бұл кезде Маньчжурия мемлекеті саяси-экономикалық үлкен
дағдарысқа ... ... ... ... ... ... Сондықтан да
кең өріс пен қоныс қуған қазақтарға билігі де ... ... ... ... адамдары азайып, бұл өлке негізінен иен жатқан дерлік
мекен болды. Өйткені үш мемлекеттің шекарасы түйіскен иен ... ... ... өмір сүруге қолайлы қоныс емес деп ұққан Моңғол әулеті
неғұрлым ішке ... ... ... ... ... Үшіншіден – Маньчжурия
үкіметіне қарсы тұрған халық бұқараның қозғалысы үлкен белең ... ... ... ... ... Үрімжі, Турфан қалаларында бірнеше рет
халықтың қарулы көтерілісі шықты. 1864 – 1878 ... ... ... ... ... ... қатысқан-ды. Көтеріліске қатысқан
босқындардың алды Моңғолияға ауып ... 1869 жылы ... ... ... ... ... І870 жылы Их хүрээ (қазіргі Ұланбатыр)
300 ... ... ... ... ... ... адамдардың
аудандысы атақты Қарақорымдағы Эрдэнэзуға барып, онан ... ... /34/. ... ... ... ... ... Моңғолдың
үлкен орталығының бірі Улиастай қаласын 1876 жылы ... ... ... ... ... ... тұрған дүнгендар көтерілісі Моңғолдың езілген
халық бұқарасының санасын оятып қана қоймай, олардан ... ... ... жуық ... ... ... болған Моңғолияда қарапайым халық
бұқарасы босқындарға қол ұшын беріп, көмек көрсетті. ... олар ... ... ... жәрдемдесіп, ас-су, ... ... ... ... ... деп ... ... амбысының әкімшілігіне қарсы шыққан екінші әскерлер көтерілісі
ең әуелі жәбір көргендердің наразылығы сияқты ... ... ... ... ... ... бұрқ ... үкіметі Ховдадағы “егінші әскерлер» ... ... ... Ал ... ... ... ... мойындауға мәжбүр
болды. Әскерлердін кейбір жазықсыз тартқан ... заң ... ... ... ... мойынсынуға тура келді. Осылайша ... ... көп ... ... қозғалысы әртүрлі наразылықтар күн
өткен сайын үдей ... ... өзі ... ... ... ... ... алауыздығын күшейтті, бірлігін ыдыратты. Осындай
тарихтың ... тұсы ... бұл ... ... ... түсті.
Төртіншіде – өмір бойы Моңғолдың бай феодалдары мен шетелдік
басқыншыларының ... ... ... ... араттары, кедей шаруалар
өздеріндей азып тозған ... ... қол ұшын ... Қазақ, Моңғолдың жарлы-
жақыбай, кедей-кепшектері қоян қолтық келді. Бар өрісін, мал жайылымын
бөлісіп пайдаланды. Қашаннан ... ... ... ... ... ... ежелден көршілес, қоныстас жүргендіктен бір-біріне көз алартпады.
Бұл қазақ халқынын ... ... ... ... ... ... ежелден бірге өсіп өнген қазақ пен моңғолдар ... ... ... ... ... ... ... үлкен бетбұрыс болды.
Қазақтардың бір бөлігі Моңғолияға қоныстану тарихынан Қытайдың батыс
бөлігін мекендеген қазақтардың бір бөлігі, ... ... ... ... ... рулары XIX ғасырдың екінші жартысында қазіргі Моңғол
жеріне немесе қазақтар өздерінің ... ... ... ... ... Қазақтардың бір бөлігі Алтай жерінен Қобда өлкесіне қоныстануы
сияқты көмескі мәселелерді анықтау үшін ... ... ... ғалымдар 1960 жылдардан бастап зерттеулер ... ... ... қазақтардың бір бөлігінің Моңғол жерін XIX ғасырдың 70-ші
жылдарынан бастап мекен еткендігі ... ... ... ... үшін ... ... Моңғолия Цин
империясының бодандығынан 1911 жылы босанып, өз елінің тәуелсіздігін
жариялаған еді. ... ... ... мен ... Цин ... қарауында
болғандықтан олардың арасында ресми шекара болмаған. Қазақтардың кейбір
рулары осы жағдайды пайдаланып, XIX ... 70-ші ... ... ... ... мал ... ... жаз айларында жайлау ретінде пайдаланған.
Керей тайпасының Шеруші, Жәнтекей руларының Моңғол жерінің ... ... көзі жете ... XIX ғасырдың екінші жартысында біржола
көшіп келіп мекендей бастайды. Мұны ... ... ... ... Г.Е. ... ... ... ғасырдың 60-шы
жылдарының соңынан Алтай ... ... және ... көрші Буянтыдан Қобдаға
дейін созылып отыр” – деп ... /36/. Г.Н. ... ... ... биі ... ... ... терістік бетіне келіп ... /37/. ... пен ... 1960 жылы ... ... бір бөлігінің Моңғол жеріне мекендеген уақыты жайлы көптеген
құжаттарға сүйеніп отырып: ... ... ... теріскей бетіне немесе
Қобда өлкесіне 1868 – 1869 жылдары келгендігі және содан бері ... ... екі жыл ... ...... қорытынды жасайды. Қобда бетіне
Керей тайпасының Шеруші, Жәнтекей, Қарақас, Молқы руларының ... ... ... көшіп келген. Бұларға кейініректе Жәдік, Ителі,
Шұбарайғыр руының ... ... ... ... ... ... керей тайпасының жеті руынан шыққан қазақтар мекендейді.
Керей тайпасының он екі руының қалған бес руы мен ... ... ... қоныстанған. Сонымен бірге, Баян-Өлгей аймағында керейлермен
қатар біршама наймандар да бар. Әрине, бұл ... ... ... руы ... ... бес руы ... мекендейді деген қорытынды
шықпаса керек. Моңғол ... ... ... ... ... ... бұл аймақты мекен еткен рулардың да ... ... ... ... ... бір бөлігінің Моңғол жерін мекендеуі Цин империясы үшін
тиімсіз болды. Қытай ... ... ... ... ... ... ... алым-салығы Қытай үкімет қазынасына түспейтін болды.
Қазақтардың Моңғол жеріне көшіп келуі жергілікті халықтардың да ... ... ... ... халықтардың мал жайылымына ортақ
болғаны олардың наразылығын тудырмай қоймайтын еді. Цин ... ... ... қазақтарды Моңғол жеріне көшірмеу, көшкендерін қайтару
тұрғысынан бірсыпыра ... ... /38/. ... ... еңбегінде:
“Қазақтар Алтайдың теріскей бетіне келіп мекендегеннен ... ... ... кейде алым-салықты толық бермеді деген желеумен мал-
мүліктің мол ... ... үшін ... пен ... ... ... ... әрекеттенсе де қазақтар олардың қойған ауыр шартын
орындап мекендеген жерінен ... /39/ – деп ... ... сондай-ақ,
XIX ғасырдың жиырмасыншы жылдарында қытайлар қазақтарды үш рет шапқанын,
кері көшпесе көп ... ... ... алым-салықты уақытында жинап
бере алмағандықтан қытайлар Жәнекей руының үкірдайы, Көбештің ... ... ... ... ... ғасырдың соңында қазақтардың бір бөлігі Қобда ... ... ... ... ... мал ... болды. Мал қазақтар
үшін өндірістің негізі құрал-жабдығының, сондай-ақ, халықтың тұтынатын
негізгі заты ... Жер ... қоса ... ... ... ... ... өмірі үшін малдың алатын орны ерекше
маңызды еді. Қазақтар жерді қауымдасып пайдаланғандықтан, мал ... ... ... ... осындай маңызды өндіріс құрал – ... ... оның ... ... ... маңызды екенін атап кеткен жөн. Бұл
талаптарды шешудің бірден – бір жолы ... суы мол, ... ... болу ... ... батысы орыс елінің шекарасына тіреледі,
солтүстігінде малға барлық мезгілде жайлы бола ... ... тауы ... құмды шөлмен шектесіп, табиғаты қатал, қысы суық, қар ... жазы өте ... ... ... ... ... мен жайлаудың да арасы
ұзақ.
Алтай өлкесі көлемі ... ұлан ... ... ... ... ... еді. XIX ... басынан бастап Алтай өлкесінде егін
шаруашылығының қауырт дамуы мал жайылымының азаюына әкеп ... ... XIX ... соңында жер мәселесін шиеленістірді. Жер дауы, жер
үшін қақтығыстар кең етек жайды. Жер ... ... ... ... ... ... саяхат жасаған орыс ғалымдары атап өткен. Қобда ... мал ... ... ... келіп-кетіп жүрген қазақтар өлкенің
қолайлы табиғатын, халықтың сиректігін байқап та ... Бұл ... бір ... ... ... ... аударуларына түрткі болды
/41/.
XIX ғасырдың екінші жартысында ... ... ... жағдайы шиеленісті
және аумалы-төкпелі дамуда күн кешті.
Қытайда өз үстемдігін ... ... ... Цин ... ... мен ... мемлекеттері арасында болған соғыс” деген атпен
қалған ағылшын, қытай ... ... ... ... ... Қытай
мемлекетінің бес портын және Гонконгты ағылшындықтардың билігіне беріп, осы
соғыстың шығынын төлейтін болған. Нанкин келісімі ... ... мен ... ... ... ... ... наразылығын білдіріп, осының
нәтижесінде Қытайда 1850 – 1864 жылдар аралығында жалпы Қыттайды ... ... ... ... ... қытай жеріне қожалық ете бастаған кезі еді. Осы
жылдары болған “Тайпиндер көтерілісі” атты қозғалыс елді қатты дүрліктірді.
Қытайлардың аз ұлттарға қарсы ... ... ... ... ... ... өріс алды ... ғасырдың алпысыншы-жетпісінші жылдары Қытайдың батысында дұңғандар
мен ұйғырлар ұлттық езгіге қарсы көтерілді. Бұл көтеріліс ... ... ... да ... ... ... ... қатысқандарды
айуандықпен жазалады.
Бұл көтерілістің мұсылмандарға әсіресе қазақтарға ... ... ... Осы көтерілістің нәтижесінде қазақтар жерінен айрылып, ... ... ... ... Қытайдың батыс аймақтарын Шәньси, Ганьсу,
Жоңғар, Қашқарияны қамтып, найманның байжігіт ауылын ... ... ... басып алды. Бірақ дербес мемлекет құрмақшы болған
дұңғандар мен ұйғырлардың ... іске ... 1878 ж. ... ... ... Осы ... қазақтар үшін екі түрлі жағдай тиімді болды.
Яғни, тайпин көтерілісін күшпен басқаннан кейін ... ... ... жер ... ... ... елдің батысындағы шет
аймақтарына күшпен жер аудара ... Осы бір ... ... ... (жаңа
жер) өлкесін мекендеп жатқан қазақтар өлкесін де қамтыды. Қазақтардың
көптеген мал жайылым ... ... ... қытайлықтардың егіс даласына
айналды. Сөйтіп, қазақтың жері малына тарлық ете ... осы ... бір ... ... ... ... себепші болды.
“Батыс Қытай өлкесіндегі магомендар көтерілісі кезіндегі ... үшін ... ... олар ... өзенінен өтіп, Алтай тауын асып,
Бұлғын, Сақсай басына дейінгі урянхай ... ... ... – деп жазды
Г.Е.Грумм-Гржимайло /43/.
Қазақтардың жекелеген руларының Моңғол жеріне қоныс ... ... ... ... жүйесінің ерекшелігі де әсер етті. Алтай
өлкесін мекендеген қазақтарды төрт би биледі де, оны қазақтар “төрт ... ... ... ... ... бұл ... халық сайлайтын
болған, соңғы сайлау 1830 жылы ... Төрт ... ... ... ... бір күн ... болған /44/.
Қазақтарды билеген төрт би алғашында сайланғанмен, келе-келе атадан-
балаға мирасқорлықпен берілу рәсімі қалыптасты. Бұл ... ... ... ... ... ... он екі ата ... ішінен
санының көптігі жағынан беделдісі Жәнекей, Жәдік, Шеруші рулары еді. ... ... ... ... Жәнекей мен Жәдік рулары ... тең ... ... ... ... билеген төрт би осы рулардан сайланған да,
олар өз ... ... ... отырған.
Биліктің аталмыш жүйесі басқа рулардың, әсіресе, Жәнекей, Жәдікпен
терезесі тең Шеруші руының, олардың ру басшыларының мүддесіне сай ... ... ... ру ... өз ... халықты моңғол
жеріне көшіруінің тағы бір себебі болды. Моңғолияға қоныс ... ... ... ... ... ... де осыған
байланысты. Бұл аймаққа көшіп ... ... ... ... ... және адам, мал саны туралы мәліметтер жоқ. Моңғол Халық ... соң, 1923 ... ... ... ... ... ... саны
1870 болған.
Осы мәліметке сүйене отырып, XIX ғасырдың ... XX ... ... ... асып ... ... саны ... мәлімет қалдырған
Моңғолияның ғалымы Цэвээн Жамеранов: “қазақтардың әр үйінде төрт кісіден
болған деп есептесек, жеті мың, бес ... ... он бір мың ...... ... ... Қытайдың шығыс бөлігін мекендеген қазақтар
мен Қобда жеріндегі қазақтар ... көп ... бойы ... екі аймақтағы қазақтар бір бірінің ... ... ... ... жеріндегі қазақтардың санын нақты айту мүмкін емес,
сондықтан оны ... ... және ... мәліметтерді салыстыра отырып, А.Сарай: “Алған Моңғол
жеріне көшіп келген ... ... ... ... деп ... ... бұл мәліметті шындыққа едәуір жақын леп есептейміз. Қобда жеріне ... ... ... ... ... ... саны ... те жоқ.
Бұл жөнінен біз бір ғана мәлімет таптық. Ол Г.В. Грумм-Гржимайлоның:
“1900 жылы керейлердің бір қожалығында орта ... ... жуық ... – деп ... еді. Осы ... шындыққа жуық деп есептесек, Қобда
жеріне келген қазақтардың малының саны он бес-жиырма мыңнан ... ... ... XIX ... соңы XX ... ... ... әл-
ауқатының нашар болғандықтарын дәлелдейді. Біздің ойымызша, өмірдің осындай
кедейлігінен құтылу, Қобда ... ... ... еткен сияқты. Моңғолия
жеріне көшіп келген қазақтардың көпшілігі – Орта жүздің керей тайпасы.
И.Қабышұлы: “Қазақ ... ... ... ... ... ... ... қызай наймандар және ... ... ... ...... ... деп екіге бөлінген. Қобда жеріне қоныстанғанның
көбі абақ керейлер. Абақ керей он екі руға ... ... ... ... ... рулар Абақтың балаларының
атымен аталған”. Абақ керейдің он екі руы: Жәдік, Жәнекей, Шеруші, ... ... ... ... ... Жастабан, Сарыбас, Шимойын
деп аталады. Бұл рулар әрі ... өз ... ... кіші және ... бөлінеді. Мысалы, Шеруші руы алты орташа руға, одан әрі тағы ... ... Абақ ... ... ... саны шексіз, оларды
санап ғылыми жүйеге келтірген дерек жоқ. Он екі ... ... ... ... ... ... ... Қарақас Қобда ... ... ... ... ... ... ... ұраны, таңбасы болды
/48/.
Қазақ жеріне қоныс аударған қазақтардың бір бөлігі ішінде де әртүрлі
ру-тайпалары ... ... ... ... тобы – ... ... ... ғана уақтар мен меркіттер де бар.
Наймандар Моңғолия жеріне екі түрлі себептермен ауып ... 1860 ... ... арасында сіңіп кеткен Байжігіт және Бура
наймандар. ... 1916 ... 25 ... ... ... жарлығына
қарсы шығып, халық көтерілісіне қатысқаны үшін жәбір көріп, Қыран Ертіс
арқылы Қобда ... ... қара ... ... ... ... жылы ... мен Орта Азия аймақтарын тұтас қамтыған ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық және саяси сипаттағы факторлар еді. Орталық езгінің күшеюі,
жердің тартып алынуы, салықтар мен ... ... ... ... ... және ... ... жөнінде Ресей империясының жүргізген
орыстандыру саясаты, соғысқа байланысты қалың ... ... ... ... ... міне ... алып ... Көтерілістің бұрқ ете қалуына
патшаның 1916 ... 25 ... ... тыл жұмыстарына алу туралы
жарлығы әсер етті.
Қазақстанның, Орта Азияның және ... он ...... үш ... “бұратана” халықтарының азаматтарын шақыру жөніндегі жарлығы
тікелей ... ... ... мен Орта Азиядан төрт жүз мың ... ... ... ... обылыстарынан – жүз мыңнан астам, ... жеті мың адам ... ... тиіс ... Орыс ұлты емес ... әскерге шақырылған адамдарды тылдағы жұмысқа пайдаланбақ болды.
Сөйтіп, осы ... ... ... ... наразылығын тудырып, ақыры
көтеріліске ... Бұл ... Орта Азия мен ... ... даласын
қамтыды. Көтерілісті басу үшін ... ... ... ... жеңіліске ұшырады.
Көтерілісшілерді патша үкіметі аяусыз жазалады. Көтеріліс басшылары
дарға асылып, бір тобы жан сауғалап ... ... ... ... ... бәрі ... қолында қалды. Осындай жазадан бас сауғалап
найманның бір ... ... ... 1919 – 20 ... ... ... ... келіп мекендеген еді.
1.3. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... әлеуметтік-саяси құрылымы.
Моңғолия қазақтары бұл өңірге қоныстанған кезде ... ... ... ... ... ... ... қарағанда оның
кейбір сипаттары айқындалып та үлгермеді. Марксизм-ленинизм ... ... ... бір ... ... пайда болуы,
оның дамуы және жетер шегі ... – деп ... ... сай ... ... бірнеше сатылардан өтіп дамып отырған.
Мәселен феодализм өзінің даму жолында бірнеше ... ... ... ... ... болуы және дамып гүлдену кезеңі, капитализмге
ұласу кезеңі ... ... ... ... ... ... ... сатылар өндіріс күшінің даму дәрежесіне қарай
ажыратылады. ... ... ... ... өсіп өркендеу тарихына
қарағанда дамудың қоғамдық бес ... ... ... ... ... қоғамды аттап, алғашқы қауымдық қоғамнан феодализмге
өткен елдер бар. Мысалы, Моңғол ... ... ... капиталистік
сатысын аттап, тура социализмге қадам басқан. Сондай-ақ Моңғолия батысына
қоныстанған қазақтар XIX ... соңы және XX ... ... даму ... феодализмнің басқы дәуінде болды. Феодализм
недәуір дамыған басқа елдерден оның ерекшелігі: мұнда ... ... ... ... ... ... басыбайлылық
болмағандығында және рулық қауымнын қалдығы сақталып, саяси қондырмалар мен
феодализм ... ... ... демократия формасында ... ... ... ... ... ... орналасқан қазақтар
жартылай патриархалдық-феодалдық қатынаста қанаушы табы жартылай феодалдық
сыпатта болды /49/ – деп ... Шын ... ... ... ... соңы XX ... басында қоғамдық қандай сатыда екендігіне
түбегейлі пікір айту қиын. Дегенмен мұндағы қазақтар ... ... ... ... нашар дамыған көшпелі мал шаруашылығы жағдайларындағы
феодалдық қоғам еді. Феодализмнің ... даму ... ... ұзақ ... Мұның өзі қазақтар қоныстанған моңғолдықтардың қоғамдық құрылысынын
даму процесінен де айқын еді. Мәселен моңғолдағы ... XIII ... XX ... басына дейін жалғасқаны баршамызға аян. ... ... ұзақ ... ... оған көшіп келіп қоныстанған
қазақтарға онын қоғамдық құрылысы ықпал көрсете алмады. ... ... ... мал өсірушілік жағдайларында өндіргіш күштердің даму
дәрежесінің төмен болуы, бәрінен бұрын онда қолданылатын еңбек ... ... ... ете ... ... мал ... шаруашылығының тоқыраулы формалары мен
ауылдық патриархалдық-рулық тұрмыстыи тұрақтылығының арасында тығыз
байланыс болды. ... ... ... ... толып жатқан
патрирхалдық-рулық тәртіптің қалдықтарымен тоғысып жатты. Ғылымда ... ... ... деп ... қатынастар өзгеше бір әлеуметтік-экономикалық
“формация», немесе феодализмнің ... бір ... ... ... шын ... бұл ... жерге феодалдық меншіктің шығуы, бекуі негізінде
феодалдық формацияның жалпы ... ... ... ... ... ... ... туралы 1960
жылдардың басында Совет Одағынын Орта ... ... ... ... ... ... Осы ... соңында патриархал-
феодализм дегеніміз феодализмнің қоғамдық құрылысынын бір сатысы ... ... ... көшпенділері өмір сүретін феодализмнің қатынасы,
егін шаруашылығымен шұғылданған ... ... ... өзіндік
ерекшелігі болғанымен адамзат ... ... ... қоғамдық
құрылысынан бөлек болуға тиіс емес деп көрді.
Патриархалдық-феодалдық қатынастар жағдайында көшпелі мал өсірушілік
үстем болып тұрғанда, ... ... ... жер ... мал ... ... ... келетін болсақ, жер өзінің табиғи күйінде мал ... ... Мал ... ... ... ғана емес, сонымен қатар
өндірістің өнімі ролінде де, тұтыну өнімі ролінде де болды, ол онан ... ... ... жүк артатын, мінілетін көлік өндіріс құралы ролінде
болды. Көшпелі мал өсіру ... мен ... ... жерге феодалдық меншік монополиясы аз болды.
Мұндағы қазақтарда мал өндіріс құрал жабдықтары ретінде ... ... ... ... ... жер мен мал өзара тығыз байланысты болды.
Қазақ феодалдарының ауқаттылығы мен ... онын ... ... ... малдың көбін де, ... ... да бай ... ... ... ез ерекшелігі еді; Ол шын мәніне келсек
Моңғолия қазақтары үшін ... ... зор ... ... ... ... болмаған, көшіп келген ел үшін ... ... ... өріс ... ... да ... ... олар үнемі өріс қоныстын тапшылығын
тартып отырды. Моңғолияның батысына ... ... жер мен ... ... роль ... мал ... шұғылданған елде жер-малдан да төмен ... ... ... Академик Б.Ширэндэв бұл туралы былайша, анықтама
береді. “Феодалдық ... ... ... ... ... ... бірталай зерттеуші ғалымдар, көшпенді мал шаруашылықты елдерде
феодализмнің негізгі ... мал деп ... Енді ... жайылым, немесе
жер болуға тиіс деп ... Ал ... ... мал ... ... елде жер мен мал бірдей міндет аратындығын дәлелдеуге тырысуда.
“Менің феодалдық қоғамдық құрылыс ... ... ... сипатты, немесе
басқаша айтқанда, егін шаруашылық, мал шаруашылығының өзіндік ерекшелігімен
айқындалуға тиісті. Мал шаруашылығын өркендету үшін оны ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі жоқ. Олай болу
да мүмкін емес. Моңғол әулетінің ... ... мал жоқ, мал ... ... – деген сөзі тегіннен-тегін айтылмаса керек» /50/. Сөйтіп, ол
малдан гөрі жер ... роль ... ... ... мал
шаруашылығымен шұғылданған, оны үнемі табиғи өріспен бағатын ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқы өзінің көшпенді
тұрмысындағы өмір-тіршілігін жақсарту үшін, малын өсіру үшін ... ... де ... ... ... бай-феодалдары төрт мезгілдің ретіне қарай өріс, жайылымдарды
аса қатаң тәртіппен пайдаланып отырды. Тіпті қыстық ... мен ... ... ... жерлерін малдаң да арттыққа бағалап ... ... ... “Жесір дауынан, жер дауы қиын” дейтін нақылы тегіннен
тегін айтылмаса керек.
Феодалдық ... ... жер өте ... ... ... ... ғалымдары Б.Л. Владмирцев, И.Я. ... ... ... ... ... ... Ш.Нацагдоржлар өз
еңбектерінде тұжырымды пікірлер ұсынып ... ... ... ... ... ... мал мен жердің ролі туралы “Көшпелі мал
өсіру шаруашылығында жер дегеніміз өндірістің ... ғана ... ... ... ... ... да болды» /51/ – деп ... ... ... ... қазақ халқында басқадай көшпенділерден бөлек болды
деген ... ... ... ... тарихшы, зерттеушілер қазақ, қырғыз,
башқұрт, моңғол, тува ... ... ... ... қатынасы, онын
сипаты мен негізі бірталайда жуық келетінін дәлелдеп отыр.
“Моңғол феодалдарының жерді ... ... ... ... ... ... ... правосын) дараландырып тұрған
өз ерекшелігі болғанына қарамастан негізінде феодалдардың кәдімгідей жеке
иммунитетінің жалпы ... ... мән ... ... ... ... бірдей болып отыр» /52/ – деп ... ... ... ... ... ... ... бірдей байлайыстыра қарауға тура келетін пікір.
“Моңғол, қазақ” феодалдары өріс-жайылымды меншіктеніп ... ... ... ... Жергілікті, Моңғол феодалдары Алтайдан көшіп
келген қазақтарға жерді майлап, өріске мал ... үшін 100 ... ... 100 қойдан бір қой салық салып, жерге үй тігіп, ошақ асқаны ... ... мен жұрт ... алып ... ... ... ... қазақтар үшін жер бірталайда көкейтесті
мәселе болуының өзінше ... де ... ... ... ... Бұлған
сұмынын қамтыған таулы өлкелер Моңғолдың орман-тоғайлы ... ... ... ... ұлтанды емес. Қыста мал қыстататын ыңғайлы
өріс-қоныс жетіспейтін болатын. Сондықтан да ... ... ... ... дау ... ... өріс қонысы туралысы мол болды.
Мұнымен қоса Моңғолияға қоныстанған қазақтардың артынан 1890 ... ... ... ... руларынан көптеген ел көшіп келді
/53/. Көшіп ... ... ... ... ... таласып, осы мәселені
шештіруге ниеттеніп Ховда ... ... жер ... ... ... Ховд ... уәкілдері, жергілікті әкімдері қазақтың бұл
өтінішін тыңдағанымен, тікелей шеше алмай Маньчжурия үкіметіне ... ... ... қазақтарға жер бөліп бере алмаса да, олардан
алған ақы-пәренің нәтижесінде урианхайлардың әкімдеріне елші ... ... пен ... ... ... оған ... алып тұруды тапсырды.
Қазақтардың артынан келушілер саны молайып оның үстіне бейбіт елдің
шаруашылығы ... малы ... басы ... Сондықтан да жыл өткен ... пен ... ... молайды. Осы жағдайға байланысты Қобда
бетіндегі қазақтар Моңғолдың Богда ханымен ... ... ... ... өріс ... өз тілектерін жүргізумен ... ... бірі ... жазы еді. 1895 жылы ... Ховд ... амбысына (әкімшілік
бастығына) алты қазақ арыз айтып келді. Олар кілең ақ нәрсе ... ... ... жер сұрады. Ховд амбысы қазақтарға жер бөліп бере
алмады. ... ... ... ... Баян ... ... Улаанхус,
Булган сияқты жерлері мен өрісін жергілікті урианхайларға жәбір ... ... ... берді.
Қазақтар Ховда амбысынан жер сұрап дүркін-дүркін баруынын нәтижесінде
өздерінің ... ... сай ... жаңа өріс те алып ... ... ... ... (қазақтар) орыс саудагерлері ... ... ақы да ... ... ... ... Аққолдағы урианхай-туваларды
көшіріп, ішкері қарай орналастырып, ... ... ... ... екен.
Урианхайлықтар бұған қатты наразылық білдіріп. Ховд амбысынын ... ... айта ... ... ... ... жәбірлеп абақтыға жауыпты.
Бірақ бұл мәселе Маньчжурия үкіметінің назарына ... Ховд ... ... /54/ – деп ... осы тұста бұл өлкеде жүрген ... ... ... ... ... ... ... жаз-жайлауға таласуда болды. Моңғол Халық революциясы жеңгенге
дейін бұл мәселе толастамай, кейде қақтығысқа да ... Бул ... ... өріс-қоныстын тым тапшы болғанын дәлелдейді.
Мал өсіру, мал ... ...... ... ... ... ... Қора-қора мал тұтынудың және көршілес егінші халықтармен
товар ... ... ... қоры болды. Мұндай жайлар қарапайым
халықты қанап отырған феодалдар ... ... ... ... өз
қолдарына жинауына мүмкіндік туғызды, Бай феодалдардың шаруашылығының
қорлануы, қарапайым шаруаларды ... ... ... қосымша өнімді
пайдалану, оның байлығының өсуі осынын бәрі де мал ... ... ... ... жер ... бүркемеленген формада шықты, қауымдық
жер пайдалану қалдығы сақталған еді. Феодалдардың ... ... ... ... ... ... рулық қауымның меншігі болып көрінді.
Феодалдар қауымдық жер иеленудің сақталуын өз ... ... ... өз ... ... көбінесе бірнеше ауылдық мал
жаятын жері болған жайылымдарды иемденіп, оларды өздеріне ... ... ... ... ... ... топтарының пайдалануында
болды.
Ауылдық қауымның жайылым жерлері жеке шаруашылықтар ... бұл ... ... ... ... Жазда, ауылдық
қауымдар бірігіп қонып, ... өріс ... ... әрбір ауылдың өзінің
белгілі бір қыстау – орны ... ... ... және ... ауыл ... ... ... бақты.
“Моңғолия қазақтары жазда Даян, Сырғалы, Кұрышты, ... ... ... ... ... ... жері қара, қары аз түсетін ішкері
қарай, ... ... Олар ... ... ... ... ... сұмынындағы
ұлы күнгейге қыстады. Қазақтар экономикасында мұндағы көшпенді Моңғолдар
тәрізді ... ... ... түрі тым аз ... Олар тек ... шұғылданып, жыл бойы үнемі көшіп-қонуда болғандығы және мал
шаруашылығынан нендей бір дербес шаруашылық саласы ... шыға ... ... ... қалушылығы болды. Демек, тек қана мал шаруашылығымен
шұғылданып, үнемі көшіп-қонып ... ... ... ... ұзақ уақыт
артта қалушылыққа соқтырмай қоймайды. Көшпелі мал шаруашылық ... ... ... ... ... ... дәрмені жетпеді.
Сондықтан 1921 жылғы Халық ... ... ... ... айта ... ... ... шаруашылығының түрі мал шаруашылығы болғандықтан, ол
өндірістің ... ... ... және тек соны ... ... мал ... шұғылданған елдерде малды жеке меншіктену
қанаушы таптын қуаттылығы мен ... ... ... ... ... аз мал ... ғана ... үнемі көшіп-қонушылық
өндіргіш күштің дамуына нендей бір керекті өзгеріс жасағаны сол ... ... ... Көп малды бай адамнын өзі бір реткі жұт, немесе табиғаттың
сондай сұрапыл күшіне төтеп бере ... ... ... ... ... да ... еді. ... қазақтар қоғамында экономикалық-
саяси дамуды анықтаудың факторы – малды жеке меншіктену болды.
Қазақтар шаруашылығында ... тым ... ... Тек ... ғана аздап арпа, бидай егетін еді. Қобда өзені бойын, Сагсай, Улаан-
хус сияқты жерлерді мекендеген бірер үйлер шөп ... ... ... ... ... ... одан ... дайындау мәселесі 1890 жылдың жұтынан
кейін өріс ала ... ... ... ... ...... кәсібі болмады. Сондықтан да олар әрбір құнарлы шабындық жерді ауыл-
ауылымен ғана ... ... ... жылқы мен қой түлігін басым өсірді. Себебі жылқы
түлігі қыс айларында ... ... шөп ... ... ... ... ... жұт мезгіл-мезгіл қайталанып, екінің бірінде көп ... ... ... ... кедей шаруашылықтары қатты күйзелетін. Көп
мал әртүрлі ауру індеттен де өлетін, қасқыр да ... зиян ... да ... мал ... өмірде үлкен қиыншылықтарға кездесіп
отырды. Жұрт ... да, ... да ... жүру ... ... ... тұрды. Мал шаруашылығын жүргізу көп еңбек жасауды ... ... қой ... мал ... ... алу, ... қыс ... жасау,
қора ою сияқты аса көп күш керек болды. Олар жаңа туған малды аяқтандыру,
оны түлікке қосу үшін ... ... ... ... ... күту мал ... ... жыртқыш аңдардан сақтап күзету, суару, мал ... ... ... және ... ... да көп ... көптеген күш жұмсады.
Қазақтардың көшпелі мал өсірушілік шаруашылық тұрақсыз болды. Оның өзі
тым баяу дамыды және табиғаттың стихйялық күштеріне байланысты болды.
ІІ-ТАРАУ. ... ... ... ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ДИАСПОРАСЫ.
2.1. Батыс Моңғолиядағы қазақтардың 1920 ... ... ... бетінде өмір кешкен қазақтар тарихында XX ғасырдың бас кезінде
біршама ... ... ... ... ... Түркістан, Қазақстан,
Ресейдегі қандастарымен барыс-келісі азая бастады. Бұл өлке қазақтары 1912-
ші жылы ... ... ... аяқтап, 1914-ші жылы мекеніне оралды.
Ел ес ... мал басы ... ... ... ... бетіне кең канат жайды. Сол
кездегі қазақ билерінің халық қамын ойлап, ... ... ... халықтың көп бөлігін аман сақтап қалды.
“Құт болған аз Керейге қайран ... ... ... ... жиып, енді етек жапқан кезде,
Ақ орыс, қызыл орыс деген шықты” – дейді Ү.Ақыт ... ... ... батысына Бакич, Сокольницкий, Казанцев Кайгардов бастаған ақтар
әскері келсе, ... ... қуа ... ... ... ... ... әскерінің екі топқа бөліп, өз ... ... ... назар аудармады. Олардың сұраған көмегін беріп, азық-түлік, ат-
көлікпен көмектесті. 1921-ші жылдың жазында ... ... ... ... генерал Бакич бастаған ақтың әскерлері Даян көлін басып Қобда
қазақтары мекендеген ... ... ... ... ... ... үкірдайы С.Дөрбетхан, Қос-Ағаштағы қызыл ... ... ... хат ... ... ... ... бермеуді тапсырып, 20-дай
мылтық сайман жіберед /55/. ... ... ... ... ... тарихы” естелігінен бастап, коммунистік көзқараста
жазылған ... оны ... ... ... ... ... да ... осылардың етегінен ұстасақ адаспайды екеміз” – деген еді дейді.
С.Дөрбетхан туралы “Алтай 7 ұрианхай ауданының Бадрах деген ... ... ... ... ... ... ... Хасбаатарға (Моңғол
өкіметінен батыс өлкеге жіберілген өкіл) келіп, ... ... ... өз ... ... ... ... кіріп, бір өкімет болуға
келісім жасап, мәлімет қалдырды да өз руларына жүріп кетті” – деп ... /56/. Әрі ол ... ... ... ... ... басы ... де кездескенді. Қобда қазақтары арасына келген ақ ... ... ... халыққа қатыгездік жасап, мал-мүлік, азық-
түліктерін тартып алып отырды. К.К. Байкалов, Ц.Хасбаатар бастаған қызыл
әскерлер Кайгардов бастаған ... ... жылы ... ... Сақсайда
кездесіп қақтығыс болды. Оған жергілікті қазақтардың ... ... ... ... әсер еткені толық сөз болмай келеді. А.Сарай бұл
оқиғаға қатысты ... ... ашса да, ... бірдей таптық,
коммунистік идеология тұрғысынан сөз етеді. Қ.Зардыхан бұл оқиғаның арқауын
қазіргі жариялылық тұрғысынан ... ... ... ... ... ... Даржаның естелігі,
партизандардың әркезде өңін айналдыра айтқан әңгіме-естеліктерінен ... ... ... ... болмауы Тұлба көл шайқасына қазақтар қалай
қатысып, қандай ... ... ... ... мүмкіндік аз. Әртүрлі
деректерде 1921-ші жылы кыркүйекте Кайгородовтын ... ... ... ... бірігіп, сол айдың 17-ші жұлдызында Тұлба көлі ... – 2500 ... ... топтасады. Осы кезде К.К. Байкалов, Ц.Хасбаатар
басқарған қызыл әскер отряды Улаанхус, ... ... ұрыс ... ... ... Саруул гүннің бұтханасында болған кезінде
ақтардың қоршауында қалып, 44 ... ... ... басталады. К.К.
Байкалов 400-ден астам әскерімен ақтарға қарсы тұрып, үлкенді-кішілі 12 рет
шайқас болып, кейбірінде ақтардан 500-ге ... кісі қаза ... ... ... ... ауыр ... күн кешіп, Қос-Ағашқа қазақтарды
бірнеше рет елшшікке жіберіп, олардың арқасында ... ... ... ... Фрроловтар басқарған 185, 55-ші полк әскерлері көмекке
келіп, ақтар жеңіліс табумен оқиға аяқталады.
Қобда ... бұл ... ... ... ... бел ортасында жүріп
қатысты. Шеруші үкірдайы ... ... ... ... жөн ... ... Моңғол әскерлеріне Дәуітбай, Шәңгішбай, Шалғынбай,
Махатбай, Мұхалар ілескені ... ... ... ... ... да ... болғанын К.К. Байкалов, Ц.Дамбадаржалар жазды. “Топ
ортасында сары және күлгін ... ... ... ... ... ... қырғыздар (қазақтар) бар, бұл ... ... ... ... және ... жүздігі” – дейді /57/. ... ... ... ... ... ... Түркістанда қалғанынан басқасы
осында ере ... ... ... ... ... Саруул гүң бұтханасына
келгенде Сақсайдан екі қазақ келіп Таулы Алтай мен Сақсай ... ... ... ... ... ... талан таражға салып жатқанын
айтып көмектесуді сұрайды. Әрі қазақтарда өз тарапынан көмек етуге ... ... ... әскері жақындап келгенін де қызылдар жүргінші
қазақтардан естиді. К.К. Байкалов 1921-ші жылы 12-ші ... ... хат ... ... ... екі ... жұмсайды. Онан жауап болмаған
соң 30-шы қыркүйекте тағыда үш қазақты елші етіп ... ... ... күні ... бір салт атты ... ... келіп, Қара-Ағаштан қызыл
әскерлер көмекке келе жатқанын хабарлайды. ... ... ... ... ақтар мен қызылдар келіп, жергілікті халық олардың
кім екенін толық түсінбегенімен замана ... ... ... ... ... ... болып, оларға көмек жасап, әсіресе қоршаудағы ... ... ... аман алып ... ... ... көп ... Бұл
хаттарды Тауданбекұл Дәуітбай, ... (1881 – 1982), ... (1897 – 1972), ... ( 1897 – ... ... деп жазылып
келеді, Ал, К.Сайылхан, Т.Тұржан, Қ.Бәймеш, Т.Бұқат, О.Райымбек қатарлы
қазақтарда қоршаудағылармен ... ... Бұл ... ... ... нәтижесінде өздері мекенденіп отырған мекендерде ірі ... тез ... ел ... ... ... өмір ... ... қосты.
Қазақ диаспорасы Моңғол халқымен ... ... ... ... өмір ... басынан өткізді. Социалистік эксперимент
Моңғол еліне 1924 жылдан басталды. 1921 жылы ... ... ... ... ... ... Осы революцияның
нәтижесінде Моңғол елінде ... ... ... ... жол ... Бұл ... елінің бірден-бір дұрыс та табиғи жолы еді.
Моңғол елінің болашағын ... ... ... ... басына
келген Моңғол Халық Партиясы, оның қайраткерлері осылай болжады.
Бұл болжам ұлт-азаттық революцияның нәтижесінде ел ... ... ... ... алу, ... басына келген партияның сипаты, Моңғол елінің
болашақ даму жолы ... ... және ... зор ... ... ... көрініс тапты. Дегенмен, аталмыш мәселерді шешуде
Моңғол ... ... ... ... ... Партиясының тұңғыш төрағасы, қаржы министрі, бүкіл
әскердің басшысы С.Данзан бастаған топ пен ... ... ... ... ... ... ... бастаған топтың арасында аталмыш
мәселелер бойынша бірнеше жылға ... ... ... ... ... ... саяси экономикалық-әлеуметті ерекшелігін, 1921
жылғы ұлт-азаттық революцияның, буржуазиялық-демократиялық сипатта болғанын
ескере отырып, аталмыш мәселеге жауап ... Ол ... елін ... республика деп жарияламақшы болған әрекеттерге үзілді-кесілді
қарсылық білдірді.
Моңғол елінің ханы, дін басы Богда Жавзандамбаның елдің тәуелсіздікке
қол жеткізуде сіңірген, ... ... ... ... ... ел билеу
жүйесінің тиімді формасы ретінде құқығы ... ... ... ... Үш жыл бойы (1921 – 1924 жж) ел ... құқығы шектелген
хан отырды. С.Данзан Моңғол Халық партиясын Кеңестік партияға айналдыру,
немесе жаңадан ... ... құру ... ... ... Ол ... Халық
Партиясының атына “революцияшыл” деген сөзді қосуға тікелей қарсы шықты.
Тек ол ... соң ғана оның ... бұл ... партияның атына тіркеп
алды.
2.2. Коминтерннің Моңғолиядағы өкілі
Моңғол еліндегі ішкі ... және ... ... ... ... жылы Коммунистік Интернационалдың Атқару Комитетінің өкілі ретінде
Моңғол еліне Т.Рысқұлов келді. Бұл ... ... ... ... ... ... Моңғолияны бұл бағыттан басқа бір бағытқа бұру мүмкін
емес екендігін ... ірі ... ... ... ... ... ... және идеологиялық тұрғыдан ... ... ... өмірін
демократияландыру, Моңғол үкіметінің ... ... ... ... ... қолынан келе ... ... ... ... Осы ... ... ... ол Моңғол елін,
оның партиясын демократиялық принциптер негізінде нығайту, елдің саяси,
әлеуметтік-экономикалық өміріне ... ... ... көп ... Бұл ... ... шектесіп жатқан Қазақстан ... ... ... орын ... Осы ... Т.Рысқұловтың еңбегі
зор. Өз елінен шалғайда жүріп, күрделі ... ... ... ... ... ... ... шешуге көмектесу өте қиын болды.
Моңғолияда болған кездегі оның өз ... ... ... сол
кезде сәнге айналған марксизм-ленинизм, социализм, коммунизм, капитализмнен
тыс даму жолы сияқты атаулар кездеспейді /58/.
Тұрар Рысқұлов Моңғолияға 1924 жылы ... ... Ол ... Урга ... ... ... ... кірісіп кетті. Ол Ұлы және
Кіші ... ... ... ... ... ұйымдық
құрылысын өзгертуде, олардың мемлекеттік жұмысты жүргізудегі праволары мен
міндеттерін белгілеуде нақты ұсыныстар айтты. ... ... ... ... бірінші Ұлы халықтық Хуралдың жұмысына қатысып, үкіметтің
негізгі заңы Конституцияны бекітуде, жас ... ... ... ... деп ... ... ... араласты.
Бірінші Халықтық Хуралдан кейін Т.Рысқұлов “Моңғолияның Ұлы Хуралдары”
(Моңғолиядан хат) деген үлкен ... ... Бұл ... ... тарихи маңызын жоғары бағалап, оны ... ... ... ... саны ... екенін, Моңғол халқының Кеңестік
Ресейге, әлем халықтарының еңбекшілеріне, ... ... ... ... ... атап көрсетілді.
Бұл туралы Моңғолдың көрнекті жазушысы, Моңғол Халық Республикасы
мемлекеттік сыйлығының лауреаты Л.Тудэвтің “Үкіметтің ... ... ... 1924 ... ... ... кеңінен жазылған.
Т.Рысқұловтың шаруалар кеңестерінің идеяларын жүзеге асыруда, еңбекші
араттардың революциялық-демократиялық ... ... ... ... формалары мен методтарын анықтауда шығыс
республикаларының тәжірибесін ...... ... ... ... ... ... бұл мәселелерді шешуде Т.Рысқұловпен
кеңесіп отырды. Т.Рысқұлов Моңғолияда бір жылға жуық жұмыс істеді ... ... ... ... Р.Ринчиноның арандатушы
әрекеттеріне қарсы күрес жүргізіп отырды.
1924 жылы Коминтерннің атқару ... ... ... ... ... ... болып тағайындалып, қазан айының
басында Моңғолияға келеді.
Кеңес одағының ұлт республикаларында істеп, ... ... ... ... ұлт және ... ... ... мәселелері, оны
шешу жолдары туралы терең білгір ретінде танымал ... ... ... ... ірі қайраткерді Кеңес одағының коммунистік партиясы,
Коминтерн жарты миллионға жетер-жетпес халқы бар “кішкентай” ... ... ... ... ... туындайды. Біздің ойымызша, мұның бірнеше
себептері болғанға ұқсайды. Олардың ... осы ... ... көтерген
социалистік революцияны жүзеге асыру жолдары жөнінде коммунистердің Шығыс
мәселесіне ерекше көңіл аудара бастағанына ... ... деп ... құрылысы саласында Т.Рысқұловтың атқарған келесі қызметі Моңғол
халық партиясының бағдарламасы мен жарғысын жасау болды. ... ... ... ... ... ... байланысты жаңа бағдарлама
жасау қажеттігі туындайды.
Моңғолияда Т.Рысқұловтың атқарған қызметінің ... ... ... ... ... Ұлы хұралы, онда қабылданған ... ... ... Ұлы ... қабылдаған конституцияда 1924
жылға дейін теократиялық ... ... ... ... ... ... ... Конституцияда Т.Рысқұловтың бастамасымен
Кіші хұрал атты тұрақты парламент ... бап ... ... Бұл ... ... парламенттердің бірі еді.
Бүкіл түркі халықтарына ортақ ... ... ... ... ... ... туғанына 110 жыл толып отыр. Ол өзінің қырық
жылға жуық өмірінің тең ... ... ... мұң-мұқтажы жолындағы
күреске арнады. Осы күрес оны өз ... ... ... мемлекет
және қоғам қайраткері дәрежесіне көтерді. ... ... ... ... ... ... ... комитеті мен Халық
комиссарлары кеңесінің төрағасы, Кеңес одағының Ұлт ... ... ... ... ... ... ... бөлімі
бастығының орынбасары, Коминтерннің Моңғолиядағы өкілі, ... ... ... ... газетінің жауапты редакторы, тағы басқа де
жоғары қызметтерді абыроймен атқарған кесек тұлға.
Бүгінде Тұрар Рысқұловтың туғанына 110 жыл ... орай ... ... ... айтқанда, Түлкібас ауданында түрлі іс-шаралар
ұйымдастырылып, олар ойдағыдай өтіп жатыр. Осыған ... ... ... ... Мініс Әбілтайнның тұғыры биік тұлға ... ... ... ... ... ... ... бөлуі, екінші жағынан
В.И. Ленин ... ... тыс даму жолы ... ... ... ... ... республикаларымен қатар тәуелсіз ел ретінде Моңғолияның
тәжірибесі маңызды болды. Бұл ... ... ... ... ... ... жеңген елдің көмегімен капиталистік сатыдан аттап өтіп
социализмге жетуге ... ... ... осы ... түсуіне түрткі
болуға тиіс болды. Сонымен қатар, Моңғолияда ... ... ... бұл елді ... ... ... ... бұл елдің
экономикасымен, тұрмыс күйімен таныс адам ғана жүзеге асыра алатын еді.
Т.Рысқұлов ... ... бұл ... ... Біз ... ... ... зерттей келе МХР-дың
тұңғыш конституциясының жоспарын ... ... ... ... Бұл ... ... елінің саяси өмірін демократияландыруда
ерекше рөл атқарғанын өмір ... ... ... ... ... ... ... мен
өкіметтің сыртқы саясатының өзекті мәселесін шешуге ... ... ... ... ел ... өмір сүруі екі көршісінің – ... мен ... ... ... ... еді.
Кеңес өкіметі 1921 жылы Моңғолияның көмегімен капиталистік сатыдан
аттап өтіп социализмге жетуге ... ... ... осы жолға түсуіне
түрткі болуға тиіс болды. Сонымен қатар, Моңғолияда ... ... ... бұл елді ... жолына бағыттау міндетін бұл
елдің экономикасымен, тұрмыс күйімен таныс адам ғана жүзеге асыра алатын
еді.
Коминтерн ... ... ... ... талаптарға сай
Т.Рысқұловтан басқа адам табу қиын ... ... ... ... қызметіне байланысты тақырып
әзірге толық зерттелмей отыр. Мұның ... ... оның ... архив құжаттары, соның ішінде өзінің атқарған кызметіне
байланысты Коминтернге ... ... ... ... тыс
қалғандығында. Соңғы кезде ғана аталған архив құжаттары ... ... ... оның осы ... атқарған кызметі туралы
зерттеу жұмысы қолға ... ... Бұл ... ... ... кызмет істеген Коминтерн қызметкерлерінің ішінен Т.Рысқұлов ... ... ... оның ... ... ... ... моңғол
халқының өмірінде атқарған рөлі жөнінен Т.Рысқұловқа теңдессіз қызметкер
болмағанын дәлелдеп отыр.
Коминтерннің ... ... ... ... ... ... біз ... бұл мәселеге тоқталуды жөн керіп отырмыз. Оларды біріншісі
– жас Моңғол халық ... ... және ... тұрғыдан нығайтуға
байланысты. Моңғол халық партиясына байланысты Коминтернді ... ... ара ... ... ... ... ... Т.Рысқұловты
Моңғолияға тағайындау туралы Коминтерннің атқару ... ... ... ... ... ... халық партиясы революциялық өзгерістерді бірте-бірте ... бұл ... ... ... ... ... саясатын
жүргізіп отырды. Мұны Жастар одағының ... ... ... ... ... ... қолдауына сүйеніп, Моңғол
халық партиясын коммунистік бағытта қайта құру немесе ... ... ... ... ... ... байланысты бұл екі ... ... ... ... Т.Рысқұлов осы мәселені зерттей келе Жастар
одағының ... ... ... ... ... Моңғол халық партиясының басшылық рөлінің маңызы туралы өзінің
Коминтернге жолдаған алғашқы баяндамасында ... ... ... ... ... ... бөлігі партия мен
өкіметтің сыртқы саясатының өзекті мәселесін шешуге байланысты ... ... ... ел ... өмір ... екі ...... мен Қытайдың саясатына тікелей байланысты еді.
Кеңес екіметі 1921 жылы Моңғолияның ... ... ... бола ... ... ... ... төтеп бере алмаған
Кеңес Одағы 1924 жылы Моңғолияны Қытайдың бөлігі деп ... 1921 ... ... ... ... ... кызыл әскер бөлімдерін 1925 жылы
Моңғолиядан алып кетті. Бұл ... ... ... ... жеріне баса-
көктеп кіруге мүмкіндік туғызды. ... ... ... ... ... қорғау үшін өз бетімен әрекет жасауға мәжбүр болады.
Моңғол халық партиясы орталық комитетінің шешімімен 1925 жылы ... ... ... ... құрған генерал Фын Ю-Сянмен
келіссез жүргізу үшін өкіл ... ... ... ... ... үшін ... ... әскери қару-жарақ алуға қол
жеткізеді, бұл ... ... ... ... ... алу үшін ... келіссөз жүргізуге үміткер болады. Моңғол үкіметі ... оның ... ... ... ... ... Т.Рысқұловты қосады.
Келіссөздің нәтижесінде қытай генералы ... ... оның ... қауіп төндірушілерден қорғауға
келіседі. Т.Рысқұлов бастаған өкілеттіктің ... тобы ... ... ... ... ... достық қатынас орнатуға қол
жеткізеді. Өкілеттіктің өзіне жүктелген дипломатиялық ... ... ... ... ... ... үлес ... атап айту қажет.
Осының нәтижесінде Моңғол мемлекетінің тәуелсіздігіне төніп тұрған ... ... ... ... ... ... ... сақтап
қалуды көздеген консервативтік идеология мен социалистік өзгерістерді дереу
жүзеге асырмақшы болған ... ... ... екі ... күрес жүргізеді.
Консервативтік идеологияға қарсы күресте ол оңай жеңіске жеткенімен ... жеңу ... ... ... ... екі ... қарсы күресте, демократиялық көзқарасқа сүйенгенін байқауға
болады. Ол ... ... ... революциялық демократиялық бағытта
нығайту, елдің саяси өмірін ... ел ... ... ... өзгерістерді жүзеге асыру бағытын
берік ... Оның ... ... ... сол ... сәнге айналған
социализм, коммунизм, капитализмнен тыс даму жолы, т. б. ... ... ... ... ... ... ауыр зардаптар әкелген
социалистік бағыттағы шаралар жүзеге асырылады, ... ... ... жолы ... / ... айтылған концервативтік және солшыл идеологияға қарсы күресте
жекелеген моңғол қайраткерлері мен ... ... ... туралы мәселе талқылаған Моңғол халық партиясы орталық комитетінің
екі шешімінде де ... ... ... ... ... ... қайтару туралы шешім қабылдайды. Біздің ойымызша,
Т.Рысқұлов Моңғолияда істеген аз ... ... ... ... ... орындаған, ол Моңғол халқы, оның ... үшін ... ... ... Моңғолияда жүргізген саясатын, атқарған қызметін
Коминтерн, Кеңес одағы коммунистік партиясының жоғары ... ... ... ... ... саяси өмірінің кезекті бөлігі Ресей Федерациясының
үкіметінде атқарған қызметіне байланысты. Моңғолиядан оралған соң ... ... ... Қазақ” газетінде істейді. 1926 жылы мамыр айында Ресей
Федерациясы Орталық атқару комитетінің ... ол ... ... ... орынбасарлығына тағайындалып, бұл лауазымда 1937 жылға
дейін істегені белгілі. Т.Рысқұловтың қызметінің осы кезеңі ... ... аз ... ... республикада істегенде жинақтағаны бай
практикалық тәжірибесі, ... оның ұлт ... ... ... білікті
қайраткер екендігін ескере отырып, Ресей федерациясының үкіметі ... ... ... ұлттық автономиялық облыстар ... ... мен ... ... Одақ ... ... ұлт ... мәселесімен шұғылдануды жүктейді. Осы
мақсатпен оны ВКП (б) ... ... ұлт ... ... ... мәселесімен шұғылданатын комиссияның құрамына енгізеді.
Осы міндетті жүзеге асыруда 1926 ... ... ... ... ... ... тарихта ұлт өкілдерінің жеке мәжілісі деп аталған
жиылыс маңызды рөл атқарады. Т.Рысқұловтың Кеңес ... ... ... ... жеткен мәселелері жөнінде көтерген 11
пункттен тұратын ұсынысы Ресей ... ғана емес одақ ... ... ... және құқықтық мәселелеріне арналған. Ұлт
өкілдері ... ... ... ... ... ... ... дамытуда Т.Рысқұловтың бастамасымен және оның
тікелей қатысуымен жүзеге ... ... ... бірі ... ... ... салу ... Т.Рысқұлов Ресей Федерациясы үкіметінің
жанынан құрылған Түркістан-Сібір темір жолын салуға ... ... ... ... ... ... ... үшін ғана емес, бүкіл
одақта жүргізілген индустрияландыру саясатында маңызды орын ... ... ... ... іске ... оның орны ... ... Моңғол мемлекеті және оның халқы үшін Социалистік эксперименттің
ауыр зардабы.
Моңғол мемлекеті, оның халқы үшін жетпіс жылға созылған ... ... аса ауыр ... Ал, ... ... құрамындағы қазақ
диаспорасы да Моңғол халқымен бірге осы эксперименттің ауыр зардаптарын
басынан кешірді. ... өмір ... ... осы жолға түскен
соң көп ұзамай партия қатарындағы ... деп ... ... айқын сезілді.
“Оңшылдар” дегеніміз партияның III съезінде ... ... ... ... еді. 1925 жылдан бастап партия қатарындағы және
оның басшылығындағы елдің болашағын дұрыс болжаған ... ... ... ... ала ... партия басшылығындағы
Э.Ринчино бастаған ... ... ... ... ... ... мақсаты – елді социалистік жолдан капиталистік жолға
аудару болды. Осы мақсатқа жету ... олар ... ... мал
шаруашылығын өркендету экономикалық ынтымақтығын күшейту мақсатымен “екінші
біреуді қинамай жан-жакты дайындар!” деген ұран ... Ал, ... бұл ұран ... ... ... сонымен капиталистік
элементтердің бас көтеруіне әкеп соғады деп есептеді.
“Оңшылдар” деп ... ... дін ... ... ... кінә ... Олар діни уағыздарды бұрмалаушылыққа, діндар
халықтарды қудалауға, атеистік үгіт-насихат жүргізуге қарсы болды. Олар ... ... ... ... ... халықтың мүддесін қорғауға
бағыттағандықтан марксизм мен буддизмнің арасында ерекше айырмашылықтар жоқ
деп есептеді.
“Оңшылдар” Моңғол елінің экономикалық ... тек ... ... ... ... Олар Англия, Франция сияқты капиталистік елдермен
экономикалық және мәдени қарым-қатынас жасауға ... ... ... ... ... елінің саяси-
экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... /МХРП/ партиясының ішкі ісіне қол
сұғуына қарсы күресті.
1928 жылы шақырылған МХРП-ның ҮІІ ... ... деп ... елдегі капиталистік элементтердің мүддесін қорғаушылар,
партияның сара ... ... ... кінә тағып, оларды партия
қатарынан және ... ... ... қарсы солшыл арандатушылардың жасанды күресі ... ... ... ... де ... аз ... ... саяси, экономикалық-әлеуметтік өмірінің ерекшеліктерімен
санасу саясатының негізінде қазақ арасына ... ... тиіс ... ... ... ... “оңшылдардың” қастандық
әрекетімен түсіндіргісі келді.
“Оңшылдарға” қарсы жүргізілген жасанды ... ... ... ... ... сілтеушілікке әкеп соқты.
Отызыншы жылдары Коммунисіік Интернационал, орталық ... ... ... ... ... ... Революциялық партиясымен бірге Моңғолия
мемлекетіндегі хал-ахуал туралы бірнеше қаулы-қарарлар қабылдады. ... ... ... ... бірі ... еліндегі
демократиялық өзгерістердің қарқыны “оңшыл” саясатшылардың ... ... осы ... ... ... ... ... керектігі туралы болды.
Моңғол еліндегі саясаттың салдарынан “солшыл” асыра сілтеушілік
қарапайым халықты қатты үрейлендірді. “Солшыл” ... ... ... көшу арқылы құтылмақшы болды. 1931 жылғы көктемнен бастап жаппай
Алтайға көшу басталды. Соның салдарынан Қобда ... ... ... ... ... ауып ... Алтайды асқан қазақтар 1931 – 1932
жылдары Қобда бетіне қайта оралды.
Қобда бетінде алпыс-жетпіс жыл өмір ... оның ... ... адам мен мал ... ... ... Ауып ... қазақтарды Алтай
бетінің қазақтары, Қытай әкімшілігі құшақ жая қарсы алған жоқ. Бұл ... ... ... ... негізгі себебі болды. Алтайды асқан
қазақтар арлы-берлі үркіп жүріп, ... ... ... ұшырап азып-тозды.
Қазақтар Алтайға ауа көшерден бұрын (1929 ж.) олардың қолында 2,3
миллион малы ... 1938 ... ... ... ... ... саны 0,5
миллионға кеміген /64 /.
1929 – 1938 жылдар арасындағы қазақтардың саны есепке ... ауа ... ... олар ... ... ... нақты есептеу
мүмкін емес. Дегенмен, осы жылдар ішінде мал ... 1,8 ... ... себебі, Алтайға көшудің салдарынан болғаны дау туғызбаса керек. Бұл
қазақтар ... ... жеті ... айырылды деген сөз. Қазақ
диаспорасының басым көпшілігінің өз Отанын тастап, ... ауа ... ... сол ... ... ... өріс алған “солшыл” ... еді. ... ... ... ... қазақтарға мал-
жанынан, дінінен айырылып қалу қаупі туды. ... ... ... ... “солшыл” бұрмалаушылыққа қарсы халық наразылығының көрінісі деп
есептеу керек. “Солшыл” асыра сілтеушілікке қарсы ... ... ... батысында төрт аймағын қамтыған қарулы көтеріліске әкеп соқса,
қазақтардың наразылығы Алтайға ауа көшуге әкеп ... ... ... ауа ... ... ... ... тақырыбына жазылған басылымдарда байлардың, феодалдардың революцияға
қарсы үгіт-насихатының әсері, Синьцзяндағы ... ... мен ... ... арандатушылығы деп түсіндіріліп келді. Мұндай
қорытындыларды дәлелдейтін тарихи құжаттар жоқ. ... ... ... ... ... ... ауа ... партия мен үкімет билігін
ұстаған солақай солшылдардың жүргізген теріс саясатына қарапайым ... ... ... ... ... Одағының көмегіне, Коминтерннің басшылығына сүйеніп, социализмге
қарай өрлеп бара жатқан елде ... ... ... ... ... өз отанын тастап кетуін ашық мойындау ... ... ... ... ... да, ... Алтайға ауа
көшуінің себебін байларға, феодалдарға жауып, тарихты бұрмалаудан басқа жол
жоқ еді.
Моңғол үкіметі Алтайды асып қайтып ... ... ... ... ... ... халықтың тұрмыс күйін түзеуге
назар аударды. Қобда аймағы ... ... ... ... ... танысып, оларға көмек көрсету мәселесін орталық үкіметтің алдына
қойған. ... ... ... саны он ірі ... ... әрбір
отбасына отыз тугриктен көмек көрсетілді.
1932 жылы Ботақара сұмының алпыс екі үйіне 1800 тугрик, ... отыз үш ... 1080 ... ... ... ... жеті ... 1440
тугрик, көлемінде бір реттен көмек берілген.
Моңғол Халық Революциялық партиясы мен Моңғол үкіметі 1932 ... ... ... ... ... жоюға байланысты шаралар
қолданды. 1932 жылы Моңғол Халық Революциялық партиясы Орталық комитеті
“Қобда және ... ... ... ... ... мүшелеріне” арнаулы
хат жолдады /65/.
Бұл хатта партия мен ... аз ... ... саясатын
бұрмалаушылыққа қарсы күресудің қажеттілігіне тоқтала ... ... ... жоне ... ... ... ... көтерді.
Партияның Орталық Комитетінің шешімі бойынша партия қатарын солшылдардан
тазалау науқаны ... Бұл ... ... ... ... сұмының
партия ұйымында жүз жиырма мүше болған болса, тазалаудан соң жетпіс үш мүше
ғана қалған.
Қазақ диаспорасы арасындағы ... ... ... ... байларын тап ретінде жою науқаны жүргізілді. Үкіметтен
белгіленген шешім ... ... ... ... ... ... мен ... мал-мүлкі тәркіленіп, кедейлерге, жаңадан
құрылып жатқан колхоздар мен коммуналарға бөлініп берілді.
Моңғол феодалдарын тәркілеу науқанымен ... ... ... ... деп аталатындарды ... ... ... ... ... ... экономикалық-әлеуметтік өмірінің
ерекшелігімен санасу саясаты себеп болса; ... ... ... ... ... байлары арасындағы айырмашылыктъщ себебі орта ғасырдағы Моңғол ... ... ... ... ... ... ... саяси-экономикалық жағдайдың әсерінен Моңғол ... ... ... ... ... өзінің жер меншігі, басыбайлы шаруалары
бар, феодал табы болды да, олар өз ... ... ... ... ұйымдастырып отырды. Сондықтан, 1929 жылы Моңғол феодалдарын
тәркілегенде олардың жер меншігімен бірге ... ... бар ... ... Ал, қазақ байларына келсек, оларда жер меншігі, басыбайлы
шаруасы болмаған еді. Сондықтан да, ... ... деп ... ... қиын ... ... Моңғол Халық революциясы
партиясы мен үкіметі тек 1938 жылы ғана ойлап тапты. ... ... ... ... қас ... шет ... тыңшысы деген қылмыспен сотқа
тартып, олардың мал-мүлкін тәркіледі.
Қиянатұлы өзінің “Жылаған жылдар ... ... ... 1937 ... бастап партияның белсенділері ішкі істер жансыздарының тікелей
араласуымен, қазақ арасынан ... ... ... ... оған ірі ... бай мен ... ... белсенділері және
наймандар қамтылды. “Қобда бетіндегі наймандар саяси ... ... байы да, ... да ... тек ... үшін ... ... деп
атап өткен. “1937 – 1938 жылдары саяси ... үш мың екі жүз ... ... 1937 жылы Моңғолияда жиырма үш мың екі жүз ... ... ... ... ... ... немесе алтыншы қазақтың бірі саяси
құрбандыққа ұшырады” деп ... ... ... ... ... екі түрлі жаладан үш мыңнан астам қазақ
азаматтары зардап шеккен.
Қазақ диаспорасында, оның ауқатты тобында халық ... ... ... ... емес. Шет елдің тыңшысы деп, ішкі істер ... ... ... Жапонияның атын есігендері жоқтың қасы еді.
Бұл қазақ арасындағы ауқатты топты ... ғана ... ... Өз ... ... бар ... ... құраны бар молдалар, революция
жылдарында көтерілген зиялылар контрреволюционер, шет ... ... ... ... ... кетті. Осының салдарынан қазақ
диаспорасының, ең зиялы тобы социалистік эксперименттің ... ... ... ... дейін бұл өңірдегі қазақтар өмірінде
өзгерістер аз ... ал, аяқ ... ... ... ... ... де келіп жетті. Жеке дәулет, дінге қарсы қызыл ... ... ... ... ... 1930-шы жылы жасаған баяндамасында
“Қазақтар 12 керей руынан ... ... ел ... ... бар халық.
Бұларда 74651 адам бар. ... 55451-і ... ... ... 11600 ... ... ... қамтылмаған. Қазақтың Байқадам
хошуун Қытаймен шекараласқан жерде орналасқан. Шығыс Түркістан қазақтарына
карай Байқадам хошуунның ... неге ... ... ... ... сол ... ... ұстап абақтыға жапқанына халық өте наразы болған
көрінеді. Осы мәселеге тура ... ... ... қазақтарға үлкен әсер
етіпті. Бұл мәселені дұрыс шешу үшін аймақтың (ол кезде ... ... ... еді) ... ... мәселесін қайта қарап,
“бірнеше” мәселелерді дереу шешу керек” – дейді /67/. ... ... ... ... ... 1930-шы жылн 1 шілдеден 1932-ші жылғы 8
шілдеге дейін ... ... ... онда ... Ж. ... ... ... қызмет етті. 1932-ші жылы болған Мемлекеттік XVI құрылтайда
қазақтардың шаруашылығы мен мәдениетін арттыруға назар ... ... ... ... ... ... айдаған”, “Дәлелхан қашқан” т.
б. оқиғалар болды. С.Дәлелхан 1929-ші жылы мемлекеттік құрылтайға қатысып
сөз ... онан ... ... ... асып кетеді. Бұл оқиға бұл
елдегі қазақтар өміріне өз әсерін ... оны ... ... жасады деген
сылтаумен ағасы С.Ажыхан, саяси серігі Т.Дәуітбай қатарлы ... ... ... шалынды. Өкімет тарапынан қазақтарға ... ... – 32-і ... ... ішкі ... ... ... жұмысы жүрілді.
1932-ші жылдан бастап күшпен коммуна, т. б. құрыла ... ... ... ... Шеруші хошуунда барлық байларды төңкерістің қас жауы ... ... жою ... ... ... ... ... қорқыныш пен
ренішін тудырды. Осындай қауіп төнген кезде 1931-ші жылы көктемде ... ... бір ... ... ... үдіре көшті. Оларды
Ақтышқан, Қойшы қатарлы беделді ру басшылары бастады. Олар 100-дей адамнан
түратын ... ... ... Бұл ... ... ... адамы ілеспеді,
немесе, қазақтың 25%-і көшпеді. Шұбарайғыр, ителі тұтастай үрікпей қалды.
Ботағара, қошақтан аз ауыл ... көп ... ... қаралды. 1932 – 1934-
ші жылдар ... бұл ... ... түскен барлық қазақтар ... ... ... үркіп барған Қазақтар ауыр азап көрді /68/.
1920-шы жылдардан басталған саяси жалған айыппен неше он ... ... ... 1937-ші жылдан бастап қазақтар арасынан ... ... ... Оған ру ... бай, ... би, ... ... т. б. қамтылып, қазаққа тым қатал тиіскенін соңғы кезде
зерттеу жасаған Моңғол ... да ... ... 1937 – ... ... ... қанша қазақ, құрбан болғаны жайлы деректер толық емес, тізім
жасалмай келеді. Бұл жайында нақты зерттеулер ... ... ... ... ... ... 25,8 мың адам, ұсталып, 20 мыңы ату ... ... ... ... ... ... мәлімдеуінше
саяси жалған жаламен 3270 қазақ жазаланған. (Баабар. ХХ-ғасырдағы Моңғолия,
көші-қон, шығын мен олжа” – ... ... 300 ... 21000 ... ... Х.Чойбалсанның бұйырығымен атылғанын жазады. (Баабар. ХХ зууны Моңғол,
нүүдэл суудал, гарз олз. 1996. т. 459) ... жылы ... ... ... ... бұзып шыққанымен пулеметтің оғанын жайрап
қалады. Жалғыз қазақ тірі ... ... ... ... бұл ... қазақтар дүрбелеңге түсіп, шекарашылармен соғысаотырып, ... ... Аз ... соң ... қайта келтіргенде, 1000-нан астам
қазақ аш, жалаңаш оралады. Сонан қайта келтірілген қазақтардан 17 ... ... ... ... ... ... ... хошуундар саны екіден беске дейін жетті ... ... ... ... ... ... – Секел, Тайлақ.
Ханкелді, Базаркүл қатарлы төрт зәңгіге бөлінді. ... ... ... ... ... болды. 1930-шы жылы “МХР-дың территориялық
жаңа әкімшілік бөлісі туралы” заң бекітілді. Қазақтың ... ... ... Байқадам хошуунын 3-ке бөліп, Шеруші хошуунын Бақат,
Құрман, Саңырау сұмындарымен, Шұбарайғыр хошуунын – Ботағара, ... ... ... Байқадам хошууны сұмынсыз хорин болды. ... ... ... 13-ші ... қаулысы бойынша қазақ әкімшілік
бірліктері төтенше құқық иеленіп, олардың мәжілісінің шешімін мемлекеттік
ұлы, кіші құрылтайлар, кіші ... ... ... ғана ... ... заң ... көрсетілді.
МХРП ОК-і басқармалары қазақ мәселесін 1938-ші жылы екі қайта
сөйлесті. Онда ... ... ... ... ... ... құру...
халықтың тұрмысы мен мәдениетін арттыруға ... ... ... ... жетпеді, 1938-ші жылда қазақтың әкімшілігін ру атымен емес
жер-су атымен атауға шешм шықты. Қазақтар-Хужирт, Цагаангол, Дэлүүн, Тұлба,
Улаанхус, ... ... ... ... т. б. ... ... ... бірліктерге бөлінді. 1938-ші жылы 16 желтоқсанда МХРП ОК-інің
қабылдаған қазақ туралы екі қаулысы да ... ... ... ... ... жеңілдете алмады.Әрі қазақты қандастық-рулық бірлігін
ыдыратып, ұлттық сезім, ... салт ... ... ... кері ... ... ... сорақы жат көріністер бой көрсетудің басы болды.
1921 – 1940-шы жылдар Қобда өніріндегі қазақтар большевиктер саясаты,
сталиндік ... ... ... ... ... ... көрмеген қырғынды
көрсе де, бұл дәуірде де қазақтар өмір, тірлік, ұрпа қамы, ұлттық мүдде, ар-
намыс, қазақтығын сақтау үшін ... пида ете ... ... да, ... ... күш ... ал ... жалғастырды.
ІІІ-ТАРАУ. МОҢҒОЛИЯДАҒЫ ҚАЗАҚ ДИАСПОРАСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ МЕН БОЛАШАҒЫ.
3.1. Баян-Өлгий аймағының құрылуы, ұлттық бірліктің негізінің ... оның ... ... жылы ... 7-сінде Қобда аймағынан қазақтарды бөліп, жаңа
аймақ құру туралы ... ... ... ... мен ... ... Кіші Құрылтайында тыңдап, арнаулы қаулы қабылдайды. Қаулыда жаңа
аймақ комиссиясының құрамын 7 ... ... ... ... қатысты
ұйымдарынан қазақтардың жан саны, мал-дәулет тізімі, ... бақ, ... ... аты, ... алу, ... ... ... мәліметтерді өзіне алып, жаңа құрылатын аймақтың ұлы ... оған ... ... ... ... ... өкіл сайлау, аймақтың аты
және орталығы қай жерге орнайтынын сөйлесіп аймақ ... ... ... ... ... іске асыру ... жаңадан құрылатын Қазақ
аймағының жұмыстарына қажетті 100 мың сом бөлініп, ... ... құру т. б. ... ... Осы ... ... жұмыстар
іске асырылып, аймақ халқының жоғарғы құқығын иеленген алғашқы құрылтайға
84 өкіл сайланып ... ... жылы ... ... күндері аймақта
алғашқы құрылтайы ашылып, аймақ кіші мәжіліс мүшесіне 32 адам ... ... ... 7 ... ... аймқ әкіміне Б.Қабый
(1899 – 1955) сайланды. Аймақтық партия ұйымын құруға арналған алғашқы ... ... 14 – 17-де өті МХРП ... комитетінің алғашқы бірінші
хатшысы болп Шымшырұлы Ноғай (1902 – 1973) ... ... өлке ... 1931 – ... ... Қобда аймағы маңында болған
кезде қазақтың ұлттық сана сезімі артып, тіл, ... ... ... іске асты. Қазақ тілін оқитын бастауыш мектептер ашылып, адам, мал
дәрігерлік даяшылық жасалып, 1936-шы жылы ... ... ... ... 1938-ші жылы маусымның 26-шы жұлдызында ашылған МХР Кіші құрылтайы
мен өкіметтің біріккен жиналысының 50-ші қаулысы бойынша ... ... ... ... ... жүйесін құру, адам, мал дәрігерлік және сауда
бөлімдерін ашу, ... мал ... ... ... ... ... Қазақ тілінде дәріс беретін бөлімдер ашуға шешім қабылданды.
1938 жылы қазақтың түтін саны 1873, жан саны 23220 ... әр ... ... 500 – 654 ... мал ... Ол ... қазақтар 2241 кв. км ... ... ... ... ... арасында 7 сұмын бақ ... ... жүйе жаңа ... Қат ... ... арқауы
болды.
Аймақтық алғашқы құрылтайдан қазақтар шоғырланған өлке жаңа құрылған
аймақты “Баян-Өлгий” деп атауға келісіп, орталығы Өлгийге ... ... Өлке ... жеке ... ... ... ... алып, мемлекет, парламент, өкімет басшыларына шын жүректен ... ... ... ... ... жаңа ... ... қоғамдық
шаруашылық өміріне аса қажетті 16 ... ... ... ... банк ашу, ... радиолы болдыру, Қазақ аймағы құрылғанын
барлық министрліктерге ресми хабарлап, олардың жұмысын жаңа ... ... ... ... сот ... аймақ территориясының шекарасын
белгілеп, картасын жасау, қазақ мектеп, ... ... ... ... Моңғолия Мемлекеттік Кіші Құрылтайы, өкімет тарапынан 1940-шы ... 4-ші ... 38-ші ... ... аймағы құрылғаны
туралы аймақ өкілдері Құрылтайы шешімін заңды қуатты деп ... ... ... ... ... аймағынан бөлінгенде 45,8 мың км2 жері бар, 10
сұмын, 71 бақ, 8000 түтін, 30 мың жан саны бар еді. ... ... ... ... ... ... өзгешіліктер аз болғанымен Қобда ... ... ... өтіп ... Баян-Өлгий аймағы ішінде әкімшілік
бөлістері 1942, 1946, 1949 – 50, 1960, 1964 – 1965, ... ... ... ... ... Бұғыты, Баяннуур, Бұлғын, Буянты, Дэлүүн,
Цааганнуур, Ногооннуур, ... ... ... ... ... қаласы
қалыптасты. Баян-Өлгий аймағы құрылған соң ... ... ... сот, ... ... ... ұйымдары құрылып, барлық
мекемелерде қазақ, тіл, салт-дәстүрін ... ... ... ... ... ресми іс қызмет, қазақ тілінде жүріле бастауы ... ... ... ... ... деңгейге көтерілуге талпынудың
басы болды. Баян-Өлгий қазақ ұлттық дербес ... ... ... ... игі ... ... есептелумен бірге қазақтардың шаруашылығымен
мәдениеті өз мүмкіндігінше ілгерілеп рухани дамуында шешуші рөл ... ... ... ... кез ... ... ... қанды
соғыспен тұспа-тұс келді. КСРО-ы қызыл армиясына Моңғолиядан сыйға тартқан
“Төңкерісшіл Моңғолия” танклерін ... ... ... 96655 сом қаржы
қосып, 1700 атты сыйға тартып, ... ... ... ... ... ... Осы ... Қытай Республикасы Моңғолияның
батыс шекарасы, соның ... ... ... ... ... жүргізді. Шекара асып келген тонаушылар (құйыршықтар) бейбіт
халықтың мал-мүлкін тартып алып отырды. Оларға шекарашылар ... ... бір ... ... алып ... Хужирты сұмынында “шет елмен
байланысы бар” деген ... ... ... ұстауды Халхабай, Аққабдыл,
Марқабалар шектен тыс қатаң жүргізді. Сондай оқиғалардың себебінен, ... ... ... ... сұмынының 60 жанұя Алтай бетіне үркіп асты.
Бұларды Аяз, Әлей, Қаба, Маширандар бастап, ... ... мен ... ... ... оққа ... ... қазақтар бақ бастығы
Өткерме, чекист Зияны өлтірді. Бұл істің ... ... (1883 – ... ... ... тексеріп, соның ізімен “Қазақты ұлттық Баян-
Өлгий ... ... және ... ... ... мен ... ... қуаттандыру туралы көлемді қаулы қабылданады. Онда
жоғарыдағы оқиғаны тудыруға басты себептер ... ... ұлт ... ... ... іс жүргізу барысында қазақтың ұлттық, діні
салт сана, ахуал тіршіліктері ескеріліп отырмаған және аймақтың іші ... ... ... болуы халық наразылығына тап болғаны айтылады.
Осы оқиғадан соң Баян-Өлгий аймақтық партия комитетінің бірінші ... ... ... ... ... ... сол лауазымға Мәлікұлы
Қашқынбайды (1918 – 1986 аймақ Әкімі Бэгзжавтың (моңғол) орнына Дүзелбайұлы
Жеңісханды (1908 – 1993), ... ... ... ... тағайындайды.
Осыдан соң қазақтың салт-санасын құрметтеу, сот ісі қазақ ... ... ... ... ... ... тілінде насихаттау, т.б.
жұмыстар атқарылуы қазақтардың саяси өсіп жетілуіне, ... тіл, ... ары ... ... аз кем ... да оңды нәтижесін берді.
Ал, 1943-ші жылы Алтайға ауған ... ... Аяз ... ... КХР-сы өкіметі ұстап қайтарып берген соң жазалады. Ішкі істер бөлімі
“сендер қашып кетулерің мүмкін” деп ... ... мен ... қандас 81
түтінді 1948-ші жылы наурыздың 26-сында шекара өңірінен ... ... ... ... көшірді. 1949-шы жылы Хужирты сұмыннын 5-
ші бақ қазақтары Алтай ... асып ... ... ... ... соң
жағдай біршама орнықты /72/.
1943 – 1944-ші жылдары Қытай ... ... ... ... ... шекарасынын, ар жағындағы Давсан Түнкеде бір атты полк,
Бұлғын, Шіңгіл ... ... 2000, ... ... ... 1500 ... ... тауына бекініс құрылысын салып жатқан кезде Моңғолия
өкіметі осы әскерлер ... ... ... ... ... ретінде
пайдаланғаны үшін қазақ жауынгерлерінен құрылған 25-ші ... ... ... орналастырды.
1939-шы жылдан Шығыс Түркістанның Алтай аймағы қазақтары ұлт-азаттық
күресіне аттанғаны белгілі. Қазақтар мен гоминдан әскерлері арасында болған
шайқастар ... ... да ... ... ... ... әскерлеріде
Моңғолия шекарасына өтіп кетіп отырды. Қазақ ауылдары Моңғолия шекарасынан
өтіп бос жерлерде бас сауғалады. Осыны ... ... ... ... ... ... ... Хужирты, Қобда аймағының Бұлғын, Үенч
қатарлы жерлерде басқыншылық жасады. 1940 – 1950-ші ... ... ... әскери жағдай ауырлап, 1943 – 1944, 1946 – ... ... ... ... ... мен ... ... арасында, моңғол
шекарашылары мен Алтай аймағы қазақ жасақтары ... ... ... қарулы көтерілісшілері мен гоминдан әскерлері арасында көптеген
қақтығыстар ... ... ... әскерлерімен моңғол шекарашылары
арасында болған бір ... ... ... ... ... ... шекара әскерлеріне көмек жасау мақсатымен 1943-шы жылы Баян-
Өлгий қазақтарынан өз ықтиярымен ілестірілген 300 қарулы қазақты Ш.Ноғай,
көмекшісі ... ... ... Қара түңке деген жеріне шоғырланған
гоминдан әскеріне соққы ... ... деп ... ... ... жазылган. Гоминдан әскерлеріне қарсы шайқастарда қазақтың ұшқыш
генералы Мүдәріс Зайсанов 1943, 1947-ші жылдары батыс өлкедегі әскери ұшақ
отрядын ... ... ... Өкпеқызыл деген жерлерде орналасып, сол
жерлерден гоминдан әскерлері жайғасқан жерлерді бомбалап отырды – ... ... ... өзінің қазақ генералы жайында жазған кітабында
/73/.
Шығыс Түркістан қазақтарының тәуелсіздік үшінгі күресінің аса ... ... ... мен ... ... қатынас 1943 – ... ... аса ... ... ... ... ... Шығыс
Түркстанды Совет “ыңғайына” тарту үшін, әрі батыс шекараның қауіпсіздігін
қанымдау үшін Моңғол өкіметі ... ... ... ... гоминдан
әскерлеріне қарсы қойып, өзара қырқыстыруды ойлады. Сөйтіп, моңғол өкілдері
1943-ші жылы қыркүйектің 14-інде алдын ала жасаған ... ... ... Қайырты асуында алғаш рет кезігіп сөйледі. Сол жылы қазанның 5-
інде ... Ішкі ... ... ... ... ... тағы да кездеседі. Олар И.Оспан батырмен келіссөз жасап, 77
винтовка, 2000 оқ, 10 маузер, ... ... ... ... 1000 ... ... ... мемлекет басшысы маршал X.Чойбалсан, И.Оспан
батырмен 1944-ші жылы кезігіп, ... ... ... ... ... ... қару оқ ... жеткізіп береді. Қару-сайман барлығы 100-
ден астам түйенің жүгі ... ... ... өз ... МХР-сына қарсы
әрекет жасамайтынын мәлімдеп, бұл елге арқа ... ... ... тілеп, ұлт-азаттық күресін жалғастыра беретін ... ... жағы ... ... ... ... мал-дәулетін
Моңғолияда болуына келісіп, кепілдеме береді. Осы кезде, бостандық, азаттық
үшін күресіп жатқан Шығыс Түркістандағы қазақ ... ... ... шын ... ... ... қазақтар кәрі-жасы
бар партизан отрядтарына ілесуге тілек білдірді. Ал, Б.Қаби, ... ... ... төрт мыңдық баян-өлгийлік қазақ жасақтары
барып шайқасып, Қаратүңке, Көктоғайда ... ... ... азат ... Ш.Кәртеңбай, (халық қаһарманы, 1943) С.Тұрғынбай
т. б. аса ерлігімен көзге түсіп, ... ... ... ... оққа ... мен ... ... арасынлагы қарым-қатынас ізгі ниеттес
сипатта болғанымен соңында моңғол жағы оны гоминдан, америка ... ... деп ... ... Онымен қатар, Моңғолия жағының саясаты мен
жоспарын әшкерелейді деп көріп 1948-ші жылы майор Банзрагч, ... ... ... ұстау немесе көзін жою”-ға жібереді. Олар Оспан ... ... ... ... ... ... олжаласа да, өзі қоршауды
бұзып шығып кетеді. Сонан кейін Оспан батырмен ... ... ... ... ... т. б.-ды оны өлтіруге әр кез жіберілгендігі туралы
деректер кезігеді /74/.
Бұл елдеп қазақтар Моңғолияның тәуелсіздігі мен ... үшін ... ... ... ... төгіп келді. Қазақ жігіттері 1940-шы жылдан ... ... ... қызмет атқарып өздеріне жүктелген міндетті қазақ
жігітінің қайсар, батылдығымен ... ... ... ... ... ... ... әуе күштерінің бас қолбасшысы
қазақ генералы Мүдәрік Зайсанов 1939, ... ... ... асқан ерлігі,
әскери шеберлігімен ерекше көзге түсті. Моңғолия мемлекет ... Ікей (1911 – 1939) ... ... ... ... ... ... шайқаста асқан ерлік жасады. 1945-ші жылғы соғыс қимылдарына неше
жүздеген қазақ жігіттері қатысып, ... ... ... ... қатарлы
жігіттер ерен ерлік көрсетсе, көптеген жастар майдан даласында мерт ... өз ... ... ... көрсете білді. Сөйтіп, бұл елдегі
қазақтар Моңғолия ... аса ауыр сын ... ... ... қарсы
жорықтарға қатысып, азаматтық адал ... ... ... ... рухы ... айқын көрсетіп отырды. Бұл өлкедегі ... ... ең асыл ұлы ... ... өз қандастарының
тағдыр тауқыметіне жайбарақат қарап отыра алмайтындығын әрқилы ... ... ... XI ... 1940 – ... ... оның ұлт өмірде іске
асып, ... ... ... ... ... мен ... алға
ілгерілегенін белгіледі. 1940 – 1950-ші жылдар аралығында Өлгий қаласының
іргетасы ... ... жылы ... ... ... құрылуының 10
жылдық мерекесін кең көлемде салтанатпен атап өтті. Алғашқы бесжылдық (1947
– 1952), екінші бесжылдық (1953 – 1957), үш ... (1957 – 1961) ... ... ... жүріліп, аймақтық жоспарды орындауда қазақтар
қыруар еңбек етіп, мал ... ... ... ... т.б. шаруалар
атқарады. Сонымен қатар, бірлестіктендірудің салдарынан халық күн көрісінің
негізі малынан айрылып, ауыр ... ... ...... жылдар аралыгында Баян-Өлгий қазақтары V – VІІІ
бесжылдық жоспарды іске ... ауыл ... ... ... білім беру, мәдениет саласында ... ... ... ... өмір кешу ... ... туып, қазақ тілі, ... ... ... жоспарлы экономика саласындағы тоқырау олардың өмірінде
кері әсерін тигізді. 1970-ші ... ... ... онмыңдаған
жанұя қазақтары басқа алыс аймақтарға ... ... ... шырқы
бұзылды. Жоспарлы экономиканың ауыр міндет көрсеткіштерін орындау ... ... ... ... жанкештілікпен “еңбек етіп, 1990-шы жылға
дейін ел көлеміндегі жалпы ... ... та он ... озып ... да, ... ... де ... тіршілігі ерекше жақсармаған қалпында қала берді.
1951-ші жылы 10-шы маусымда Моңғолияда алғаш рет халық Ұлы Хуралынын
сайлауы жүргізілді. Баян-Өлгий ... ... ... қатарлы 8
адам сайланып, бұл сайлаудың алғашқы мәжілісінен ХҰХ-ның басқарма мүшесіне
Ш.Ноғай ... ... ... ... бұл лауазымды М.Қашқынбай, М.Мусахан
сынды білімді азаматтар атқарады. Әкімшілдік-әкімгерлік жүйе ... бұл ... ... ... ... ... ... қазақ өміріне
әсер ететін іс атқара алмады.
Баян-Өлгий қазақ аймағы өз ... ... ... бергі уақытта
төмендегі адамдар ел басқарып, өз шама-шарықын, білім, ... ... ... ... сай ... ... ... азды-көпті бедерін қалдырды.
Аймақ әкімін Б.Қаби (1940 – 1942), Бэгзжав (1942 – 1944), Д.Жеңісхан ... 1950), ... (1950 – 52, 55). ... (1952 – 1954), ... – 55), ... (1955 – 59), ... (1959 – 70), ... (1970 –
1978), X.Қызырхан (1978 – 1989), Даваажав (1989 – 90), X.Мизамхан (1990 –
96), ... ... ... Осы ... 14 ... әкімінің 4-і
моңғол, 10-ы қазақ болып, ұзақ уақыт жұмыстағаны 11 жыл қызмет атқарғаны
байқалады /75/.
1940 – ... ... ... саяси, әлеументтік, экономикалық бағдардың
негізгі бөлігін МХРП-сы ұстап келгендіктен партия ұйымын басқарып ... рөлі ... ... 1940 – ... ... ... МХРП-нын
Баян-Өлгий аймақтық комитетінің бірінші хатшысы болып Ш.Ноғай (1940 – 42),
Жеңісхан (1942 – 43), ... (1943 – 44), ... (1944 – ... – 57) ... (1952 – 53), ... (1953 – 55), ... ( 1957 –
62), О.Дуламрагча (1962 – 66), ... (1966 – 70), ... (1970 – ... (1976 – 1980), ... (1980 – 1990), Т.Сұлтан (1990 – ... ... ... 8-і ... 5-і ... адамы болды. 1960-шы жылдан Баян-
Өлгий қазақтары арасында рулық көзқарас пайда болып, оны өз ... ... ... ... жылы көптеген қазақ кадрларын жұмыста
босатты. Аймақтық партия комитетінің ... ... ... ... ... ... аузымен айтқызып, оны жөн деп ... ... жақ ... іліп алып 1962 – ... ... 18 жыл ... ... адам
жұмыстады /76/.
МХРП-ның Баян-Өлгий аймақтық XV конференциясы ... жылы ... ... комитетінің бірінші хатшысына Л.Хүрлээ дейтін біреу сайланады.
Ол осы орынға келген соң аймақтық партия, әкімшілік ... ... ... ... ... қалпында екен деп қазақ киіз үйінің ... ... ... ... киімін кигізу, Қазақстан баспасын
тапсыруды азайтуға ... ... ... ... Оны ... ОК-
інің бөлім басқарушылары Б.Ламжав, Ц.Балхажав және басқалар қолдады. Олар
Баян-Өлгей қазақтарының ұлттық ерекшелігі ... ... ... ... ... жасап, “ескі салт дәстүрді жою”, театр, ... ... ... ересектерге моңғол тілін үйрететін курс ашу, Баян-Өлгий
аймағының ерекшелігі дегенді еске ... ... ... ... ... моңғолдарға үйленбейді деп кінәлап, “қазақтарға шошқа ... етін ... ... ... ... ... Қазақ емес адамдарды
қазаққа қарсы қойып, ұлттар арасына өшпенділік туғызу әрекеті жасалды. ... ... ... ... ... мән ... радио, концерт, музей сияқтыларлы моңғолша ойнау, жазу ісі аз екен,
Баян-Өлгийліктер орталық (моңғол баспаларды нашар ... ... аз ... ... ... тек 12 ... ойнапты” т. б. мін табады.
Міне, сол кезден МХРП мен өкіметтің ... басы бұл ... ... ұлт ... ... ... ... бағытына ойысқан еді.
МХРП ОК-нің саяси бюросының “интернационалдық тәрбиені күшейту туралы” 149-
шы қаулысы “қазақтарды ұлт ретінде ... ... аса ... саясат
еді” деп жазады, тарихшы, әрі сол ... ... ... ... Қазақтарға
қанша үгіт жүргізіп, қорқытып, жұмыстан қуып, түрмеге қамағанымен көпшілік
тізе бүкпеді. Бұл жағдай Баян-Өлгий қазақтары өмірінде екі ... жыл ... ... ұлт ... ... үлгі ... ... шовинистердің
еліктеген есер желігі еді.
Бұл саясатқа халық тура қарсы шығып, іске асырылмады. ... ... ел ... ... хат ... ... бұл саясаттың
басындағылар, оны іске асырмақшы ... ... ... ... қарсылығы алдында тізе бүкті. 1980-ші жылы Ю.Цэдэнбал өзі қазақ
арасына келіп, халық наразылығын жұмсартып, Л.Хүрлээні ... ... ... бағытталған ұлт мәселесі жөніндегі саяси бағытынан тура бас
тартуы, ондай саясатты іске асыру ... ... ... еді.
Демократиялық қозғалыс басталған 1991-ші жылы Баян-Өлгий аймағының халық
талабы бойынша МХРП ... ... ... 149-шы қаулыны қуатсыз
етті. Сөйте тұрса да, МХРП ОК-нің 149-шы қаулысы мен ... оны ... ... іс ... бұл ... ... ... көңіліне
күңгірт көлеңке түсірді. Моңғол елінің тәуелсіздігі, ... ... ... жан, аққан қызыл қан, шаруашылық пен мәдениет, білім, ғылым
саласында табан етін тауысып, маңдай тері ... ... ... ... Енді аз ... өмір ... қазақтығы, ұрпағы үшін
алаңдап, наразылық күшейіп, жаңа міндет пайда болды. Қазақ халқы ... жыл ... ... ... ... ... ... ұшырып, әкімгерлік
заманда тарихи ... ... ... ... ... партиясы
тарапынан елдің тәуелсіздігі, қоғамдық-экономикалық, мәдени құрылысына
мұндағы қазақтар үлкен үлес ... ... әрі ... ... ... ... өту керек. Оған дәлел ретінде Моңғолия мемлекеттік қаһарманы
М.Ікей. Еңбек ... ... ... Н.Зәлел, Ж.Серікбай. Қ.Солтан,
Р.Шанкей, А.Орнықбай, А.Зәйтін, М.Ақан, ... ... ... ... Б.Класбай, А.Байсолтан, И.Сансызбай, Т.Оқабыл,
Б.Тасатқандар осының ... ... ... ... ... 3, ... сіңірген
әртіс, адам, мал дәрігері т. б. 38, ... ... ... ... А.Нота, Ж.Хайрулламен 80-ге тарта ғылым кандидаттары, докторлар,
профессорлар, доценттер еңбегінде айрықша айтуға тұрады /77/.
Мемлекет, өкімет, партияның басшы ... да ... ... ... етіп, білім мен күш қайратын жұмсады. Оған Кіші ... ... ... ... А.Арын. (Ұлттық кеңес мүшесі),
Парламент мүшелері Жамила, Қаби, Ноғай, Ұлы ... ... ... Ұлы Құрылтай басқармасының хатшысы М.Қашқынбай, орынбасарлары
М.Нұқ. ... ... ... ... ... кіші ... ... Қ.Зардыхан, Ұлы Құрылтай мүшесі Т.Сұлтан, ... ... ... ... ... өкіметінде, МХР-сы
министрлер кеңесінің бас министірінің орынбасары Қ.Зардыхан, Құрылыс
министірі О.Тілейқан, ... ... ... ... ... ... Д.Сандалхан қызмет атқарды. Т.Дөрбетхан министрлер кеңесінің
баскеңесшісі, ... ... ... ... ... орынбасары, Қ.Сайран бас елші болды. Ж.Әбділ Моңғолия ... жыл ... ... ... ... А.Сарай, Қ.Сіламхандар
басқа аймақ әкімі болды. МХРП-ның X съезінен бастап қазақ өкілдері қатысып,
Ш.Ноғай, М.Қашқынбай, Б.Құрметбек, ... ... ... ... ... ... Т.Сұлтан ОК-ның мүшелігіне кандидаттыққа
сайланды.
1990-шы жылдардан Моңғолиядағы қазақтар елдің саяси, экономика, мәдени
өміріндегі демократиялық өзгерістерп атсалысты. ... ... да, ... қалған қоғамдық қарым-қатынас, ой-пікірден тез арылу мүмкін ... ... ... ... ... үстіне оянып, Баян-Өлгийде ұлттық
ұйымдар ұйымдасты. Олар саяси жағдайға сәйкес іс-қимылдар атқарды. 1991-ші
жылы ... ... ... ... ... қазақ ұлты, соның
ішінде Моңғолиядағы қазақтар тарихындағы аса қуанышты, нұрлы оқиға болды.
Қайта құру ... ... ... ... ұлттық сана сезімі, іс-
қамылын моңғолдар тарапынан қалай қабылдағанын Қ.Зардыхан толық ... ... ... ... ... ... ... ақпан айы арасында
қаралған Моңғолияның жаңа ата ... ... ... ... ... жеке дара екі ұлт бар, бірі – ... ұлты деген тұрғыдан қараса,
моңғолдар қазақ деген біртұтас бір ұлт бар, ... ... бір ... ... ... ... ... рас т. б. деп “ұлт” деген сөзден
бас тартты. Қазақтар ұлттық құқығы мәселесіне ата ... орын ... ... ... бап ... талап етсе де, қазақтардың өзін-өзі
басқару құқығы туралы демократиялық принциптер көрініс ... қала ... ... ... Адам ... ... ... принциптері толық
қуатталғандықтан қазақ азаматтарда оны ... ... ... ... ... ... ... ең маңызды да, үлкен оқиға тарихи
Отан Қазақстанға бет бұруы Еуро-Азияның жаңа ... ірі ... ... ... ... тек, ... жылдан басталған іс
емес, дәуір тасқынын төтеп бере алмағаны ... ... ... ... ... жайы сөз болып, 80-нен астам жыл халық санасында ... ... ... ... бетіндегі қазақтар Манж Цин империясы күйреген
1911-ші жылдан Қазақстанмен қарым-қатынасты жандандыра бастады. Сол ... елші ... ... ... сауда жасап, хажы сапарына сол
жермен жүрді. Ал, 1921-шы жылдан соң, бұл қатынас ... ... ... ... ... ... ... Тұрар Рысқұлов, 1924 – 1925-ші
жылдары Моңғолияда ... бұл өлке ... ... ... 1924-ші жылы қарашаның 8-інде Моңғол Халық Республикасын жариялаған
құрылтайға Қазақстан өкілі Қангелдинов қатысып, сөз сөйлеп, ... ... ... ... ... ... ... қазақтар өктемшіл патшалық
Ресейдің жәбірлеушілеріне езіліп, бостандықта болмадық. ... ... ... ... елі, халқына қара ниетті жау шықса төтенше
көмектесіп, туысқандық достық байланысты ... алып ...... ... қазақ бауырларына да шарапатын тигізді.
1929 – 30-шы ... ... ... ... ... Абай ... зиялы адамдар келді. Олар бұл Өлкеде білім шырағын жағып, ... ... ... ерте ... ... аймағы орнаған соң
қазақ мектептерін нығайту үшін Қазақстанның көптеген мұғалімдері шақырылып
келтірілді. Солардың ішінде ... ... ... ... ... ағалар
болды. Тілеуберді Сауранбаев, Сейітахмет Мақсұтов, ... ... ... ... Жапар, Ораз, Мұхтар Мусин, Күләш т.б. ұстаздар
болды. 60 – 70-ші жылдарда Шахир Аманов, Қадыкенов, Қайша ... ... ... ... ... ... ... Қамар Қасымов, Хабидолла
Тастанов, Алдаберген Мырзабеков. ... Зоя ... ... ... ... игі әсер қалдырды. Жаңа әдебиет үлгілерін жасауда С.Заманбектің
атқарған міндеті зор ... ... ... ... Омаров Қайыр
Рахметжанович та мұндағы бауырластары арасында ... ... ... ... ... ... кітап, оқулықтары ерте кезден үздіксіз келумен
бірге өнер коллективтері келіп тұрды. ... ұлы ... ... ... ... жылы ... 2 – 7-сі ... Баян-Өлгий
аймағында болуы естен кетпес тарихи оқиғаның бірі еді. Және де ... ... ... ... ... қуаныш әкелді. Моңғолиядағы
қазақтар соңғы 70-тен астам жыл ... ... ... ... үшін ... ... үлкен мүмкіндік болды. Қазақстан ықпалы аясында
Моңғолиядағы ... рухы ... ... 90-шы ... бұл
қарым-қатынас сапалық жаңа деңгейге көтерілді. Осындай игі қарым-қатынастың
арқасында 1989 – 1992-ші жылдарғы ұлы көшке келіп ұласты. ... ... ... дана ... ... ұлтының маңдайына біткен жұлдызы,
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 1993-ші
жылғы ... ... ... ... ... ... үшін ... оқиға болды.
Көші-қон, немесе, миграция, жалпы адамзатқа тән құбылыс. Қазіргі
белгілі бір ұлттар мен ұлыстардың сол ... ... ... Қай бір ұлт ... ... өмір кеше ... Миграциялық
қозғалыс кейде үлкен толқын ретінде көзге түссе, кейде белгі ... ... ұлт, ... ру т.б. ... өмір ... заңдылығынан
туындаған құбылыс болып саналады. Қандай бір ұлттың тірлігіне оның ұлттық
территориясы, географиясы, айналасындағы басқа ... ... тіл, дін, ... ... әсер ... ... ... өз ғұмырында өзіндік
дамудың ішкі заңдылықтары оны, алға сүйретеді. Ал, ... ... ... ... ... көрініс беретін бір түрі ғана. Даму ... көбі ... ... ... ... іште ... қала береді. Сонымен
бірге табиғат, адамзат, көршілес ... ... тап ... ... ... даму ... өрістеуіне әсер ете алады.
Шет елдерден соның ішінде Моңғолиядағы Қазақтар Қазақстанға көшуі ұлт
өмірінің ішкі дамысының ... ... ... ... жақын шет елдерде,
тіршілік етіп, саяси, қоғамдық ортасы басқа болғанына қарамастан ұлтымыз
біртұтас организм ... өмір ... келе ... ... ... Қазақстан дербес тәуелсіз мемлекет ... ... ... ... ... бет алу ... ... “Ұлт мемлекетсіз өмір сүре
алмайды, құрып кетеді” /80/ – деп жазады Н.Ә. Назарбаев. Сөйтіп, қазақ ... Азия ... бір ... ... ... жиналып, ұлт өмірі сапалық
жоғарғы деңгейге шықты. Моңғолиядағы қазақтар да өз ... ... ... ... ... негіз бар. Басқаша айтқанда. 1995-ші жылғы ... ... 1200 ... 61 мың қазағы Қазақстанға келіп ірге
теуіп, Тәуелсіздік туы астында бейбіт тыныш күн ... ... ... ... әліде аз емес. Қазақтар байырғы мекенінде
барлық ұлт өкілдерімен бір кісінің ... бір ... ... ... өмір ... ... пен парасаттылық көрсетуде. Олар ... ... ... етумен қатар, ұлттық тіл мен ... ... ... ... онан ары жақсартуға атсалысуда.
Экономика саласында басты мақсат нарықтық қатынастарды ... ... ... әрбі ... Қазақстанға бір адамы келмегені жоқ. Сондықтан
барыс-келіс көбейіп, Алматы – ... ...... әуе қатынасы ашылды.
Жолаушылар қажетін толық өтеу үшін Өскемен – ... ... ... ... әуе жайын осызамандыруға Қазақстан мен Моңғолия мемлекеттері
арасында келісілген істерді атқарудың ... арта ... ... қазақтардың экономикалық проблемалары
Алтай тауының теріскей бетіне ... ... ... ... ... зор ... тигізген фактор олардың
шаруашылық, кәсіп әдістерімен тікелей байланысты. Натурал тіршілікпен қатар
ұсақ товар ... ... ... ... ... базарға
қажетті бұйымдар мен шикізатты өндіріп, өңдеп келді. Алтай тауының теріскей
жағын мекендеген ... ... ... ... ... және әлеументтік жағдайының негізгі ... ... ... еді. ... ... бұл өңірге көшіп ... ... ...... көзі ... сол мал ... қамы ... теріскей беті күнгей жағынан мал үшін көп ... ... ... ... ... ... қыраты мол ықтың, суы таза, шөбі
шүйгін дегендей ... ел, ... малы үшін ... ... ... ... ... руларының мал жайлымының жайы ... ... ... деп ... “Осы елді мекеннің кейбір жеріне көшіп қонып мал
жайып отыруға қолайлы еді. Көшпенді мал шаруашылығының негізі қыс пен ... ... бар ... ... ... ... ... мал қыстатуға өте
қолайлы болса да, жайлауға жайсыз болатын” /81/. Қазақ руларының үлкен бір
бөлігін жайлымның ... ... қыс пен жаз бойы ... бірге
үнемі көшіп, қонып жүруге мәжбүр етті. Әсіресе, қыстау мәселесі өте күрделі
болды. Г.Е. Грумм-Гржимайло: ... жер дауы ... ... ... /82/ – деп жазады. Жайлау мен ... ара ... ... ... қазақтардың тіршілігіне өте батты. Сонымен, жайлым мен көштің азабынан
безген қазақтың ... ... ... тобы ... ... ... ... жылжып көше орналасуы оларды мал шаруашылығына кездесіп
келген қиыншылықтан құтылуына мүмкіндік жасады. Бұл өңір мал ... ... ... қар ... жаз, қысқы жайлымы, су, шөпке мол, қыстау, жайлау
арасы жақын т. б. қолайлы жақтары қазақтар ... ... ... ... ... тигізді. Мал шаруашылығының қауіпсіздігі – ... ... ... ... өмір ... ... ... өлкеге мекендеген қазақтар өздерінің өмір қажетіне керекті
бұйымдарын аудандай мал шаруашылығынан, қалған ... ... аң ... ... қол ... ... жақын арадағы базар, жәрмеңкелерге барып тұратын.
Мал шаруашылығында табиғи жайлым, судың қажеттігі ... ... Малы ... ... да ... болатынды. Бұл өңірге қазақтар мекендей
бастаған ... ... ... ұрианхайлардан жерді алым ... ... ... ... ... мен байлары – меншікті өріс қонысқа ие
болып, ... ... ... ... да ... жерлерге мекенденіп,
қазақтың қонысы кеңейіп шаруашылығын ... ... арта ... қазақтардан “жыл сайын жайлы төлеміне жүз бастан бір түйе,
жылқы, қой, сиыр алатын да, және егін ... үшін ... де ақы алып ... ... алым ... ... тек қазақтар мен урианхайлардың жеке
билеушілері арасындағы тамыр, таныстық аумағында болатын.
Бұл ... ... ірге ... соң ... жыл ... ... ... өзенінің батысы, оңтүстігінде Даян, Сырғалы көлі, ... ... ... ... ... ... ... қазақтар
Қобда өзені бойын қыстап, 6, 7, 8-ші айда тау жоталары мен ... ... ... өзенінің сағасы мен Жалғыз ағашта жайлайтын еді” – деп В.В.
Сапожников 1906-ші жылы ... /84/. Осы ... ... тауы ... ... ... ... көшпелі мал шаруашылығы болып келді.
Оның ... ... төрт ... сәйкес, көшіп-қонып жүру ... ... ... ру, ата, ауыл жағдайлары терең әсер ететін.
Бұл өлкедегі қазақтар үшінде ауыл – тек ... ... ... ... ... мал шаруашылығы жағдайында өндіріс жүргізудін ең тиімді
түрі еді. Бір ауыл – ... ... ... ... ... Олар ... ... ақ, ет тағамдарын дайындау, өңдеу т.б. еңбек ... ... ... және ... ... ... ... қазақтарда малдың жайына қарай өріс-қонысын ауыстырып, қыстау-
көктеме-жайлау-күзеуге ... ... ... ... өткізетін.
Алтай тауының теріскей бетін мекен еткен қазақтар негізінен Қобда,
Сақсай, Дэлүүн, Соғақ ... ... ... көлі ... ... жылы
өңірлерді қыстады. Бұл жерлер қар аз түсетін, малды ... ... ... ... ... келеді. Дейтұрғанмен бұл өлкеде қыс ұзақ. Кей жылдары
қатты жұт болуы қазақтардың шаруашылық, және денсаулық, ... ... ... ... ... бұл ... көбінесе, қарашаның басында
қыстауға қонып, көкекке дейін болатын. Қыстауда негізінен ... ... ... қол ... ... ... ... семіздігін, мал басын
аман сақтауға назар аударып, мал ... ... ... ... шарттарын қамтамасыз етеді.
Көктеу мерзімі мал шаруашылығы өндірісінің ең маңызды кезеңі болып
саналады. Мал төлдету науқаны өте ... ... ... ... ... ... аман ... сол үйдің мал саны, өндірісі, тағдырына ... ... ауыл ... жаппай жұмыла еңбектенеді. Төрт
түлік малдың төлі ... ... ... ... ... ... ауа-райының
құбылмалы болуы т.б. жағдайлар қиындыққа тірейді. Мал төлдесімен халықтың
ауызы аққа тиіп, мал сауу ... ... ... ... ... ... шығу ... бұл өңірдің әр жерінде микроауарайына байанысты
біркелкі болмаса да, ... ... ... айларын жайлауда өткізеді.
Бұлғын, Дэлүүн, Жалғызағаш, Шегіртай, Бұзаукөл, Далакөл, Суық көл, ... ... ... ... ... ... салқын жайлауларда мал
шаруашылығының өндірісін жалғастырады. Мал тойындыру, мал өнімін алу, т. б.
өндірістік ... ... ... атқарылған өндірістік жұмыстың
нәтижесінсн қыстың жайы, адамдардың тірлігі тұтастай ... ... ... қызметтің аяқталу кезеңі. Күзеуде малдың семіздігін
сақтау, қысқы ... ... т. б. ... ... тауының теріскей бетіне қазақтар мекен еткен дәуірдегі олардың
шаруашылық жайы, мал саны т.б. мәліметтер ... ... Бұл ... мал саны ... Г.Е. ... ... қалдырған
мәліметтеріне сүйенер болсақ, олар 1905-ші жылы 473,0 мың бас ... ... 38,3 мың, қой, ешкі 408,2 мың, сиыр 13,7 мың, түйе 12,8 мың ... ... ... 298 ұсақ мал, 28,5 ... 9,5 ... 10 сиырдан келген
/85/.
Осыдан қарағанда мұндағы қазақтар ... қой, ... ... ұстағаны
көрініп тұр.
Алтай тауынын теріскей бетіндегі қазақтың ... ... дене ... келісті, басы әсем, кеудесі жуан, қарыны тартыңқы,
терісі жұқа, жүні қысқа, жылтыр, ... ... ... ... ... Г.Е. ... ... Қазақы қой деп аталатын, ет пен
сүт бағытындағы тегене құйырықты қой ... ... ... ... ... ... қызғылттау өңді, басының маңдайы, мұрыны дөңес, астыңғы еріні
ілгері, құлағы ұзын, беларқасы тегіс, кеудесі жуан, аяғы тура тік, ... май мол ... ... ... ешкі ... деп Г.Е. ... /86/, ... аз деп Г.Н. Потанин ... да /87/, олар ... бері ... түйе ... ... ... тауының теріскей бетіндегі қазақтардың шаруашылығында аңшылықтың
маңызыда төмен болмады. Олар аң ... етін жеп, ... киім ... ... аң ... ... ... сатып отырды. Олар аңдарды
әртүрлі қарулармен аулаумен қатар бүркітпен аң ... кең етек ... ... бастап тараққұйырыққа дейінгі андарды аулады. XX ... ... ... ... ... терісі қымбат бағалы болуына ... А.Н. ... ... “Осыларға, қарағанда аң аулау арқылы қазақтар
өз шаруашылығының белгілі бір мөлшерін қанымдап ... ... ... қазақтар мал, аң өнімін, өздерінің күнделікті өмір қажетіне асыру
үшін қазақи отбасы қалдықсыз ... ... ... ... отырды. Сонымен қатар мал шаруашылығы өнімдерін жақын базарларға
шығару арқылы өмір қажетін өтейтін өндіріс ... ... ... ... ... ... ... жәрмеңкелер, Шығыс Түркістанда
Үрімжіге дейінгі базарларға баратын. Сонымен қатар Қобда қаласына ... ... ... ... ... төрт ... компаниясы болғандықтан
мал өнімдері өндіріс бұйымдарына айырбастауға ... Және ... ... арасына өз өнімдерін жіберіп, бұйымдарын шәй, темекі,
шүперек бұйымдарын ойына келген қымбат бағаға сатып ... ... ... ... ... ... ... лан (=1р 55 коп), шәйды
базарда бұйым құнын өлшеу бірлігі ... ... А.Н. ... ... ... ... 2-3 шәй, ... 15 шәйға бағаланған. Қытайдың
мәлш саудагерлері қазақтарға несие беру арқылы ... ... ... ... ... Даян ... ... қытай сауда дүкені болған.
Қазақтардан сатып алған малды үстеме бағамен басқа жақтарға ... ... орыс ... ... ... арасына 1860-ші жылдан көріне
бастады. Олар жазда келіп сауда жасап қыста қайтып ... де, ... ... ... ... Аққолда дүкен ашып тұрақты жұмыс жасады. Орыс
саудагерлері күнделікті өмір ... ... ... ... ... ... іс ... машина, шәйнек, кәтел, қазан) ... ... Осы ... ... шетелге темірден жасалған бұйымдарды шығармайтын
болғандықтан саудагерлердің әкелген бұйымдары өтімді болды. Олар ... ... ... ... ... мал ... де ала ... Салиахун,
Меньшаников, Никифоров, Иван Чернов дейтіндердің ... ... ... ... ... ... жұмыстап қой жүнін алып, жуып отырды.
Ресей саудагерлері көптеп келуіне байланысты қытай ... ... ... ... ... ... манж-қытай әкімшілік
орындары Ресей саудагерлерін Қобда өзенінен ... ... ... орыс ... ... жасап, олардың қойған талаптарын
еске алмай, кейде орыс ... ... ... ... ... көлікпен
көмектесуіне тиым салып отырды. Сол дәуірдегі халықаралық саяси жағдайға
байланысты 1911 – 912-ші ... ... ... ... ... ... ... басым болса, 1914 – 1918-ші жылдары Ресейден келетін бұйым
мөлшері азайып, қытай бұйымдары ... ... еді. ... ... Қытай
саудасы қыбат болса да, қазақтардың күнделікті өмір қажеттігін өтейтін
бұйымдарын ... ... ... ... ... қызыл төңкерістен кейін бұл өлке қазақтарының қоғамдық-
экономикалық өзгерістер жасалуға бағыт алды Бірақ, ... ... ... ... ... ұзақ уақыт іске ... Бұл өлке ... ... ... ... ... ... саясаттың
басы байлар мен билердің дәулетін 1929-шы жылы ... ... ... ... ... алып ... ... олар мол
дәулетті бірер жылда жоқ ... ... ... ... ... жасып,
шаруашылықтың товарлық қасиеті артады. Халық шаруашылығының “орталандыру”
саясаты дейтіннің аумағында ұсақ товар өндірушілер бірен-саран пайда ... ... ... арнап мемлекеттен аз мөлшерде қарыз берілді.
Мәселен, 1931-ш 200-деп астам кедей отбасына 1400 басты мал, 5 мың ... ... 39 мың ... узақ ... ... ... /88/. ... жүн жуу, ішек тазалау цехтері ашылып, өндірісі, аңшылар, ... ... ... ... 250 – 300 ... ... 1930-шы
жылдан Улаанхус, Тұлба, Дэлүүн сияқты жерлерде сауда дүкендері ашылды. Онда
Қазақстаннан ... ... ... ... ... 1929-шы жылдан Қойлық деген
жерде ... ... ... ... ... ... сауда
дүкендеріне бөліп отырды.
МХРП-сының VIII съезінің мән-мағынасыз шешімі бойынша 1930-шы ... ... ... құру ... іске асырмақшы болуы халық
наразығына душар болды. Қазақтардың 80 %-не ... ... ... ... ... үй мүлкінен айырылды. Олар көп қиыншылыққа душар болып, 1931 – 1932-
ші жылдары қайта оралғанда 1929-шы жылғы ... саны ... ... ... ... ... ... жылғы жалпы малының 7 %-інен
айырылып қалғанын тарихшылар ... ... ... ... ... олардың шаруашылығын қайта қалпына келтіру үшін мемлекет пен өкіметтен
кейбір ... ... ... ... ... ... алмады.
Мәселен, 1932-ші жылы тамыз айында “мал, егін ... ... ... ... – ды ... ... ... халықтың мал санын өсіруге
деген ынтасы артқан. Себебі, бұл ... ... ... ... азат ... ... бірге, 1932-ші жылы Ботағара сұмынының 62 отбасына, 1860 ... ... 33 ... 1081 сом, ... сұмынынын 17 отбасына 1440
сомның көмегін көрсеткен болған /90/. 1937 – 1938-ші жылғы ... ... бұл өлке ... ... өміріне де көптеген қиыншылықтар
пайда болды. Ұсталған адамдардың мал дәулетін конфискелеп, талан-таражға
салды. ... ... ... мал ... қалпына келтірмейінше
жағдай ауырлай түскен еді. Сөйтіп, 1939-ші жылы қазақтарға ... ... ... ... мал ... ... ... /91/. 1935-ші жылы
қазақтардың мал саны 420 мыңдай бас болса, 1938-ші жылы 533 ... ... ... ... ... ... беті мал жайылымына тиімді болуына
қазақ халқының шағын бір бөлігінің осы өлкені ... ... ... ... ықпал етті. Бұл өлкеге қазақтың іргесі тигеннен Баян-Өлгий
аймағы құрылғанға дейін қазақтардың шаруашылық қатынастарында ... олар өмір ... үшін ... ... ... өлке ... мал шаруашылығын меңгеріп, материалдық өндіріс жүргізіп, өмір
қажетін өтеп отырды.
Баян-Өлгий аймағы құрылғаннан кейінгі ... ... ... ... батыс өлкесінде мекендеген қазақтар өз ... ... ... Баян-Өлгий қазақ аймағы дүниеге келді.
Баян-Өлгий аймағы құрылуы бұл өңірдегі қазақтардың ... ... ... басы ... ... жылдан мал шаруашылығы,
өндіріс өнімдерін арттыру, экспорт мөлшерін ... ... ... ... ... ... жүн дайындау, сарымай, ұн, нан өндіруге назар аударылған. 1941
– 1945-ші жылдарға жалғасқан дүниежүзілік екінші соғыстың ауырлығын ... ... да ... Соғыс жылдары аймақ экономикасы, мал шаруашылығы
қиыншылытарға душар болды. Әсіресе, 1944 – 45-ші ... жұт ... аса ауыр ... ... ... ... ауыртпалығын
түсірді.
Дүниежүзілік екінші соғыс аяқталып, Моңғолия елі де ... ... ... ... аймағы қазақтары үшін де шаруашылығын ... ... ... жасады. Моңғолияда 1941 – 1947-ші жылдары мемлекет ... ... ... негізінде жүргізіп келді. Ал, 1947-ші жылдан
мемлекет, халық шаруашылығымен ... ... бес ... ... ... ... жылдан бастап Баян-Өлгий аймағы қазақтарының
экономикалық өмірі мемлекеттің біріккен ... ... ... ... 1947 – ... ... ... халық шаруашылығы мен
мәдениетін дамытудың алғашқы бесжылдық жоспарынан ... ... ... ... қазақтарының экономикасына байланысты кейбір
мақсаттар белгіленіп, іске ... ... ... ... мал
шаруашылығымен айналсумен қатар өндіріс, байланыс, көлік, даяшылықта
жұмыстайтын болды. 1952-ші жылы ... ... ... станциясы
жұмыстай бастады. 1959-шы жылдан бірлестіктендіру саясаты іске асырылып,
малшы қазақтардың малын ... ... 75 бас мал ғана ... ... ... малшылар бірлестікке кіріп, мал шаруашылық бірлестігі саны
20-ға жетті. ... мал ... екі ... орнады. Баян-Өлгий
аймағы қазақтары І – ҮІІІ бес жылдық, үш жылдық жоспарды іске асыру үшін 45-
ке таяу жыл бойы көп тер ... ... ... аймағының мал ... ... ... ... 1940 – 1990-шы жылдар аралығында.
|Шау|Өлшем |1940 |1965 |1970 |1975 |1980 ... | | | | | ... | | | | | | |
|1 |Ет, ет ... |кг |827 |804 |1065 |1156 ... |Сүт, сүт өнімдері |-//- |1484 |1276 |791 |805 ... ... майы |-//- |32 |38 |16 |14 ... |Ұн, ұн ... |-//- |998 |1102 |766 |617 ... ... ... |-//- |164 |145 |82 |39 ... ... |-//- |79 |115 |79 |37 ... ... |-//- |347 |242 |191 |133 ... |Көкөніс |-//- |229 |92 |54 |41 ... ... ... ... жылдардың басынан азық-түлік
мөлшері азайып, халықтың жағдайы ... ... саны ... өз
отбасын асырау адамдарға қиынға түсті. Міне, осындай кезде тарихи Отан –
Қазақстан бауырлас, қандастарына ... ... ... ... көмек жасағаны
арқасында неше он мыңдаған қазақ отбасы ... ... ... көшіп келген бауырластарына баспана, мал-дәулет, ақшалай көмек
беріп, жұмысқа орналастырды.
Ал, Баян-Өлгий аймағындағы қазақтар экономикасы ... ... ... ... ... ... 100-дей шағын өндіріс жұмыс жасай
бастады. Қоғамның орташа ... ету ... ... өмір сүретін адамдар
1996-шы жылы Баян-Өлгий аймағы халқының ... ... ... жылы Баян-
Өлгий аймағында 2187 отбасының 11034 ... ... деп ... ... ... ... аздап жәрдем жасалды. 1995-ші жылы АҚШ-
тың шағын өндірісті қолдау қорынан ұн, ... тері ... кір ... ... ... астам шағын өндіріске 66,8 млн сомның қарызы беріліп, 300-
ден астам адам ... ... ... азды-көпті шаралар болғанымен де
кедейлік, жұмыссыздық ішіп-жем, басқа бұйымдар, ... ... ... ... қымбат болуы Баян-Өлгийде ең ауыр мәселе қалпында қалып
отыр. Өлгий қаласының өзінде еңбекке жарамды 8863 ... 3490-ы ... %-і ... ... да, ... күміс кені сияқты ірі өндірістер
ашуға батыстың инвестиясын кіргізуге арналған қадамдар ... ... да ... ... ... кіргізуге келіскені белгілі
/101/.
Сөйтіп, Баян-Өлгий аймағы ... дара ... ... ... ... ... талпынуда. Ол үшін Баян-Өлгий ... ... ... мен ... ... ала ... өзіндік
экономикалық саясатын белгілеу қажеттігін өмір өзі көрсетіп ... ... ... жері ... ... бай, ... күші,
инженер-техникалық мамандар жеткілікті, рух потенцалды, шекара өткелектері
– Қазақстан, Ресей, ҚХР-мен қатынас жасауға ... және ... ... ... ... ойланыстырылуда. Таяудағы 20 жылда жан саны 127,5 мың
адамға жетіп, ... ... адам саны ... ... осыған сәйкес жұмыс
орнын пайда болғызу шетел инвестиясын кіргізу, жаңа өндіріс орындарын ашу
т.б. ... ... ... ... ... ... ... сыртқы
сауда өте маңызды орын алып келеді. Аймаққа қажетті бұйымдардың 48 – 93%-ін
шекара ... ... ... ... Сондықтан аймақ өндірістері өз
өнімдерін халықаралық бағамен шет елдерге ... мал ... ... ... т.б. ... ... – еліміздің батыс өңірі экономикалық зонасымен
интеграциялауда ... іс ... ... ... бірге, жол, әуе жолы,
байланысты осы замандандырудың маңызы зор.
Үшіншіден – Баян-Өлгий аймағының ... ары ... ... етуге арналған дамудың ғылми моделін жасау қажет. ... іске ... ... ... аймағының географиялық орналасуы,
экологиялық табиғи жағдайы, тек, демография, психология, т.б. ... ... ... ... ... ... терең
ғылми талдау жасап, сол зерттеудің нәтижесіне сүйенген экономикалық даму
бағдарламасын жасау қажет болып отыр.
Баян-Өлгий аймағы құрылғаннан бері ... ... ... ... алға ... ... ... халықтың
экономикалық өмірін тұрақты, бірқалыпты жүргізуіне социалистік экономикалық
саясат аумағында әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... бетіне қазақ ауылдары ірге теуіп, өмір
тірлік көзі мал ... ... ... ... шаруашылықтың
басқа салаларын меңгеріп өздерінің өмір қажеттігін қанымдап, пайдалануда
алға ... бұл ... ... ... ... мен ... ... әсерін
тигізді. Баян-Өлгий аймағының құрылуы бұл өңірдегі қазақтардың қоғамдық-
экономикалық ... жаңа ... ашып ... Жоспарлы экономика
дәуірінде жалпы шаруашылықта ... ... ... ... ... ... ... 75 басты мал болды) болмауы ... ... ... ... Міне, соның кесірінен нарық
экономикасына өткен өтпелі кезеңде қазақтар өмірі ауыр қалге түсті. Баян-
Өлгий ... ... ... ... мұндағы қазақтардың болашағы
айқындалатыны белгілі.
3.3. Моңғолиядағы қазақ диаспорасының қазіргі жағдайы мен болашағы
XX ғасырдың тоқсаныншы жылдарынан ... тек ... ... ... ... ... жалпы қазақ диаспорасының болашағы туралы мәселе ... да, ... ... да ең толғағы жеткен ... бірі ... ... ... ... ... ... жекелеген елдерде
қалыптасқан саяси хал-ахуалдың, әрбір халықтың ұлттық санасының оянуына
тигізген әсері ... ... ... жүрген халықтардың өз
атамекеніне оралып, өз ұлтымен ... ... жол ... қазақ
диаспорасының болашағы туралы мәселені тарих сахнасына көтерді.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... өз еркімен еліне қайту туралы мәселе, жалпы ... ... ... үнемі қолдау тауып отырды.
Моңғолиядагы қазақтар XIX ғасырдың 70 жылдары Алтайдан Қобда ... ... Енді ... бір ... астам уақытта артқа ... ... ... ... ... көшті халық бұқарасы өзі бастады.
Моңғолиядағы қазақтар ата-мекенге қандас аға-бауырымен қауышу үшін,
өзінің ... үшін ... Н.Ә. ... ... ... ... қиыншылығы мол заманда көңілімізге медеу болар бір
жай – қазақтардың өз атамекенінде бас ... ... ... ... ... ... көшіп кеткен туысқандарымыздың өз еліне қайта
орала бастауы, біздің ... ... ... ұлы ... алды ... – деп ... ... көші 1991 жылы ақпан айында басталды. Алыс шет ... ... ... ... ... ... қазақтардың көш бастауының
себебі не?
Адамзат тарихында болған, болып жататын ... ... ... ... ... методология көп жыл бойы үстемдік етіп келді.
Қазақ диаспорасының атамекеніне бет бұрған көшінің себебінің негізін ... ... біз ... жете ... ... көші үшін
экономиканың ролі негізгі емес еді. ... ... ... бір
болігі Моңғол халқымен бірге өмір сүрген барлық уақытта, оның ... ... ... ... ... ... ... бірге отызыншы жылдардңң саяси қуғын-сүргінің, онан кейінгі
социалистік эксперименттің ... ... ... Ал ... ... көре ... ... малы, жаны өсті. Сондықтан, көш басталғанда экономикалық
себептер, күнделікті өмір тіршілік мұқтаждығы негізгі ... бола ... ... ... ... ... диаспорасының атамекеніне бет бұруын
саяси, әлеуметтік рухани саладан ... ... ... ... ... себебі:
Біріншіден, XX ғасырдың тоқсаныншы жылдары бұрынғы социалистік деп
аталатын ... ... ... ... ... ... ... Одағындағы тоталитарлық жүйенің құлауы, аз ұлттардың егемендік
алуы, демократиялық жариялылықтың етек алуы көшке үлкен мүмкіндік ашты.
Аталмыш ... ... ...... ... бір ... аталып, басқа жерде жүргені, олардың атамекені, халықаралық
саясатта мойындала бастады. Осының нәтижесінде халықтың, ... ... ... өз ұлтымен бірігу процесі басталды. ... ... ... ... ... көші дүниежүзіндегі көптеген
ұлттарды қамтыған, үлкен ... бір ... ... ... ... Қазақстан мемлекеті әртүрлі себептердің салдарынан
қуғын-сүргінде ұшырап, атамекенін тастап кеткен қазақ диаспорасының ... ... ... ... жөінде жер жүзіне жар салды.
1991 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың:
“Алыстағы ағайындарға ақ тілек” атты хаты ... ... ... ... жол ... ... ... алдарыңнан жарылқасын” деген
ақ тілек айтылған болатын.
1991 жылғы қараша ... ... ... ... ... ... шет ... көшіп келетін қазақтарды тұрғын үй, жұмыспен
қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... оқыту,
айтылған шараларды жүзеге асыруға байланысты үкіметтен қаржы бөлу сияқты
шешім шығарды. 1992 жылы ... ... ... құрылтайы
шақырылып, адасып қалған ағайын ағайынмен қауышты. Құрылтай ... ... ... мәселелеріне көңіл бөліп, ... ... ... ... қауымдастығы, кейіннен Көші-
қон департаменті, Көші-қон және ... ... ... ... ... ... жылы “Көшіп келу туралы”, “Азаматтық туралы” заңдар қабылданды.
Бұл заңдарда қазақ диаспорасы ... ... ... ... ... көзделген. Қазақ ... ... ... өз ... ... ... мен ... елінің арасында шекара ашылды. Екі ел арасыңда
саясаткерлер, өнер қайраткерлері, жазушылар, журналистер, ғалымдар, ... ... ... өз ... ... ... ... топ-тобымен
сапар шеге бастады.
Жоғарыда айтылған жағдайлар, қазақ диаспорасының ұлттық санасының
өсуіне өсер етті. Халықтардың ұлттық ... ... ... ... ... ... орнына, ұлттық мүдде шешуші орынға шықты. Үлкен
қазақ ұлтының бөлшегі екенін сезінген қазақ ... ... ... ұлттық мүддесі тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ең көкейтесті, болашақтағы күмәнді мәселенің
бірі – ұрпақтың болашағы еді. Жоғарыда айтылғандай, Моңғолиядағы қазақтар
өз тілін, ... ... ... ... бұл ... тұрақтылығына,
сондай-ақ ұрпақтың болашағына ешкім кепіл бере ... ... ... ... ... ... адамның ойлауына тура келді. Ал, ұрпақ
болашағы ... ғана ... ... ... ... ... ... қазақ диаспорасын атамекеніне шақыру мүмкіндігі мен әзір екендігі,
қазақ ... ... бет ... ... себептерінің бірі.
Тоқсаныншы жылдардың бас кезінде Моңғолияның саяси-экономикалық және
әлеуметтік өмірінде қалыптасқан жағдай, қазақ диаспорасын ... ... ... өз ұрпағының болашағын ойлауға мәжбүр етті.
Моңғолиядагы қазақтар ... ... ... ... ... ... себептер ретінде мыналарды атады:
- 28,0 проценті – материалдық қиындықтардан;
- 23,5 ...... ... заңды жолмен шешудегі
қиыншылықтар;
- 15, проценті – ... ... ... ... Моңғолиядан Қазақстанға жаппай көшуінің екі маңызды себебі
бар: біріншіден, олардың ұлттық мәдениетін сақтау және ... ... ... олар ... ... ... құрайды; өздерінің
өмірлік мақсат-мүдделерін, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... Моңғолиядағы қазақтардың өмірі мен ... ... ... ... әлсіздігі, Баян-Өлгей
аймағы экономикасындағы ауыл ... ... ... ... ... келуі, олардың этникалық және
жалпыазаматтық дамуында үлкен мүмкіндіктер ашуы тиіс.
Осыдан ... ... ... жаппай көшіп келуі басталды. 1991
– 1996 жылдар аралығында Моңғолиядан Қазақстанға он екі мың алты жүз ... ... ...... екі мың бір жүз ... алты адам көшіп келді.
- 1991 – 1992 жылдары – сегіз мың жеті жүз ... ... ... екі мың
төрт жүз сексен тоғыз адам;
- 1993 жылы – үш мың бес жүз жиырма төрт отбасы, он жеті мың ... ... ... 1994 жылы – бір жүз ... ... төрт жүз сексен екі адам;
- 1995 жылы – алпыс үш отбасы, екі жүз алпыс сегіз адам;
- 1996 жылы – екі жүз ... үш ... бір мың ... алты адам ... ... ... іс-жүзінде ауылдық жерлерге, бір бөлігі ескі
мектептерге, кітапханаларға, клубтар мен ... ... үйге ... да ... ... ... жағдайын жақсартуға
белгіленген бір-екі жылдық мерзім еліміздегі тұрғын үйлерді жекешелендіру
және кеңшарлар мен ... ... ... алу ... ... ... ... жергілікті басшылар оралмандарды тұрғын үймен және
жұмыс орындарымен қамтамасыз ету жөніндегі міндеттемелерінен көпшілігі бас
тартты.
Моңғолиядан ... ... ... жоқтығы және басқа да
көптеген мәселелері ... ... күні ... арасында
республика ішінде қоныс аудару және кері көшу тенденциясы етек алып ... ... ... ... облысында 1991 – 1993 жылдары екі
жүздей отбасы ... ... 1996 ... ... ... жетпіс отбасы
қайта көшіп кеткен. Сол сияқты 1996 ... ... ... ... ... екі жүз қазақ Моңғолияға қайта көшкендігін
мәлімдеген. 1996 жылдың ... ... ... ... ... ... үш жүз ... тоғыз отбасы, яғни бір мың бір жүз қырық
алты адам ... ... ... ... 1991 – 1997 ... аралығында Қазақстанға Моңғолиядан
алпыс төрт мың қазақ оралған болса, 1997 жылдың тоғыз ай ішінде оның ... ... ... қайта көшіп кеткен.
Көшіп келген отбасылар Қазақстанның ... ... ... мен ... ... ... Ең көп ... жерлері:
- Карағанды обылысы – бір мың тоғыз жүз жиырма екі отбасы, сегіз мың
тоғыз жүз ... бір ... ... облысы – бір мың алты жүз жетпіс алты ... жеті ... жүз отыз ... ... ... облысы – бір мың үш жүз қырық үш отбасы, алты мың жеті жүз
тоқсан алты адам.
1998 жылы 19 ... ... ... ... ... “2030 және ... қазақ диаспорасы” атты
конференция болып ... ... ... да ... өмір ... ... қарауға болмайтын қазақ диаспорасының ... ... ... кең ... ... ... Н.Назарбаевтың “Қазақстан 2030” деп аталатын халыққа
арналған жолдауы ... бұл ... ... жүзеге асыру
үшін, туған еліне жанашыр әрбір азамат өз үлесін еселеп қосу қажет екендігі
туралы пікірлер айтылды /105/.
Дүниежүзі қазақтарының ... ... ... ... ... ... ... тыс жерде бес миллионнан астам
ағайындар бар, яғни халқымыздың үштен бір бөлігі шет ... ... ... ... оқу ... және ... байланыс жасау
– Қазақстан 2030 жылға дейін дамуы үшін де өте маңызды” деп атап корсетті.
Шет ... ... ... елге келуі, соңғы екі-үш
жылда мүлде азайып кеткендіктсн Көші-қон, Демография мәселесіне ... ... жаңа ... ... отыр. Осы бағдарламада
қабылданған жобалардың қолға алынуына байланысты елге келетін ... ... ... түсуде.
Көші-қонды соңғы төрт-бес жылда тығырыққа әкеп тіреген себептерге
тоқталсақ, ең басты себептері: 1995 – 1996 ... ... ... ... ... ... салдарынан көппі қабылдаушы
негізгі объект – ауыл шаруашылығына тым ауыр ... ... ... өмірдің ауыртпалықтарын түсіну үшін белгілі уақыт керек еді, осы
жағдайларға бірі үйреніп, екіншісі үйрене ... ... ... не мақсатпен келе жатқанына мән бермей, көштің дүбіріне ... ... өмір мен ... ... төтеп бере алмайтынына
көзі жетіп кері қайтқан. Осы мәселелерге байланысты: “1997 жылы он ... ... ... ... ... ... көші-қон өз құқықтарын
дұрыс орындамай отыр, өйткені заң қабылданғанмен, оған жөн беретін ... ... ... департаменті ең әуелі репатрианттарды құжаттандыру керек
еді, ол әлі шешілмеген ... ... ... шекарадан өткенде кеден салығынсыз өту туралы тиісті
елдермен келісім ... ... ... еді, бұл әлі ... ... ... ... үй учаскесін, субсидия мен нақты ... ... ... Республикасы үкіметі белгілеуге тиіс еді, ол да жабық
күйінде қалды.
4. Оларға Қазақстан Республикасының азаматтығын беру үшін он ... ... ... ... алты ай күтуі керек, қазіргі уақытта
құжаттарын ... ... ... ... жыл бойы ... ... ... Олар үшін жұмыссыздық тіптен ауыр тиеді. Бүгінгі жағдайда санаулы
ғана мұғалім, дәрігер, техникалық және ... ... ... ... ... жұмыссыз, қайсысы бірі мал бағып, ... ... ... күн көруде.
Міне оралмандардың, жоғарыда айтылған көкейкесті ... ... ... ... ... ... ... Бұл қазіргі заман
қыспағынан болып отырған кемшіліктер деп ойлаймыз. Жер көлемі мен ... ... ... ең ... ... ... орын алатын
Қазақстанның болашағы өте зор. ... ... ... ... бары ... емес, мұның бәрі уақытша ауыртпалық. Осы
қиыншылықтарды тезірек жеңіп, ... ... ... ... мүмкіндігі алда. Қазақ диаспорасы жөнінен көтерілген өзекті
мәселелер ... ... ... деп ойлаймын.
Қазақстан посткеңестік елдер ішіндегі мемлекеттен тыс ... ... ... қол ұшын ... ... көрсетіп отырған
бірден-бір мемлекет. Бұл тұжырымды Қазақстан ... ... ... II Бүкіләлемдік Құрылтайда сөйлеген мына сөзімен бекіте
аламыз: “Әлемде, отандастарын елге ... ... үшін ... ұшақ
ұйымдастырып отырған ел аз емес” /106/.
Бүкіл дүниежүзілік қазақ ассоциациясының мәліметі бойынша, 43 елдерде
өмір сүріп ... Нақ ... айту ... ... ... 10 млн ... Г.Мендіқұлованың мәліметі бойынша, Қазақстаннан тыс 4 млн. 500 мың
қазақ диаспорасы бұрынғы ... 14 ... және ... 25 елінде,
қалған 3 млн. 700 мың қазақ ирредентін құрайды” /107/.
Республика Президентінің ... ... ... ... деген
көмектің ең алғашқы қадамы еді. Онда былай делінген: “Шетте жүрген барлық
қандас бауырларымыз үшін Қазақстан есігі ашық. Отанына ... ... ел ... ... ... ... даяр” /108/.
Алғашқы Дүниежүзілік Құрылтай 1993 жылы болып өтті. Осы тұстан бастап
қазақ репатрианттарынын оралу ... ... ... жылы ... ... деп Қазақстан Республикасының миграция және
демография ... ... ... 4,5 млн. ... ... Бұл ... үй мәселесінің тек 60 пайызын ғана өтей алады /109/.
Келесі үлкен қиыншылықты мәселе-жұмысқа ... ... ... 1997 ... 19 ... “2000 ... дейін
көші-қон саясатының негізгі бағыты жөнінде” жарлығында ... ... ... тарихи мекеніне оралушылардың орналасуын ұйымдастыратын
құқықтық ... ... ... ... “облыс әкімдері жергілікті
бюджет есебінен қаржыландыруды қолға алсын” делінген /110/.
Алайда, оралмандардың жұмысқа тіркелу, ... ... тез ... ... ... туғызып отыр.
Моңғолиядан оралған азаматтардың көпшілігі тек мал ... ... ... ... істеуге қабілеттілігін көрсетіп отыр.
Бүгінде оралман әйел-азаматшаларына мемлекет бұл ... ... ... ... 2003 жылы 23 ... ... үстел ұйымдастырылды.
Онда “Оралман әйелдердің орта және шағын бизнеске қатынасуын күшейту ... ... іске ... ... ... өкілдер тарапынан көмекші
ұйымдар құрылды. Қазақстанның оңтүстік облыстарында 35 ... ... ... қаласында да Моңғолия, Қытай, Өзбекстан т.б. ... ... аса ... ... ... Семинар, менеджер және
оқытушылар, демография агенттігінің ... ... ... ... ... ... және өзіндік ой-тұжырымдары мен ... ... ... жобаға қатысушы оралман-әйелдердің көрмесі
ұйымдастырылды. Дөңгелек үстелге ... және ... ... ... ... ... ісі ... Ұлттық Комиссиясы
қатысты. Бұл жобанын презентациясы 4 наурызда өткізілді. Бағдарлама Алматы,
Қызылорда, Жамбыл. Оңтүстік Қазақстан Алматы ... ... ... ...... ... Даярланған Жоба орта
бизнеске оралман қыздарды тартуды күшейту ... ... Және ол ... ... ... алғаннан кейін әйелдер куәлік, оқытушы-
менеджерлердің рекомендациясын алды. ... ... ... ... ... ... екі рет ... іскер әйелдер ассоциациясы ұйымдастыратын
жәрмеңкелерде өз өнімін қоюға мүмкіндік алды.
Жылына 519 оралман әйел ... ... 158 өз ... ісін ... 76
микрокредит алды /112/. Дөңгелек үстел барысында істелінген ... ... тағы да ... ... ... қойылды:
Оралман әйелдер толығымен психологиялық, юристік, экономистік және
тағы басқа мамандар консультациясын алатын ресурстық орталық құру;
Компьютерлік курс, орыс ... ... ... өндірістік қызмет
негізі;
- Арнайы оралман-қыздар бұйымдарын сатылымға қоятын галереялар құру.
Бәрімізге де белгілі квота бойынша мамандығы бар кадрлар да ... ... ... сапасын жоғарлатуға үлес қосуда. Мәселен,
Моңғолиядан келгендердің 25 мыңының арнайы орта білімі бар, 17 мың ... 138 ... 26 ... ... ... ішінде 922-сі өнер иелері,
7 мың мұғалім, 2,6 мың медицина қызметкері, 11,3 мың ... ... ... ауыл ... ... ... ... тарапынан беріліп отырған көмек қандай болды. Соған
қысқаша тоқталсақ, ол мынадай, 1992 – 2002 ... 29390 ... ... қамтамасыз етілді. 2002 жылы 1 ... 151018 адам ... ... және ... агенттігінің мәліметі бойынша
126252 адамнан 74035 ... ... Одан ... 544 ... ... ... ... орнымен 15424 отбасы қамтылды, оның ішінде жер бөліктерін –
12878, 11096-сы мал ұстайды. ... ... 38419 ... ... ... 11349 ... (оның ішінде 11020 зейнетақы алады), 1957
адам еңбекке жарамсыз. Одан ... ... ... 17835 ... оралман отбасы өмір сүруде. Оның ішінде 13720 отбасы балаларына
жәрдем ақы алады. Жоғарғы оқу орындарында және орта ... беру ... адам ... 383 адам ... Республикасының Қарулы күш қатарында
қызмет ... ... ... ... ... ... аударып, көшіп
келгендегі негізгі мақсат мүддесі жөнінде алынған ... ... 8,5 ... ... ... ... ... келуге
әзірленуде. 58,8 проценті 1993 жылы кешіп келді. Ал, 34,5 ... ... ... ... ... Моңғолиадағы қандас бауырларымыз Қазақстанның қай обылысына
көбірек қоныстанғысы келетіндігіне тоқтала кетейік. ... ... ... 22,3 процент, Қарағанды облысы – 17,8 процент, ... ...... және ... ... 7,0 ... Көкшетеу облысына 9,0 процент,
Қостанай облысына – 5,6 процент қазақ отбасылары өздерінің ... ... ... Тек азғантай бөлігі Атырау, Торғай, Қызылорда, Ақтөбе және
Ақмола облыстарына қоныс ... ... ... ... ... ... ... көмек,
барлық ыждаһаттылықпен назарға алынуда. Мұның Қазақстанға ауыр тиіп
отырғанын ескерсек, ... ... ... да ... ... ... керек. Мұндай қиындықтарға қарамастан, қандас
бауырларымыздың ... ... ... ұрпақтың өсуі барысында, бұл
өтпелі кезең қиындықтары түгелімен шешіледі деп сенеміз.
ҚОРТЫНДЫ
Алтай тауының теріскей бетінде ... ... ... ... ... іс-әрекет, қимыл, бұған әсер етуші ... ... ... ерекшеліктерді жан-жақты зерттеу арқылы қортындылау
мүмкіндігі туды. Жалпы алғанда, көптеген ... ... ... ... ... ... дамыуы болмасын үнемі үздіксіз әсер ... ... ... ... күш, ... ... дамып ілгерлейді,
бұған гео-мето-био жағдай, социо-саяси, тарих-ұлттық ... ... ... ... ... үзінді іс-қимыл, әрекеттер бар екендігі
көрінеді. Арнайы зерттеудің арқасында ... ... ... туды.
- Алтай тауынын теріскей бетіне қазақтар қоныстана бастаған кезден ... ... ... саяси-қоғамдық ортаға ата бабалары сияқты өздері
икемделе бейімделумен бірге, қазақ ұлтының қасиеттерін сақтап, ... ... ... халық ретінде танылды. Осында мекен еткен Қазақ
рулары ... ... ... ... ... ... тобы
(субэтнос) қауымдастығын топтастыра отырып, оны жалғастыра білді. Бұл ... ... ... ... ... өсіп-өніп, шоғырлана
өмір кешіп, қазақ тілі, этномәдениет, шаруашьшық, ұлттық жан-күй үйлесімі,
мінез-құлық, ... ... ... ... этносқа ұқсамайтын,
белгілі мөлшерде өз ұлтынан да ерекшеленетін субэтникалықтың шеткі оңушылын
тарихи сақтай білді. Бұл қазақ тек ... ... ... ... ... ... уақыт тұрғысынан ғасырларға жалғасқан, қазақтың
ішкі, сыртқы даму заңдылығының ықтималдығы, ... ... ... пен ауытқулық жүйесіндегі өзгерістерінің көрінісі болып
табылады. ... осы ... ... ... ... ірі ... өз ... этникалық ерекшелікті сақтай алды.
- Алтай тауына мекен еткен ... ... ... ... ... қоғамдық-тарихи дамыуының аса ұзақ дәуірі қазақ
халқының ... ... ... ... өткен. Сондықтан да оларда қазақ
тегінің біртұтас бейнесінің негізгі қасиеттері берік орнығып, ары ... ... ... ... ... қала берген.
- XVIII ғасырда болып еткен тарихи іс қилмыл әрекеттерінің салдарынан
Казақтың бір бөлігі ... ... ... ... бір тобы ... гео-мето-био жағдай, қоғамдық-тарихи дамуы барысында қазақтың
абақ-керей аталатын бөлшегін қалыптастырды.
- XIX ғасырда Алтай ... ... ... мал шаруашылығы
жайына т.б. жайларға байланысты қонысын жан-жаққа кеңейте түсуі, адамдары
да бытырап, шашырай ... ... ... ... Сол ... қазақтың бір бөлігі
Алтай тауының теріскей бетіне ірге теуіп, мұнда алғаш қазақтың ... ... ... ... ... уақ, арғын, төре текті
қазақтармен толығып, қазақ субэтносы қалыптасып ... ... ... ... ... теріскей бетіндегі қазақтардың 1880 – 1911-ші жылдарға
дейінгі тарихи Манж-Цин империясы қол ... ... ... ... соңғы
тарихи, саяси, қоғамдық өмірі Сыртқы Монғолия тарихы мен ұштаса дамыды.
1940-шы жылы ... ... ... ... ... қазақтын
ұлттық жеке дара Баян-Өлгий аймағының құрылуы қазақтың өзін-өзі билеу
құқығын ұлттық-территориялық-әкімшілік ... ... іске ... болды.
Бұл Моңғолия мемлекеті мен өкіметінің теңдік пен ынтымақ, тату ... ... ... ұлт саясатының нақты көрінісі еді.
- Баян-Өлгий Қазақ аймағы құрылуы бұл өлкедегі Қазақтардың тіл, ... ... ... ... ... ... субэтносының қалыптасып
дамуын сапалық жаңа деңгейге көтерді. ... ... ... ... соң осы өлкеге байырғы ата-бабалары ... ... ... ие ... Сонымен қатар қазақтар бұл өлкеге қоныстай бастаған сол күндерден бастап
сан алуан факторлар себебінен көптеген қиыншылықтар мен ауыр ... ... ... ... Бұл ... ... ... тарихи, саяси өзгерістер, әр
дәуірдегі, замана арпалысы, жалама айдаған ақ пен ... ... ... ұлт ... саласындағы бұрмалаушылық,
сталиндік зұламат, мал ... ... ... ... 1930 – ... ... МХР-сында “капитализмді аттап өтіп, социализм құрамыз”
деген тәжірибе алаңының бір пұшпағы Моңғолиядағы қазақтар болды.
- Алтай тауының ... ... ... ... эпицентрден салыстырмалы
түрде жеке дара бөлектеу өмір кешу барысында қазақ тегінің бір тұтас бейне,
қасиетін қалпында сақтап, оның ... ... ... ары ... ... Бұл іс қимыл географиялық, табиғи, экологиялық
жағынан ... ... ... да ... басқа этнос
өкілдерімен болған қарым-қатынас жағынанда жаңа жағдайда жүрілгендіктен
қазақтар үшін ... зор сын ... ... ... ... ... екі ... жолмен жүріледі. Бір топ
адамдардың іс қимылынан бастау ... ... өз ... ... ... миграциялық жолмен басқа этноспен қоныстас болып, гео-мето-
ландшафтлық жаңа ... да ... ... ... ... ... мысалы ретінде Алтай тауының теріскей ... ... ... ... ... болады.
- Қай бір этнос болмасын өмір кешетін қонысын кеңейту, бір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Субэтнос пайда болып, қалыптасуы мен дамудын ең ... ... ... жер
су, өріс-қоныс болып табылады. Қазақтын абақ-керей рулары бөлшектері,
найман, уақ, арғын әулеттері, және ... ... ... немесе тектес емес
этнос өкілдері аз мөлшерде қатысып Алтай ... ... ... ... су жағдайына бейімделіп, осы өлкеге сәйкес шаруашылық жүргізіп, ... ... ... өтеп ... ... бұл ... ... жер бедері,
ауа райы қазақ субэтносының пайда ... ... ... ... ... себебі, қозғаушы күш болды.
- Қай бір халықтың болмасын шаруашылықтың белсенді іс-қимылы негізгі екі
үлкен ... ... жер ... ... ... өздері жер
бедеріне үйлесіп өмір кешуі басым болады. Субэтностың жер су ... ... ... ... дамудың басты жағдайын ... ... ... ... ... ... субэтносы тұлғаналуына
мүмкіндік жасады. Сонымен қатар этностың жер суы, ауа райы, ... ... ... ... келешегінде айқындауға басты
әсер етеді.
- Алтай тауының теріскей ... ... ... әр ... руларынан өкілдер
қоныстануы генетикалық, биологиялық теңдікті сақтап, ... ... ... ... ... ... бір бөлігі бұл өлкеде ... ... ... бастан өткізген 150-дей жылда өзара ағайын-туыс, жек-жаттық
қатынас нығайып, тек-мәдени тұтастығы ... ... ... ... ... ... ... сақтай отырып,
мекені, саяси жағдай, мәдени, ... ... ... ... ... ... ретінде қазақ ұлтының құрамдас бөлігі болып
табылады. Басқаша айтқанда олар қазақ ұлтының өкілі ... ... ... ... ... жағдайдан пайда болған өзгешеліктердіде еске
алып, ... ... ... ... қазақтары, абақ-керейлер т.
б.) айыра атауға да себеп болады.
- ... ... ... ... бірі – тіл. ... тілде
этностың ерекшелігі толық, терең іске асатын күш қуатқа ие болса, этностын,
басқа нышан белгілері көбінде тіл ... ... ... ... тіл
халықтың бүгінгі жайын ғана емес өткенін де өз ... ... ...... ... ... ... арасында тіл ең тұрақты;
төртіншіден – тіл ... ... ... болатыны белгілі. Ал, Моңғолия
қазақтары қазақ тілін таза, байырғы қалпында сақтап қатынас құралы етіп,
өмірдің ... ... ... ... ... Бұл ... ... сақтап, дамытуда 1930-шы жылдардан бастап Қазақстан ... ... игі әсер ... ... ... ... ... ұғып, гео-мето жағдайға шаруашылығын
үйлестіру қабылеті, этномәдениет, технология, информация қоры атадан балаға
ауысып отыруы ... ... ... игеру, іргесін кеңейту,
өмір тірлігін жалғау мүмкіндігін туғызып отырды. Бірде-бір адам, бірде-бір
халық ... ... өмір ... Этностардың тарихынан көрініп
тұрғанындай, үздіксіз жалғасатын этностардың байланыс ұласмында болады.
Өзінің ... ... ... ... этностың арасында, немесе, көршілес
өмір сүретін субэтнос, топ, әулет, ... ... ... ... ... ... айырылмауы көп себептерге байланысты. Ал,
Алтай тауының теріскей бетін мекендеген ... ... ... ... ... сақтап қалды. Олардың этнобио, этномәдениеті, тіліне
моңғол этномәдениеті, тілі ... зор ... ... ... ... ... біртектілігі, екі халықта ағаш уықты, киіз ... ... ... ... ... ... қарсы күштің әлсіз екендігін
көрсетті.
- Моңғолиядағы қазақтар казақ субэтносын ... ... ... ... аса қуатты қарсылық күшін тудырып келгенін Г.Е. Грумм-
Гржимайло, Г.Н. ... да ... ... ... бұл ... ғана
осындай қуат-күш байқалуы жалпы қазақ ұлтының тарихи ... ... ... бір, айғағы деуге келеді.
- Орталық Азияның кең байтақ өңірінде болып өткен ... іс ... ... халқының бір бөлігі Шығыс Түркістанның Алтай, Тарбағатай,
Іле аймағына қоныс ... ... ... ... ... ... Алтай тауының теріскей бетіне өтіп қоныстанған. Қазақтар бұл
өлкеде біртұтас ... ... ... ... ... сақтап, тіл, психология, материалдық, рухани мәдениет-ұлттық жан-
күй, шаруашылық, қоғамдық-тарихи біртұтас негізде ... ... ... ... ... ... Жалпы қазақ ұлтының тарихи
дамуының құрамдас бөлігі, өзгеше бір тұрпатты бейнесі ... ... ... ие ... ... Ә. Қазақ диаспорасының бүгіні мен ертеңі // Егемен Қазақстан,
– 1992 қыркүйек.
2. Қозыбаев М.Қ. Ата ... ... сыр. ... жүзі ... құрылтайы.
– Алматы, 1993, 22 – 42 бб.
3. Қайдаров Ә. Ана тілі азбасын. Дүние жүзі қазақтарының құрылтайы. –
Алматы, 1993, 22 – 42 ... ... Ә. ... Ә. ... ... бүгіні мен ертеңі //
Егемен Қазақстан, – 1992 қыркүйек.
5. Потанин Г.Н. ...... ... ... Т. ІІ, СПб, ... ... Ә. МХР Баян Өлгий халқы тарихы. Өлгий, 1960.
Моңғолия қазақтарының тарихы. Өлгий, 1980.
Зардыхан Қ. ... ... ...... 1995.
Қабидаш Қ. Баян Өлгий қазақтарының ауыз әдебиеті. Өлгий, 1976.
7. Тастанов Х. Моңғол қазақтарының ... // ... ... ... А.Х. ... ... вопроса в МНР Народы Азий, Африки”.
– М., 1973, № 3, № 9.
Өскен Өкис. Мәдениет және ... 1975, №5 .
9. ... ... ... ...... 1972.
Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера земли,
10. Қабышұлы И. ... ...... 1978.
11. Бадамов Л. “Шығыс Түркістан қазақтарының Чанкай-шилік гоминданның
үстемдігіне қарсы ұлт-азаттық ... ... ...... 43 б.
12. Численность и расселение народов мира. М., 1962, С. 172.
13. Мұқанов С. ... ...... 1965, 54 ... Уалиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – Алматы, 1958, 382 б.
15. Сининсия – Шығыс Түркістанның шығыс шекаралық жері.
16. ... и ... ... ... – М., 1962, 146 ... Бекмаханов Б. Қазақ ССР тарихы. – Алматы, 1964, 20 б.
18. Қазақ ССР ... 1 т. – ... 1957, 236 ... Қабышұлы И. Моңғол қазақтарының тарихы. – Өлгий, 1980, 20 б.
20. Сонда,
21. Сонда.
22. Толыбеков Е.Е. Общественно-экономической строй ... в ХVІ – ... – А-А., 1959, С. ... Грум-Гржимайло Г.Е. Заподно Монгольский и урианхайский край. Т 3, – Л.,
1936. С. 408.
24. Мұқанов С. Алыптың адамдары. – ... 1959, 176 ... ... ... ...... 1939 ... Грум-Гржимайло Г.Е. (Очерк) “Северно-заподной урианхайский край”. Т 3,
– М., 1936, 465 б.
27. Байшев С. Қазақстан комунисі. № 6, 1966, 53 ... ... С. ... ... 1958, 66 ... Мұқанов М. Орта жүз құрамындағы рулар, – Алматы, 1973, 175 ... ... Г.Е. ... ... и ... ... Т ... – Л., 1926, 414 б.
31. Потанин Г.Н. “Очерки – Северно Западной Монголий, Вып 1-2, – СПб, 1981.
32. ... Ә, ... А. МХР ... ... ... ... – Өлгий,
1960.
33. Қабышұлы И. Моңғол қазақтарының тарихы, – Өлгий, 1980, 33 ... СССР ... ... ... Азия ... ... – М, 632 б.
35. Ширэндэв. Моңғол революциясының тарихы. – У-Б., 1969, 27 б.
36. Грум-Гржимайло Г.Е. Заподно Монгольский и ... ... Т ... – Л., 1926, 840 ... ... Г.Н. ...... Западной Монголий, Вып 1-2, СПб, 1881.
38. Қозғанбаева Г.Б. ... ... ... тарихы, бүгіні мен
ертеңі.
39. Қозғанбаева Г.Б. Моңғолиядағы қазақ диаспорасы тарихы, бүгіні мен
ертеңі / Тар. Ғыл. ... дәр. алу ...... 2003, 158 ... ... С. Қуат ... бірлікте. Дүниежүзі Қазақтарының құрылтайы, –
Алматы, 1993, 43-56 б.
41. Грум-Гржимайло Г.Е. Заподно Монгольский и урианхайский край. Т ... ... этих ... в ... и ... Средней Азий. – Л.,
1926, 840 С.
42. Мұқаметханұлы Н. ХVІІІ – ХХ ... ... ... ... 1996, 147 ... ... Г.Е. ... Монгольский и урианхайский край. Т І-ІІІ.
Исторический очерк этих стран в связи и историей ... ... Л., ... ... Потанин Г.Н. “Очерки – Северно Западной Монголий, результаты
путешествия исполненные в 1876 – 77 гг. по ... ... Вып. ... ... 1881, С ... Қозғанбаева Г.Б. Моңғолиядағы қазақ диаспорасы тарихы, бүгіні мен
ертеңі / Тар. Ғыл. ... дәр. алу ...... 2003, 158 ... ... Г.Е. ... ... и урианхайский край. Т І-ІІІ, –
Л., 1926, С ... ... И. ... ... ... монографиялық қысқаша шолу). –
Өлгий, 1978, 198 б.
48. Потанин Г.Н. “Очерки – Северно Западной Монголий, результаты
путешествия исполненные в 1876 – 77 гг. по ... ... Вып. ... ... 1981, С ... Мініс Ә, Сарай А. МХР Баян Өлгий халқы тарихы. – Өлгий, 1960, 19 б.
50. Ширэндэв Б. МХР ... – УБ., 1969, 19 ... ... ССР ... 1 т. – ... 1957, 172 б.
52. Ноцогдорж Ш. Сүм, Хамжлага, шавь ард. – УБ, ... ... Д. ... халқының азаттық тарихынан, – Алтай, 1949, 39 б.
54. ... Б. По ... – М., 1926, 48 ... ... А. ... ... қазақ халқы. – Ө., 1991, 89 – 113 бб.
56. Добордж Ц. Тұлба көлі. – УБ., 1969, 81 ... ... К.К. ... ... ...... 1932, 31 б.
58. Певцов М.В. Путешествие по Китаю и Монголий. – М., 1951, С. 284.
59. Бурдуков А.В. В ... и ... ... – М., 1969, С. ... ... ... өкілі // Егемен Қазақстан, 2004, 26 қараша.
61. Сонда.
62. Сонда.
63. Сонда.
64. Конавалов А.В. Казахи ... ... ... этнической группы. – А-А.,
1986, С. 144.
65. Астфьев Г.В. Казахи Циньзяна ... ... ... состав, положение в период русско-китайского разгроничения
и в 50-е годы ХХ ... М., 1971, С. ... ... М.В. ... по Китаю и Монголий. – М., 1951, С. 195.
67. Сарай А. “1932 жылғы дүрбелең”, – Ө., 1994, 35 – 36 ... ... А. ... ... жастыққа тимей. – Ө., 1996.
69. Сонда.
70. Сарай А. “1932 жылғы дүрбелең”. – Ө., 1994, 50 б.
71. Бұрхан ... ... елу жыл. – ... 1987, 64 ... ... Қ. ... жылдар шежіресі. – Алматы., 1994
73. Сонда.
74. Бурдуков А.В. Көне және жаңа ... – УБ. 1987, 64 ... ... З. Моңғолиядағы қазақтар. – Алматы, 2001, 262 – 316 бб.
76. Сонда.
77. ... ... ... ... елу жыл. – Үрімжі, 1987, 64 б.
79. Егемен Қазақстан, 2004 ж., 26 қараша.
80. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан егеменді мемлекет ... ... ...... 1992., 5 б.
81. Жаңа өмір. 1990. 03.14.
82. Сэр-Оджав Н. Баян Өлгий аймағының археологиялық зерттелуі. – УБ,
1969.03.14.
83. Потанин Г.Н. ...... ... Монголий”. СПб, 1981, С 48.
84. Сапожников Б. По Алтаю. – М., 1911, 395 б.
85. Грум-Гржимайло Г.Е. ... ... и ... край. Т 3, – Л.,
1930, С 399.
86. Ислам Қ. Моңғолия қазақтарының тарихы. – Ө., 1980.
87. Уалиханов Ш. Собрание ... в пяти ... Т. 2, – ... 1962, ... ... Ә, ... А. МХР Баян Өлгий халқы тарихы, – Өлгий, 1960, 39 б.
89. Сонда.
90. Грум-Гржимайло Г.Е. Заподно Монгольский и урианхайский край. Т 3, – ... С ... ... ... ... И.Я., Путевые записки, веденные во время поездки в уезд
Акмолинский области в 1878, – ... 1887, С. ... ... Г.Е. ... ... и урианхайский край. Т 3, – Л.,
1930, С ... Бұл да ... С. ... ... Г.Е. ... Монгольский и урианхайский край. Т 3, – Л.,
1930, С 429.
97. ... 450 ... ... 452 ... ... Қ. ... ... тарихы. – Ө., 1980.
100. Қинаятұлы З. Моңғолиядағы ...... 2001, 262 – 316 бб.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Монғолия жерінде қазақ диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен ерекшелігі97 бет
1890-1914 жж. АҚШ социалистік қозғалыс51 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс49 бет
XIX ғасырдың 70 жылдарындағы халықаралық қатынастар16 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
Азия және Африка елдерінің 2000-2015 жылдарындағы халықаралық аренадағы орнына сипаттама16 бет
Азия және Африка елдерінің 2000-2015 жылдарындағы халықаралық аренадағы орнына сипаттама беру13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь