Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамыту әдістемесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТІЛІН ДАМЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың психологиялық.педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... . 6
1.2. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың ерекшеліктері ... ... . 19

2. БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТІЛІН ДАМЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың жолдары мен әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 24
2.2. Тәжіриелік.эксперимент жұмыстарының нәтижелері ... 37

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 52
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР
ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
Педагогика және психология факультеті
Мектепке дейінгі және бастауыш білім кафедрасы
Қорғауға ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту
Орындаған: 3 курс студенті
Л.Акжаркынова
Жетекшісі: п.ғ.к.,
аға оқытушы
К.М.Метербаева
Алматы
2007
Мазмұны
КІРІСПЕ --------------------------------------------------------------------
--- 3
1. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТІЛІН ДАМЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ... ... ... ... оқушылардың тілін дамытудың психологиялық-
педагогикалық негіздері ------------------------- 6
2. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың ерекшеліктері -----
---------------------------------------------------- 19
2. БАЛАЛАР ... ... ... ... ДАМЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың жолдары мен әдіс-
тәсілдері --------------------------------------------- 24
2.2. Тәжіриелік-эксперимент ... ... ... ... ... тізімі ------------------------------------ 53
Кіріспе
Зерттеудің көкейтестілігі: Елдік пен еркіндікті аңсаған қазақ елі
бүгнде ... ... ... ... ... ... ... орын алуда.
Өтпелі кезең өзгерістеріне орай халыққа білім беру ... ... ... ... ... мүддесіне сәйкес қайта құру, оқыту мен
тәрбиелеу мазмұнын жаңарту, әдебиет пен ... ... ... ... ... ... жас ... жаңа оқу бағдарламалары мен
оқулықтары, оқу-әдістемелік құралдары жасалып, мектеп өміріне ... ... ең ... ... бірі – ... ... мүддесін өтеуге
қабілетті, жан-жақты дамыған, өз еліне сүйіспеншілігі зор ... Бұл ... ... ... Қазақсатн
Республикасының Конституциясында, «Тіл ... ... т.б. ... ... ... алуы жаңа ... өз ана тілінде
оқытуға, білім беруге, әдеби, ... ... ... ... ... Ата-бабадан бүгінгі күнге жеткен тарихи мұраларды таныту
халық ... ауыз ... ... арналған көркем әдеби
шығармалардлы кеңінен пайдалану арқылы ... ... Бұл ... ел
президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдаған үндеуінде: «... біз
тарихи мүмкіндіктерді, әдеби-мәдени ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға тиіспіз. Осы арқылы
жастарды адамгершілікке, өз ... ... ... ... - дей ... ... де бала кезімізде халық ауыз әдебиетінің
баға жеткісіз бай мұрасымен ... ... ... ... батырлар
жырларын оқымаған қазақ баласы жоқ шығар деп есептеймін», - деен болатын.
Табиғат пен өмір әлемін поэзиялық өрмекпен ... ... ... ... ойын ... ... айналдыруда, олардың сөз
мәнісін түсінуге баулуда , тілін дамытуда балалар әдебиетінің ... мәні ...... ... оған ... ... талай ғасырды бастан
өткізіп, қасиетті ... ... ... жас ... жеткеніне,
Отанымызға оралған Күлтегін жазба ескерткіші әл Фарабидің философиялық,
педагогикалық, дидактикалық ой-пікірлері дәлел. Осы ... ... ... ... ... ... асыл ... қалдырған. Орта ғасыр
ойшылдары: «Қорқыт ата кітабы», ұлы ... ... ... ... ... «Диуани лұғат ат-түрік» шежіресі, А.Жүйнекидің «Ақиқат сыйы»
ғылыми-философиялық, әдеби тарихи еңбектерінің келер ұрпақты туған тілге,
әдеби-мәдени ... ... ... ... ... Отанға
сүйіпеншілікке тәрбиелеуде басты құрал екені сөзсіз.
Біз зерттеу барысында қазақ философтары ... ... ... Ж.Алтай т.б. еңбектерін негізге алдық.
Қазақстанда психология ғылымының негізін қалаушы ғалым Ж.Аймауытов пен
психлогтар: Т.Тәжібеков, М.Мұқанов, Е.Суфиев, ... ... ... т.б. ... ... тілін
дамытуда ауыз әдебиетінің алатын орны ... ой ... ... ... көркем әдебиеттің құдіретті күші туралы ... ... ... В.В.Давыдов, Д.В.Эльконин, Л.С.Выготский,
А.В.Запарожец, А.Леонтьев т.б. еңбектері ... өзек ... ... ... ... ... дамуы туралы
Ш.Ахметов, С.Қалиев, Ә.Табылдиев, .Нұғыбаева, Б.Ыбырайымов, С.Ахметова,
К.Сейембаев, Н.Албытова т.б. зерттеулерінде ... ... ... ... оқыту және тәрбиелеу үрдісіндегі тәлімдік және білімдік
мәні, ... ... ... ... ... ... ... ой қозғағанына көз жеткіздік.
Ғылыми зерттеу нәтижесінде бастауыш ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының тілін дамыту»,
Т.Әбдікәрімованың «Мәтін арқылы бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... оларды көркем әдебиет арқылы
оқушылардың тілін ... ... ... те, ... ... ... ... құдіретті күші туралы
зерттеу еңбектері болғанымен, оқушылардың тілін дамытуда балалар ... ... ... ... ... ... ... Осының
нәтижесінде оқушылардың тілін дамытуда балалар әдебиетінің педагогикалық
мүмкіндіктері мен оларды ... ... ... арасында қарама-
қайшылықтар туындап отыр. Аталған қайшылықтарды шешу мақсатыда жұмысымыздың
тақырыбын «Балалар әдебиеті арқылы ... ... ... ... деп ... тура ... ... Балалар әдебиеті арқылы бастауыш сынып оқушыларының
тілін дамытудың териялық және ... ... ... объектісі: Бастауыш сыныптағы оқу-тәрбие үрдісі
Зерттеудің ғылыми болжамы: Оқушылар ... ... ... ... ... ... егерде оқу-тәрбие үрдісінде балалар
әдебиетінің ... және ... ... мен ... ... ... негізделсе, оны іс-тәжірибеде қолданудың тиімді әдіс-
тәсілдері айқындалып, оқу-тәрбие үрдісіне енгізілсе, онда балалар әдебиетін
пайдаланудың мүмкіндігі жоғары деңгейде болады.
Зерттеу міндеттері:
- ... ... ... ... ... ... дамытудың
теориялық негіздерін айқындау;
- оқушылардың ... ... ... әдебиетін пайдаланудың
мүмкіндіктері мен қазіргі жағдайын анықтау;
- ... ... ... ... ... ... моделін құру
өлшемдері мен деңгейлерін және тиімді педагогикалық ... ... ... мәселесіне байланысты теориялық және
әдістемелік әдебиеттерді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан ... ... ... ... оны ... ... ... жүргізілге
іс-тәжірибені сараптау, эксперимент нәтижесін ... ... ... ... нысанасы: Эксперименттік жұмыс Жаркент қаласындағы Ш.Уәлиханов
атындағы орта мектепте өткізілді. ... 30 ... ... ... ... кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Зерттеу жұмысында 5 ... ... ... ... тілін дамытудың теориялық негіздері.
1.1. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың психологиялық-
педагогикалық негіздері
Жаңа қоғамның тізгінін берік ұстайтын ... ... ... ... мен
тәрбиелеу бесіктен, баланың нәрестелік шағынан басталып үздіксіз ұдайы даму
барысында қалыптасады. Бұл білім беру жүйесінің барлық ... ... ... Ол ... Қазақстан Республикасы «Білім туралы»
Заңында және басқа да мемлекеттік құжаттарда нақты көрсетілген.
Қазақстан Республикасының 2015 ... ... ... беруді дамыту
тұжырымдамасында жасына және өзіне тән ерекшеліктерін ескере ... ... ... үшін даму ... ... ... білім берудің
бастапқы деңгейің анық белгілеген.
Бала тілін сәби кезінен бастап дамыту олардың ойын өрбіту, сол арқылы
жеке басының ... ... ...... ... ... ... Бала өз ойын тілм арқылы жеткізеді. Ал бала ... оның ... ... ... бірде пайда болмайтын күрделі
психологиялық процесс. Ол жүйелі жүргізілетін ... ... ... асады.
Осы міндеттерді жүзее асырудың алғы шарты ретінде үздіксіз тәрбие мен
білім берудің тұжырымдамалары жасалып, соның ... ... ... ... ... ... отыр.
Белгілі философтар Ә.Нысанбаев, Д.Кішібеков, Т.Әбжанов, т.б. адамның
рухани дамуы ана тілі негізінде ... ... ... сүйене отырып, біз оқушының тілінің дамуы оны ... ... ... ойын ... ықпал жасайды деген тұжырымға
келдік.
Баланың тілді меңгеруі жайлы ғылыми зерттеулер жазған психолог-ғалымдар
(Л.С.Выготский А.Л.Имедадзе, А.Л.Леонтьев, ... т.б.) ... ... ... ... қабілеттерінің ерекше болатындығына
байланысты тілді тез меңгеретінін ғылыми негізде дәлелдеп берді.
Баланың тілдік сезгіштік қасиеті оқушылардың мектептің бастауыш ... өз ана ... ... ... білу ... ... Тіл арқылы ойды қабылдау және сезінудің жолдары әрүрлі екендігі
белгілі, яғни оқылған көркем шығарма ... ... ... ... ... ... ... дамиды. Осымен байланысты белгілі
психолог В.Б.Богословскийдің ... біз ... ... ... жоғалып кетпейді. Ми қыртысында бейнелер түрінде
сақталады, және ... ... айту ... ... ... ... тығыз байланыстыра қарастырған
С.Л.Рубинштейн шығарма мазмұнын адам санасында дерексіздендіру, қорыту,
тұжырымдау олардың ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Қазақ халқының белгілі психологы Ж.Аймауытов тіл үйретуде оқушының өз
тәжірибесі, көрген-білгенін және ... ... ... ... ... сол ... ... арқылы оқушының ойы ... ... тіл ... ... ... ... баға жетпес құдіреті мен қуаты туралы ... ... ... негізін қалаған М.Жұмабаев тілсіз ұлт, тілінен айрылған
ұлт дүниеде ұлт болып жасай алмақ ... ... ұлт ... ... ... үшін ... шарт – тілінің болуы. Ұлт тілінің кеми бастауы, ұлттың
құри бастағанын көрсетеді. Ұлтқа ... ... ... ... ... ... тілінде сол ұлттың жері, тұрмысы, мінезі айнадай ашық ... ... ... ана ... ... ... толыққанды ел болып
өркендеп, қанат жаюы мүмкін еместігін дәлелдеген.
Белгілі ... ... ... ... ... «Өз ана ... ақыл-ой дамуының асыл қазынасы», дей келе, «жас баланың лингвистикалық
тәрбиесінде өмірге келген сәттен бастап, өз ана ... ... ... атап ... Сондай-ақ ғалымның тіл мен сөйлеу
психологиясы жөнінде: «Тілдің міндеті, - деп ... ол, - ... ... ... ... меңзегенше, көңілдің түйінін түйгенінше айтуға
жарау... Сөз көңілге сипатын жағына көркемдігімен ... ... ... Тіл ... деп, ... ұғымға сөз мағынасының сәйкес
келуін айтады».
Бұдан шығатын қорытынды: ғалым ауыз әдебиетіінң бай ... ... ... ... көзі деп ... ... танымдық
материалдар ретінде ұсынылған тақырыптардың барлығы дерлік адамгершілікті,
еңбексүйгіштікті, ... ... және тіл ... ... насихаттайтын
дидактикалық мәні зор мақал-мәтелдер, ... ... өлең ... болып
келеді. Мұның өзі оқушылардың тілін дамытуда ауыз әдебиеті ... ... ... деп тұжырымдаймыз.
Баланың жас кезінде танымдық, қабылдағыштық қабілеттерінің ерекше
болатындығына ... ... тез ... ... ... ... т.б. ғылыми тұрғыда зерттеп, құнды ... ... ... ... ... ... сатыда қарастыра
отырып, олардың психологиялық ерекшеліктерін көрсетсе, ... ... ... ... жүйесінің ойлау процестерімен қатар
дамып, қабылдаған мәтіннің мазмұнын, мәнін біліріп отырады. Бұл – ... ... ... ... ... ... ... тәлім тәрбие
мен жеке пәндерді оқып үйрету нәтижесінде ғылыми тұрғыдан ... ... ... біз, егер ... шығарма мазмұнын дұрыс қабылдаса, онда оның ол
туралы білімі қалыптаса бастайтындығын ... ... ... «Жас және ... ... ... баланың психологиялық дамуына ... ... ... ... ... ... кірген баланың оқуға деген ықыласы
болуы шарт. Кейде бала оқуға барам дегенмен, оған онша ... ... ... тек ... отырып, не арқасына сумканы салып жүруге ... ... ... – оқу ... ... ... ... оқу
ойынға қарағанда өзінше жаңа әрекет болғандықтан, бала осыған төзе білуі
қажет, мектепке ... ... ... ... тапсырмаларды орындап,
мұғалімнің сөзіне 45 минут шыдап, құлағын ... ... ... ... ... қиын ... да, ... орай баланың ерік-жігерін дамытып,
өзінің осындай ұзақ уақыт шыдамды болуына мектепке дейінгі кезеңде даярлау
қажет. Үшіншіден, сабақ үстінде ... не өзге ... ... ... соны ... алуы ... ... үстінде сан алуан сөздер не мазмұндар
қамтылады. Солардың қайсысы ең негізгісі, қайсысы екінші ... ... ... ... керек. Төртіншіден, оқу материалын ұғынып, оны
саналы түрде есінде ... қиын ... ... бала ... ... ... ... балалардың ойлауға қабілеті әртүрлі: біреуінікі
нашар дәрежеде кездеседі. Сонымен ... бала ... ... ... ойын ... ... етіп ... алуға дағдылануы қажет», - дейді. Психолог
ғалымның пікіріне сүйеніп, оқушының ... ... ... ... ... деп ... бағытта белгілі психолог Т.Тәжібаев «Қазақстанның ауылдары мен
мектептерінде қазақ ... ... атты ... «Қазақтардың
мәдени өмірінде фольклор, ... ... өнер және ... ... ... роль ... ... сынып оқушыларын тәрбиелеуде
және тілін дамытуда фольклор үлкен ... ие: ... ... лирикалық эпос,
әртүрлі жанрдағы ертегілер және т.б. Фольлрдың үлгілері ұрпақтан-ұрпаққа
өтіп, адамдардың психологиясында байытылып, нығайып отырады».
Балалар ... өсу, даму ... ... ... ... Қазақстан оқу комиссириатының «Жас балалар ... ... атты ... ... 1927) ... ... бастауыш жастағы оқушылар
үшін жазылатын әдебиетке мынадай ... ... : ... ... жай ... тақпақ тілмен жазылмасын. Кітап балаға қызғылықты, ойын оятатын, ... ... ... бірігіп жұмыс қылуға тартатын болсын. Бала
кітабындағы кейіпкерлер айқын болсын. Кітапты бала бал ... ... ... адам ... ... ... түсіндірерлік,
араларындағы байланыстарын көзге елестетерлік ... ... ... деген кісі ел әдебиетін, ел ертегісін зерттесін. Бұл жастағылар
нәрсенің сыртқы ... көп ... ... ... суреттің әсері
мықты болады. Кітап суретті болуы керек. Суретпен ... сөз ... ... ... оқылатын болсын. Бұл жаста баланың тілі байитын кезі. Тіл
байлығының қоры осы жаста жиналады».
Ы.Алтынсарин ... ... ... ... даласына ғылым мен
білімнің алғашқы қоңырауын соққан. Қазақ балаларына арнап ... ... ... жан ... әсер ... ... ... жолын ашты. 1879 ж. «Қазақ хрестоматиясы» атты ... ... ... ... әдебиетінің атасы» атанды. Ол қазақ балаларының табиғи
ерекшеліктеріне байланысты өлең-жырлар, әңгімелер ... ... ... әсер етіп, ұлттық көзқарасын қалыптастыру жолын ашып берді. Оның»
Таза бұлақ», «Әке мен бала», «Мақта қыз бен ... ... ... ... т.б. шығармалары жас ұрпақты еңбек етуге, ... ... ... екі ... құрметтеуге, өз жолдастарына қол
ұшын беруге, қамқорлыққа т.б. ... және ... ... ... ... халқының ұлы ақыны Абай Құнанбаев әдеби ... ... ... ... ағартушылық насихат қалдырған. Ұлы Абай баланың ... ... ... ... және оның ... ...... екендігін көрсетті. Сондықтан да, бала ес біле ... ... ... ... ... десе, балаға білім берудің,
ғылым ... мәні ... ... ... ... халқының классигі
А.Құнанбаев әдебиеттің халықтығын ту ғып көтерді, ... ... ... ... ... онда ... мәні бар келелі, шындықтар суреттелуін
талап етті. А.Құнанбаев адамның өсіп жетілуіндегі тәрбиенің роліне ... ... ... ... ... «Адам ата-анадан туғанда есті
болмайды: көріп, ... ... ... ... ... ... сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады.
Естілердің ... ... ... ... кісі өзі де есті ... - ... тәрбиенің жемісі арқылы жетілетінін ғылыми тұрғыда дәлелдеп
береді. Абайдың ... үлгі ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуден бастап, бүкіл ұлттық өмір-тіршілікте көбінесе жан
азығына (білімге, өнерге, әсемдікке) ерекше көңіл ... елді ... ... Ол жас ... ... еске ... ... Бала
тәрбиелеу ісінде Абай оларды тіпті жас шағынан тәрбиелеу қажеттігін
ескерткен. Баланың ... еске ... ... тәрбие беріп отыру,
олардың болашағын қамтамасыз етуде ... да ... ... ... ... ойды ... ... Абай: «тегінде адам баласы адам
баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез ... ... ... - ... ... ... тұңғыш педагогика, психология ғылымдарына өзіндік
үлесін қосып, сүбелі ... ... ... ... ... ... ... саласына байланысты «Тәрбиеге жетекші» атты еңбегінің
маңызы зор. Аталған еңбекте автор: Баланы оқытудың ... ... ... ... дұрыс жүйесін тауып, ... тез жету ... ... ... бөлімі – дидактикаға төмендегідей анықтама
берген: «Дидактика мұғалімге жалпы жол-жоба көрсетіп, жетекшілік етеді...
сыннан өткен тиімді ... ... ғана ... - деп ... ... ... ... тиімдісін шығармашылықпен мұғалім
қалай пайдалану керек дегенді меңзейді.
Оқу-ағарту саласында өзіндік қолтаңбасын қалдырған ... ... ... ... ... ... Ол ауыл
мектебінде бала оқытып, тәрбие жұмысын жолға қоюға ат ... ... «Тіл ... ... ... атты ... ... балаларының
ана тілінде сауатын ашудан ... ... және оған ... ... сонымен бірге, қазақ тілінде жаңа емле енгізуі, қазақ тілінің ... ... ат ... ... оқу ... ... өтіп болған соң, тақырыптық жүйеде ұсынылған. Мысалы: «Ойын -
ойыншықтар», «Кимідер», «Дене мүшелері», «Туысқан-туған ... ... ... аты», «Құстар», «Құрт-құмырсқа», «Жаңылтпаш», ... ... ... т.б. Оқу құралының басты ерекшелігі балалардың
жас ерекшелігіне сәйкес, оларға лайықты тілмен жазылуында, тәрбиелік ... ... ... ... ... мәтіндерді жүйелеп, саралап
берілуінде.
Ахмет Байтұрсыновтың педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... – білімді, педагогика, методикадан
хабардар оқыта білетін мұғалім. Екінші – ... ... ... қралдар қолайлы
һәм сайлы болуы. Құралсыз іс ... Һәм ... ... болса, істеген
іс те сондай болмақшы. Үшінші – мектепке керекгі белгіленген бағдарлама. Әр
іс ... ... ... үшін оның ... я мерзімді өлшеуі боларға
керек. Үлгісіз я ... ... іс ... я ... я кем ... -
деп көрсеткен. Бұдан шығатын тұжырым: оқытудың дидактикалық принциптерін
тұңғыш ғылыми тұрғыда нақтылы белгілеп бергенін көреміз.
Балалар ... ... даму ... терең зерттеп, іргелі
еңбектер ... ... ... М.Әуезов, зерттеуші-ғалымдар
М.Ғабдуллин, Ш.Ахметов т.б. атауға болады.
Академик-жазушы М.Әуезов ауыз әдбиетінің тәлім-тәрбиелік ... ... ... ... Отаншылдық езімді, халық ұғымындағы адамгершілік
гуманизмді, халықтың қанатты үміті – оптимизмді «... әдет-ғұрпын, халықтың
коллектившілдік тәрбиесінің ... ... - ... болатын. Қорыта
келгенде, ауыз әдебиетін жасаған – халық. Сондықтан да, ел ... ... ... ... - деп халықтың бала тәрбиесіне баса
назар аударғанын көреміз.
Халқымыз балағ деген ыстық сүйінісін, ... ... жылы ... ... ... ... Жас ... дүниеге келуін қуаныш
еткен. Баланы жұбату, ойнату, тәрбиелеу, мақсат-тілектер ... ... ... ... Ал, ... ауыз ... ... естіп өскен
бала, өсе келе оны сүйіп оқып, қызыға тыңдайтын болған. Балалар әдебиеті
бала ... ... ... ... ... Ауыз ... даму ерекшелігімен, психологиясымен анасудан туған. Олай болса,
халық ауыз әдебиеті – халық педагогикасының ... ... ... халық мұрасы ерекше орын алады. Белгілі ұстаз-ғалым
М.Ғабдуллин ... ... «қай ... алсақ та, оның мазмұнында
өмірде болған елеулі оқиға, әңгімелер ... ... ... ... ... ... ... болып отырады. Ал, мәтедерде бұл секілді
мазмұнды, оқиғалы әңгімелер өте аз кездеседі. Мәтелдерде ... ... ... ... сөз ... ... ... Мысалы: «Көппен
көрген ұлы той», «Тілге тиек ... т.б. Егер ... ... ... ... ... келіп отырса, мәтелде бұл екеуінің бірі ғана болады.
Мәтел айтайын деген ойын ... ... ... ... р түрлі
салыстыру, теңеу арқылы жеткізеді. Бұл мәтелді өзіне тән ... ... ... - ... ... халық мақалдарының тақырыптарын
былайша топтастырады: еңбек ету жайларына арналған, мал бағу, мал ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас, әлеуметтік-таптық мәселелер, оқу-білім, тазалық
тәрбие, мінез-құлық, әдт-ғұрып жайлары. Т.б.
Балалар әдебиетін ... ... ... ... республикамызда
балалар әдебиетінің арнайы пән ретінде оқылуына, төл әдебиетіміздің үлкен
бір саласы ретінде насихатталуына айтарлықтай үлес ... ... ... ... бала ... ... атты ғылыми мақаласында:
Қазақстандағы ... ісі ... ... ... ... мәселені
қамтығанын атап көрсеткен. Біріншіден, ... басы ... ... ... ... бол ... ... міндет етіп қойған. Екіншіден,
мейірімді болуға тәрбиелеген. Үшіншіден, тіл алғыш елгезек бол ... Бұл ... ... ... ... болатын. Төртіншіден,
ададық пен шындыққа баулуды көздеген. Бесіншіден, білгір бол, ұстаз ... ... ... ... қарияның сөзін тыңда, ақпа құлақ болма,
құйма құлақ бол дегенді бойларына сіңіре ... ... ... ... сыйлауға үйретуді басты міндет етіп қойған. Жетіншіден, кісі айыбын
бетіне баспа – дйді ... ... Бұл ... ... ... сөз емес,
қаріп-қсерлердің табиғи кемдігін (мұрны пұшық, көзі қисық, аяғы ақсақ ... ... ... сөз. ... ел ... батыр бол, халық
алдында қызмет ет, бар ... ... ... ... ... ... авор ... шығармалардың бала тәрбиесіндегі тәрбиелік
маңызының жан-жақтылығына тоқталып, ... ... ... ... ... ... автор халық ауыз әдебиеті үлгілері: бесік жыры,
тұсау кесер, ... ... төрт ... ... ... ... ... бала тәрбиесіндегі алатын ... ... ... оладың танымдық
маңызын, еңбекке, адамгершілікке, патриоттық, батырлық, ерлік, дене,
эстетикалық тәрие ... көзі ... ... ... Біз өз ... осы ... ... алдық.
Жас ұрпақ тәрбиесіне қазақ қаламгерлері де үлкен үлес ... ... ... ... үлес қосқандар – С.Сейфуллин, ... ... ... ... ... А.Тоқмағамбетов,
Б.Соқпақбаев, М.Әлімбаев, Ә.Табылдиев, Ә.Дүйсебиев, М.Жаманбалинов,
Қ.Ыдырысов, ... ... ... ... ... ... ... отырып, балаларға арнап, өлең-
жырларжазған. Оладың шығармалары бала ... ізгі ... ... ... ... ... ойын дамыады, еңбекке, Отанды сүюге
тәрбиелейді. Сондай-ақ аталған ... ... ... ... жеңіл, ығымына сай, қысқа тұжырымды, тілі көркем
жазылған.
І.Жансүгіров қазақ балалар ... үлес ... ... Ол ... ... ... жас кезінен бастап беріуі тиіс», - деді. Осы мақсатта бесікте
жатқан балаларға өлең мен ән жазған. Сол ... ... ... күйі ... ... ... ... тезірек жетілуіне, дұрыс өсуіне
жәрдемдеседі. Ілияс балал тәрбиелеудегі ізгі мақсаттарды ... ... ... ... оны ... айта білген. «Елген естіер керек, ер ... ... деп, ... ... зор үміт ... ... өз елі, өз жері, оның байлығы («Жазғытұрым», «Күз», «Қыс», «Тау
суреті») мен сұлу ... ... ... ... ... мәні ... ... деген өлеңінде табиғатты тануға, оны аялауға, құрметпен
қарауға, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... «Шәркей», «Күн шыққанда», «Бөбек бөлеу» ... ... ... зор. ... ... өлеңі арқылы
төңіректегі заттардың сыр-сипатын білуге, ... ... ... ... ... салады.
С.Сейфуллин – қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушы, балалардың
сүйікті жазушысы. Оның ... ... ... ... ... ... бар. ... еткен адамның сыйлы болып құрметке бөленетіні, Отанын
да, халқын да сүйсіндіріп, даңққа бөлеп отыратыны туралы айналысу ... ... ... да ... ... ... ... еңбекке
тәрбиелеумен қатар, ересек адамдардың еңбектерін құрметтеу ... ... ... ... ат ... ... ... жоғароы
дәрежеде көтеретіндей етіп суреттейді. «Балалар» деген өлеңінде таяқ ... аяқ ... дала ... ақын ұлы ... ... жері ... ... «қылыш безеп», «тез тізіліп», Отан үшін ... ... ... ...... ... ... қазақ даласындағы ұлы өзгерістерді мадақтаған алғашқы өлең-
жырларының балалар мен ... ... ... ... ... атап кетуге болады. Сәкен Сейфулиннің «Балалар» деген ... ... ... аяқ ... дала ... ақын ұлы ... ... жері туралы
әңгімелейді. Олардың «қылыш безеп», «тез тізіліп», Отан үшін күрескер
болуын тілейді. ... «Кім ... – аға ... ... ... ... білмей адасып, надандықта қалып отырған халыққа басшы болар ... ұлды ... Бұл ... ... ... өлеңдері ұғымына
жеңіл ойнақылығымен бейнелігімен қызықты.
Көбелектің көбін-ай,
Қызығын-айғ көгін-ай.
Бәрін ұстап алар ек,
Жолдастарды ... - ... бала ... өзі қандай нанымды. Ал,
Қ.Ыдырысовтың «Жаңбыр» атты өлеңі арқылы табиғаттың ... ... ... ашу ... ... ... атылуы, ақ жаңбырдың сабалап
құюы аяғында балағы,н түріп ап су ... ... бала ... «Көркем әдебиетті оқудың ерекшелігі» атты ... ... ... оқу әрі ... әрі ... Ермек дейтініміз: ол
ойнақы жеңіл оөқылады. Көркем әдебиет кітаптарындағы алуан-алуан, шым-
шытырық оқиғалар, сан ... сан ... адам ... мен әрекеттері,
күрестері мен күн көрістері, тіршілік тәсілдері, нені ... нені ... ... ... неге ... ... ... сезіліп, бойыңызға жеңіл сіңеді. Осыдардың жақсысына үйренесіз
де, жаманынан бой тартып жиренесіз. Өмірде қалай тұоуды, қалай өмр ... ... ... ... ... Отанға, өз ортаңа сүйікиті
болудан артық абырой бар ма? Осының бірн терең түсіінп, ... ... ... ... зор ... ... - деп ... әдебиеттің ролін
атап көрсеткен. [98, -275 б.]. Жоғарыда зерттеуші ғалымдардың құнды ойларын
\, ... ... ... ... ... ... ... іріктеуде басшылыққа алдық.
Бұл бағытта ұлт қаламгерлері де ерен еңбек етті. Балалр ... ... ... ... «Бөбектерге арналған әдебиет туралы»
атты ғылыми ... ... ... міндетін көрсете отырып,
бөбектерге арналған әдебиет туралы атты ғылыми ... ... ... ... ... ... арналған көркем
шығармалардың өзіндік ерекшеліктерін ажыратып, олардың бала ... ... ... ... жазылу керектігін айтқан. ... ... ... ... ... Оның ... - өзі оқи алмайтын, ... ... ... ... ... оларға оқып беруге ... ... ... ... ... ... ... мейлінше қысқа, әрі ұғымды,
әсерлі болып келуі керек. Бөбек ұғымы әрі саяз, әрі қалқамалы ... ... ... көп ... ... ... алмайды. Оларға жазылатын
шығармалар, міне, осыны қатты ескертетін болады. ... ... ... кілең қызықты іске, қимылға құрылуға тиісті.
2. Бөбектер ойы – бейнелі ой. Көбіне ол затты, ... ... ... ... ... ... ... оның көз алдына тұспалды
сөз, ұғым образын емес, нақты жанды образ ... ... ... ... ұғымының саяздығы тәжірибесіздігінің ғана жемісі екенін есте сақтау
керек. Оның ақылы түрлі ... ... ... қуыс ыдыс ... ... тұрған от, соны жанды сөзбен, бейнемен тұтата білуі ... ... әрі ойын ... ... әрі тіл ... ... ... ыждаһатты (белсенділікті), енжар деп аталатын екі
түрлі зерденің бөбекте тек соңғысы бар. Ол көңілі ... ... ... күш жұмсап, осыны білейінші дегенге бара ... ... ... ... жаңа білімге, жаңа сезімге есік ашатын ыждаһатты
зердеге бірте-бірте тәрбиелеуге ... ... ... Бұл арада да өте
шеберлік, үлкен психологтік керек. Неге ... ... ... ... ... Ал, егер ылғи ... зердеге азық ұсыныла берсе, келе-келе
бөбекте білуге деген талап сөніп, бойкүйездікке ... ... ... ... ... -деп ескерте отырып автор көркем шығармалардың
балалардың психологиялық ... жас ... сай ... ... бала қиялын өрістетуіде таптырмайтын құрал екенін атап көрсеткен [99].
Белгілі әдебиет зерттеушісі Б.Ыбырайым «Сырлы әлем» атты ... ... ... бірі мақал-мәтелдер туралы, «жүйелі ой мен
алғыр зерденің, терең парасат пен ... ... ... зейіннің жемісі,
көрінісі», - деді. Ол баланың құлағына сіңіп, адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... шындық өмірге жанасымы
мен болмыстың бейнелеу, өмірлік мәселені, құбылысты байыптап, дәл де ... ... мен ... қонымдылығына қарай халытың ұлттық поэтикалық
ойлау ерекшелігін, автордың ой-өрісі мен рухани өмірлік ... ... ... ... ... ... ... ойды бейнелеуді
төмендегідей қарастырады. Олар:
1) Балалардың өзіндік өмірін, өзіндік әлеуметтік тіршілігіне зер
салу, олардың тыныс тірлігінің ... ... ... ... ... де байланысты екенін ескеру;
2) Балалардың жан дүниесіне бойлауға ұмтылу, ... т.б. ... ... тәсідермен бояуларды
кейіпкердің психологиясына тереңдеп тануға жетелейтін ... ... ... ден ... ... мінез-құлықтарынан туындайтын і-әрекеттердің
эстетикалық-педагогикалық мәніне назар ... ... ... ... ... ... ойды ... Тарихи кезең, тарихи тұлғалардың сыр-сипатына үңіліп, тағылымдық
сәттерге назар аудару, жас ұрпаққа ... ... ... Бүгінгі балалар прозасында, онң ішінде балалар
әңгімесіндегі көркемдік ойға ... ... ... ... ,
- деп тұжырым жасайды.
Бұл секілді саланы ... ... ... ... дамыта
түсті. Белгілі ғалым Б.Адамбаев «Тозған қазды топтаған қарға жейді» атты
еңбегінде халық ауыз ... ... ... ұқсас екі жанрына
жататаны ... ... ... ... ... ... бойынша өзінің ой тұжырымдарын ұсынған. Автор онда мақал-
мәтелдердің маңызына тоқтала ... ... ... – халықтың ғасырлар
бойы өмірден, табиғаттан көрген-білгендерін бейнелейтін шағын шығармасы сөз
өнері», - анықтама берген. ... ... ... ... ... мақал-
мәтелдерді де әу баста жеке адамдар шығарады, оны біреуінен ... ... ... ... ... олар ... ... жалпы ортақ
мұраға, халық шығармасына айналады. Демек, мақал-мәтелдерді ... ... ... ақыл ой ... деуге болады [50]. Бастауыш
мектепте ... ... оның ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеулер қорытындысына
сүйендік.
Зерттеуші ғалым С.Қирабаев балаларға арналған ... яғни ... ... ... жатық, идеясының анық болуында деп
көрсеткен. Сонымен қатар, ғалым бөбектерге арнап ... жазу ... ... ... ... жас ... ... ол оқитын кітаптың да көркемдік
дәрежесінің жоғары болуына, оның әр ... ... ... ... әр ... ... жас жеткіншектерге жеткізіп айтып беруге
қысымшылық жасауға тиіс. Балаларға арналған ... ...... ... ... ... ... бөлене жазылуына байланысты.
Бөбектердің кітаптары оларды әрі көңілдендіретін, қуанышқа бөлейтін, жеңіл
оқылатын, оның үстіне ... ... ... ойға ... керек. Көркем
әдебиеттің басқа саласы сияқты ол да қайнаған өмірден алынып, образды ... ... - деп ... [101]. Шын ... ... ... жағы басым болғанда ғана бастауыш сынып оқушыларын қызықтыра
алады. Біз зерттеу жұмысымызға ... ... ... ... ұсынған
өлеңінің өзіндік ерекшеліктерін басты қағида етіп ... ... ... өз ... «ең ... ... ... шығармалары – балалар психологиясын. Көркемдік талғамын,
шығармашылық мүмкіндіктерін танытатын асыл мұра. Ол өзінің бала ... ... ... ... ... музыкалық
сазымен, өнегеді мазмұнымен, ойындық жеңіл формасыме балалардың рухани
азығына айеалған бағалы тәрбие ... деп ауыз ... ... ... ... көреміз [102].
Ғалым Ә.Табылдиев «Халық тағылымы» [103] атты ... ... ... өз ... ... берген. Мақалдар – нақыл, өсиет түрінде
атйлатын философиялық ой түйіндері, сөд мәйекгі. Мақалдар ... ... ... ... ... ... Қара сөзбен, яғни
шешендікпен айтылатын мақалдар да бар. «Еңбек етсең ... ... ... тб.. ... ... тұжырымы тұспалы өлеңде сыңар ... ... ... сөз ... ... ... сөздің патшасы» т.б. Қазақ
халқы – сөз ... ... ... ... ... ... тастамай,
өнеге ретінде данышпандығын өлең өрнектерімен өрнектеп, зерлеп келе ... Сөз ... ... ... мақалдар мен мәтелдерді оқу-тәрбие
үрдісінде үздіксіз пайдаланып, үлгі етіп ұрпақ тәрбиесіне ... ... ... отырмыз.
Балалар әдебиетінің теориясын алғаш жасаған орыстың ұлы жазушысы
М.Горький еді. Ол ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алды. Балалар әдебиетінің басқа әдебиетке
қарағанда өзіндік ... ... Ол ... ... ... ... тілі, баланың даму ерекшелігіне сәйкес келетінін айтты. Ол өзінің
мақалаларында еңбекті суреттеу жас ... ... ... міндеті
болуы керек деп көрсетті. «Балалар әдебиетіне араласатын автор әр алуан
жастағы балалардың барлық ... ... ... ... ... ... ... балаларға да, үлкендерге де керексіз, иесі жоқ кітап болып
шығады», - деді.
Балалар әдебиеті балалардың жасы кіші ... ... анық ... ... ... ... ... мен ересектер әдебиетінің айырмашылықтарына
көрінбей, бірігіп кетеді. Сондай-ақ, ... ... ... үлке ... ... оның «тәрбие құралы» екенін айтты. Балалар ... ... ... ... эстетика, музыка т.б.) тығыз
байланысты ... ... ... ... ... еңбегінде : «Бастауыш сынып оқушыларына ойын,
санақ, әзіл-сықақ үшін ... ... әрі ... әрі өте ... ... ... ... Осы күнгі балалар кітабының шеберлерінің
өлеңдерімен қатар, фольклордың ... ... ... ... ... ... - ... Сонымен қатар, балаларға арнаған кітаптың құрылысы,
мазмұны, сапасы туралы да өзінің ... айта ... ... ... бәрі ... танымдық материал беруге тиісті деп ойлауға
болмайды. Ол ... ... ... ... ... болуы қажет. Бізге
балалардың сықақшылдық ... ... ... ... ... да қажет.
Балаларға арналған кітапшалар серияларының қаһармандары боларлық, күлкілі-
сықақты ... ... ... - деп ... ... ... ... уақытта айтқан құнды ой-пікірлері күгі бүгінге дейін өз мәнін ... Ол ... ... мен техниканың дамыған заманында да балаларға арналып
жазылатын кітаптар басшылыққа алынады. ... ... ... ... ... ... ... назарын бірден өзіне
тартатындай қызықты болуы тиіс. ... ... ... ... ... ... шығармаларды дұрыс іріктеуде, осы бастауыш
мектеп оқушыларын тәрбиелеу мен білім беру мәселесімен ... ... ... ... ... ... Бұл ... ағымынан туындап отырған
қажеттілік.
Орыс халқының ұлы ... ... ... деген сөздің жалпы
мағынасы» туралы жазған ... ауыз ... мен ... ... тоқталған. Жазба әдебиетінің қандай туындысын алсақ та,
оның авторы белгілі болады. ... ... оның ... шығармаларының
қашан, қандай тақырыпқа арналғандығы, қай кезде баспа жүзіне ... ... ... ... отырады. Ал, ауыз ... ... ... ... ... ауыз ... автор болмайды деген ұғым
тумаса керек. Ертегі, әңгіме, жырлардың қайсысы болса да әуел ... ... ... ... сол кезде жазу-сызу өнері болмағандықтан,
авторлардың өмірбаяны , аты-жөні сақталмаған. Ал ... ... ... ... ел ... ... айту ретімен тарап кеткен. Олардың авторы
халықтың өзі болған. Ауыз ... ... ... деп ... ... ... - деп көрсеткен [106]. Бұдан В.Г.Белинскийдің пікірінің қазақ
зерттеуші ғалымдарының ... ... ... ... ... даму ... оның ... да жеке зерттеу
саласын құрайды. Ал, қазақ балалар ... даму ... мен ... ... ... ... С.Өскенбаев [115], бүгінгі балалар әңгімесі
туралы Ә.Өтегеновалар [116] кандидаттық диссертациялар қорғады. ... ... ... Орта Азия ... озық ... ... түсуде. Атап айтсақ, жазушылары К.Чуковскийдің «Доктор Айболит»,
«Кір қоймас» [117], В.В.Маяковскийдің ... ... ... ... ... «Кім ... [118], ... «Тимур және оның командасы» [119],
С.Маршактың [120], А.П.Бартонның [121] т.б. ... мен ... ... ... ... ... пайдалануда.
Балалар әдебиеті – ... ... ... танытатын халықтың ғасырлар бойы жинаған асыл ... ... ... жасына дейінгі балалардың қызыға еліктей отырып, үйренуімен,
дағдыға айналуымен, ... ... ... ... ... бағалы. «Балалар рухани әлемінің жеке сала
ретінде отау тігіп, ізінше енші ... ... ... ... атқа ... ... ғасыр үлесіне тиді.
Қорыта айтарымыз, философиялық психологиялық еңбектерге жасалған
талдаулар бастауыш ... ... ... ... ... ... Оқушылардың тілін дамытудың өзіндік ерекшеліктерін анықтау ... ... ... ... деп ... Ол келесі
тармақшада қарастырылады.
1.2. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың ерекшеліктері
Еліміз тәуелсіздік алғалы бері ... тілі де ... ... Тіл – адам ... ... ... құралы есебінде бүкіл
келелі мәселелерді шешеді.
Педагогика саласында тіл біліміне ерекше мән ... тіл мен ... мен ... өте ... байланысты қарастырылады. Адам ойы сөйлеу
тілінде көрініс табатындықтан, дұрыс сөз құрау, өз ойын ... да, ... ақыл ... ... болмақ. Сөздердің грамматикалық жүйесін, оларды
қолдану тәсілдерін меңгеру арқылы ... ... ... де ... ... ... айтып талдау арқылы бала қоршаған дүниені таниды.
Көрнекті ағартушы-ғалым, психолог Ж.Аймауытовтың пікірінше «Тіл – ішкі
сырды сыртқа шығаратын құрал. ... ... ... ... қорықса, қуанса, таңданса, бір жері ауырса, адам айқайлап дыбыс
шығарып ... ... Сол ... ... ... ... ... маңайындағы
басқа адамдарға білдірсе, міне сөйлеудің ең түбі ... ... ... ... Бұл – тілдің ең алғашқы дәуірі...» [108]. Адам тілінің
осылайша өркендеген дәуірін бала да ... ... ... ... ... ... қандай жетіліп, жүре-бара нәрсе мен дыбыс арасындағы байланысты
қалдырған болса, бала да тап сол сяқты ... ... ... ... ... ойын байланыстырып айтуға дағдыланатынын көреміз.
Психолог Н.И.Жинкиннің пікірінше ішкі сөйлеуде пайда болатын ой басқа
адамға акустикалық кешен арқылы жетеді. ... есту ... ... сигналдары түрінде миға жетіп, тыңдаушыға жетізіледі.
Сөйлеу механизмін оқып-білудің міндеті адамның қоршаған ... ... ... ... болу кезеңдерінен қарастыру. Сонымен
сөйлеу механизмі үрдісі барысында ... және ... ... ... [109]. Бұдан шығатын қорытынды сөйлеу механизмі күрделі әрі сатылы
процесс, яғни, сөздерді қабылдау мен ... ... ... ... асып ... ... механизмдер арқылы жүзеге асып отырады да, олардың нақты
мазмұны мен ... ... орай ... Сөздерді қабылдағанда біз
«сигналдардың сигналы» (2-сигнал жүйесі, бұл – адамның сөйлеу ... ... ... қызметі) арқылы тітіркендіру нәтижесінде
нәрселердің мән-жайын қабылдап, олар ... ... ... Әрине, ондай
хабарлар саналы да, ... да ... ... Осы ... ... ... И.П.Павлов іліміндегі ... ... ... Ал ... ... ... ... сөйлеу әрекетімен байланысты.
Адам сыртқы тітіркендіргіштерге әсерленіп қана қоймай, оларды тең ... ... ... Халқымызда «Көз жеткізбегенді сөз жеткізеді» деген
тамаша мақал бар. Мұның ... ... ... ... бейнеленетін заттар
мен құбылыстардың қасиеттері түйсік, ... елес ... ... тереңдете түсіп, олардың мән-мағынасы сөз бен сөйлеу әрекеті
бейнелеуші-танымдық ерекшеліктері арқылы ұғынуға болады.
Психолог ... ... ...... тіл арқылы
қарым-қатынасының тарихи қалыптасқан формасы. Сөйлеу мен тіл ... ... ... ... қарым-қатынасы фонетикалық,
лекискалық, грамматикалық, стилистикалық, құралдар ... ... ... ... ... ... ... іске асады
(қазақ тілі, орыс тілі, ... ... ... ... ... факторлардың
әсері арқылы (қоғамдық практиканың талаптары, ғылымның дамуы, ... ... ... ... ... және ... ... бізге қоршаған дүниені тануға көмектеседі. Қоғамдық практикада
сөздің ... ... ... ... ... ұғымдар пайда болады. Бұл
адамға табиғат құбылыстарының мәнін түсінуге, күнделікті қоғамдық өмірдегі
уақиғаларды ... ... ... мүмкіндік береді. Яғни, адамның
қоршаған дүниеге әсер етіп, оны басқара алатындығын көреміз. Бұл туралы ... ... ... ... ... сөз адамды болмыстың тәңірі етті»
[111].
Сөз – тіл механизмінің негізгі буындарының ... ... ... тұрады. Сөздің дыбыстық элементтерін ... алу ... ... ... және ... ... Есту мүшелері арқылы
қабылданатын дыбыстың барлық ... ... ... ... Сөз ... арқылы жүзеге асырылады: сенсорлық, моторлық. ... ... ... ... ал ... ... ... өзінің сөйлеуі. Бұл
екі форма бір-бірімен тығыз байланысты. Дегенмен, айырмашылықтар да бар.
Себебі, сенсорлық, маторлық сөз ... ... ... ... іске ... ... туғызады. Бұл жөнінде Л.С.Выготский, ой ... ... ... ... мағынада өмір сүреді дейді де мағынаны сөз бен ойдың
арасындағы дәнекер деп атайды: «мысль не выражается в слове, а ... нем, ... ... как бы ... ... и словом, вот почему значение
пересекаются коммуникация и ... мен ... ... ғана тән ... ... ... көптеген
ғалымдардың пікірлеріне сүйенсек сөйлеу ... ... ... ... ... көреміз. Сонымен, сөйлеу дегеніміз
медицина ғылымдарының докторы, профессор М.М.Кольцованың пікірінше мидың
көптеген аймақтарының біріккен ... ... ... ... ... ... балалар сөздік қорды
практикалық жолмен меңгеретінін, ал оның грамматикалық құрылысын, ... ... ... ... ... ... сөйлеуді мектепке
дейінгі жаста-ақ меңгере бастайтындығы туралы тұжырым жасауға болады.
Зерттеуші ғалым, ... ... тіл, ... ... ... ... бірі ... айта келіп: «Тіл –
жұрттың жаны. Өз тілін білмеген ел болмайды. Тілінен ... жұрт ... ... Ана ... білмей тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, ол
күйініш. Ана ... ... ... ... ... ... бұл ... - деп
жасаған тұжырымы бүгінгі заман ... ... ... ... ... тәрбиесіндегі тіл мәніне ерекше көңіл бөлген ұлы чех педагогы
Я.А.Коменский ... ... ... «Сөз әр заттың мәнін бейнелейді,
сөзді түсінбес бұрын, заттың мәнін ... ... ... ... сөз ... жеке ... түсінуі барысында сыртқа шығады»,
деген ойы бүгінгі таңға өз мәнін сақтауда.
Тілдің бала тәрбиесіндегі ролін ... ... ... ... ... ана тіліне үйреткенде халықтың рухы, оның көп ғасырлық
өмірінде жасаған мұраларымен таныстырамыз, яғни оған ... ... ... ... ... дария болып ағып жатқан жанды бұлағынан
нәр алғызамыз», - дейді.
Мектеп жасына ... ... ... тән ...... тануға, білуге тырысу. Сондықтан, балаға күрделі және беймәлім
құбылыстарды қарапайым және ... ... ... ... ... ... жақын таныс нәрсеге көшу, бала ... ... ... ... ... ... таныс құбылыстармен салыстыра отырып, олардың
сана сезіміне әсер ету – ... ... ... бірі.
С.Торайғыров: «адам табиғаттың туындысы, ондағы себептіліктің жемісі.
Ол дүниенің ... ... ... оны ... қарай өзгертіп
отыратын белсенді тұлға. Адам сыртқы ... ... ... ... тани береді, сөйтіп, өзінің ақыл-ойын дамытады», дей келе, ... ... ... көркем шығармаларды пайдаланудың маңызы зор деп
ғылыми ой қорытады [67].
Осы ... адам ... ... ... ... маңайын тануға,
оны пайдалануға, қоршаған дүниемен қарым-қатынасқа ... ... Ол ... бәрі де ... ... ... ... Сонымен қатар, сол таныған , көрген нәрселерін оқылған
көркем шығарма, мәтін мазмұнынан ... ... ... сипаттай алады.
Сондай-ақ сол заттар мен құбылыстар туралы жаңылтпаш, ... ... ... айту ... тіл ... ... қоршаған дүниеде байланысты оқылған көркем шығармалардың
мазмұнына байланысты.
Швейцар психологы Ж.Пиаже «Жел қайдан соғады? Қайдан басталады?» ... ... қоя ... мынадай қызықты фактілерге тап болған. 7-
9 жастағы оқушылардың желді және ауадағы ... да ... ... алуының нәтижесінде пайда болады деп түсінеді екен. Ал тыныс алу өз
тарапынан сөзбен және ... ... деп ... ... да, ... ой ... ... және жел (физикалық
құбылыс) екеуі бірігіп келіп, тұтас бір бүтінді құрайды. «Жел - бұл ой, ... – бұл ... ... мен ... ... неге қозғалыста болады? Тағы да 7-
9 жас балалар қызық жауаптар берген. Балалардың бір тобы «бұлт» (ай, күн)
қозғалады. ... ... біз ... ... ... және де ... түрде тәуелді болады деп ойласа, енді 2-ші бір тобы бұлт ... ... ... деп ... ... топ ... ... қажетті болғандықтан қозғалады деп таниды.
Анықтай келе, 7-9 жастағы баланың ойлу қабілетінің алғашқы сатысында
табиғаттағы жансыз заттар мен ... сана мен ... ... мен ... болғандығын байқадық. Көбінесе, бұл заттар адамға тәуелді болады, ай мен
күн біздің ... ... ... ... тұрады. Біздің тірлігімізге
бағынышты болады. Кейде бізге түстер жібереді. Бұлай ойлайтын бала ... ... ... ... адам ... ... ... өсуіне, жетілуіне қарай оның санасы өсіп, табиғатқа
табынушылық көзқарас өзгереді. Баланың дене бітімі, ой-өрісі өзгерген сайын
оның ... ... ... мен ... және ... ... туралы
ұғымы да үлкендердің ұғымына сай келе бастайды. 7-9 жас аралығында көптеген
балалардың түсінігі ... ... мен ... денелері адамның қалауы
бойынша емес, желдің соғу бағыты бойынша жылжиды. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... керісінше су оны қалқытып тұрғаннан
жүзеді. Яғни, баланың түсінігі бір ... ... ... әсер етуі ... ... ... немесе олардың өзара физикалық байланысын бала
түсінбейді. Сондықтан да балаларға табиғат құбылыстарын бақылаумен ... ... ... ... ... жайында әңгімелеу шығарма
мәтіндерін оқу қажет. Осының ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге, тіл байлықтарын дамытуға
мүмкіндік туады. Бала айналадағы қоршаған дүниемен таныс ... ... ... жасайды. Күнделікті тұрмыста, табиғат өмірінде,
ойын, еңбек процесінде көрген-білген заттары жайында жаңа сөздер үйренеді.
Үйренген сөздері күнделікті ... ... ... ... ... сипаттайтын сөздерді сөйлем ішінде ... ... ... ... үйрету, балалар бақшасындағы арнайы ұйымдастырылатын
сабақтарда әртүрлі тәсілдер негізінде жүзеге асырылады.
Талданған жұмыстардың нәтижесінде балалар әдебиеті арқылы ... ... ... психолог ғалымдардың Н.ИЖинкин, .М.Калмыков,
Н.А.Менчинская, С.Л.Рубинштейн, Р.С.Немов, Г.А.Урунтаева т.б. ... ... ... ... Балалар әдебиеті арқылы сөздік қоры молайып, сөзбен ... ... ана ... ... меңгереді;
• Оқушы өз ойын байланыстырып, логикалық түрде жеткізуге жаттығады,
талқылауларды интеллектуалдық тапсырмаларды шешу ... ... ... ... ... және интеллектуалдық
тапсырмаларды орындауда ... ... ... Тіл арқылы саналы қарым-қатынас қалыптасады, ол ... түрі ... ... тіл ... ... жағдаяттардан жан-жақты күнделікті қарым-
қатынас құралына айналып, оқушының байланыстырып сөйлеуі ... ... ... ... дамытудың ерекшеліктерін басшылыққа
ала отырып, зерттеу жұмысымызды жүргіздік.
Балабақша бағдарламасы мен оқу-әдістемелік құралдардағы тіл ... ... ... беру ... ... ... тәрбие мен білім беру жұмысының ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Республикада
осы кезге дейін қолданылып келген мектепке дейінгі ... ... ... жас ... ... отырып, мектеп жасына балалар тәрбиесінің
теориясы мен тәжірибесін жинақтап, оларды дамытуда қол жеткен жаңалықтарды
қамтыған құрал. ... ... ... ... ... және ... көрсетеді. Мектепке дейінгі тәрбие бағдарламасының алғашқы жобасы
1932 жылдан бастап жарық көрді. Оны ... ... ... ... Осы ... ... өзінде мектепке дейінгі бала тәрбиесіне асма
назар аударып, бағдарламаға қоғамдық-саяси тәрбие, еңбек, музыкалық әуенді
қимыл тәрбиесі, бейнелеу ... ... ... ашу ... ... 1934 жылы жетілдірілген «Тәрбие бағдарламасында» сурет салу, жапсыру,
еңбек сабақтарын, математиалық ... ... ... ... ашу
оқулықтары жаңадан енгізілді. Сонымен қатар мектепке дейінгі балаларды
тәрбиелеу міндеттерін ... ... ... ... тәрбиешісі үшін
басшылық» атты әдістемелік нұсқауда 1984 жылы ... ... ... рет осы
құжатта мектеп жасына дейінгі балалардың жас ерекшелігін есепке алу туралы
анық айтылды.
1. Балалар әдебиеті арқылы ... ... ... ... ... әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың ... ... ...... ... ... шежіресі. Балалар әдебиеті
– келешек әдебиеті. Белгілі академик-жазушы М.Әуезов: «Ел ... ... ... ... ... ... ... бір жолы – бесік жырын
түзеу». Бесік жыры – балалар ... ... ... ... - ... өрісі кең, жанры алуан, мәдениеті үлкен әдебиет.
Бала оқылған шығармаларын немесе мәтінді тыңдап қана қоймайды, соларды
ұғуға талпынады. Соның негізінде біртіндеп ол ... ұғым ... ... ... ... ... өз ойын айқындауға тырысады.
Сұрақтарға жауап алу барысында олардың ойлау қабілеті дамиды. Ойдың жемесі
– сөз. Бала сөз ... өз ойын ... ... Тіл мен ой ... ... ... ... дұрыс қалыптастыру арқылы ойлауды да
жетілдіруге ... ... Тілі ... қалаптасқан бала басқаның да ойын
тез ... өз ойын да ... ... ... Сонымен қатар, тіл мен ойлау
бір-бірімен ... ... ... ... ... болмайтыны, әрбір ой
тіл арқылы көрінетінін, яғни ... ... ... ... ... ... мен ... ғылымдары бастауыш мектеп оқушыларының тілін
дамытуды тірбие салаларымен бірге қарастырады. Ақыл-ой ... ... ... жас ... сай ... ... ... сапасы,
қолданылатын орны, қасиеттері, неден ... не үшін ... ... түсінік беру болып табылады. Балаға мақсат көздей отырып,
оның ... ... ... ... ... ... ... ету,
табиғатқа, адамға, қоғамға дұрыс ... ... ... ... ... ... беруде баланың білуге құштарлығын, ақыл-
ой қабілетін дамыту, байқаған құбылыстарын ... ... ... ... өз ойын ... ... жеткізе білуге үйрету үшін сабақта және
сабақтан тыс уақытта көркем ... ... ... ... ақыл ойын ... ... қалыптастыру
үшін тәрбиеші түсіндіру, білім беру, үлгі-өнеге көрсетуде үнемі балалар
әдебиетін ... ... Бұл ... ана тілі ... іске асатыны
белгілі. Ақыл-ой тәрбиесі мақсатқа сай ... ол ... ... ... ... дамытып, ой қорытындысын жасай ... ... ... ... ... ... сәйкес сабақтың
мақсатын айқын, нақты қоя білген жөн. ... ... бала ... болса, сұрақтарды да соғұрлым көбірек ... Бала ойын ... ... ... байланыстар мен тәуелділікті анықтауға
тырысады. Мысалы, ол ... ... ... ... ... батпай жүзіп
жүретіндігін өздігінен ажырата алады. Баланың ақыл-ойын дамытып, шынықтыра
түсетін балалар фольклорынан үлкен орын ...... [150]. ... оны ... табу ойлауға ойлаған ісінің нәтижесіне жетуге жаттықтырады.
Жұмбақтың шешуін табу баланың зейінін жетілдіріп, ... ... ... ... ... ... ... болуы, әрекетке баулуға, ой
санасының белсене қызмет етуіне итермелейді. Академик М.О.Әуезов қазақтың
әдет-ғұрып салтында, ... ... ... ... айта ... «Ата-
анаңды жас балаға беретін тәрбиесінде де баланың ойын ... ... ... үшн де ... көп ... ... - деген болатын. Бұдан
шығатын қорытынды ... жас ... ... ... ... мұра ... даусыз. Жұмбақ балалардың ойлау ... ... ... ой ... ... құбылыстың өзгешелігін
ажыратып, ... ... ... ... ... жанр деп ... Жұмбақты ана тілі, қазақ тілі, ... ... ... ... болады. Жаңа ... ... ... ... ... ... жұмбақ өз
бойындағы құпияны шештіру, ... ... ... ... танытады.
Айналада түрлі болып ... ... зер ... оның ... ... ... үйретеді. Мысалы: «Менің ауылым»
тақырыбын өткенде ... ... ... үшін ... ... ... ... адамгершілік сезімі мен сананың
алғашқы элементтері қарқынмен дами ... ... өзі ... ... ... ... сыпайы, мәдени қарым-қатынасы,
жолдастарымен ойындағы, балабақшадағы қарым-қатынастан көрініс табады.
Тәрбиешінің ... ... ... енді дами ... адамгершілік
қасиеттерді пайдаланып, ... ... ... ... ... ... ... дағыландырып, достарымен
мәдени қарым-қатынас жасауды меңгерту болып ... ... ... мен ... ... адамгершілік тәрбиесінің мазмұнына
байланысты ... ... ... ... сезімін
тәрбиелейтін шығармалар таңдалып алынады. Барлық адамзатқа, табиғатқа
деген ... ... ... ... ... тілі,
мәдениеті, ана тілінің құдыреті халық ауыз ... ... ... ... ... ... шығармаларды ана тілі
сабағында пайдаланамыз.
Адам өмірінде сөз өнерінің орын ... ... ... арқылы
қоршаған ортаға дұрыс, табиғатта аялай ... , оған ... ... яғни ... ... ... жасау негізінен ана
тілі, дүние тану сабақтарында және ... тыс ... ... Мазмұны экологиялық тәрбиені ашатын ... ... ... ауыз ... ... де жиі ... ... «Бұлақ көрсең көзін аш», ... ... ... ... ... орақ салма», «көкті жұлма», «су ... ... т.б ... өзі ... ... сауатын ашуға
бағытталған, табиғатты ... ... оған ... ... және тіл байлығын жетілдірудің құралы екенін ... ... ... баланың санасына, сезіміне әсер ... ... ... көзқарасын тәрбиелейді. Көркем шығармада
бейнеленген ... ... ... ренішіне ренжиді, оған
көмек көрсеткісі келетінін ашық ... ... ... мен ... мен ... құптаған немесе ... ... ... балалардың белгілі бір тақырыпқа ... ... ... ... ... ... ... көркемдік
қабылдауын дамыту үшін фольклорлық шығарманы ... ... ... ... болады. Бастауыш мектепте ауыз әдебиет
үлгілері кеңінен ... ... олар ... ... ... Оқушылардың тілін дамытуды жүзеге асырудың негізгі
жолдарының ... ... ... ... ... ... қалыптастырып, әсемдікті сезіну, әдемілікті көре
білу, ... ... ... ... суреттермен
салыстыру, дүниетану, ана тілі ... ... ... ... ... ... «Менің елім Қазақстан», т.б ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туады. Онда оқушылар табиғаттың әсемдігін көріп,
бақылап сезінуге ... және оны ... ... ... ... бере алатын болдаы. ... ... ... ... көргендерінің (ұлттық аспаптар, ұлттық ... ... т.б ... ... ... ... ... эстетикалық
тәрбие беруде халық ауыз әдебиеті шығармаларының ... ... ... аса зор. Олар ... ... жан ... өйткені бұл шығармалар мазмұны жағынан терең ... ... да ... ... ... оқып ... әңгімелеп беруде
мұғалім шығарма кейіпкерлерінің жағымды, ... ... ... ... бір кейіпкер ұнап, екіншісі ұнамайтынына ... ... айта ... ... ... ... ... шындықпен салыстыруға үйретіледі.
Бастауыш мектеп оқушыларын өз ... ... ... ... ... ... ... шығарманың алатын орын ерекше
елін, жерін қорғаған халық ... ... ... ... ... паш ... әңгімелер, өлеңдер, аңыз-ертегілерді оқып, оның
мазмұнын түсіндірудегі тәрбиеші ... ... ... ... ... ... Көркем шығармаларды сахналату,
рольдерге бөліп ... ... бала ... еніп, яғни оның ... ... ... ... ... ... ... тез әсерленгіш келетінін ескере отырып, ... ... өлең ... әңгімелерді өткенде олар туралы фильмдерден
үзінді көрсету, ... ... ... өте ... ... Сондай-ақ мектепте өтетін мерекелерде ... ... ... ... ... ... ... Балалар да батырларға
еліктеуге құмартып, ... ... өте ... ... ... тәуелсіздік алғанынан бері ... Б. ... Қ. ... Р. ... т.б ер ... ... өнердегі ұлттық мақтаныш ететін аты ... ... ... ... ... олар туралы жазылған
көркем туындыларды сабақта және ... тыс ... ... ... ... ... ... шығармаларды оқып беріп,
тыңдап, оқылған әңгімелерді, ... ... ... ... ... ... ... ойын жаттығуларды қолдандық.
Бастауыш мектеп оушыларының тілін дамыту құралдарының бңрң- халық
ауыз ... ... ... ... табылады. Халықтық
шығармалардың ... ... ... тигізетін әсері ұшан
теңіз. Халықтық ертегілер- ... ... ... ... ... оқиғалы көркем шығарма. Ертегігің бай ... ... ... ... ... неше ... ... танытады,
сана - сезімі мен ... ... ... ерте қалыптасуына
көмектеседі. Ертегіні балар сүйсіне ... ... ... бойы
ұрпақтан-ұрпаққа айтылып, әбден екшеліп, халықтың даналы, тапқырлық ой
пікірлері жинақталып, ... әрі ... ... ... Ертегі
оқйғасы басталатын жерден-ақ қызықты, ұшқыр ... ... ... ... ойын ... қызықтырып, еліктіріп әкетеді. Халық ... ... ... кең ... хайуанаттар жайындағы
ертегілер. Ондай ертегі кейіпкерлерінің өмір сүру ... ... ... айла тәсілдері балаларға ой салады. ... ... ... ... ... жетуге үйретеді. Бұл
жөнінде М ... « ... жас ... ой ... ... шарықтап өсуіне әсер ... ... ... ... ... алып ... та, баланың ұғымына сай,
түсінуіне ... ... ... болып айтылады. . Ертегілерде
балаларға ой ... екі ... бар. ... ... ... ... ... сырт көріністерін, күн
көрінісін байқайды. Есту, тыңдау ... олар енді ... ... ... ... ... жайындағы ертегілер
арқылы оны мысал ете ... ... ... ... мінез-құлқын салыстыра отырып, байқайды. Ондай ... « ... мен ... ... мен ... ... пен мысық»
«түлкі мен тауық», т.б жатады. Ертегі кейіпкерлері ... ... ... ... ... не нәрсені ... да, ... ... үйренеді. Ертегі баланы парасаттылық пен ... ... ... ... ... қолына түсіп, мерт болудан
сақтандырудың жолдары ... ... ... ... өнеге
боларлық терең ойлар айтылады. ... ... әр ... іс-әрекеттері, ол кейіпкерлердің тапқырлық іскерлік,
айлакерлік іс-әрекеттері: ... ... ... ... ... Ертегілердің осындай ерекшеліктері балалардың
талғамын күшейтіп, сөйлеу ... ... ... ... ойын ... ... білуге үйретеді.
Оқушылардың тілін дамытуда ерекше орын ... ауыз ... ... ... ... -мәтелдер балаларға терең ой ... ... ... ... ... қорын дамытады.Бала
тәрбиесіндегі халқымыз асыл ... ... ... ... ... ретінде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отырған. Бала
тәрбиесіндегі мақал-мәтелдерді ... ... ... ... «Оқу ... бұлағы», «Еңбек», «Достық-жолдастық», т.б балаларға
арналған мақалдар білім алуға, оқуға ... ... ... ... ... Еңбек ету, білім алу, жақсы ... ... ... тәрбиенің де жақсы болуы керктігі ... ... ... ... Адам ... баланың кісіменен ісі бар, ... ... ... несі ... т.б ... ... ... жолдастыққа баулитын, адамгершілікке жат ... ... да ... ... да ... ... ... артық, жаман жолдастан таяғым артық», «еңбек түбі зейнет» т.б.
Бала ... ... ... ... ... ете ... үлкендер
еңбегін бағалауды үйрету десек, ... бұл ... ... деп, оның арты ... ... мақсатқа жетуге
бастайтынын көрсетеді. Қорыта келе, мақал-мәтелдердің ... ... ... ... аша ... біз өз ... пайдалануды жөн
көрдік. Мақал ... тек ... алып қана ... ... түсіндіріп, одан баланың өзіне қорытынды жасауға ... ауыз ... бір түрі - ... ... ... ... ... дамытып, тіл байлығын жетілдіреді. Баланы
ойлауға, жасырған нәрсенің ... ... ... ... табуда оның құпиясы баланы қызықтырып, ... ... ... ... ... ойын ... баулып, ой санасының
қызмет ... ... ... ... м ... ... ерекше
орынын көрсете келіп:» Кейде ... бір ... ... ... әсем жыр, ... ... ... жұмбаққа соғып
кететіні болады. Ертеде ердің даналығын, жүйріктігін ... ... ... ... ... жұмбақ өз бағасын жойған ... ... ... ... ... болу мақсатымен ... ... ... ... әлі де ... ... Ата-ананың
жас балаға беретін тәрбиесінде де, баланың ойын ... ... де ... көп ... бар»,- дейді. Жұмбақтың балаларға
пайдалы жағы- өз ... ... ... айтқызу арқылы оларға
өмірді танытады. Жұмбақты шешуде бала ойланады, көп ... ... ... ... мен ... ... тырысады. Жұбақ балалардың ойлау қабілетін арттырумен қатар
олардың білген ... ... де ой ... ... ... және ... ... Қорыта келе, фольклорлық ... де ... ... және ... тікелей қатысы бар, ... ... ... бар дүниенің ішкі мазмұнын жан-дүниесіне
әсер етерлік ... ... ... соны ... ... ... Ш.Ахметов жұмбаққа мынадай анықтама берген:
«Жұмбақ ... ... қай ... ... да ... ... екенін сынау үшін, бір ... ... ... етіп суреттеген, халықтық жанрдың бір түрі». Біз ... ... ... ... тоқтала отырып, балалардың
жас еркешеліктеріне ... ... ... ... жұмбақтарды таңдап
алып, онда балалардың ақыл – ойын , логикасын, ... ... ... ... ... дамытуда танымдық қабылеттерін арттыруда,
қиялын ... ... ... ... таптырмайтын құрал
болып табылады.
Жұмбақтарды жаттап ... ... ... ... өз ... та айта береді. Тек жұмбақтың ... ... ... ... ... ... айту мен жұмбақ айтысты ажырата білу
керек. Бастауыш ... ... мен ... ... ... ... «білгіштер сайсын» белгілі бір тақырыпта ... ... ... ... ... шығармасының жұмбақ түрін
зерттеген ғалымдардың айтуына қарағанда, жұмбақ ... ... ... ... ... ету, ... құру ... қай кезде болса да жұмбақты еңбекші халық оралымды ... ... ... ... ... ... алғашқы
үлгілері ертедегі адамддардың тұрмыс-тіршілігіне, ... ... ... ... туып, кейіннен халық өмірімен біте ... ... ... жасасқан, өзінің қалыптасу және даму процесінде
жаңа мазмұн, жаңа ... алып ... Осы ойды ... келе,
белгілі ғалым М Ғабдуллин «Ойға алған нәрсенің өзін ... оның ... ... ... қысқаша сипаттауды, солар арқылы
жұмбақ етілген ... ... ... ... деп ... ... сынып оқушыларының тілін ... ... ... тіл ... ... ... ... фольклорының бірі-
жаңылтпаштар. Ол ... ... оның ... ... ... күле ... оларды дұрыс ... ... ... жас ... бастап дұрыс сөйлеуге үйретеді.
Жаңылтпаш- халықтық ... ... ... ... ста айқын
сөйлеуге үйрететін, тілін дамытатын ... Ол ... С. ... ... ... ойын-күлкі дүкенін құрған орында
айтылатын айтыстың бірі ... Бұл да ... ... ... тәрізді жастардың тілге ұстануларына, ойнақы, қырлы ... ... ... ... ... ... ... балаларға жас
кезінен сабақ-ойын болатын нәрсе ... ... ... ... ... ... ... лайықты шығарма. Олай
дейтініміз- жеке ... мен ... қиын ... ... ... ... ол ... балаға ғана тән нәрсе.
Балалардың көпшілігі мектепке келгенге ... ... не жеке ... айта алмайды. Кейбір ерке өскен шолжан
балалар сақаулана сөйлейді. ... ... ... ... ... ... ... халық жаңылтпашты пайдаланған. Балалардың
көбінесе дұрыс айта ... тілі ... «р» ... ... «р» ... құрайтын дұрыс айруға бағытталған жаңылтпаштар
да көп. Мысалы: Ай, ... ... ... жай, ... ... дегенің қай Тайқарбай т.б
ОСы жаңылтпашты ... ... бала ... «р» ... «и» дыбысын айтуы да кездеседі
Қазақ ... ... ... ... үшін оған сөз ... ... мақсатында жаңылтпаштар ойлап шығарған. ... ... ... ... айта ... ... дыбыстарды айта
алмай қиналады. Тілін ... ... ... үшін қиналып
айтатын ... және сол ... ... жиі-жиі айтқызып,
жаңылмай айтуға жаттықтырған жөн. Сонда ғана бала өз ойын ... ... ... ... ... ... ... айту
арқылы баланың сөздік қоры байып, ой- ... ... ... бала ... ... байланысты шығарған. Мысалы: «с»
мен «ш» ... ... ... айту ... ... сынды кеше,
Сондай-ақ, осы дыбысты шатыстырмай айтуға үйретуге ... ... орта ... ... ... ... ... көптеген жаңылтпашрады айтуға болады. Жаңылтпашты
айтқызуда ... оны ... тез әрі ... рет ... ... жөн. ... ... дамытып, ойлау қабілетін
арттыру үшін ... әр ... ... ... ... ... айтқызу керек Бұл жастағы балалар неғұрлым
жаңылтпашты көп ... ... ... тілі тез ... ... ... ... Дыбыстарды анық, дұрыс айта алса, сөзді дұрыс
айтып, оның ... ... ... ... сөздерді бұрмалап
айтпау үшін ойын айқын да дәл сөйлеуге жаттықтырады. ... ... ... тілі ... сол «р», «с» ... рет ... ... ... ... ... дұрыс
сөйлеуге үйретумен қатар, оларды айналасындағы неше ... ... ... ... жалықтырмау үшін
жаңылтпаштың сөздері ... ... және ... болып келеді.
Балалардың жаттап ... оңай да ... ... ... баланы
дұрыс сөйлеуге үйретумен бірге дұрыс шешім қабылдауға дағдыландырады.
Жоғарыдағы ... ... ... ... бізге балалар әдебиеті ... ... ... дамытудың
ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік туғызады:
- Оқылған шығарма ... ... ... ... ... орай ... сезім эмоцияларының пайда болуы;
- Өзара қарым-қатынас жасау дағдылар;
- Қарапайым еңбек ... Ойын ... ... дағдылары;
- тапсырмаларды ынталықпен орындауда сөйлеу белсенділіктерінің артуы.
- Өзінің іс-әрекетін ... ... білу ... ... ... әрекеттері;
- Көрнекі образды ойлау;
- Мақал-мәтел, жұмбақ айту туралы қорытынды ... ... ... және ... ... ... ... іс-әрекетінің мазмұны мен сферасы.
Бастауыш ... ... ... тіл ... мен ... мәнін анықтау үшін халық ауыз ... мен ... ... әдебиетінің туындыларын пайдаланудың
жолдары қарастырылады.
Оқушылардың тілін ... ... ... жүзеге асыруда
балалар ... ... ... ... ... ... қарай көркем швғарма жанрларының: ертегі, мақал-мәтел,
жұмбақтар, ... ... ... ... ... келе, оқушылардың тілін ... ... ... ... ... үшін ауыз ... ... мен жазбалары
балалар әдебиетінің туындыларын пайдаланудың ... ... ... оқушыларының тілін дамытыуда балалар ... өз ... ... және ... ... әдістеріне сүйене жүргіздік. Педагогикалық ... ... ... тәсілі десек, біз ... ... ... ... ... ... пайдаландық.
Педагогикалық әдістер.
| ... |
| | | | ... ... | ... | | |
| | ... саны |
| | ... ... |Көркем шығарманы |Қорытынды жасай |
| | ... ... ... ... |
| ... әдебиетін пайдалану қажеттілік сипаты |
| | |- ... ... ... ... көркем шы- |
| | ... ... ... ене ... |
| | |- ... ... ... ... өз |
| | ... ... ... |еркімен |
| | ... |- ... ... ... |
|1 ... балаларға |мазмұнына ұқсас |қызығуы; |
| ... ... ... ... |- оқылған |
| | ... |- ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... |пайдалану ... ... |
| | | ... ... |
| | | | |- ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... ... ... |
|2 ... көркем шығарма |- көркем шығарманы |- ... |
| ... ... меңгеру, |өз қиялымен баяндау;|шы-ғармадағы |
| | ... |- ... ауыз ... өзі |
| | |- ... ... ... |таңдауы; |
| | ... ... ... |- ... |
| | ... ... ... |шығармаға ұқсас|
| | ... ауыз ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... | |- ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... жасау|
|Тәрбиелік сипаты |
|3 ... ... ... ... |- ... |
| ... |шығарманың ... ... |
| | ... ене|салыстыра бейнелеуі;|мазмұнын дербес|
| | ... |- ... ... ... |
| | |- ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... білуі |- шығарма |
| | ... |- ... ... ... | |- ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... |жасап, |
| | ... ... | ... |
| | | | ... білуі |
Эксперимент жұмыс барысында балалрды елжандылыққа тәрбиелеу мақсатында
«Менің ... - ... ... ... көркем әдебиет кеңінен
қолданылды.
Мақсаты: Балалардың Қазақстан Республикасының Елтаңбасы, Туы, Әнұраны
турал түсініктерін ... Отан ... ... шығарма оқу арқылы
елжандыққа, туған жерді қорғауға, аялауға ... ... ... – Астана қаласының түрлі суреті, альбом,
көрнекіліктер пайлаланылды. Сабақ жақсы тілек айтылып, ... ... ... ... мен ... ... қайырымды Аспан – ана!
Армысыз, мейірімді Жер-ана!
Армысыз, шұғылалы Алтын күн!
Амансың ба, Алтын күн!
Амансың ба, Көк ... ба, ... ба, ... ... ... балалармен әңгімелесу арқылы оларды ...... ... ... ... ... атауға мүмкіндік
жасалды. Онан әрі Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... Туы, Елтаңбасы туралы тереңірек білім беуге көшті.
Балаларға «Отан» сөзінің мағынасы түсіндірілді. Отан дегеніміз – біздің
еліміз, туып өскен жеріміз, онда ... ... ... ... өмір ... кейін «Отан» (Е.Өтетілеуов) өлеңі оқылды.
Отанды біз атамекен ... ... ... ... ... оны ... ... ... ... бен ... ... ... ... жас, кәріміз де Отан – ... ... жер деп ... Отан ...... онда ... де Отан – ана, Отан ... өмір сүреміз ... ... ... ...... Республикасы деген түсініктен кейін,
үнтаспадан мемлекетіміздің Әнұранын балалар орындарынан тұрып орындады.
Мұғалім Әнұрандағы ... ... ... ... ... (Отанға
сүйіспеншілк, халықтар достығына құрмет, адамдарға деген сый мен ... ... ... ... алу ... ... ... Туы туралы да балалардың өмір тәжірибесіне
сүйене отырып, талдау жасалды.
- Тудың түсі қандай|?
- ... көк ... ... тазалықты, адалдықты бейнелейді. Көк
туымыздағы Күн - өмір ағымы, өмір ... Күн – ... ... бейнесі.
Ал, Күннің аясындағы самғай ұшқан даланың еркін қыран құсы – бүркіт ... ... алға ... ... ... ... ... ұғындырады. Туымыздың сол жағындағы ұлттық ою «қошқар мүйіз» қазақ
өнерінің тағы бір ... мен ... ... ... Елтаңбасы неге ұқсайды?
- Дөңгелекке, шарға, шаңыраққа ұқсайды.
Елтаңбаның ортасында бейнеленген шаңырақ әрбір ... ... ... Өз ... ... ... жарық сәуле шуақ шашып, ар
жағынан көгілдір, таза, ашық аспан жарқырап тұр. ... ... ... уықтары бейнеленген, олар уыққа ұқсайды. Бейбітшілік шаңырағын
көтерген уықтар мен ... ... ... ... ... Ең басты белгі болып саналатын алтын ... құс ...... адам ... ... ... астыңғы жағында
«Қазақстан» деген жазу бар.
- Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... аталады?
- Астана
Сөйтіп, балалардың күнделікті өмірден көріп-білгендерін ... ... ... пайдалану мақсаты да жүзеге асырылады. Айбатты
Сейтақтың «Ең,бас қала – Астанам!» деген ... ... ... бар ... ... көкке асқақ ән
Болашаққа бас қадам ... бас ... бар ... ... ... ... ... Мұратқа Ей, бас қала – ... бас қала – ... Жас ... – жас ... ... ... ... бар ... атын ... ... бол ... ... ... Ей, бас қала – ... ... – Астанам!
Балалрға «Астана» туралы альбом көрсетіліп, ... ... ... ғимараттары, фонтандары , кең көшелер, ескерткіштер олардың көзіне
елестетілді. Содан кейін ... ... ... ... ... ... өз ойларын айтуға жетектеп, әңгімеге тарттық.
Жаркентте көп театрлар, музейлер, парктер бар.
Сабақтың қорытынды бөлімінде кіріктіре оқыту мақсаты көзделді. «Апорт»
деген ... алма ... ... ән ... жеген алманың ... ... ба сен бал ... Оған тең ... ... ба сен бал дәмін?! ... ... ... ба сен бал ... Оған тең ... ... деген тәтті алма ... ... ... ол ... ... ... ... мақсатында өтілген тақырып бойынша «Қазақстан»,
«Астана», «Алматы», «Апорт» ... ... ... ... ... ... ... да баса көңіл аударылады.
Содан кейін мұғалім оқушылармен «Сөз ойлан, тез ойлан» ойын-жаттығу
ұйымдастырылады. Балаларға ойынның шартын ... ... екі ... ... топ – «А» әрпінен басталатын заттың атының атын атаса,
екінші топ – адамның, ... ... атау ... болады. Бір жауапқа
бір-бір асықтан беріледі, ойын соңында қай топ асық көп жинаса, сол ... ... ... аяқталады.
Эксперименттің бірінші бағытының нәтижесінде төмендегідей тұжырым
жасалды:
- Көркем шығарманың тәрбиелік, ... ... ... ... ... ... ... тілегін орындау, яғни рольді
таңдауға мүмкіндік туғызылды;
- Балалардың шығармашылық қабілетін дамытуға жағдай жасалды ... ... ... ... ... әдебиет сабағына деген қызығушылығын арттыру мақсатында
ойын-жаттығу жүйесі орынды пайдаланды;
- Көркем шығарма өмірмен байлныстырылды және оған ... ... ... ... ... ... ... Сабақтарда оқытудың жаңа технологиялардың тиімді әдіс-тәсілдері
қолданылды;
- Сабақта және сабақтан тыс уақытта мақал-мәтелдер мен жұмбақтарды
пайдаланды.
Бақылау экспериментінің ... ... ... ... ... ертегілерді сахналау, оқылған шығарманы ... ... ... ... ... ... тапсырмалар,
сюжетті-рольді ойындар әзірленді.
Ауыз әдебиеті үлгілерінің бір түрі – ертегі. Біз өз ... ... ... ... ойнауына баса назар аудардық. ... ролі ... ... ... баға ... оны салыстырып,
қорытынды жасаттық. Оны төмендегі сабақ жоспарынан көруге болады.
Сабақтың тақырыбы: Жыл ... ... ... ... ... ... ... жануарлар туралы түсініктерін қалыптастыру,
ертегідегі кейіпкерлердің іс-әрекетіне еніп, дауыс ... ... ... ... ... ... ... т.б
пайдаланылды. Сондай-ақ түсіндіру, әңгімелесу, әңгімелету, мәнерлеп оқу,
сұрақ-жауап әдістері ... ... ... балалардың ертегіні естеріне ... ... ... Осы ертегіде қандай хайуанаттар бар?
- Олар не үшін жыл ... ... : Ерте ... ... жыл басына таласыпты.
Бірінші бала (жылқы): - Мен ... ... ... ... ... көреді,
сүтімді болса ішеді, қылыма шейін арқан, жіп ... ... ... пайдалы
мал жоқ, мен жыл басы боламын.
Екінш бала (түйе): - Сен адамның ... ... ... шөп ... үшін құл ... Ал мен ... сен ... алмайтын ауырды көтеріп,
неше айшылық алыс жерлерге барамын. Сен сияқты арпа, сұлы сұрамаймын. Жусан
болса, ... не ... соны жеп ... Су ... ... ... де жүре беремін. Жыл басы болу маған лайық.
Үшінші бала (сиыр): Адам егін ексе, менімен егеді, ... ... ... май ... Мен джл басы ... ... бала (қой): - Мен болмасам, қазақ үйін ... ... ... алып киіз ... ... киім ... арқан, жіп еседі.
Терімді илеп тон тігеді. Сүтімнен құрт, май жасап адамдар қарық ... бала (ит): Мен ... ... ... не ... жеп ... Мен сендердің баршаларыңның бақташыңмын. Дұшпан көрінсе үріп , абалап,
хабар беремін.
Алтыншы бала (әтеш): - мен ... кісі ерте ... бара ... ... ... ... ерте тұрып таңы атты деп ... ... бала ... ... ... қуланып сөйлейді): - Бұл
таластан еш нәрсе өнбес, жылды қарап тұралық та, кім бұрын ... сол ... ... Түйе ... ... ... ... бұрын кім көрер дейсің, деп
тышқанның сөзін қостайды. Көп хайуанттар таласып, мен көремін, мен көремін
деп тұрғанда тышқан ... ... ... онан әрі ... ... ең биік ... тұрған жылды бұрын көріпті.
Сабақ соңынан мұғалім оқушылардың бейнелеген кейіпкерлеріне жеке-жеке
тоқталып, ... ... ... мұғалім көркем әдебиет сабақта және сабақтан тыс кешенді
ұйымдастыру барысындағы мынадай мәселелерге назар аударылады.
1. Көркем шығармаларды ... ... оның ... мәніне
жете назар аударылады. Шығарма мазмұнын түсіндіруде тілдік-көркемдік
әрекет ... мән ... ... көркемдік әрекекетке қызығушылығы, мүмкіндігі,
орындау ... ... ... ... бар ... өлеңді жатқа оқу, сахналық
көріністерді ... ... ... ... ... қалыптастыру, шығармашылығын жетілдіру
мәселелеріне көңіл ... ... ... сай ... ... ... және
сезімдік қатынас жасауға көңіл бөлінеді.
5. ... ... ... ... мәнерлі және нақты
көрсету үшін проблемалық ситуацияларды шешу ... ... ... ... шығарманы балалар сахналауға, ... ... және ... ... ... ... сөйлеу, ымдау,
мимика т.б әдіс тәсілдерді орынды пайдаланады, тұлғалық-іскерлік қарым-
қатынасқа түсе ... ... ... ... оқу барысында оның ... ... ... ... ... ... Көркем шығармаларды сахналау, театрландыру, рольдерге бөліп
орындау өз ... ... ... ... ... ... атты
экскурсия сабағын ұйымдастырдық.
Мақсаты: ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін атай білуге үйрету. Сөздік ... ... ... тигізетін пайдасын ұғындыру, Оларды қоғауға,
аялауға т.б ... ... ... ... ... ... сөздер.
Аққуды атпа, құс ұясын құмырсқанын илеун ұру.
Бақылау ... ... ... ... серуенге алып шығып
нені бақылау ... ... ... ... ... түсіру ушін сұрақтар қойылалыд
Тәрбиеші: Құстар біздің неміз?
Арман Құстар ... ... ... табиғаттынң қыр гүлі
Тәрбиеш і Сендер ... ... ... ... Екі ... ... ... ... ... шұшып жейді.
Маржан Құстар біздіу ... ... ... ... тақпақтар білесіңдер?
Марат Торғай, торғай ... тары ... ... ... ... ... Әсем інді бір ... қалды қарлығаш
Ұясына былтырғы
Қайтып келді ... : ... ... ... Адам ... өмір сүре
алмайды. Ал сол табиғатқа сән ... ... ... ... өз ... ... Онда өздерінің ұрпақтары- балапандар ... ... ... ... ... болмайды. ... ... «Құс ... ... ... оқылады.
Ей балалар, балалр!
Аман болсын аналар!
Құстарда да бала бар!
Кім сүймейді баласын!
Осылар еске ... да ... ... ... ... ... ... ұя салады.
Жасауға жұмсақ ұяны,
Жабағы жүнді жияжы.
Жайлығып ... ... ... ... ... ... ашады.
Өздері әбден арықтап,
Кейде тіпті талып ... ... басу оңай ... ашу оңай ... ... бейнеті
Алдында әлі зейнеті
Тырнақтай құстың жауы ... ... ... қып қызбайы!
Құс ұясын бұзбайық!
Жұмыртқасын ... ... ... салмайық!
Қарғысына қалмайық!
Әдейі көздеп атпайық!
Көп күнаға батпайық
Балалар, мұны ұғынар!
Уәдеден шығыңдар!
Құстар ... ... ... ... өлең ... бойынша сұрақтар қояды.
Тәрбиеші:Құстар ұяны не үшін салады?
Дина. Өз балпандарын жасау үжін ұя ... ... ... ... ұя ... үшін ... жүнді теріп алып, жайлы ұя
жасап, жұмыртқасын басып, балапанын шығарады.
Тәрбиеші ... ... ... ... ... ... Құстарды нег адамдар досым дейді?
Қайсар Өйткені олар ... ... ... жеп қоректенеді
ТәрбиешіҚұстар қанат неүшін керек
Алтындек Құстар ... үшып ... ... ... ойын ... ... да жүргізіледі.
Балалармен доатасыа
жазда бақыт қалмайды.
Күзде кетер қоштасып
Кім біледі
Қиқу ... ... ... шақырып
Кім біледі.?
Баласын ертіп соңына
Сүңгіп жүзіп үйретті
Су жұқпайды тоңына
Мұғалым : Енбі балаларқұстар ... ... ... ... ... Бвлв Бүркіт қыран бос
3 БалаАққу өте сүлу ... бала ... ... Тқылдақ орман құсы
6 Сауысқан қорқақ
7 Көгершін бейбітшілік қсы.
Тәжірибелік –эксперимент жұмысын қорытындылау мақсатында ... ... ... оқылған шығарманың мазмұнын мүсінуіі, шығарманы
есінде ... ... ... ... ... ... әдеби
шығармаларды, кейіпкерлерді бейнелеу т.б ... ... ... ... байқалады.Эксперимент тобында
жүргізілген жұмыстың нәтижесі.
4-кесте Бақылау экспериментінің көрсеткіші.
|№ |Білімдік, ... топ ... ... |
| ... | | |
| ... | | |
| |
| ... |Бақылау топтары ... ... |
| | ... ... ... | |дейін ... ... ... |
| | | | | | |
| ... |17 |24 |19 |23 |
| ... |32 |40 |40 |49 |
| ... |51 |33 |41 |28 |
| | | | | | ... тәжірибелік-экспериммент жұмысымыздың нәтижесін 3 суреттен
көруге болады
Экксперименттік топ
Бақылау топ Эксперименттік топ.
Бақылау тобы.
Бақылау топ ... ... ... ... ... ... келе, педагогикалық зерттеулерге сүйене ... ... ... ... ... дамытудың модельі жасалдыжМодельде көрсетілген
өлшемдер мен ... ... ... ... дайындаудың
деңгейлері белгіленеді.
Сондай-а ойын-жаттығулар, көркем сөз ... үн ... ... ... тыңдату, жыл мезгілдері диафильмдері,слайд фильм,
мультфильм, мақал-мәтелдер жарысы т.ь оқылған шығарманң мазмұны ... салу ... ... ... Зерттеу жұмысының
нәтижесінд ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың тиімді-әдіс-тәсілдері анықталды.
Қорытынды.
Үздіксіз білім беру мен тәрбиелеу ... ... ... оқу
тәрбие процесін ізгілендіру, ... ... ... ... үшін оқушының сауаттылығын, тіл байлығын ... ... ... ... және ... ... көркем шығармалардың, оқушының тілін
дамытуда орны ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың әдіснамалық негізі болып
табылады
Оқушылардың тілін дамытуда балалар ... ... ... педагогикалық, әдебиеттік, этнопедагогикалық еңбектерге
талдаулар негіз ... ... ... ... сабақта және
сабақтан тыс уақытта әдеби ... ... ... ... ... талабынан туындап отырған қажеттілікті өңдеу үшін,
бүгін де ... ... ... жетілдіру қажеттігі
көрсетілді.
Эксперименттік тірек мектебінде жүргізілген анықтау ... ... ... оны ... ... ... ... сабақта және сабақтан тыс уақытында
көркем шығарманы ... ... ... ... ... жасау
шығармашылық қабілетін ... ... ... т.б ... ... ... нәтижесінде көркем әдебиет
сабағында өтілетін ол материалдарды түстен ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерін суретпен салу, диафильм көріп, ... ... ... ... еңбекте, бақылауда, қатынас
жасауда балаларда ... ... ... ... ... ... ... шығатын қорытынды зерттеу тақырыбымыздың мақсаты мен ... ... ... ... толықтыру үшін жасалған бағдарлама
және оны жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... ... балалар әдебиетін
пайдаланудың ғылыми әдістемелік нұсқауларына сүйене ... ... ... дайындау, балалар үйінде ... ... ... ... ... ... болады деп
санаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1) Қ.Р Конституциясы Алматы,2003ж
2) Қ.Р «Тіл ... ... ... ... Н.Ә ҚР 2015 ... ... Әл-Фараби, «Философиялық трактаттар» Алматы 1972
5) Айдаров Ғ ... ... ... –Алматы Ғылым, 1990
6) Қорқыт Ата кітабы ... ... ... Ж. «Құтты білік» Алматы, Жалын 1986
8) ... ... ... ... ... Ана ... ... Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Алмат Қазақ 1Университет ... ... Құр, М. ... Алматы 1972
11) Ш.Уалиханов. Таңдамалы шығармалары: -Алматы 1989
12) Ы.Алтынсарин ... ... ... А. Қара ... ... Байтұрсынов шығармалары, Алматы, жазушы ... ... М. ... ... ... Оян ... . ... 1992
17) Аймауытов М Педагогика Алматы. 19999
18) Құдайберді ұлы А. ... ... М. ... ... ... ... ... С. Шығармалар. Алматы 1964
21) Тұрманжанов Ө. Адам ... дос ... ... ! ... мен ... Алматы 1994
23) Тұрманжанов Ө. Адам адамға дос. А. Жалын ... ... М. ... әпке» Алматы 1982
25) Мырзалиев М.Қазақ ... ... ... ... ... М. Әдебиет туралы Алматы, 1984
27) Ушинский К.Д. ... ... ... 1949
28) Толстой Л.Н. Избранные детская ... ... Н.А ... ... ... ... Д. Философия Алматы 2002
31) Алтай Ж. Философия тарихы ... ... ... Т. Жалы психология Алматы 1996
33) Муканов М. Жас ерекшелік психологиясы ... ... ... Е. ... ... жіне оны ... ... 1965
35) Балаубаев С Психология ... ... ... Х.Т ... ... ... у ... 1989
37) Жарықбаев Қ. Психолоия Алматы 1993
38) ... В.В ... ... ... 1986
39) Эльконин Д.В Детская ... М ... ... Л С ... сочинений М.1982
41) Запорожец А.В Психология М. Прос . 1961
42) Леонтьев А.Н. Проблемы ... ... М. МГУ ... ... З. Сөз Өнері Алматы 1992
44) ... Р. ... ... ... ... ... М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы. ... ... Б. ... ... топтаған қарға жейді.
47) Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті .аклматы 1974
48) Әлімбаев Ш. ... ... ... Сейдімбек А. Қазақ әлемі Алматы 1997
50) Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі.
51) Табылдиев Ә. Ұлттық тәрбие ... ... ... Нуғыбаев К. Детская литература Казакстан Алматы ... ... Б. ... ... ... ... және ... даму мәселелері. Алматы 2000
54) Рахметова С. Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың ... ... ... дис. Пед ғыл. Док. ... ... Жиенбаева С. Мектепалды балаларын еңбекке баулудың ғылыми
педагогикалық негіздері Алматы ... ... Н. ... ... ... ... мәдениет негіздерін қалыптастыру Алматы ... ... Л.И. ... и ее ... в ... возрасте М., 1968
58) Мухина Мектепке дейінгі балалар психологиясы. ... ... Е.Е ... ... Алматы, мектеп. 1986
60) Люблинская А. Детская психология М.1971
61) Непомнящая Н.И. Становление личности ... М ... ... Л.А ... ... Жаңа ... журналы 1992
64) Құлжанова Н. Халқыма деп іс қылдым. Алматы 1993
65) Көбеев С. ... ... ... ... ... шығармалары Алматы 1979
67) Мұқанов С. Балуан Шолақ Алматы 1973
68) Майлин Б. ... ... ... 1979
69) Тоқтамбетов А Алыптар туралы ертегі. Алматы1984
70) Б. Соқпақбаев ... жолы ... ... ... Ә. ... ... бал ... Алматы 1984
72) Жаманбалинов Ашық күн ... ... ... Қ. ... ... ... Алматы 1991
74) Смақов Ж. Талапай Алматы 1965
75) Баянбаев Қ. ... ... ... ... ... ... Т. Жаңа дәптер.
77) Ө. Тұрманжанов ... ... ... ... ... ... Т. Бөбектерге арналған әдебиеттер туралы. Алматы 1956
79) ... С. ... әлем ... Ана ... ... Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. Алматы 2001
81) Матыжанов Қ. Балаларға ... ... ... ... ... ... Ә. ... тағылымы» Алматы, 1992
83) Тілеужанов М. «Халық тағылымы» Алматы 1996
84) Қалиев С.Қ. Қазақ этнопедагогикасының теориялық ... ... ... ... ... В.Г ... М.,1954

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы көрнекі - құралдар22 бет
Балалар әдебиеті арқылы бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту42 бет
Сабақтан тыс жұмыстар арқылы оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру52 бет
Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру98 бет
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін дамыту206 бет
2003 - 2005 жылдары экономиканы дамытудың негізгі қорытындылары және Үкіметтің 2003 - 2006 жылдарға арналған бағдарламасы67 бет
3-сыныптарда оқушылардың тілін дамыту48 бет
C++ программалау тілі17 бет
Pascal және Си тілінде бағдарламалау29 бет
Turbo pascal6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь