Отарлаудың басталып, ата-бабаларымыздың

Жоспары:

І. Кіріспе бөлім:
1. Отарлаудың басталып, ата.бабаларымыздың
көрген азаптары.
2. Жоғары тап өкілдерінің халықты аяусыз
қырғынға ұшыратуы.

ІІ. Негізгі бөлім:
1. Махамбет өмірбаяны, оның халқы үшін күресуі.
2. « Исатай . басшы, Мен . қосшы ...»
3. Сырым бастаған көтеріліс
4. Жоламан Тіленшіұлы. Кіші жүз арасынан шыққан дара батыр.

ІІІ. Қорытынды бөлім:
Тәуелсіздік үшін күрескендер.
Махамбет Өтемісұлы
(1804-1846)

Өтемісұлы Махамбет-қазақтың әйгілі ақыны, күйші-композиторы, отаршылдыққа қарсы Исатай Тайманов бастаған көтерілісті (1836-1837) ұйымдастастырушылардың бірі, осы көтерілістің жалынды жыршысы. Туып өскен жері Ішкі Бөкей ордасының Бекетай деп аталатын өңірі. Бұл қазіргі Орал облысының Жәнібек ауданына қарайтын жер. Шежіре дерегі бойынша 12 ата Байұлының бір бұтағы Беріш ішінде Нәдір деген кісіден Мәлі (кейбір деректерде Құлиәлі, Құлманияз деп айтылады) туады. Мәлінің қазақ әйелінен Өтеміс пен Шыбынтай, қалмақ әйелінен Қобылайдан- 3 ұл туып, Мәлі ұлдың өзінен 17 немере сүйген адам. Бұл әулет Тайсойған құмындағы іргелі ауылдардың бірі.
Махамбет өзінің барша болмыс - қасиеттерімен көшпелілер арасындағы көсем тұлғалардың бірі. Ол өзі туып-өскен өңірдің Қамбар батыр, Ер Тарғын, Сыпыра жырау, Асан қайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Жиембет, Доспамбет сияқты біртуар тұлғаларының өлмес мұраларының көкірегіне тоқып өсті. Өзі өмір сүрген заманның ағымына жүйрік қыр-сырын жетік меңгерген, көзі ашық, көкірегі ояу, білімдар адам болған. Орыс, татар, араб тілдерін тәуір меңгерген. Мұны ол жазған хаттардан айқын аңғаруға болады.
Махамбет Ресей отаршылдығының барша ауырлық- тауқыметін көзімен көріп, оның барша зорлық-зомбылығын басынан өткеріп, ғұмыр кешкен адам. Сондықтан да 1836 жылы әбден шыдамы таусылған халық теңіздей толқып көтерілгенде, осынау тегеурінді дүмпудің дем берушісі Махамбет болды. Ол Исатай батырмен бірге арыстандай ақырып, азаттық туын қолдаса көтеріп шықты. Азаттық үшін күрес Махамбеттің бүкіл өмірінің мазмұнына айналды. Ұлттың азаттығы мен халықтың әлеуметтік теңдігін Махамбет жеріне жеткізе жырлаған әйгілі ақын. Ол поэзияда қандай дара болса, күй өнерінде де сондай дара. 1
Махамбет-көшпелілер өркениетінің осынау жарық дүниемен шырқырап тұрып қоштасқан соңғы үні. Жалына қол тигізбейтін көшпелілердің қыл сағағын тағдыр тұзағы қылғындырған сәтте асау рухы Махамбет болып тұяқ серпігендей. Қазақты ұлт ретіндей даралап, тарих сахнасына шығарған көшпелілер мәдениетінің буырқанып келіп жартасты соққан ақжал толқыны Махамбет тәрізді. Шыны да сол. Егер, қазақ халқының рухани
үрдісін кең аяда тарихи құбылыс ретінде елестетер болсақ, онда Қорқыттан Асан қайғыға дейін, Асан қайғыдан Махамбетке дейін, Махамбеттен Абайға дейін, Абайдан бүгінге дейін деп 4 кезеңге болар еді. Махамбет заманы көшпелілер рухының айының батып, күнінің тұтылған кезі. Сондықтан да, көшнелілер мәдениетіндегі эпикалық, синкреттілік Махамбет болмысымен түйінделеді. Бұдан былай өнер қоғамдық құбылыстарды реттеушілік міндетінен айрылып, эстетикалық алданыш болуға көшкен. Махамбеттің әрі батыр, әрі көсем, әрі шешен, әрі жырау, әрі күйші болуында осындай тарихи-әлеуметтік сұраным болған.
Қолданылған әдебиеттер.


1. Қазақ тарихы газеті. 2000 ж. № 2.

2. И. Кенжалиев « Махамбет ». 2003 ж.

3. Елтұтқа кітабы

4. Қазақстан энциклопедиясы

5. Ч. Мусин « Қазақстан тарихы ».
        
        Жоспары:
І. Кіріспе бөлім:
1. Отарлаудың басталып, ... ... ... тап ... ... аяусыз
қырғынға ұшыратуы.
ІІ. Негізгі ... ... ... оның халқы үшін күресуі.
2. « ...... Мен – ... ... ... ... көтеріліс
4. Жоламан Тіленшіұлы- Кіші жүз арасынан шыққан дара
батыр.
ІІІ. Қорытынды бөлім:
Тәуелсіздік үшін ... ... ... ... ақыны, күйші-композиторы,
отаршылдыққа қарсы Исатай Тайманов бастаған көтерілісті (1836-1837)
ұйымдастастырушылардың бірі, осы көтерілістің ... ... ... жері Ішкі ... ... ... деп аталатын өңірі. Бұл
қазіргі Орал ... ... ... қарайтын жер. Шежіре дерегі
бойынша 12 ата ... бір ... ... ... ... деген
кісіден Мәлі (кейбір деректерде Құлиәлі, Құлманияз деп ... ... ... ... Өтеміс пен Шыбынтай, қалмақ әйелінен
Қобылайдан- 3 ұл туып, Мәлі ұлдың ... 17 ... ... ... Бұл
әулет Тайсойған құмындағы іргелі ауылдардың бірі.
Махамбет өзінің барша болмыс - ... ... ... тұлғалардың бірі. Ол өзі туып-өскен өңірдің
Қамбар батыр, Ер Тарғын, ... ... Асан ... ... Жиембет, Доспамбет сияқты біртуар тұлғаларының ... ... ... ... Өзі өмір ... заманның
ағымына жүйрік қыр-сырын жетік меңгерген, көзі ... ... ... адам болған. Орыс, татар, араб тілдерін тәуір меңгерген.
Мұны ол ... ... ... ... ... ... отаршылдығының барша ауырлық- тауқыметін
көзімен көріп, оның барша ... ... ... ... адам. Сондықтан да 1836 жылы әбден ... ... ... ... ... осынау тегеурінді дүмпудің дем
берушісі Махамбет болды. Ол ... ... ... арыстандай
ақырып, азаттық туын қолдаса көтеріп шықты. Азаттық үшін ... ... ... ... айналды. Ұлттың азаттығы мен
халықтың ... ... ... ... ... ... ... Ол поэзияда қандай дара ... күй ... ... дара.
1
Махамбет-көшпелілер өркениетінің осынау жарық ... ... ... ... үні. ... қол ... қыл сағағын тағдыр тұзағы қылғындырған сәтте асау
рухы ... ... тұяқ ... ... ұлт ... ... ... шығарған көшпелілер мәдениетінің буырқанып
келіп жартасты соққан ақжал толқыны Махамбет тәрізді. Шыны ... ... ... ... ... кең аяда ... ... ретінде елестетер болсақ, ... Асан ... ... Асан қайғыдан Махамбетке дейін,
Махамбеттен Абайға дейін, Абайдан ... ... деп 4 ... ... Махамбет заманы көшпелілер рухының айының батып, күнінің
тұтылған ... ... да, ... ... ... ... ... түйінделеді. Бұдан былай өнер
қоғамдық құбылыстарды реттеушілік ... ... ... болуға көшкен. Махамбеттің әрі батыр, әрі көсем, әрі
шешен, әрі ... әрі ... ... ... ... ... өмірбаяны мен қызметінің зерттелу жайы.
Осы кезге дейін ұлы ... ... мен ... ... тұрғыдан дәйекті түрде зерттелген жоқ. Бірде-бір
ғылыми экспедиция оның өмірі ... ... ... ... іздестірмеді. Бодан елде өз тарихын, өз ... ... ... қиын еді. ... ... ... ... де жалтақтап
жан-жағына қарап, жаси сөйлеп, сақтана ... ... ... жапсыра сала ма деп үрейлене жүретінбіз. Жазуы жоқ елде
Махамбет т. б. жөнінде ... ... ... да екі ... . Түрікше
жазу болған, Махамбет ол жазуды білгені ... ... ауыр ... көзі ... – ақ ол ... екі түрлі пікір қалыптасты.
Жәңгір хан, сұлтандар, ... ... ... оны барынша,
балағаттап, « қарақшы », « ... », « ... » деп, ... ... ... не ... Ал халық өз ішінде оның ... мен ... де ... ... ... жадында сақтап,
жастарға үлгі етті , өзіне ақын ісін , жырын рухани азық ... ... ... күйші деп еңбегіне қараи жоғары бағалап келді .
Орыстың ... 2 ... ... В. ... Савичев. Н ,
Ковалевский Е.П , т.б. ... ... ... ... ... ... бірі-Орал қазагі Никита Савачев жергілікті
газетте «Исатай Тайманов-Бөкей ордасындағы ... ... ... ... жөнінде жылы лебіз білдірген, оны хан адамдары
бекер жалалағанын, хан өз ... көп ... ... ел ... жасағанын баяндайды.
Махамбетті 1839 ж күзде ... құмы ... ... ... инженері, филолог Е.П.Ковалевский Бұқар
хандығына бара жатқан ... ... ... қасына Махамбет
өзі келіп, Ковалевский т.б. емін-еркін орысша сөйлеседі.
Экспедицияға жол ... ... ... алға барлауға кеткен
Махамбетті олар күтпей ... ... ... ... ... деп ... ал ... атауы «Қаразым» И.К) тұтқынына
түсіп, сәтсіздікке ұшырайды. ХХ ғасырдың ... ... ... Н., (1910 ж) ... А., т.б. өз ... ... деп ... Бірақ Добромыслов « В 1829 году обвиняя
Джангира «в ... к ... ... ... Орду Кайыпкали
Ишимов» деп шындықтың шетін көрсетеді. Жәңгір 1827, 1836-1837 ... ... ... ... мүддесін қорғадым.» деп, ал
хан үстінен шағымдардың көптігін қазақтардың «есер ... ... дей ... ... «жыртқыш» дейді. 1864
ж. Қазақтарға ... ... егін ... ... бергенде олар он
жыл ішінде жартылай отырықшыға ... ... ... ... бұл ... мойындап, отаршының қазақ ... ... ... ... егін ... үлгі ... дегеннің жалғандығын
көрсетеді. Бұл ... ... ... ... қарсы бас
көтеруінің басты себебі еді. Сөйтіп патша авторлары да ... ... ... ... ... ... алмады.
Совет өкіметі кезінде баспасөз бетінде алғаш 1924 ж
«Сәуле» журналы ... ... ... ... ... ... ақын, батыр, домбырашы деп таныстырады, тегі ... ... ... ... ... ұлт-азаттық күресте халық оны
батыр атағанын ... ... қоса ... ... ... ... бет ... бойында да айтылады. ... ... өмір ... жөнінде
қысқа жол бар. Махамбет өмірі мен қызметін зерттеуде сара ... кісі ... ... ... ... Досмұхаммедұлы еді.
Бұл кісі ғылымның түрлі саласында жемісті еңбек ете ... тіл ... ... ... ... ... атқарған. Соның
бірі – 1925 жылы Ташкент қаласында Қалекең « ... ... Араб ... «х» әрпі бола ... да ... ... «қ» ... қолданып, «Мақамбет» деп жазып, ана
тіліміздің ... ... ... көрсетеді. Ақынның
өмірбаянына байланысты мәліметті алғаш береді. ... ... ... ... дей ... ... Мәлі бір соғыста қолға түсіп,
тұтқындалған. Жайық беріш ... ... ... ... ... Өз- өзін ... (парсы) Нәдірше деген шаһының тұқымы» деп атапты.
Қалекеңнің Махамбет ... ... ... өзі әрі ... әрі
жырау, әрә домбырашы болған» - ... Өте ... өр адам ... ... ақылымен дәлелдеп сендіріп, соңына ерітсе, Махамбет
көпті қыздырып, назарын өзіне ... ... адам ... ... ... ... ойына келгенін тура бетіне айтатын
батыр екен. Бұл ... ел ... ... ... артығы да,
кемі де, болар.Қ. Досмұханбетұлы бұрынғы Орал ... ... ... ... ... ... ... Тайсойған алабының
азаматы көбін біледі.
Отарлаудың басталып, ата-бабаларымыздың көрген азаптары.
Бұл ... жазу тым ... ... ... көрген
зорлығы мен қорлығы адамның жан дүниесін тітіркендіреді. Езгінің
көптеген ... ... ... ... қалқып алғанның
өзінде аталарымыздың азабы мен ... көп ... ... ... сыры көп. Кіші жүз жұрты рухани отарлау ... ... ... ... ... ... Бұл ... біртіндеп жалғаса береді. Бұған қоса орыс тілін оқыту
жүргізіліп, талай ... бұл ... де ... Махамбет сияқтылар
өзінің ділмарлығы білігі кей орыстардан да асып кеткен. Ал, ... білу ... ... яғни ... ... жазуға жол
берілмеді. Амал жоқ, өзіне жат 4 ... ... ... жаратты. Бұл яғни, ісләм дінін пайдалану ... ... ... дайындау патша үкіметінің Кіші, Орта ... ... ... ... бір шарасы еді. Кіші жүз ... ... ... ... байыпты зерттеген әйгілі тарихшы
М. П. Вяткин: біз ... ... ... ... идеологиялық ықпал жасау: а) патшайым ... ... мен ... мүщелерімен пікір алысып, тағы ... ... Кіші ... ... ... үшін ... ... колонизация) жалғастырып, шекара әскери линиясын
күшейту; б) ... ... ... ... ... ... ... ене беру, біртіндеп кіші жүздің ... ... ... үшін
деп қоныс-бекіністер сала беріп, Ресей товарын сатумен бірге
төңіректегі елді ... ... ... ... ... етіп
көрсету;г)сұлтандардың,феодалдпрдың өзара талас-тартысын бөгемеу,Кіші жүз
жерін шектеп,хан ... ... ... орыс ... ... ... ... бірден енгізіп орындау Қыпшақ даласында әлеуметтік дағдарыстың
өршіп шыңына жетуі,саяси жағдайдың ... ... ... ... де дін,оқыту жағын қолына алып,сұлтандар мен билердің өзара
басараздығын пайдаланып,өзіне қызмет істейтін ... ... ... хан өкіметінің елді,шаруашылықты басқару,демеу
жүйесі жоқ,мешеу болды.Европа елдерінде монархия тозып ел басқара
алмай,Англияда,Нидерландияда ... ... ... ... ... жүзде хан басқару жүйесін Сырым қозғалысы жойып,билік
мәслихатқа берілгенмен патшаға тиімсіз болғасын хан өкіметін қайта
орнатты.Ол отарлауға дем болды.
Кіші жүз 19 ... ... ... ... ... ... басқару,жер иелігі,барлық шаруашылық,сауда саясаты түгелімен
Орынбор басшылығына толық көшті.Орынбор губернаторлары ашықтан-ашық
отарлау жүргізіп,өзінің сенімді жазалаушы күші-Орал казак әскері үстіне
Орынбор казак әскерін ... ... ... ... ... күшін»
көрсету үшіе әлсін-әлі талау жүргізді.Онымен қатар қазақ жерін бөлшектеп,
5
Ресейге қосу шараларын жүргізіп,Табын,Шекті,Жағалбайлы т.б. рулар мекендеп
қыстап келген қонысты-Орынбор ... ... ... ... ... ... ... « Новая пограничная линия» дегенді құра
бастады. Солай ұсақтап сулы,орманды,қоныстанған,егінге қолайлы жерлерді
ала берді.Елек әскери линиясын құрып,шекараны оңтүстікке ... ... ... ... ... ... мен әскерін орналастырды.Бұл қазақтың егін
шаруашылығына орны толмас зиян әкелді.Бұнымен қоймай ... Елек ... құяр ... өрлей отырып Құралы,Берден өзендері бойын тартып
алып «Жаңа Елік әскери линиясын» жасап қазақты құнарлы жерден
айырады.1833жылы губернатор ... ... бұл ... ... ... ... пайдаланып
Жайық,Қарталы,Үй,Тоғызақ,Сандық,Аят өзендері аралығындағы алқапты,яғни Орск
қаласының солтүстік жағындағы ... ... ... сулы
аймақты тағы алады.Өкіметке Перовский « Бұл шара саяси мақсатта ,қазақ
пен башқұрт ұрандасып кетпес үшін араларын алшақтатып,әскери линия
орнатамыз»-деген.
Бұл ... ... ... министр
В.Чернышев,Е.Конкрин,Сперанский т.б. қолдаған.Шекара Верхне-
Уральскийден Оңтүстікке ысырылды.1834 жыл «шекараны түзетеміз» деген
желеумен ... ... тағы ... Сөйтіп қазақ 10 мың десятина құнарлы
жерден айырылады.Соның ішінде «Жабық қарағай» деген нулы ... ... ... ... ... ... ... дейді Перовский одан әрі-көптен бері жоспарда бар еді,енді
жүзеге асыру ... ... ... бұл ... үкіметте
Нессельроде,А.Чернышев,Е.Конкрин деген графтар мен Сперанский
қолдап,қаулы шығарды.Әскери линия Орскіден тура ... ... ... ... одан тура ... ... Верхнеуйск әскери
линиясы басталып,Уйскі,Челябі,Петропавлге дейін Үй өзенін жағалай жүретін.
Петропавлден ... ... ... ... мен ... ... отырып, З0вериноголовскіге дейін баратын. ... ... кей ... де бұл шара ... ... әсерін тигізіп, соңынан ... ... ... ... ... ... қайсарлықпен қазақтар линиядан ... ... ... ... бас штаб ... М. ... Орынбор басшылары «Жаңа
Орынбор линиясын жасаймыз» деп 4 млн ... ... ... жайылым жерлерін ешбір ақы төлеусіз, әскери мекенін салу
үшін ... айта ... ... біз ... өз ... деп қарасақ, олардың жеке меншіктік правосын ... ... ... ... ... арасында наразылық, толқу шықты,- дейді.
әрине патша офицерлері мен чиновниктерінің көбі ... ... ... ... тартып алған көп жерді игере алмағанымен
қоймай тағы да жаңа жер мен елді ... ... 1834 ... шығысынды Қайдақ бұзағындағы ... ... ... ... ... ... Төңірегіне келген түрікмен
қарақалпақ ауылдарын алдап, арбап Ресейді мақтап бір ... ... Бұл ... Қаразым хандығы мен екі ... ... ... Губернаторға керегі де сол еді.
Патша өкіметінің Кіші ... ... ... үшін ғасыр бойғы
күресі ... ... Енді ... ... ... сауда жасады.
Персия мен сауда тоқтатылды. Мәнет ақша айналымнан ... ... ... арасында қазақтың 10 млн.
Десятина жері тағы тартып алынды.ол жерге ... ... ... ... ішкі ... ... ... көп жылдарға дейін игере ... Оның ... ... ... ... көрсетіп, бас көтерген.
Ішкі тараптың батысы-Астахань ... ... ... ... ... орыс шаруаларының жері өздеріне
жеткілікті еді. Бірақ қазақпен жерге талас ... ... ... ... ... ... Қабыршақты, (Чижа)
Оюкен, (Грачи), Балықты су жайылымдары, Сары, Қара өзендер ... ... ... 1801 жылы ... ... Қара, Сары өзендер
бойынан Каспийге ... ... ... Бұл Орал ... ... ... Олар 1813 жылы Сары өзеннің шығыс
жағалауына Қақташтан (Малоузенск) ... ... ... Орал ... ... 7 ... оңтүстікке
қарай қақташтан тағы ішкі өзне әскри линиясын құра ... ... ... ... ... руы ... ... речка» форпостыларын сала бастады. Одан әрі
құбылаға Әбіште ... ... ... ... ... 75 км. ... Обада - Красногор, одан 35 км. ... ... ...... ... ... бәрі Самар
көліндегі Глянинскіге (Ескі қала) бағынды.)
Міне, осы Қарасу – Таловский мен ... ... ... 6-7 ... ... ... небәрі 1831 ж. 100-ге
жетпейтін казак әскері болған. Олардың ... ... ... ... Қара өзен аралығында қоныстан ауылдарды ... ... ... күщ ... ... ... комиссиясы
қызметкері Кузнецов Сары, Қара ... ... ... ... ені 30-50 ... ... мол жерді Орал қазақтары
тартып алды деген. Бұл аз. ... ... ... 250-300 км
болатын аумақтан Алаша, Байбақты ... ... ... ... ... ... ... бос қалған.
Бұл озбырлық қазақ шаруаларының наразылығын ... ... ... ж.ж ... ... ... деп шекарашылармен
алысып көбі өтіп кеткен. 1820 ж 1611 ... ... ... ... ... ... көшіп келген қазақты
шекаралас Ресей тұрғындары линия ... ... ... ... ... малын олжалай берген. әсіресе, ... ... ... ие ... граф ... князь Багратион князь Юсупов т.б
қазаққа көп ... ... Олар ... ... ... ... ... мұндай зұлымдық әрекеттерін мына
кестеден көре аламыз:
| Жер ... | Граф ... ... Юсуповте |
|Шабындық |9870 ... |960 ... ... |979 ... | - ... жарамсыз |29886 ... |2500 ... ... ... ... ... ... |5 ... | - ... | |8 ... ... |40256 ... |36524 ... ... ... ... десятина |75656 десятина ... |20 ... |15 ... ... | | ... |185960 ... |114640 ... ... Орал ... ... ... ... ... жағасындағы
қыстауына жібермей қойды. Бұл жөнінде Бөкей хан ... ... жылы ... ... еді, еш ... ... линиядан қашықта кедейлер өздеріне қақыра үй ... жер үй ... ... ... ... ... үйлерді бір
жерге шоғырландырып салуға, немесе тәуірірек етіп салуға болмайды.
өйткені ел ... жиі ... ... ... ... ... ... бұндай далада шашылған қақаралар мен ... ... ... ... ... әр ... ... салуды
шығарды. Мысалы, 1837 ж қақырадан Кіші жүз 80621 сом ақша ... ... не ... ... ... ... ... билер әскер әкеліп, бірге тонаған. Магнитная бекінісінің
маңында тұратын Жағалбайлы руының ... ... ... деген би
казактармен келіп, 25 жылқысын, 5 ... 25 ... 350 ... ... 40 пұт ... 2 ... 2 ... терісін алған.
Келесі бір келгенде бұл ауыл ... әлгі биді ... ... ... ... ... табудың тағы бір жолы- Орал, Орынбор
әскерлері басшылары ... ... ... ... ... ... малдарымен өткізіп, жайылым үшін
ақша, мал ... ... ... ... ... Ішкі жаққа 1828 жылы тебінге 1000 бас ... ... ... үшін өлке ... мен ... ... 25 тиын алуы тиіс
еді. Қамал коменданты 8000 бас мал ... ... ... ... пайдаланған.
1828-1829 ж Ішкі орал немесе Өзен линиясында мал жайғаны
үшін әрбір ... бір қой ... ... ... ... қостан бір жылқы, не 70 сом, ... 12 қой ... ... ... әкеткен.
Орынбор, Орал казак әскелері шаруаның түрлі қажетіне керек
ағашты да шаптырмаған. Егер де ... ... жаңа ағаш ... ... ол ... біреуден сатып алса да оны жазалап, сабап,
ағаштың құнын ... ХІХ ғ Кіші ... ішкі ... ... ... ұзақ ... созылған бытыраңқылықпен шаруашылықтың күйзелуі
халықтың әлеуметтік тұрмысын одан әрі ... ... ... ... кіші ... ... Қара ... алқабында Самар көлдерімен Теңіз
жағалауында азаттық күрес әлсін-әлі жанданып, ... ... ... ... отаршының зымиян қимылы бұл күресте
нәтиже бермеді. ... қала ...... ж. 12 ... ... басшысы қаза болғасын, ол
сәтсіздік қалғандарға үлкен әсер тигізді. Жазалаушы отрядтар ... ... ... ... бет алғаны естіліп, шаруалар
арасында жанұясы, малы туралы қауіп ұлғайып, ... ... ... ... ... бұл ... ... болғаны, не істегені
тарих беттерінде жазылмаған. Күзде Махамбет Қаразымның ... ... ... шахы ... ... 1839 ... ... Аспандияр Сүйеугалинге, қарауындағы би-старшынның
біреуі опасыздық жасап, Махамбеттің Балбай, ... ... ... ... ... ... хатын тапсырады. Ол
хатта ... әлі ... ... жүргені көрінеді. 1839 ... ... әр ... топ ... жүрген. Махамбетті ұстау
үшін Төменгі Жайық дистанциясының бастығы Әбіл ... ... Жем, ... өзендері жағына жібереді. Сол жерде Мыңжасаров
бастаған ... ... ... ... Тек ауыл кісілерінің
ара түсуінен ... ... ... 1839 ж ... ... ... Ақбұлақта жүр деген мәлімет әскери ... ... ... ... Геке бұны естіп, командамен барса, ... ... ... шығады. 10
Оны іздегенімен ешкім таба алмайды. Қашып жүрсе де ... дем ... ... ... өлеңін айтып, күйін тартып
жүрген. 1839 ж күзде Махамбет Борсық ... ... ... бара жатқан инженер-геолог Е.П.Ковалевскийге екі жолдасымен
жолығып бірталай әңгімелеседі.Ковалевский әрі тіл ... ... ... кездегі жағдайды жақсы
түсінетінін,Орынбордағы чиновниктердің бірталайын танитынын ... күні ... ... етіп экспедицияға қосып алады.
«Біз-дейді Ковалевский,-борсық құмындағы бір ауылда ... ... ... ... өте ... ... ... қазақты
кездестірдік, ол аз уақыттың ішінде өзінің ақылдылығын да, ... де ... деп ... ... ... ... өз
басынан өткен жағдайдың шынын, қазіргі мүкшіл хәлін, 4-5 ... ... ... ... ... алып, ел кезіп жүргенін, ішкі ордаға әзір
бара алмайтынын айтады.
Жолы ... ... 1839 жылы ... жасырынып ішкі
тарапқа барады. Ел жағдайын біледі. Бірақ жанашыр азаматтар ... кет, ... ... ... ең ... сен тірі жүр, заман өне
бойы былай ...... ... ... ... ханға біреу
Махамбет осында жүр, - деп жеткізіпті. Хан ... ... ... өзі Балқы Құдайбергенов пен Меңдігерей Бөкеевке тағы басқа
тапсырма береді. Олар ... ... ... ... батыры таба
алмаған. Жәңгір Орынбор басшыларына елге ... ... ... ... ... ... Бұдан кейін Махамбет 1840 ж жазда Жем
өзені жағында « Аққұм » ... ... ... ... түседі. Осы жылы
желтоқсанда Махамбет Ішкі тарапқа тағы ... ... ... ... Ақын « Адыра қалған Нарында » деп
аталған өлең шумағында өзінің көңіл күйін ... ... ... ... ... ана ... ... көп қалды – ау ,
Қатын ... бала ... ұлым ... ... ... ... ол да ... -
11
деген. Тағыда жанұясын, жолдастарын іздеген. Таба алмаған. Батырдың
Нарынға жасырын келіп ... хан, ... ... ... ... ... ... басқа бір себептермен орал казак әскерлері
қамап, тергені және олардың ... ... ... ... ... ... мәлімет бар. Батыр туыстарымен ... ... хан ... ... ... оны ... да ... 1840 ж 20 желтоқсанда губернаторға арнайы хат жазып,
Махамбет Горская ... 70 ... ... ... ... деп мәлімдеген. Ол кезде бұл көл ... 7-8 ... ... ... ... аз ... Ішкі тараптан көп адам
болған. Хан ... ... үшін ... ... ұрлайды деп,
қашқындарды да осы көлдегілер паналатып, жасырады деп ... Ішкі ... ... Тана руының бір биі ... ... ... және ... 25 жылқысын ұрлады - деп тағы жала ... ... жоқ шара ... ... ... хан ... етуі ... Ол ОКӘ-ң атаманына, ОШК-на, Баймағамбетке,
дистанция ... ... ... ұстау жөнінде бұйрық береді.
әсіресе сұлтандар ... ... ... ... ... ... ... шарлап, тіміскілеп іздейді. Сұлтандар
тыным таппайды. Ақыры Жайықтағы ... ... ... 1841 ж ... ... ... комендиріне
Махамбеттің Сары, Тәни, Иман деген ... ... ... ... деп ... ... 6 ... 1 офицер бастаған 40
солдат, сұлтан Өзбекқалиев 9 адамымен шығып, Жем ... ... ... ... ... ... көрші ауылда депті. Келесі
ауылға барып, Даду, ... ... ... ... ... тек өзі ... Үйге ... Хохлов деген казактар
мылтығын кезеніп кіреді, ... ... ... жоқ ... ... ... ... қорғанады, Хохловты жарақаттайды. Алайда
сырттағы казактар ... ... ... Онымен бірге Даду, Тәкіш
Тілекейұлдарын қосып байлай әкетеді. ... ... ... апарып
қамап, сосын Теке қаласының түрмесіне ... ... ... ... ... ... ... мұрты барын хаттаған.
Жаңылмаса, жасы 37-де, мұрты, сақалы, ... қой ... бойы ... 4/3 ... беті таза, қараторы-деген. Оны 12
Орынборда әкесі жатқан ... ... ... ... бұл
абақтыдан ОШК қызметкері М.Айтовтың ... ... ... ... ... батыр Ықылас Төлеев пен Мұса Нұралиннің
қолынан қаза табады. ... ... ... бұл екі ... ханнан
олжа алу үшін мықты батырды өмірден қияды.
Атақты батыр ... ... 1937 ж ... ... ...... әрі ... домбырашы,» деген. 1950 ж Махамбет ... ... ... ... ... ... «Қайран Нарын»,
«Жұмыр қылыш», «Өкініш» сияқты күйлерін тарта бастайды.
Махамбет өз жеке ... ... ... ... кейін
ысырып, жалпы халықтық мүддені ... ... ... ... ұлылығы осында. Ол өзінің ... ... ... үшін ... ... ... ... ең алдымен
теңдесі жоқ, қажырлы қоғамдық-саяси қайраткер.
Махамбет, оның ... ... әлі де көп ... ... ... ... туралы зерттеп, жазу қиын. Ол үшін
Махамбеттану тобын құрып, оған ... ... ... ... ... б. ғылыми мамандарды біріктіру керек. Махамбеттің халқына ... Ол ... туы, ... ... жалпы халық мүддесін
қорғаған ұлы тұлға. Оның ... ... бойы ен ... ... деп ... жатқан сол елге,
Мал толтырсам деп едім,-деп ... ... ... ... ... Батыс Қазақстанда
болған халық көтерілісінің саяси көсемі, қайсар 13 ... ... Кіші жүз ... Беріш руынан. Жоңғар шапқыншылығы
кезінде атағы ... ... ... ... ... ерте араласқан Исатайдың кемелденуіне қайын ағасы
Жабай Бегалиннің көп ... ... Ол кісі ... ... ... бар адам ... ... қызметін атқарған.
Ол өлгеннен кейін оның ... ... хан ... ... көрген
Исатаиды старшын етіп тағайындап, оны ... ... ... ... ел арасында беделі асып бара жатқанын көре алмаған
хан ... оның ... ... үшін, түрлі жала жауып,
ханға шағыстырып ... ... ... ... 4-5 ... ... старшын Өтеміс Құлманиязовты тонады деген, екіншісінде кісі
өлтірді деген жаламен ... ... Оның ... ... ... екіншісінен Орынборға конвоймен айдалып бара жатқан
жерінде, есебін ... ... ... ... Қазақ хандығының ішікі ісіне тікелей араласа
бастаған Ресей отаршылары қазақтардың құнарлы ... ... ... сыртқа қуады. Орал ... ... ... ... ... ... қысымшылықты Исатай старшыны болып ... ... ... көреді.
Осы кезде Жәңгір ханның Жайық бойындағы руларды екіге ... ... ... , ... ... ...... аты
шыққан саудагер Қарауылқожаға басқартып қоюы жоқшылықтан ашынған
шарулардың ашу ызасын ... ... ... Қарауылқожаның озбыр
билігіне тиым салуын талап етеді. Оған ... ... хан ... әскермен Қарауылқожаны аттандырып , оған Исатайды ұстап
әкелуді тапсырады. ... – бет ... ... ... ... келмейтінін біліп, Қарауылқожаға кейін қайтады.
Осыдан кейін ... ... ... ... мен ... ... қашып, Исатай мен Махамбеттің төңірегінде тұс ... ... ... ... ... аяғы ... белгілі 1836 –
1837 жылдардағы Бөкей ордасындағы ... ... ... ... ... отарлау саясатына қарсы көтерілісіне ұласады.
Көтеріліске ... мен ... ... ... ... ... ... 1837 ... ... ... ... 2000 ... келіп,
хан ордасын қоршап ... Осы ... ... ... жіберілген
казак – орыс отрядтары ордаға жетіп үлгереді.
Қараша ... ... ... ... ... шайқас болады. Қанша
ерлікпен шақасқанымен, көтерілісшілер орыстың отты ... ... ... жеңіліске ұшырайды. Жазалаушылар көтерілісті аяусыз басады.
Тұтқындарға 500 –ден 2000 – ға ... дүре ... ... ... ... ... Исатай Жайықтан өтіп кетеді. Хиуаға
хан болам деп ... ... ... ... ... ... ,
Исатай 1838 жылы Баймұхамед сұлтанның ... ... ... . ... Исатай жау қоршауында қалып , қаза табады.
Сырым ... ... ... ... отарлау саясатына қарсы
күрескен Кіші жүз ... ... ... ... атақты
батыр, әйгілі шешен. Шыққан тегі – Кіші ... ... ... руынан. Өзінің асқан ақылдылығы арқасында өз ортасында тым
ерте ... ... аты ... ... би» ... ... ... отарлаушылардың озбыр саясатына қарсы шығып,
жерінен айрылып, жайылымсыз қалған , ... ... ... ... ... ... біткен халқының наразылығына
үн ... ... ... шығады. Ол өзінің Орынбордың генерал
губернаторы Игельстромға жазған бір хатында: «Сіздердің ... ... ... ... ... ... ... бізге де
бұғалық салып, езбекші екендігіңіз белгілі.» - деп жазады. Бұдан
Сырым батырдың ... қару ... ... ... ... бәйгеге
тігудегі мақсатының айқындығы, халқының ... ... ... ... үзуге ұмтылғаны анық аңғарылады.
1738 жылы Сырым бейқам жатқан қазақ ауылдарын ... ... ... ... атаманы Чагановтың отрядымен шайқасып, оны
ойсырата жеңеді. ... өзін ... ... құлдыққа сатып
жібереді. Бұл патша 15 ... ... ... еді.
Соған орай Орал қаласындағы патша әскері түгел аттанып, осы ... ... ... ... ... оны ... хан ... мал
беріп, бірер айдан кейін босатып ... ... ... ... ... руының старшыны
Тіленші Бөкенбайұлының қолдауымен Орал казак-орыс ... ... ... ... ... хан бұл жолы ... ... оған
қарсы шығып, шекаралық әкімшіліктен көтерілісшілерді басу ... ... ... ... етеді. Сөйтіп ол ... ... ... ... ... әкімшілігімен бір болады.
Міне, осы кезде, яғни 1784 жылдан ... ... ... ... да, қарашасының да ортақ ниеттестігіне ие болып
келген көтерілісшілер арасына жік ... ... ... ... ... енді ... ... шыққан хан мен
сұлтандарға ... ... Кіші ... ... ... Нұралы
ханға бағынбай, көтерілісшілер жағына шығады.
1785 ... ... ... ... ... ... ... танудан бас тартады. Келесі жылдың көктемі ... ... ... ... ... ... қамалға
қашуға мәжбүр болады. Оның ақыры сол жылы ... ... ... ... ... жарлыққа қол қоюына әкеп
соғады.
Хан тағынан Нұралы кетіп, Ералы тоырғанымен де ... ... ... одан сайын күщейе түсті. Сырым
бастаған көтерілісшілер енді ашық соғыс қимылдарына ... ... ... ... ... Бірақ олар пәлендей нәтижеге жете
алмайды. Елек ... ... ... ... кейін Сырым
соғыс тәсілін өзгертіп, партизандық әрекеттер жасауға көшеді.
Шекаралық бекіністерге, ... мен ... ... ... ... ... ... алады.
1797 жылы көтерілісшілердің үлкен бір тобы Ералыдан ... ... ... ... ... тұтқиылдан шабуыл жасап, ханды
өлтіреді. Есім ... ... ... ... ... ... одан ірге ... себепші болады. Есімнің орнына
Айшуақ хан сайланғаннан ... ол ... ... ... ... ... жасақтап, Сырымға қарсы аттанады. 16 ... ... маза ... патша экспедициясынан ығысып, Сырым ... ... өтіп ... арасына атағы кеңінен тараған батырдан қауіптенген Хиуа
ханы оның ... ... ... ... ... оның ... ... өлтіртеді. Осы зұлымдық әрекеттен кейін ... ... ... ... ...... ... бостандығы , ұлттық
азаттығы үшін, атамекен, қонысының ... ... ... ... ... айбынды жауынгер. Ол өз Отанының , өз ... ... үшін ... күш , ақыл ... сарп еткен адам .
Сырым 20 жасында шешендік , батырлықпен ... ... , ... он екі ата ... ... (1780 жылдардың шамасы )
аса қадірлі ... Жер дауы , ... дауы ... ел ... ... ... Сырымның алдында әділ ... ... ... ... қар ... , мұз ... ... асқан мерген,
алғыр, найзагерлігімен танылады. Патша үкіметінің отарлығы мен ... ... ... ... ... соғыстарында
Сырым Кіші жүз қазақтарының қалың қолын бастап жауды ... ... ... - алдында хан, генерал тұрсын шындықты айтудан
қайтпайтын, қайсарлығымен атағы шыққан ... Ол ... ... істеген қиянатын, зұлымдығын бетіне басып, оны жұрт алдында
сан рет ... ... орыс ... ... ол ... : « ... қазақтан шыққан батыр еді, ... ... ол ... ... ... ... ... өкіл, бұл хандар
ұрпағының қастасқан жауы. Сырымды барлық халық қадірлеп ... ... ... ... ... ... ... жүз қазақтары ХҮІІІ ғасырда ... ... ... ауыр ... ... 1731 жылы ... әкесі
Әбілхайыр ханның бүкіл Кіші ... ... ... ... ... бодандығын қабылдағаны мәлім. Содан көп ұзамай
Еділ, Жайық ... ... , Елек , ... , ... ... ең ... ... талауға түсе бастайды. Халық
бір жағынан хан-сұлтандардың салық-зекетін төлеуге тиіс ... ... ... ... ... тонауына душар болады. Үшінші
жағынан , патша ... ... ... ... қалмақ
шапқыншылары Кіші жүз қазақтарына дамылсыз шабуыл жасайды.
Төртіншіден Хиуа , ... ... де елді ... ... - 1774 ... ... ... шаруалар
көтерілісіне Кіші жүз қазақтары ... ... ... ... ... ... ... болысады.
1783. жылы қалың бұқара Нұралы ханға және патша
отарлығына қарсы ... ... Оны ... Сырым батыр
бастайды. 1784 жылы халық ... ... ... ... ... етіп ... алады. Патша үкіметі көтерілісті ... ... ... ... да, ... ... бастаған көтерілісшілер
лоарды талқандап, жеңіп отырады. Малайсары , ... ... ... баьырлардың көбі Сырымның ... ... ... ... ... 1718 жылдан бастап көтеріліс жасайды, ол 1836-
38 жылдары ... ал 1838-46 ... ... ... үкіметі Сырымның халық ... ... ... ... ... ... ... Сырымға түрлі
шен алуды ұсынады. Бірақ Сырым бүкіл халық жиналысын ... ... ... Сол ... патшаға Кіші жүздің барлық
рубасылары қол ... хат ... ... ... ... тайдыру талап етеді.
Әрине, патша ... ... бұл ... қабыл алған жоқ.
Дегенмен ақсақалдар кеңесі халық қамын ойлайды ... ... ... ел ... ... ... жылдар ) Сырым мен ... ... ... ... жоқ, сан рет ... жасалады. 1890
жылдары хан болып ... ... ... ... ... ... қуып ... Сырымның халықты азат ету жолындағы
күресінен ... ... ... мен хан ... ... жою үшін талай рет әрекет жасайды. ... ... ... ... не ... ... адам іздейді , бірақ Сырымға ... ... ... мен ... ... Сырымның көтерілісіне, билер кеңесіне
қатысқан , ... ... ... ... ... ... ... сатып ала бастайды. Сырымға қарсы ру
араздығын қоздырады. Нұралының балалары ... ... ... әскер
жинап, күреске белсене араласады. Орынбордағы бас әкім Барон
Игельстром Нұралының қызы ... ... ... ... хан деп жариялайды, көтерілісті басуға әрекеттенеді.
Бірақ ... ... ... ... оңай басылған жоқ,
қайта Сырым күш, қару ... ... ... ... 1797 жылы
Есім хан өлтіріледі. Патша ... көп ... ... ... елді аяусыз қырғынға ұшыратайды, ... Неше ... ... ... ... ... ... 1798 жылдары
басылады.
Сөзіне ертен ... ... ... Хиуа ... Ол ... ... өзінде ханның , молдалар мен ишандардың
теріс мінездеріне қарсы болады. ... онда топ ... ... өзінің екінші өнері тапқырлық , шешендік, ... ... ... ... ... ... ... жеңіп отырады.
1801. жылдардың шамасында сол кезе Әбілхайырдың баласы
Айшуақ хан мен ... ... ... ... ... Хиуа ... у ... өлтіреді.
Сырым қазақ халқының азаттығы үщін күрескен айбынды батыр.
Қандай дұшпан ... де, ... ... қарсы тұрып, күрес ашқан.
Халықты құлданушы, талаушы хан-сұлтан атаулыны қазақ халқын ... ... ... ... ... батыр ит етінен жек
көріп, оларға қарсы ... қаны ... ... соғыса білген.
Сырым қазақ халқының ұлы патриоты , халық ... өмір ... ... ... ... ... Ол өз елінің намысы
үшін ерлікпен күресуден қастерлі де қасиетті ... жоқ ... ... үлгісімен дәлелдейді.
Тіленшіұлы ... ... ... ... ... патша үкіметінің
Кіші жүз қазақтарының қоныстарын тартып алуына қарсы ... ... ... 1811 жылы ... 29 ... ... ... Жаңа Елек бекініс шебін сала
бастады. Осының салдарынан Елек пен Орал ... ... ... 700 мың ... ... ежелгі қазақ қоныстары патша
үкіметінің қолына өтті. Бұл ... Кіші ... ... ... ... ... Тіленшіұлы Жоламан бастаған ... ... Орал ... ... ... және Кіші өзен
аралығындағы қазақ қоныстарын басып алуы да ... – бір ... Бұл ... ... Адай, Кете, Ожырай,, т.б рулар тарапынан
барынша қолдау тапты. ... ... ... ... ... Қозғалысқа басшылық еткен Табын руының бас ... ... және оны ... ... ... ... Арынғазының елге қайтарылуын , сол кездегі Кіші жүз ханы
Шерғазының ... ... ... ... ... ... болса,
жер мәселесінің өз пайдасына шешілуіне барынша күш ... ... ... ... ... ... Патша үкіметіне тікелей
қарсы шығу 1822 жылы басталды. Сол жылдың өн ... ... ... Жаңа Елек ... ... ... дүркін
шабуыл жасап, адамдарды тұтындады, ... ... мал- ... алып ... ... ... қаулап өсуінен қорыққан патша
үкіметі оны ... ... 1823 ... ... ... ... полковник Берг басшылық ... ... ... Оның ... ... ... полковник
Циолковский мен майор мизинов бірнеше ... ... ... ... ... күштерді қоршауға алу мақсатын ... ... ... ... ... ... ойыл және ... бойын жағалай отырып, Қарақұмға кетіп қалды. 1824 ... ... ... ... атаман Назаровтың
экспедициясы Ойыл өзенінің бойындағы Табын, Алаша және ... ... ... ... ... Ал ... ... қолдаған ауылдарымен Жем өзенінің арғы бетіне өтіп ... ... ... ... кіші ... тек бір бөлігін
ғана қамтып, жергілікті сипатқа ие болды. Қозғалысты бастаған ... оның ... ... ... ... ... ... әкімшілігімен келісімге келді.
Қорытынды.
Махамбет Өтемісұлы, Исатай Тайманұлы, Сырым ... ... ... ... Ең ... бұл ... ... Өз
еліміздің оқ тимес батырлары. Олар өз қамдары үшін ... ... ... ... шыққан. Олар ең соңғы қасық қаны ... ... ... ... ... Осы елім деп, жерім деп жар салған
ата-бабаларымыздың ... ғана біз ... ... ... ... ... бар ... бәріне осы батырларымыздың
атына рахмет айтуымыз керек, тіпті рахмет айту өте аз ... бас ... ... ... пір тұтып, сол батырларымыздың
ерлігін қайталауға тырысуымыз керек. Олар ... ... ... ... Сол ... ... қанымызда да
батырлық рух болу керек. Осы батыр ... ... ... осы батырларымыздың есімдерін барша халыққа
таныту біздің басты міндетіміз. Осы батырлар өз ... ... ... ... алып ... Өткен тарихсыз болашақ жоқ,
яғни осы тарих беттеріндегі батыр ... ... алға ... ... Сондықтан өз болашағымыз үшін бұл батырларды әрқашанда
ұмытпай, мақтан ... ... ... ... ... қажет.
Қолданылған әдебиеттер.
1. Қазақ тарихы ... 2000 ж. № ... И. ... « ... ». 2003 ... ... кітабы
4. Қазақстан ... Ч. ... « ... тарихы ».

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Іштің бұлшық еттері6 бет
Астана көшелері жайында94 бет
Жамбас және аяқтың бұлшық еттері3 бет
Иық белдеуі және қолдың еркін қозғалатын бұлшық еттері мен шандырлары7 бет
"баспасөздегі ақпараттық соғыс"7 бет
"екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапонияның жағдайы"5 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
"Қазақстанның энергетика жүйесі."8 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь