Қазақстан дипломатиясының Орталық Азиядағы дипломатиясы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2.5

Тарау 1. Орталық Азия және жаңа геосаясат
1.1. Орталық Азия . география, экономика және ұлттық тарих. Мемлекеттер мүдделері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6.11
1.2. Орталық Азиядағы саяси бастама және Қытай ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11. 46

Тарау 2. Қазақстан дипломатиясының Орталық Азиядағы дипломатиясы
2.1. Қазақстанның Орталық Азиядығы сыртқы саясатты реттеудегі дипломатиясы; шекара мәселесінің шешілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47.58
2.2. Қазақстан және «Шанхай ынтымақтстық ұйымы» ... ... ... ... ... ... ... .58. 79

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .80.81
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..82.84
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
..............................................2-5
Тарау 1. Орталық Азия және жаңа геосаясат
1.1. Орталық Азия - география, экономика және ұлттық тарих. ... ... ... саяси бастама және
Қытай....................................11- 46
Тарау 2. Қазақстан дипломатиясының Орталық ... ... ... ... ... ... саясатты реттеудегі дипломатиясы;
шекара мәселесінің
шешілуі..............................................47-58
2.2. Қазақстан және «Шанхай ынтымақтстық
ұйымы».............................58- 79
Қорытынды...................................................................
..................................80-81
Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
............82-84
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының өзектілігі . 20-шы ғасырдың аяқ ... ... ... ... ... жыл бойы социалистік тәртіп орнатып ... ... ... үшін ... ... кезең болды. Кеңес Одағы
ыдырағаннан кейін тәуелсіздік туын көтерген жас ... ... ... ... ... ... ... сыртқы
әлеммен, шет елдермен жоғары мемлекетаралық дәрежеде қатынастар орнату
мүмкіндігіне ие ... Олар ... ... ... ... ... ынтымақтастық ұйымы секілді беделді халықаралық ұйымдарға мүше ... шет ... ... ... ... ... ... бастады. Сөйтіп, жаңа кезеңге аяқ басқан Орталық
Азия өңірі геосаяси және геоэкономикалық ... ... ... ... ... ... ... маңызды аймаққа айналды. Бұл
ең алдымен өңірдің ... мен ... ... қолайлы да тиімді
географиялық орналасуы мен жер ... ... ... мен табиғи
ресурстарға бай болуымен шарттасқан. Орталық Азия мемлекеттерінің ... екі ... ... ... ... мен ... мемлекеттерімен қарым-
қатынас орнату өте маңызды. Зерттеудің өзектілігі, ең алдымен, Орталық Азия
елдерінің геосаяси ... ... ... ... ... ... аймақтағы негізгі факторы десе де болады. Орталық Азия
елдерінің тәуелсіздік алғаннан ... ... ... кіру
барысында ол мемлекеттердің шет ... ... ... ... ие ... 97 ... ұйым ... Қазақстан олардың 64-не мүше,
Өзбекстан 25-не, Қырғызстан 21-не мүше. Қазақстанның өзін қазіргі таңда ... ... ... аса ... дипломатиялық қарым-қатынастар
орнатылған, 40-қа жуық мемлекетте Қазақстанның елшіліктері мен өкілдіктері
жұмыс істейді, ал Қазақстанда шет мемлекеттер мен ... ... ... ... ... ... республикасының ОА қатысты жүргізген сыртқы саясатын ашу
жұмыстың зерттеу нысаны болып табылады. Ал ... ... ... бағыттарын зерттеу, яғни саяси, қауіпсіздік, сауда-экономикалық
және мәдени салалардағы ынтымақтастыққа талдау жасау жұмыстың зерттеу ... ... ... мен ... Дипломдық жұмыстың
негізгі мақсаты Қазақстанның тәуелсіз ... Азия ... ... ... негізгі бағыттарын жүйелі және комплексті түрде зерттеу
болып табылады. ... ... ... ... жұмысының алдына мынадай
мақсаттар қойылады:
• Интеграциялық үрдісті және ҚР сыртқы саясатын зерделеу
o Қазақстанның ОА сыртқы саяси бастамаларын ... ... ... ... ... саясатты реттеудегі дипломатиясы;
шекара мәселесінің шешілуі.
• Қазақстан және «Шанхай ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттелу деңгейі. ҚР мен ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерде орын
алған. Бүгінгі таңда Орталық ... ... ... ... кең ... ... қызығу құралына айналды. Қазақстанның сыртқы
саясаты, оның ... ... ... ... ... ... көптеген
зерттеушілердің еңбектеріне арқау болды.
Пайдаланылған еңбектер қатарында ... ... ... болады. Мысалы, Н.Назарбаевтың «Қазақстанның егеменді ... ... мен ... ... ... ... он ... атты кітаптары еліміздің егемен ел ретінде ішкі және
сыртқы саясатын қалыптастырып, даму ... ... Оның ... ... шығыс көршіміз – Қытаймен сан-саладағы ынтымақтастық,
Қазақстанның бұл ... ... ... достық, тату көршілік
байланыстарды дамытудың ... ... ... егемен ел
ретінде сыртқы саяси бағыттарын айқындауы, оның халықаралық қауымдастыққа
толыққанды мүше ретінде кіруі және ... ... ... «Под ... ... ... политика Казахстана в
условиях глобализации», «Беласу» атты еңбектерінен біле аламыз. ... ... ... ... ... ... саясаты баяндалып,
сыртқы саясаттың бағыттары, кезеңдері және ... ... ... ... ... Азия елдерінің Қытаймен байланысына жалпы шолу жасай
отырып, Қазақстан мен Қытай ... ... ... ... талдау жасалынған.
Қазақстан және Қытай, Қазақстан және ОА арасындағы байланыстар саяси
қайраткер, дипломат Қ.Сұлтановтың да зерттеу еңбектерінің ... ... ... ... Қазақстан мен Қытай арасындағы ... ... мен ... ... мен ... ... ... баға бере отырып, олардың болашағы ... ... ... мен ... ... өзара ынтымақтасты қарастыруға
бірқатар мақалалары арналса[217], Сұлтановтың ... ... в ... и Китае» атты кітаптары Қытайдың ашық есік саясаты
мен реформалар жүргізуі ... қол ... ... ... ... ... мен Қытайдағы ... ... ... ... баға ... қатар дипломдық жұмыстың тақырыбын ашуда Орталық Азияның ... ... ... де пайдаланылды. Олардың қатарында
Өзбекстан президенті И.Каримовтың «О национальной ... ... и ... ... Түркменстан президенті
С.Ниязовтың «Внешняя политика нейтрального Туркменистана»[25] атты
кітаптары бар.
Қазақстанның ... ... ... бағыты мен оның Ресейге және Орталық
Азияға қатысты ... ... ... ... ... ... мен ... еңбектері арналған. Олардың ішінде
М.С.Капица, В.А.Корсун, А.Д.Воскресенский, В.А.Лузянин[10], ... [176] ... [134], ... [148], ... [149], Е.П.Бажанов
сияқты зерттеушілерді атауға болады. Белгілі ... ... ... ... ... ... три десятилетия-три политики»
атты кітабы ҚХР құрылғаннан бастап 1970-ші ... ... ... ... ... бағытын зерттеген[5]. Қытай мен Орталық Азия арасындағы сауда-
экономикалық және транспорт саласындағы ... ... ... [180], ... [186], ... [237] мақалаларында
қарастырылған.
Зерттеудің деректік негізі. ҚР Орталық Азиядағы сыртқы ... ... ... ... бес ... ... ... көздерінің бірінші тобын дипломатиялық құжаттар құрайды. ... мен ... Азия ... ... ... ... қол жеткізілген келісімдер, декларациялар, коммюникелер т.с.с.
Мысалы, Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан, қырғыз Республикасымен ... ... ... одан әрі ... ... ... декларация
[51], Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Қытай ... ... ... ... өзендерді пайдалану және қорғау саласындағы
ынтымақтастық туралы келісім [207]. ... ... ... ... ... ... талдау жасауға мүмкіндік ... ... ... Жоғарыда аталған дипломатиялық құжаттарда
мемлекеттер ... ... ... ... ... ... да анық ақпарат беріледі.
Дипломдық жұмыстың зерттеу көздерінің екінші тобына ел басыларының,
сыртқы істер және қорғаныс ... ... ... өзара
сапарлар барысындағы сөйлеген сөздері және әртүрлі ақпарат құралдарына
берген сұхбаттары кіреді. Олар ... ... ... құрайды.
Зерттеу жұмысында қолданылатын деректердің үшінші тобын ҚР мен ... ... ... ... ... ... ... талдау
жасаған Қазақстанның, Орталық Азияның ... ... ... саясатшы, тарихшы ғалымдардың зерттеулері мен монографиялары
құрайды. Олардың ішінде тек бүгінгі ... ... ... мен ... Азия
байланыстарының әртүрлі тарихи кезеңдерін зерттеген еңбектер де бар. ... ... ... ... мен Орталық Азия елдері арасындағы
байланыстарды бүгінгі таң көзқарасымен ғана ... ... ... ... ... ... ... Өйткені "өткенсіз болашақ жоқ" демекші,
бүгінгі күнгі мәселелерді зерттемес бұрын, ... ... көз ... төртінші топқа қазақ, орыс, тілдеріндегі отандық және шетелдік
мерзімді басылымдарда кездесетін ... ... ... ... ... ... ... «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда»,
«Жас Алаш», «Түркістан», «Деловая неделя», «Панорама» газеттерінде және
«Дипломатия ... ... ... ... ... и Кавказ», «Казахстан: экономика и жизнь», «Казахстан и ... ... ... ... ... бар. Ал ... ... «Аргументы и факты», «Независимая газета» газеттері
мен «Проблемы Дальнего ... ... ... и международные
отношения», «Азия и Африка сегодня», «Нефть и газ», ... ... ... ... ... ... «ЧжунГо
Жибао», «Бэйцзин ваньбао» газеттері, «Контимост», «ЧжуньЯ яньцзю» (Орталық
Азияны зерттеу), «Гоцзи вэньти яньцзю» (Халықаралық ... ... ... (Қытай дипломатиясы), «Дун Оу ЧжунъЯ яньцзю» (Шығыс Еуропа
мен Орталық Азияны зерттеу), журналдары зерттеу жұмысында ерекше орын ... ... ... ... слово» газеттері, Қырғызстанның
«Слово Кыргызстана», ... ... ... ал ... ... ... ... Сонымен бірге қосымша
материалдар ретінде цифрлар мен ... ... ... көмек беретін
статистикалық жинақтарды атауға болады.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... жұмыстың деректік
негізі болды. Деректерді оқып, пайдалану жұмыстың алдына қойған мәселелерді
мейлінше толық ... және ... ... ... ... ... сөзсіз.
Диплом жұмысының құрылымы кіріспеден,екі ... және ... ... ... 1. Орталық Азия және жаңа геосаясат
1.1. Орталық Азия - ... ... және ... ... Мемлекеттер
мүдделері
Орталық Азия аймағы өзінің географиялық, экономикалық, ұлттық, тарихи,
мәдени және тағы ... ... ... ... ... ... жағынан өзіндік ерекшеліктерге ие аймақ болып табылады. Ең
алдымен ол географиялық жағынан батыстағы Европа мен ... ... ... мен ... ... әлемінің тоғысқан жерінде
орналасқан. Сондықтан да аймақтың стратегиялық ... өте зор. ... ... шыға алмайтын құрлық ортасындағы аймақ, әлемнің басқа
аймақтарына тек көрші мемлекеттер ... ғана шыға ... ... ... ... ... мәні ... зор екендігін айтпаса
да түсінікті. Үшіншіден аталмыш аймақ табиғи ресурстарға өте бай, оның
ішінде ... ... газ, ... түсті металдар және басқа да пайдалы
қазбалар ... бар. Ауыл ... ... ... ... көкөніс және
тағы басқа экономикалық дақылдарды дамытудағы жағдайы айтарлықтай жақсы,
сондықтан ... зор ... ... ие. ... ... ... жағынан алғанда бұл аймақ өзіне тән ерекшеліктерге ие, түркі
және ислам ... ... ... зор, оған қоса ... пен шығыс
мәдениеттерінің қосылған ықпалы да бар.
20-шы ғасырдың аяғы, дәлірек айтсақ, 90-шы жылдардың басы Орталық Азия
республикалары үшін ғана ... ... ... ... ... ... ... үшін де тарихи бетбұрысты кезең болды. Социалистік тәртіп
орнатып келген дүниежүзінің ірі державасы Кеңес Одағы ыдырап, 70 жыл ... ... ... ... ... статусына ие болды.
Әрине, алғашқы егемендік алған республикалар үшін ... ... ... ішкі және ... ... ... белгілеп, әрі қарай
өздігінше аяқ алып жүруі оңай іс емес ... ... ... ... ... ... халықаралық істерге белсене араласа отырып, ... мүше ... ... қоғамдастықтың тең құқықты мүшесіне
айналды. Бүгінде әлемнің көптеген ... мен ... ... ... осы ... аударылған.
КСРО алып мемлекет ретінде тарих сахнасынан кеткен соң, оның ... ... оның ... ... Азия елдері де тәуелсіздіктерін
жариялап, егемен ел ретінде халықаралық ... ... ... алуға тырысты. 1991 жылдың аяғында бірінен соң бірі ... ... ... ... Осы ... ... айының
басында КСРО-ның іс жүзінде ыдырауы туралы Беловеж келісіміне қол қойылып,
айдың соңында Алматыда Тәуелсіз ... ... ... ... ... ... келеді. Орталық Азия республикаларының
тәуелсіздігін алғашқылардың қатарында болып ... ... ... және ... ... бес мемлекеттің әлеуметтік-саяси жағдайы,
экономикалық дамуы бірдей ... ... Ал ... мемлекет ретінде
өмір сүре бастаған кезде Орталық Азия ... ... даму ... ... ... ... ... бағыты әртүрлі болды. Мысалы,
Түркменстан ешкімге қосылмайтын бейтараптық ... ... ... Тәжікстанда мемлекет ішіндегі топаралық ... ... ... аса ... созылған азамат соғысы басталып кетті. Қазақстан
көптармақты сыртқы ... ... ... әлем ... тең ... ... бет алды. Бірақ орталықтан басқарылған ... ... ... 5 ... үшін ... ... байланыстардың
үзілуі салдарынан болған экономикалық дағдарыстан шығудың жолдарын ... ... ... Дәл ... ... Орталық Азия елдерінің шикізат
пен табиғи ... бай ... ... ... жағдайы әлемдік
экономикалық қатынастарға кірігуіне мол ... ... ... ... ... ... Орталық Азия елдерінің басқа да
одақтас ... ... шет ... байланыстары орталықпен
басқарылып, сыртқы саяси қайраткерлігі өте шектеулі болды. Ал тәуелсіздік
алғаннан соң ... ... ... ... ... қол ... алыс-
жақын шет елдермен жан-жақты ынтымақтастықты ... ... ... факторларға сәйкес, әлемнің ірі мемлекеттерінің осы аймаққа деген
назары ерекше ауып, Орталық Азия ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азия АҚШ, Қытай, Ресей, Түркия,
Иран және Үндістан сияқты ... ... ... ... ... ... бұл ... ірі мемлекеттер негізінен
экономикалық мүддені көздеген болса, 21-ші ... ... ... ... ... мүддеге ауысқандай.
КСРО ыдырағаннан кейін Орталық Азия ұлы державалар ғана емес, сондай-ақ
орташа деңгейдегі аймақтық «күш орталықтары» қатысқан жаңа «үлкен ... ... Егер 19 ғ.-20 ғ. ... ... ойыншылар Ресей және
Британ империялары болса, енді Ресей Федерациясы, АҚШ, Қытай, Түркия, Иран,
Үндістан, Пәкістан, Сауд ... ... ... ... ... ... ... қатысады.
Ресей 1992-1993 жылдары Батыспен «стратегиялық серіктестікті» ... алға ... ... ... ... ... ... азиялық республикаларға деген назарын бәсеңдетті. 1994 жылдан
бастап Ресей ... ... ... ... қайта қалпына келтіруге
тырысады. Ресей үшін басты мәселе ... және ... ... ... Ішкі мәселелердің өткірлігі мен экономикалық
мүмкіндіктерінің әлсіреуі Ресейге ... ... ... ... талпынған әлем елдерімен бәсекелесуге кедергі жасады. Орталық
Азиядағы екінші «үлкен ойынның» тағы бір ... ... ... ... ... ... әкеліне бастады. Яғни, инвесторлар
арасында табиғи ресурстарға қол жеткізу үшін, мұнай мен газ ... ... өтім ... ... жаңа тәуелсіз орталықазиялық
мемлекеттердің сыртқы саяси және ... ... ... үшін күрес
жүреді[6, с.36].
Ресейдің экономикалық мүдделерін қорғау- Мәскеудің ... ... ... ... ... Өз ... қорғау мақсатында Ресей
өзі үшін анағұрлым маңызды болып табылатын ... ... ... бақылауды сақтап отыр. Ресей үшін Қазақстан ... ... ... ... да аса маңызды мемлекет болып саналады. Мұнда кеңестік
әскери және өнеркәсіптік нысандар- Байқоңыр ғарыш айлағы мен ... ... ... ... ... – бұрынғы КСРО аумағындағы Ресейден
кейінгі екінші ірі мұнай өндіруші. Оның ... ... ... құралдарына бақылау орнату Ресейге аса маңызды стратегиялық және
экономикалық мүмкіндіктер береді. Ресейде Өзбекстан ... ... ірі ... бар. ... ... ... Ресей мен Орталық
Азия елдері арасындағы байланыс өте тығыз.
Қазақстан бұрынғы Кеңес Одағында мыс, қорғасын және цинк ... орын ... және оның ... тұтынушысы Ресей болған. Ресей
қара металлургиясы бүгінгі ... да ... ... ... марганецтің,
молибденнің және хромның, сирек кездесетін металдардың басты ... ... ... ... ... ... ... болған болса,
Түркменстан-құрамынан стронций шығарылатын целестин рудаларының, Өзбекстан-
мақта мен алтынның ірі жеткізушісі болған [6, . ... ... үш ... ... ... және АҚШ. Әрқайсысының
өзіндік мүддесі бар, оған қоса олардың ... де бұл ... ... ... мүдделі. Ал бұл өз кезегінде бірлесіп күш жұмсауды қажет ететін
радикалды исламды жеңген кезде ғана ... ... ... ... осы мақсаттар олардың мәмілеге келуін қажет етеді. Мұның өзі
үшеуінің ортақ мүддесі болып табылады.
Тәуелсіз ... ... ие ... ... ... Азияның
әлемнің ірі мемлекеттерінің қызығушылығын тудырған басты нәрсе- ол ... ... бай ... ... ... талас Каспий мұнайы болды.
Каспий мұнайын игеру мақсатында алғашқылардың бірі ... ... ірі ... ... ... белгілі. Орталық Азиядағы «жаңа ... ірі ... ... басты мақсаты дәл осы Каспий мұнайы
мен табиғи газ. Каспий теңізінің жағалауы ... және оның ... ... ... отынның игерілмеген қорлары бар. Мұнай қоры 243 ... ... ... ал ... құны 4 ... АҚШ ... жуық. АҚШ
энергетика министрлігінің болжамы бойынша, тек Әзірбайжан мен ... бұл ... 130 ... ... ... мүмкін, бұл АҚШ қорларынан 3
еседен асып ... ... ... ... ... ... жаңа өңдеу көздеріне қазірдің өзінде 30 млрд. долл. құйған. Бұл
аймақ Құрама Штаттардың ОПЕК-ке -мұнай экспорттаушы ... ... ... бәсеңдетуге мүмкіндік береді деп болжануда [8].
Аймақтағы ірі ойыншылар мұнай мен газды ... ғана ... ... ... ... ... үшін де ... Ресей Солтүстік
Кавказдағы өз аумағы арқылы өтетін бағытты ... ... ... шығыс
бағытқа қарай болғанын қалайды. Иран Парсы шығанағы арқылы өз құбыр жүйесін
ұсынса, Вашингтон, керісінше, ... де, ... да ... ... ... ... Қалай болғанда да, тасымалдау жолдарына бақылау
орнатуда ... үшін ... ... ... ... құбырлар
Ресей аумағы арқылы өтеді. Бүгінгі таңда АҚШ-қа жеткізілетін мұнайдың ... ... ... ... ... Ресейдің экономикалық даму және сауда
министрі Г.Грефтің сөзі бойынша, Ресей американдық рынокқа мұнай жеткізуде
араб елдерімен ... ... ... да АҚШ-тан кейінгі екінші ірі мұнай импорттаушысы ... ... ... ... шет ... жоқ. ... мұнай-газ компаниясы
Қазақстанның бірқатар мұнай кеніштерін игерумен қатар, батыс Қазақстаннан
батыс Қытайға мұнай құбыры салынып бітті. ... ... ... ... ... ... ... болса, ендігі кезекте мұнай ... ... ... асырылатын болады.
Қазіргі Қытай-қарқынды дамып келе жатқан мемлекет, күшті саяси орталық.
Бүгінде ол ... ірі ... ... алтыншы орында болса,
сыртқы сауда көлемі ... ... ... ... 21-ші ... қарай ҚХР алдыңғы қатарлы әлемдік держава болатынын түсіне отырып,
онымен ынтымақтастықты ... ... ... саны да ... ... Ресей мен Қытайдың ортақ көзқарасымен санаспай ... ... ... ... ете ... ... екі мемлекет
те БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі, екеуі де ... ... ... ... және ... ... ... қару, Әлемдік
мұхит пен ғарышқа ғаламдық дәрежеде қатысу сияқты ... ... ... өз ... қорғауда екі мемлекет принципті түрде халықаралық
ынтымақтылыққа, халықаралық құқыққа және ... ... ... ... ... ... ... халықаралық мәселелер мен қайшылықтарды шешуде
күштеу және біржақты қабылданатын әдістерді ... қала ... ... 11 қыркүйек оқиғасынан кейін АҚШ-тың Орталық Азиядағы әскери
қатысуы белсендірілді. Кенеттен Орталық Азия аймағы лаңкестікпен күрестің
шешуші алаңына ... ... ... Орталық Азия республикаларын, Ресей мен
Қытайды біріктірді. ... ... ... бұл ... ... ... лаңкестік ұйымдар тарапынан келген қауіппен
соқтығысты. Енді ... ... ... ... бен ... және ... байланысы туралы ешқандай кедергісіз айтса, ... ... ... ... және ... қозғалысымен
байланысын тапты. Ал Орталық Азия мемлкеттерінің басшылары үшін ... ... өте зор ... ... алатын мұсылман
фундаменталистерімен күрестегі өз позицияларының нығаюы басымдық ... ... ... ... ... өзінің бұрынғы әлеуетін жоғалтып алса
да, Орталық Азия ... ... ... алға ... ... мемлекеттер достастығы, Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымы, Шанхай
ынтымақтастық ұйымы, Орталық Азия ... ... ... ... ... ... пайда болуы, оның Өзбекстан мен Қырғызстанда ... ашуы ... ... ... ықпалын күшейтуге итермеледі. 1990
жылдардың аяғында Мәскеу Орталық Азияда өзінің қызметін белсендірді. 2003
жылдың мамыр ... ... ... шартына жаңа құрылымдық өзгерістер
енгізу туралы шешім ... ... ... ... Азиядағы
ықпалының күшеюіне септігін тигізген Ұжымдық қауіпсіздік ... ... [12, ... ... ... ... 2003 жылдың күзінде Қырғызстанда
әскери базасының ашылуы. Бұл Ресей мен Орталық ... ... ... ... аймақтағы тікелей әскери қатысуын қолдайтынын көрсетті.
Содан соң 2004 жылдың шілде айында ... ... мен ... Ресей мен Тәжікстан арасындағы жан-жақты ынтымақтастықты дамыту
туралы уағдаластыққа қол ... оның ... ... ... ... да бар. Оған қоса Мәскеу мен Ташкент арасындағы байланыстар
да қолайлы ... ... ... жақындасуында ортақ қауіпсіздік
қатерлер мен ... ... ... негізгі рөл атқарады[12, с.69].
Орталық Азия аймағындағы ірі державалардың қатысуын ... ... да ... ... ... ... ... Солтүстік Атлантикалық
альянс- Құрама Штаттардың негізгі әскери ... ... ... ... операцияда АҚШ НАТО-ның мемлекеттеріне арқа
сүйегені белгілі. Ресей мен Қытай НАТО-ның Орталық ... ... ... ол бұл екі ... аймақтағы ықпалын әлсіретуі мүмкін. НАТО мен
Орталық Азия республикалары арасындағы ынтымақтастық 1994 жылдан басталғаны
белгілі. Сол кезде ... ... ... ... төрт ... ... үшін ... бағдарламасының мүшелеріне айналды.
Орталық Азия мемлекеттерінің «Бейбітшілік үшін ... ... ... ... ... ... ... берді,
аймақтық қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықтың тетігін қамтамасыз етті,
бірлескен қайраткерліктің негізін қалады. Стамбул саммитінде Альянс өзінің
стратегиялық ... ... ... ... ... Азия мен ... ... аса назар аударуы қажет ... ... ... Бас ... ... бен ... Азия бойынша арнайы
өкілі лауазымы, сонымен бірге осы аймақтардың ... ... ... ... ... ... ... ықпал етіп, ынтымақтастықты реттеу мен диалог жүргізу ... ... тиіс [13, ... Азия ... саяси және экономикалық байланыстарды Түркия,
Иран, Үндістан, Пәкістан, Жапония, Еуропалық Одақ мемлекеттері де дамытуда.
Бірақ бұл аталған мемлекеттердің ... Азия ... ... ... ... ... ... сияқты тайталас айтарлықтай
байқалмайды. Ынтымақтастығының басында өзінің діни дүниетанымын уағыздай
отырып, ... Азия ... ... басым көрсеткісі келген Иран өз
мақсатын іске асыра алмады. Сөйтіп, ... ... тек ... ғана құра ... Иран ... Азия үшін ... шығанағына
шығудың жолы болып табылады, бұл ... ... асты да. 1996 ... ... ... ... ... Мешхед-
Теджен-Серахс теміржол торабы салынып бітті.
Түркияның Орталық Азия республикаларымен этникалық, тілдік және ... оның ... бірі ... аймақтың белсенді қатысушысына
айналдырды. Түркиямен бүгінгі таңда сан-саладағы ынтымақтастық дамуда. Ол
ең алдымен, ... ... ... ... ... ... алғанда, Орталық Азия ... ... ... ... ірі державаларымен қатар, әлеуеті жағынан төмендеу мемлекеттермен
де жан-жақты байланыстарды дамытуда. Бүгінгі ғаламдасу заманының талаптары
да ... және ... ... және ... байланыстарды
дамытуды, әлем елдері мен өңірлері арасындағы интеграциялық процестерді
алға бастыруды, ортақ қауіп-қатерлермен ... ... ... ... де ... ... сай ... ету, ірі мемлекеттердің
аймақтағы белсенді қатысуына жол ... ... ... ... ... ... Азия ... мемлекеттік мүддесіне, олардың егемендікті
нығайтудағы талпыныстарына нұқсан келтірмесе болғаны. ... ... әлі де ... ... деңгейіндегі, қарулы күштері де әлсіз Орталық
Азия үшін ... ... тек ... де ... саясатты ұстанғаны
абзал.
1.2 Орталық Азиядағы саяси интеграция және Қытай
Қытай Халық Республикасы бүгінгі таңда ядролық қаруы бар ... ірі ... ... 2004 жылдың мәліметтері бойынша, ҚХР-дың
халық саны 1 млрд 300 ... ... ... 70-ші ... ... ... бастаған экономикалық
реформалар мен ашық есік саясаты оның экономикасының жылдам дамуына ... Азия ... ... ірі ... өзара қарым-
қатынастарды нығайтуға мүдделі болуы заңды ... ... ... ... қатынастарды жүзеге асыруда
негізгі критерий ретінде бейбіт қатар өмір сүрудің бес принципін басшылыққа
алады, бұл жөнінде Қытай ... ... ... ... ... егемендік пен аумақтық біртұтастықты құрметтеу.
Өзара шабуыл жасамау.
Өзара ішкі істерге ... пен ... ... ... өмір сүру [15, 4 ... рет аталмыш принциптерді 1953 жылдың желтоқсан айында ... Чжоу ... үнді ... ... ... ... ... Тараптар қол қойған Қытай мен Үндістан ... ... орын ... ... қатар өмір сүру принциптері 1982
жылы ... ... ... ... ... Бүгінде олар
дүниежүзі елдерімен байланыстар орнатудағы ҚХР-дың негізгі ережелері ... [16, ... мен ... Азия ... ... ... дамытудағы
саясаты және негізгі бағыттарын ашу үшін алдымен Қытайдың жалпы бүкіл әлем
мемлекеттерімен байланыстарын ... ... ... жөнінде айту
керек.
Қытай Коммунистік Партиясы Орталық Комитетінің Бас хатшысы Цзян Цзэминь
ҚКП-нің 1997 жылдың 12-15 ... ... ... 15-ші съезінде жасаған
саяси баяндамасында осы ... аса ... ... ... ... ... ... туын биік көтеріп, Қытайға тән ерекшелігі бар
социализмді құру ісін 21-ші ... ... атты ... ... ... ... Қытайдың сыртқы саясатын төмендегіше
түйіндеген:
тәуелсіз дербес бейбіт сыртқы ... ... ... ... мен ... ... қорғай отырып барлық халықаралық істерді жүргізу.
гегемонизмге қарсы тұру, ... ... ... ... ... ... ... ұстану, ешқандай сылтаумен басқа
мемлекеттің ішкі ісіне араласуға қарсы күресу.
бейбіт қатар өмір ... бес ... ... ала ... ... ... мақсаттары мен принциптері негізінде әділ де тиімді жаңа
халықаралық саяси тәртіп орнату.
әлемнің көптүрлілігін құрметтеу. ... ... ... ... даму ... және өмір ... ... құқылы. Әр
мемлекеттің істерін сол елдің өз ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азияның шығыстағы
алпауыт мемлекет- Қытаймен байланыстары және Қытайдың осы ... ... ... әлем ғалымдарының ізденісіне арқау болған өзекті
тақырыпқа ... АҚШ ... ... ... мен ... ... ... арнайы зерттеу жасаған. Оның ... ... ... ... ... екі ірі ... процестің ықпалында тұр:
ресейлік және кеңес коммунистік империясының құлауы; ... ... ... ... ... ... ... Азиядағы Қытай саясатының
эволюциясын қадағалай отырып, Мунро алғашқы кездегі оның пассивті ... ... оның ... ... ... Орта ... Қытай
Түркістанына ауып кетуі мүмкін ... ... ... ... [18, ... ... Ч.Анделенд пен Н.Платт Қытай мен Орталық Азия
елдері ... ... ... ... ... ... Олардың айтуынша, Қытай орталықазиялық ойынға өзі үшін тарихтан
мұра болып қалған қолайсыз ... ... ... үш ... тән
болды: 1) Қытай алдындағы үрейді қалдырған ... ... ... қытай-
кеңес текетіресі; 2) Орталық Азия шекарасына жақын жерде ядролық қаруды
сынау саясаты; 3) Қытайдың ... ... және ... ... ... [18, ... ... С.Г.Лузяниннің пікірінше де, Қытай Орталық Азия өңірінде
алғашқы кезеңде ұстамды да сақ саясатты жүргізе отырып, өңір ... ... ... Әйтсе де, саяси және экономикалық өмір шындығы,
атап ... ... ... фундаментализмінің қаупі, қытай арнайы
қызметтерінің көрші ... ... ... сепаратизмі, Тибет,
басқа да «бөлінген ұлттар» мәсәлелері бойынша ортақ саясат пен ... ... ... ... ... ... жөндеу
Қытайды өңір мемлекеттерімен байланыстарды белсендіруге мәжбүр етті.
Сөйтіп, ... ... ... ... тұрған жағдайда сондай «басым»
мемлекеттердің қатарына, ең алдымен, ... ... ... және ... ... ... ... мәселелермен байланысқан үш республика
(Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстан) кірді. Оған қоса ... ... ... ... ... арта беретінін, бірақ өңірдің жекелеген
елдеріне деген таңдау саясатының сақталып қалатынын ... ... ... мен Түркменстанға қатысты сауда-экономикалық саясатты жандандыру
арқылы жүзеге аспақ. Ал бұл өз ... өңір ... ... зор
ресурстық және технологиялық әлеуетін пайдалана ... ... ... ... ... ... [19, ... Қытайдың Орталық Азия бағытында жүргізіліп отырған сыртқы
саясатын нақтылай түсер болсақ, 1994 ... 19 ... ... ... Ли Пэн ... ... сөзінен анық көруге болады. Ли Пэн
Қытайдың Орталық Азиядағы сыртқы саясатын төрт ... бөле ... ... ... тату көршілік, достық пен бейбіт ... өмір ... ... ... Қытай халқы бар күш-жігерін мемлекет құрылысына
жұмсауда, ол үшін ұзақ мерзімді, тұрақты, бейбіт халықаралық жағдай ... ... ... орта ... Қытай дүниежүзінде, оның ішінде
Орталық Азия аймағында ешқашан жеке ... ... ... талпынбайды
және өзінің «әсер ету аясын» орнатпайды. Әлемде қандай ... ... осы ... ... ... ... келеді.
өзара тиімді ынтымақтастықты дамыту, ортақ гүлденуге үлес қосу. Сауда-
экономикалық ынтымақтастықты дамыту өзара байланыстардың ... ... Бұл ... ... өте ... ... ... халықтың таңдауын құрметтеу, басқа мемлекеттің ішкі ісіне
араласпау. ... ... ... Азия республикаларының әрқайсысының
жалпы саяси жағдайы әртүрлі, әлемде барлық елдердің ешқашан жалпыға ортақ
саяси даму ... ... емес және ... ... пен ... құрметтеу, аймақтық тұрақтылықты сақтауға
тырысу. Біз Орталық Азияның барлық республикаларының ... ... ... ... ... ... пен ... әр елдің достығы мен ынтымақтастығын нығайтуға жасалған барлық
талпыныстарын қолдаймыз [20].
Дүниежүзі ... ... ... ... келеңсіз
құбылыстарды болдырмау мақсатымен жоғарыда аталып ... ... ... ... ... басқа тағы да ерекше шарттар қояды.
1949 жылдың 1-ші қазанында Қытай Халық Республикасын жариялаған күні
Қытай үкіметі: " ... ... ... ... ... атынан өкілдік
ететін бір ғана заңды үкімет ... ... ... үкімет теңдік, өзара
тиімділік және өзара аумақтық егемендікті құрметтеу принциптерін сақтауға
дайындық білдірген ... ... ... ... бір ғана ... бар. ... ... ҚХР аумағының ажырамас
бөлігі болып табылады. ҚХР-мен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатқан ... ... ... ашық ... Тайвань әкімшілігімен қандай болмасын
ресми байланыстардың тоқтатылғаны жөнінде мәлімдеп, ҚХР үкіметінің Қытайдың
бір ғана заңды үкіметі екендігін мойындауы ... [21, ... ... Чэнь ... ... ... ... Қытай сыртқы
саясатының стратегиясы» атты еңбегінде елдің ... ... ... үш ... бөлген:
1. Қытай мен басқа державалар арасындағы байланыстарды үйлестіру,
басқа державалармен шиеленістерді жұмсарту.
2. ... ... ... ... белсенді түрде
реттеу.
3. «Қытай қаупі» туралы лақап сөзді жою, жаңа ... ... ... ... [22, ... Азия ... де егемен мемлекет ретінде өздерінің ішкі және
сыртқы саяси бағыттарын айқындап, шет ... ... ... ... ... ... ... саяси ұстанымын сөз еткенде,
президент Н.Назарбаевтың «Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы
мен дамуының стратегиясы» атты ... ... ... «Біз ең ... өз
саясатымыздың бейбітшіл бағытын жариялаймыз және дүние жүзінің бір де бір
мемлекетіне ... ... ... ... ... ұғынып және кез келген әскери жанжал алапат зардаптарға
соқтыратынын түсіне отырып:
- Қазақстанның мемлекеттік саясатының басым мақсаттары ... ... ... ... ... және өзге ... жету ... ретіндегі
соғыстан немесе соғыс күштерімен қауіп төндіруден бас тартамыз;
- қалыптасқан ... ... ... ... ... араласпау принциптерін ұстанамыз [23, 25 б.]»;
Сонымен қатар мемлекетіміздің ... ... ... ... ... ... ... аса мән берілген: «Ашық ... ... ... ... ... құралдардан қашық болу
республиканың халықаралық экономикалық байланыстарға қатысуын қиындатады.
Сондықтан ... ... ең ... біз үшін ... қақпа болып отырған Ресеймен және ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас орнатудың ерекше
мәні бар. Сонымен бірге біз, әрине, халықаралық әділеттік пен серіктестік
негізінде басқа ... ... ... ... жасауды дамыту үшін іс-
қимыл жасаймыз» [23, 22 б.]. Сөйтіп, ... ... ... ... ала ... ... ... көптармақты бағытты таңдап, әлем
елдерімен, халықаралық ұйымдармен белсенді ынтымақтастықты жүзеге ... ... ... ... ... ... саяси
жағдай шет елдерде жоғары бағаланып, мемлекетіміздің халықаралық беделі
барған сайын ... ... ... көп ... ... мүшелігіне
қабылданып, Еуропа мен Азиядағы саяси-экономикалық ұйымдардың құрамына енуі
де соның бір ... 1992 ... ... ... ... Ресей, АҚШ, Үндістан, Франция сияқты мемлекеттерде ресми
сапармен болып, нәтижесінде мынадай ... қол ... ҚР мен ... ... ... және ... көмек туралы шарт, ҚР мен АҚШ
үкіметтері арасындағы өзара түсіністік ... ... ... ... ... және т.б. Аталмыш құжаттар тәуелсіздік, теңдік,
ынтымақтастық, өзара тиімді бейбіт қатар өмір сүру принциптеріне ... ... мен оның ... тұтастығын қамтамасыз ету,
аймақтық және дүниежүзілік ... ... ... ... тиянақты бейбітшілікті орнату ... ... ... ... талаптары болып табылады.
Өзбекстан Республикасы Орталық Азия өңіріндегі халық саны жағынан (25
млн.) ең ірі ... ... ... ... ... ыдырауымен өз
тәуелсіздігін жариялаған Өзбекстан да өзіндік даму жолын таңдап, ... ... ету ... елдің ішкі және сыртқы саясатын
белгілеген. Сыртқы ... және ... ... ... негізінде Өзбекстан өз тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында-ақ
жасаған мынадай негізгі принциптерді ұстанады:
біріншіден, өзара ... ... ... ... ... орынға қою;
екіншіден, тең құқықтық пен өзара тиімділік, басқа мемлекеттердің ... ... ... ... ... қарамастан
ынтымақтастық үшін ашық болу, ... ... ... ... және
бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау;
төртіншіден, халықаралық құқық қағидаларының мемлекет ... ... ... байланыстарды екіжақты және көпжақты келісімдер
негізінде дамыту [24, с.439];
Тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан-ақ Тәжікстанның ішкі ... ... өз ... орнатқысы келген саяси партиялар мен ... ... ... ... ... түсті. Нәтижесінде азамат
соғысына ұласқан қақтығыс тек Тәжікстанның өзінің ғана емес, бүкіл Орталық
Азия аймағының қауіпсіздігіне ... ... ... ... Оған ... осы ... Тәжікстанның Қытаймен өзара байланыстар дамуының төмен
деңгейін көрсетуінің себебі болды.
Түркменстан тәуелсіздігін жариялағаннан ... ... ... ... ... тән болды. Айнымас бейтараптыққа негізделген елдің
сыртқы саяси бағытын белгілеуді ұсынған ... ... ... ... 1995 жылы 27 ... ... ... бабында былай делінген: «Түркменстан заң жүзінде
айнымас бейтарап статусына ие. Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеяның ... 12 ... ... ... бейтараптығы» атты
қарарында: «1. Түркменстан жариялаған айнымас бейтарап статусын мойындайды
және қолдайды. 2. ... мүше ... ... ... мен ... тұтастығын құрметтей отырып, оның осы статусын
қадірлеуге және қолдауға ... ... ... ... ... оның ішкі және сыртқы саясатының негізі болып
табылады [25, ... ... ... ... ... ... ... қозғалысына қатысады, бірақ ТМД-ның, Орталық Азияның интеграциялық
ынтымақтастығына қосылмайды. Әйтсе де, ... ... ... ... ... ... ... мүдделілік танытуда.
Сонымен, Қытайдың сыртқы саясатының негізі әлем елдерімен ... ... ... ... ... ... ... дамыту болып табылады. Ал Орталық Азия республикалары да өз
кезегінде Қытаймен сан-саладағы ынтымақтастықты дамытуға ынталы.
Орталық Азия мен Қытай ... ... ... ... көзі
сонау тарих қойнауынан басталатыны белгілі. Тәуелсіз ... ... ... ... қарым-қатынастарды дамыту өте маңызды. Өйткені ... ... ... және Азияның ірі де әлеуеті зор алып ... ... ... БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты мүшесі болуы, 20-
жылдық экономикалық реформалардың нәтижесінде жоғары экономикалық ... ... ... ... ... 3300 ... ортақ
шекарасының болуы республикамыздың бұл алып мемлекетпен тиісті деңгейде
байланыстар орнатудың ... ... ... ... қырғыз,
тәжік ұлттарының өмір сүруі де екіжақты ... ... ... ... Одағы ыдырамай тұрып, Қазақстан және Орталық Азияның басқа да
республикаларының шет ... жеке ... ... ... ... болмағаны белгілі. Әйтсе де, Қазақ ... ... ... Ұйғыр автономиялы ауданымен байланыстары белгілі дәрежеде дамыды.
1988 ... ... ... ... ... мен Қытай арасындағы жергілікті
сауданы дамыту туралы келісіміне ... ... ... ... ... КСРО ... сауда-экономикалық
байланыстарды дамытуға бет алды. Сөйтіп, 1989 жылы Шыңжаң мен Қазақ КСР-і
арасында сауда ынтымақтастығы ... ... қол ... 1990 жылдың шілде
айында Қазақ КСР-інің үкімет делегациясы Шыңжаңға сапар жасап, «Үрімші мен
Алматыда ҚХР ШҰАА мен Қаз ... ... ... үлгісі бөлімін ашу
туралы келісімге» және «ШҰАА мен Қаз ... ... ... темір жол өткелін тиімді пайдалану туралы келісімге» қол қойды
[26]. Ал осы ... ... ... осы ... қараша айында ҚХР ШҰАА
үкіметінің төрағасы Т.Дауамат бастаған ... ... ... ... Келіссөздер нәтижесінде Қазақ ... мен ШҰАА ... ... және ... ... ... туралы
келісімге қол қойылды [27].
Қазақстан 1990-шы жылдардың ... ... ... ... ... ... қол жеткізген соң Қазақстан
дипломатиясының ... ... ... ірі ... жаңа ... ... ... Жаңа байланыстар деп отырғанымыз, екі мемлекет ... ... ... рет тең ... ... ... ... Қазақстанның сыртқы саясаты әуел бастан-ақ Қытаймен тұрақты, тату
көршілік байланыстар құру ... ... ... бұл өз кезегінде ... ... ... ретінде қарастырылды. Өзара егес және өзара
сенімсіздік Қазақстанның стратегиялық мүддесіне қайшы келді. ... ... ... ... ... кіру ... құрылымдық қайта құру жұмыстарын жүргізу сияқты маңызды
мәселелерді шешу керек ... ... ... ... Н. ... ... сапары және сол сапар
барысында қол жеткізілген уағдаластықтар екі ел арасындағы саяси және ... ... ... жол салған бастама болды. Шілденің 9-ы
мен 16-сы аралығында Қазақ КСР Президенті, Қазақстан Компартиясы ... ... ... ... ... ... делегациясы Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы ауданы халықтық үкіметінің
шақыруы бойынша Қытай Халық Республикасында ресми сапармен болды. ... ... ... коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бас
хатшысы Цзян Цзэминьмен кездесіп, ... ... ... ... пен ... нығайту біздің екі ... ... ғана ... ... бүкіл дүние жүзінде бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау ... ... ... ететіндігі атап өтілді. Қазақстан делегациясы Қытайда
болған жеті ... ... тек ... ... ... ғана емес, сондай-ақ
ҚХР-дың шығысы мен оңтүстігінде де болды. Қытайдың оңтүстіктегі ... ... ... ... ... ... арнайы
Шэньчжэнь экономикалық аймағымен танысты.
Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы ауданында делегация ... ... ... ... ... ... еңбеккерлерінің
өмірімен танысты. Үрімшіде халықық үкіметтің төрағасы Т.Дауамат бастаған
ШҰАА делегациясымен ... ... ... ... ... ... төрт маңызды құжатқа: Қазақ КСР-і мен ҚХР-дың ШҰАА-
ның арасындағы ынтымақтастықты дамытудың принциптері мен негізгі ... ... ... ... ... мен ... ... дамыту
үшін шекарадағы Достық-Алашанькоу темір жол өткелін тиімді пайдалану туралы
келісімге, келіссөздердің қорытындылары бойынша ... ... мен ... ... ... ... және ... ынтымақтастығы
мәселелері жөніндегі протоколға қол қойылды [28].
Осы бастаманың жалғасы Орталық Азия республикалары енді ғана ... ... ... 1991 ... желтоқсан айында ҚХР-дың сыртқы сауда министрі
Ли ... мен ... ... ... ... Тянь Цзинпэй бастаған
үкімет делегациясының Өзбекстанға, Қазақстанға, Тәжікстанға, ... ... ... ... ... Бұл ... мақсаты Орталық
Азияның жаңа тәуелсіз мемлекеттерімен екіжақты сауда-экономикалық келісім
мен дипломатиялық байланыстарды орнату ... ... қол ... еді. Сөйтіп, 1992 жылы қаңтардың ... ... ... ... ... 5-інде Қырғызстанмен, 6-сында
Түркменстанмен дипломатиялық байланыстар ... ... қол ... ... ... туралы коммюникеде тараптардың
достық байланыстарды дамыту ... ... өмір ... бес ... ... айқындалған. Орталық Азия елдері Қытай Халық
Республикасы Үкіметі Қытайдың бір ғана заңды үкіметі болып ... ... ... аумағының ажырамас бөлігі екендігін мойындайды. Орталық
Азия республикалары Тайваньмен ешқандай ресми ... ... ... Ал ... ... Азия ... ... ұлттық
тәуелсіздікті сақтауға және экономиканы дамытуға бағытталған барлық іс-
шараларын қолдайтыны да аталмыш құжатта ... ... ... ақпан айында Қытайдың Қазақстандағы, ... ... ... ... бастайды, сонымен бірге осы жылдың
желтоқсан айында Қазақстанның Қытайдағы ... ... ... ... Азия ... мен ... арасында жоғары лауазымды басшылардың
өзара ресми сапарлары ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастықтың негізгі бағыттары айқындалып, тараптар
басшылары арасындағы сенімді қатынастар орнады.
Алғашқы дипломатиялық байланыстар орнаған жыл ... ... ... Олар: Қазақстан ... ... ... И.Каримовтың, Қырғызстан президенті А.Ақаевтың, Түркменстан
президенті С.Ниязовтың Қытайға сапарлары және Қытай ... ... ... ... ... Азия ... (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан)
сапары.. Ақпан айында ... ... ... ... ... ... Бұл Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі жоғары дәрежелі
үкімет делегациясының Қытайға бірінші ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Қытай
Халық Республикасы Үкіметі арасындағы азаматтардың ... жол ... ... ... және ... ынтымақтастық туралы
үкіметаралық Қазақстан-қытай комиссиясын құру туралы ... қол ... ... И. ... ... алғаш ресми сапары 1992
жылдың 12-14 наурыз аралығында болды. Өзбекстан делегациясы Қытайға ҚХР-дың
Төрағасы Ян ... ... ... келді. Екіжақты келіссөздер
нәтижесінде 15-ке жуық маңызды құжатқа қол қойылды. ... ... ҚХР ... ... ... министрліктері арасындағы мәдениет, оқу-ағарту, денсаулық
сақтау, спорт пен туризм ... және ... ... ... темір жол, автокөлік, теңіз транспорты салаларындағы
ынтымақтастық туралы үкіметаралық хаттама және т. б. бар ... ... 12-16 ... ... ... ... ... сапар жасады. Сапар барысында А.Ақаев ... ... ... ҚКП ... Бас ... Цзян ... және Мемлекеттік
Кеңестің премьері Ли Пэнмен кездесті. Тараптар екіжақты байланыстардың
дамуына ... ... ... ... бойынша 8 құжатқа қол
қойылды. ... ... ... ... басқа сауда-экономикалық,
оқу-ағарту, телекоммуникация, әуе қатынасы, туризм және басқа ... ... ... ... қол ... [32, 74б]. ... мен Қытай арасында қабылданған бірлескен коммюникеде ... ... ... екі ... ... ... мен
позициялары белгіленген. Оның мазмұны Қазақстан мен Қытай арасындағы ... ... ... ... 1992 жылы ... ... ... басқа тағы екі сапар бар. Олар: тамыз ... 3-5 ... ... ... екі ел арасындағы жоғары
дәрежелі кездесулер барысында қол ... ... ... ... ... ... және қараша айында өткен Қытайдың Сыртқы істер
министрінің Қырғызстанға сапары [32, 74б].
1992 жылдың қараша айының 19-23 аралығында ... ... ... ... ... ... ... Қытайға ресми сапар жасады.
Делегация құрамында премьер-министр дәрежесіндегі және ... ... ... ... ... барысында ҚКП Орталық комитетінің
бас хатшысы Цзян Цзэминьмен, мемлекет төрағасы Янь Шанкуньмен, мемлекеттік
кеңес премьері Ли Пэнмен кездесу, ... ... ... өзара
достық ынтымақтасты дамытуға деген ниеттерін ... Екі ел ... ... қол ... ... ... өкілдері екі
мемлекет арасындағы консулдық шартқа, екі ел ... ... ... ... ... жол жүру ... келісімге, Қытайдың Түркменстанға
3 млн. юань көлеміндегі тауарлық ... беру ... ... екі ... ... ... ... келісімге, екі ел арасындағы мәдени
ынтымақтастық туралы келісімге және тағы басқа ... қол ... ... ... ... ... Цянь Цичэньнің қараша айындағы ... ... ... ... ... басшыларымен, сыртқы істер
министрлерімен кездесіп, екіжақты байланыстар мен аймақ ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
Инвестицияларды қолдау және өзара қорғау туралы келісімге қол қойылды (1994
жылдың 18 тамызында күшіне енді). Тараптар ... ... ... ... және ... ... ... шешу тәртібі туралы
уағдаласты[33]. Сөйтіп, дипломатиялық байланыстар орнаған ... ... ... Азия ... мен ... ... өзара
ынтымақтастық бастамасының негізі қаланды.
1993 жылы Қазақстан президенті ... ... ... ... ... ... төрағасы М.Шеримкуловтың
Қытайға сапарлары болды.
Қазан айында ... ... ... ... бұл ... сапары еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы сапары болды.
Сапар барысында Қазақстан Республикасы мен ... ... ... ... өзара қарым-қатынастардың негіздері туралы бірлескен
декларация қабылданады. Декларацияда екіжақты ... ... мен ... ... ... өзара қорғаудың,
аймақтар мен ... ... ... төте байланыстарды дамытудың
принциптеріне адалдық қуатталған. Қытай, деп атап өтілген декларацияда,
ядролық қару-жараққа жалпыға ... ... ... және ... ... жақтайды
және бұл ретте-тиісті шарттың бекітілуі ... ... ... ... ... сынақтарға толық тыйым салуды жақтайды. Сонымен
бірге екі Азия мемлекетінің тату көршілік, ... ... ... және ... ішкі ... ... ... адалдығы
туралы мәлімделді. Оған қоса ҚР ... мен ҚХР ... ... ... ... сапарлары туралы, әуе қатынасы ... және ... ... ... ... ... жоспарына
қол қойылды [34].
Осы жылдың наурыз айының 7-11 ... ... ... Жоғарғы
Кеңес төрағасы Э. Рахмонов шақыру бойынша Қытайға ... ... ... ... Тәжікстан президенті Қытай төрағасы Ян Шанкуньмен, ҚКП ОК-нің Бас
хатшысы Цзян ... және ... ... ... Ли ... ... ... жан-жақты ынтымақтастықты одан әрі дамыту
екі ел халқының мүдделеріне сай келетіндігін және оның ... қала ... ... ... пен ... сақтауға септігін
тигізетіндігіне сенімділік ... ... ... екі ... ... Халық Республикасы мен Тәжікстан ... ... ... принциптері туралы бірлескен декларацияға қол қойды.
Оған қоса екі ... ... ... ... ... ... ... визалар туралы келісімге, екі ел сыртқы істер министрліктерінің
ынтымақтастығы туралы ... екі ел ... ... ... ... ... ... және т. б. бар жоғы 11 құжатқа
қол қойылды [32, ... Азия мен ... ... ... ... 1994 ... үлесі бар. Өйткені, осы ... ... ... ... ... ... Ли Пэн ... Азияның төрт республикасы-
Қазақстанға, Өзбекстанға, және ... ... ... ресми
сапар жасап, маңызды құжаттарға қол қойылды. Қазақстанға сапары ... ... мен ... ... ... арасындағы Қазақстан-
Қытай мемлекеттік шекарасы туралы келісім-шартқа қол ... ... ... ... ... ... отырып, Өзбекстан мен
Қытай арасындағы саяси, экономикалық, ... ... ... ... ... ... ... қол қою рәсімі болып өтті. Тараптар ... ... ... ынтымақтастық туралы және екі ел арасындағы
әуе ... ... ... ... ... қол ... ... мен Қытай басшылары екіжақты ... ... айта ... ... да екі ел ... сауда-
экономикалық ынтымақтастықты, құқықтық ... және ... ... ету ... ... білдірді. Өзбекстан президенті
өз сөзінде екі ел арасындағы мемлекетаралық байланыстардың жаңа кезең-пісіп
жетілу ... аяқ ... айта ... ... ... ... қайта
қалпына келтіруді қуаттайтындығын білдірді.
Қытай премьері Ли Пэннің Қырғызстанға жасаған ... ... ... ... ... Ли Пэн ... Қырғызстанмен
байланыстарына үлкен назар аударатынын және бейбіт қатар өмір сүрудің бес
принципі негізінде ... ... ... ... ... ... жеткізе отырып былай деді: ... ... ... екі ел ... ... ... айтарлықтай өсті.
Қытай үкіметі қытай кәсіпкерлерінің Қырғызстанға капитал салуын жақсы қарсы
алады. Орталық Азия елдерінің Қытаймен және Ресеймен ... ... ... ... ... ... ыдырауы нәтижесінде қалыптасқан
қандай болмасын вакуумды толтыруға тырыспайды және шовинизмнің ... ... ... ... Ли Пэннің Ташкентте сөйлеген сөзіне жоғары
баға бере отырып, Қытаймен барлық ... ... ... ... ынтымақтастықты нығайтуға сенімді екенін айтты. Сапар
қорытындысы бойынша 6 ... қол ... ... ... ... ... ... туралы келісім, екі мемлекет үкіметтері
арасындағы ... ... ... ... ... Қытай Халық Республикасы мен ... ... ... ... ... және тағы ... бар ... сәуір айының 20-22 аралығында Қытай Мемлекеттік Кеңесінің премьер-
министрі Ли Пэн Түркменстанға ресми сапар жасады. Бұл екі ел ... ... бері ... ... ... ... ... сапары еді. Сапар барысында Ли Пэн Түркменстан президенті
Ниязовпен сұхбат жүргізді. Сұхбат кезінде ол ... ... ... ... ... ... дамытуға аса зор көңіл
бөлетіндігін және оның сыртқы байланыстарда басым орындардың бірін алатынын
айтты. Ал ... ... өз ... ... ... ... істерінің Түркменстан тәжірибе алуға тұрарлық екенін, Түркменстан
Қытайдың егемендігі мен аумақтық тұтастығын, ұлттық ... ... ... айтты. Түркменстан Ғылым Академиясы Ли Пэнға құрметті
академик атағын берді. Сапар барысында екіжақты төрт ... қол ... ... ... ... ... ... сапарлар легін ақпан айындағы Түркменстан парламентінің
төрағасы ... ... ... ... ... ... ... орынбасары А.Достоевтың, қараша айындағы ... ... ... ... ... ... толықтырды.
Түркменстан парламентінің төрағасы БХӨЖ ... ... ... ... ... орынбасары Жун Ижэньмен және БХӨЖ ТК
төрағасының орынбасары Т.Дауаматпен кездесіп, сұхбаттасты[37]. А.Достоевтың
Қытайға ... ... ... ... өкілдері жиналысы Тұрақты
Комитетінің төрағасы Цяо Ши делегацияны қабылдай ... ... ... ... ... болуы керек” деп мәлімдеді. Ол оған қоса қытай-тәжік
шекарасы бейбітшілік, ... пен ... ... ... ... Ал ... ... Қытай Мемлекеттік Кеңесінің мүшесі
И.Аймат ... ... ... делегациясы Тәжікстанға ресми сапар
жасады. Сапар барысында Тәжікстан президенті Э. ... ... ... және тағы ... ... ... ... кездескен
ол Қытай Тәжікстан үкіметінің мемлекет тәуелсіздігі мен тұрақтылығын
қорғау, ... ... ... ... ... ... ... тыныштық және гүлдену орнайтынына сенім білдірді.
Ал Тәжікстан ... ... ... ... ... саясатының
негізгі тармағы болып табылатынын және ... ... ... ... ... [32, 76-77б].
Орталық Азия мен Қытай арасындағы саяси байланыстардың дамуына үлкен
септігін тигізген ... ... ... жеке ... ... сапарлары тұрақты сипатта дамып отырды ... ... ... ... ... ... президенті Н. Ә. Назарбаевтың Қытайға
екінші ресми сапары болды. ... ... мен ... ... арасындағы достық қарым-қатынастарды одан әрі дамыту ... ... ... ... ... ... қатынастар саласы
бойынша екі ел арасындағы қатынастарды сапалы деңгейге көтеруге бекем бел
байлап, ... ... ... ... ... өмір ... бес принципін
негізге ала отырып, екі ел ... ұзақ ... тату ... ... өзара қатынастардың батыл және ұдайы сақтау мен ... ... пен ... ... ... ... ... және жан-жақты
диалогты қолдау, жалпы қабылданған халықаралық құқық нормаларының негізінде
риясыздық, тілектестік, өзара ... ... ... ... ... өз аумағындағы кез-келген ұйымның және күштердің екінші
Тарапқа қарсы бағытталған сепаратистік қызметіне жол ... ... ... ... болса да қарсы шығу”. Сонымен қатар тараптар
халықаралық қатынастар саласында да ... ... қол ... елдер, мейлі үлкен немесе кіші, күшті немесе әлсіз, бай ... ... тең ... ... ... халықаралық істерде
кемсітушіліксіз қатысуын жақтау, гегемонизм мен күш саясатына қарсы ... ... Екі жақ ... декларацияда қауіпсіздік мәселесі
жөнінде былай делінген:" Қытай жағы Қазақстанның ядролық қаруы жоқ ... ... ... ... ... ... ... жоғары бағалайды,
Қытайдың ешуақытта және ешқандай жағдайда ядролық қаруды бірінші болып
қолданбайтынын, ядролық қаруды ... ... оны ... мемлекеттерге
және ядросыз аймақтарға қарсы қолдану қаупінен тартынатынын тағы да
қуаттайды және ... ... ... ... айқындаманы ұстануға
шақырады. Қазақстан жағы Қытай жағының жоғарыда ... ... ... және ... ... үкіметінің Қазақстанға қауіпсіздік
кепілдіктерін беру туралы 1995 жылғы ... ... ... ... атап ... және ... әрі аймақтық тұрақтылық пен
қауіпсіздікті одан әрі нығайту мүдделерінде Қытай жағымен өзара іс-қимылға
әзірлігін қуаттайды" [38].
Орталық Азия мемлекеттерінің Азия-Тынық ... ... ... ... ... ... ... сол арқылы Азия-Тынық мұхит
аймағындағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық ісіне үлес ... Осы ... ала ... ... жағы ... президенті Н.Ә.Назарбаевтың
Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі Кеңесті шақыру
туралы бастамасын белсенді ... ... ... ... ... ... ... шынайы қауіпсіздік пен тең құқықты ынтымақтастыққа
тиімді жолдарды іздестіруге әзір".
Осы орайда Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім ... ... ... ... бірер сөз айтып кетсек ... ... деп ... ... Н. ... 1992 ... ... айында өткен БҰҰ Бас
Ассамблеясының 47-ші сессиясындағы ... ... ... ... ... тым ... құрылымы Еуразияның осы бір бөлігіндегі
халықтар мен елдердің өзара ықпалдастығының ғасырлар бойы ... әлі ... ... ... алмай отыр. Соның салдарынан ТМД-
дағы нарық экономикасына, демократияға көшу процесі әлеуметтік-экономикалық
және саяси орнықсыздықтың ... ... бар ... ... жаңа ... ... ұласып отыр» [39, 74 б].
Қазақстан президентінің аталмыш кеңесті шақыруға ұмтылудағы мақсат Азия
құрлығындағы барлық ... ... ... ... отырып,
аймақ қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Сол арқылы Азияның
бейбітшілігін ... және ... ... ... ... да тиімді
тетік құру. Әрине, Н.Назарбаевтың ұсынысының маңыздылығы мен қажеттілігіне
қарамастан, оның іс ... ... асуы ... ... Өйткені Азия
елдерінің алдында тұрған мақсат бір ... ... ... ... әлі де ... ... ... жоқ емес. Олардың қатарына
Үндістан мен Пәкстанды кіргізуге болады. Алда ... ... ... ... ... ... зор талпыныстар нәтижесінде араға 10 жылдық
уақыт салып, Азия елдері ... оның ... ... мен ... келіссөздер үстеліне отырғызуға қол жеткізілді.
Өз идеясын жүзеге асыру мақсатында 1993 ... ... ... ... ... мамандардың кездесуі болып өтті. Бұл кездесуге 10 мемлекет
пен халықаралық ... ... ... ... соң ... ... ... рет шақырылады. Әуел бастан-ақ АӨІСШК-ні
шақыру идеясы континенттің ... ... ... ... ... және БҰҰ, ЕҚЫҰ ... ... ұйымдар тарапынан қолдауға ие
болды. Ұсынысты жүзеге асыру барысында азиялық мемлекеттердің ішкі істер
министрліктері мамандарының басқосулары ... ... ... ... ... ... ... (12 қатысушы); екінші кездесу- 1993 жылдың тамыз-
қыркүйек айларында (28 қатысушы); үшінші кездесу- 1994 жылдың ... ... ... ... ... ... Арнайы Жұмыс Тобын құру туралы
шешім қабылданды. Оның міндеті Кеңестің құжаттарын ... ... ... жылдан 2000 жылға дейін Арнайы жұмыс тобының тоғыз ... ... ... ... ... ... ... мүше
елдердің өзара байланыстарының принциптері туралы ...... мен ... ... ... ... құжаттарының жобалары
қарастырылды. Бұл жұмыс тобынан басқа ... ... ... және олардың орынбасарларының басқосулары болып өтті. 1996
жылы ақпанда қатысушы мемлекеттердің министрлер ... ... ... ... Ауғанстан, Әзірбайжан, Қытай, ... ... ... ... ... ... ... Тәжікстан,
Түркия, Өзбекстан және қабылдаушы мемлекет -Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... ішінде Египет,
Индонезия, Жапония, Оңтүстік Корея, Ливан, Въетнамның дипломаттары және
БҰҰ, ... ... ... үш ... ... ... де ... Конгресс негізінен қатысушы ... ... ... ... ... ... жөніндегі
келісімге келе алмады. Қазақстан сыртқы істер ... ... ... қатысушы мемлекеттердің өзара байланысы төмендегі
принциптер негізінде орнатылуы керек: аумақтық тұтастықты құрметтеу, бейбіт
жолмен ... ... ішкі ... ... [40, ... ... 1998 жылдың 26-шы қарашадағы “Егемен Қазақстан” газетіне
берген ... ... ... ... ... ... “Мемлекет басшысы
Азиядағы қауіпсіздік пен тұрақтылық ... ... ... үшін кең ... ... ... ... мәлімдеді.
Бұл бастама осы заманғы халықаралық өмірде өз ... ... ... ... мұны ... бітімгершілік процесіне кірігуге ұмтылысы
ретінде қабылдады. БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Гали ... Н. ... ... ... жаңа ... ... өмір ... жан-жақты
пайымдап қарауда маңызды үлес болып табылады” деп атап көрсетті.
Жалпы, егемен мемлекет статусына ие ... ... ... ... ... жөніндегі сараптама белгілі ғалым К.Қожахметовтың
еңбектерінде көрініс тапқан. Зерттеуші еліміздің таңдаған ... ... оң баға ... ... ... ... ... және шығыс елдермен өзара тиімді қарым-қатынастар орнатуын, маңызды
келісімдерге қол ... ... ... ... ... ... тұрған негізгі міндетті былайша түйіндейді: ... ... ... тәртіп орнату- үлкен де, кіші де мемлекеттердің алдында
тұрған ... Оған жету үшін ... ... негізінде құрылған
саясат, саяси бағдарлама қажет» [41, 8б].
Сөйтіп, атқарылған ... ... ... 2002 ... ... ... Азиядағы өзара ықпалдастық пен сенім шаралары туралы
Кеңестің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... терроризмді жою және өркениеттер диалогын дамыту туралы Декларация
қабылданды. Саммитте сөз алған Қытай ... Цзян ... бұл ... атай ... ... ... “Қытай ұлтында ежелден бері
бейбітшілік пен ... ... ... ... ... ... жаңа ... тарихында Қытай шет мемлекеттер тарапынан
болған басқыншылық пен зәбірден жапа шеккен. Қытай халқы ... және ... оны ... қалу мақсатында бар күш-жігерін салады.
Қытай тәуелсіз де ... ... ... ... ... ... және Азия аймағындағы бейбітшілік пен тұрақтылық ісіне күш ... ... ... орнатпауға, әскери блоктарға қосылмауға және
ықпал аймағына ие болмауға деген өзінің салтанатты уәделеріне адал ... ... өмір ... бес ... және ... сенім, өзара
тиімділік, теңдік пен өзара ықпалдастық өзегі ... ... ... ... үгітшісі және жақтаушысы болып табылады [42].
Қытайдың әуел ... осы ... ... ... қатысуы және оны
қолдауы Қытай мен Қазақстан мүдделерінің ортақтығын, Қытайдың да ... пен ... ... саласында Қазақстанмен жан-жақты
ынтымақтастықты нығайтуға деген ықыласының бар екендігін танытса керек.
Жалпы, Қытай тек ... ғана ... ... қатар Орталық Азияның
басқа республикаларының ... ... алға ... ... ... көрінді. Мысалы, ол ... ... ... Азияны ядролық қарусыз аймақ етіп жариялау ұсынысы және ... ... ... көрші елдер мен Ауғанстан жақтастарынан тұратын
“6+2 тобында” өзара ықпалдастығы. Алғашқы идеяны Қытай толығымен ... ... ... ... ... қатысады [43]. Осы жерде айтып кететін жайт,
«6+2» тобы («Ауғанстанның көршілері мен достарының тобы») 1997 жылы БҰҰ ... ... ... ... уәкілі Л.Брахимидің ... Оған ... ҚХР, ... ... ... және ... бірге Ресей мен АҚШ кіреді. Бұл топты ... ... ... ... ... шешу болып табылады. Топтың маңызды
қадамы ретінде 1999 жылы ... ... ... ... ... қабылданған Ауғанстандағы шиеленісті бейбіт
жолмен реттеудің негізгі принциптері туралы Декларацияны ... ... 2001 ... 11 ... ... ... жағдай күрт өзгеріп,
Ауғанстандағы ахуалды реттеу АҚШ бастаған антилаңкестік коалицияның қолына
көшті.
1993 жылдың 28 ... ... ... ... БҰҰ Бас
Ассамблеясының 48-ші сессиясында сөйлеген сөзінде Орталық Азия ... ... мен ... орны құбылыстардың келеңсіз ... ... ... ... ... тұрақтылығын бұза алатын
ахуалдың тууына септігін тигізе алатындығын атап ... Ол ... ... ... ... тұрақтылығы мен
ынтымақтастығының тұрақты нысанасын құруды және ... ... ... ... бүгінгі бар шекараны бұзуды ... ... ... есірткіні сатуды тоқтатуды, экологияны қорғауды
ұсынды [32, 221 б]. Ал 1996 жылдың желтоқсан ... ... ... да осы ... ... ... қарусыз аймақ деп жариялау идеясын
ұсынды. Орталық Азия ... ... ... ... Өзбекстан
ұсынысымен толық келісе отырып, 1997 жылдың наурыз айында ... ... ... ... ... ... ... ядролық қарусыз аймақ
құрудағы саяси талпыныстарын білдірді. Осы орайда айтып кететін жайт, 1997
жылдың ... ... ... ... Азия - ... қарусыз аймақ"
атты халықаралық конференция өткен болатын. Оны ... ... ... ... 56 ... пен 16 ... ... 200-
ден аса өкілдері қатысты. Оның ішінде ... ... Одақ ... ... ... ... және Азия ... БҰҰ-ның, ЕҚЫҰ-ның МАГАТЭ-нің, НАТО-ның т.б. көптеген ... ... [32, ... ... қатысқан Өзбекстанның Қазақстандағы елшісі Н.Якубов
конференция жөнінде "Бұл конференция Орталық Азия мемлекеттерінің сыртқы
қауіпке қарсы тұрудағы ... ... ... ... ... ... Орталық Азияның ядролық қарусыз аймақ деп жариялау ұсынысы аймақтың
гүлденуі мен тұрақты дамуы үшін ... ... ... осы ... ... ... қауіпсіздік, тұрақтылық және бейбітшілікпен
қамтамасыз етудегі ... ... ... ... бір ... болып табылады", - деді.
Бес мемлекет Сыртқы істер министрлері Орталық ... ... ... ету ... ... декларацияға қол қойып, аталмыш декларация
жобасын БҰҰ-ға беру туралы шешім қабылдады. Ал желтоқсан ... БҰҰ ... 52-ші ... ... Азияны ядролық қарусыз аймақ ету
туралы 38S нөмірлі ... ... ... ... ... бес орталық-
азиялық елдер ... ... де ... ... ... ... ... бұл мәселенің күрделілігін ескере отырып, оған
қатысты мәселелердің барлығына жете және мұқият талқылау ... ... ... Бас ... ... ... ... ядролық қарусыз
аймақтар құру туралы халықаралық мойындалған келісімдердің маңызын атап
көрсетіп, олардың құрылуы аймақтық және ғаламдық ... ... ... ... ... ... ... Бас Ассамблея барлық
мемлекеттерді Орталық Азияда ядролық қарусыз аймақ құру ұсынысын қолдауға
шақырды [44, с.165].
1995 жылдың қазан айының 23-27 ... ... ... Кеңесінің
премьері Ли Пэннің шақыруы бойынша Қырғызстан үкіметінің премьер-министрі
А.Жұмағұлов Қытайға ... ... ... 23-і мен 27-і ... Цзян ... Ли Пэн ... ... жеке-жеке кездесу өткізді. Қытай
басшылары ... жағы ... мен ... ... ... бері ... ... қарқынды дамуына ризашылығын
білдіріп, Қырғызстан үкіметінің Тайвань, Сянган, ұлттық сепаратизмге қарсы
тұру мәселелері бойынша ұстанымы үшін ... ... ... ... ... ... байланыстарды дамытуға мүдделі екенін, бейбіт қатар
өмір сүрудің бес принципі негізінде екі ел ... тату ... ... әрі ... ... ... ... қалайтындарын атап
көрсетті. Ал премьер-министр А.Жұмағұлов өз ... ... ... тәуелсіздік алғалы бері үнемі Қытаймен байланысты ең ... ... ... мен Қырғызстан арасында ешқандай күрделі қарама-
қайшылық жоқ, екі ... ... ... ... ... келе ... екі ел халқының түбегейлі мүддесіне сай келеді; Қытай Қырғызстанның
тәуелсіздігін алғаш мойындаған мемлекеттердің ... ... ... Қырғызстан Қытайдың қолдауына ие болды, Қырғызстан да Қытайды
көптеген мәселелерде ... ... ... да экстремизмнің қандай
түріне болмасын қарсы, болашақта да Қытайдың ... ... ... ... ... Премьер-министр А.Жұмағұлов Ли
Пэнмен сұхбатынан кейін тараптар үш құжатқа қол ... ... ... ... мен ... ... Үкіметі арасындағы ғылыми-
техникалық ынтымақтастық туралы келісім, ҚХР Үкіметі мен ҚР ... ... ... ... туралы келісімі, Қытай Халық
Республикасы Мемлекеттік оқу-ағарту комитеті мен Қырғызстан Республикасы
білім және ... ... ... ... ... ... ынтымақтастығы туралы келісімі [45].
ҚКП ОК Саяси бюросының мүшесі, ... ... Ху ... ... қазан айында Орталық Азияға сапар жасады. Орталық ... ... ... ... ... Ху ... Қытай үкіметі Орталық
Азия елдері үкіметтерінің Тайвань мәселесі бойынша ... ... ... бағалайтынын және Орталық Азия халқының тәуелсіз дербес
даму жолын, сыртқы және ішкі саясатын құрметтейтінін айтты.
Орталық Азия мен Қытай арасындағы ... ... ... Цзян ... ... ... дипломатиялық байланыстар орнағалы
бергі алғашқы ресми сапарының орны ерекше. 1996 ... ... ... Өзбекстан, Қырғызстанда сапармен болған Қытай басшысы маңызды
екіжақты құжаттарға қол ... ... ... ... ... Н. ... сұхбаттасып,
Мәжіліс төрағасы М. Оспановпен кездесті. Кездесу барысында Цзян Цзэминь
Қытай жағы Қазақстанмен ... тату ... ... пен ... ... ... ниет ... және Қазақстанның Қытайдың көршісі
ретінде Қытайдың сыртқы саясатында өте ... ... ие ... ... Н. ... өз ... Қазақстанның сыртқы байланыстарында
Қытайдың басым орындардың бірін алатынын, сонымен ... ... ... ... ... ... ҚХР ... Қазақстанға
бірінші ресми сапарының қорытындысы бойынша мынадай құжаттарға қол ... ... мен ... ... Республикасы арасындағы бірлескен
Декларация, импорттық-экспорттық тауарларды өзара куәландыру және сапасын
қамтамасыз етудегі ынтымақтастық туралы келісім, ... ... ... ... ... банкі арасындағы ынтымақтастық туралы келісім. Екі ел
басшысы қол қойған Бірлескен ... ... ... дейінгі
қабылданған декларацияларда белгіленген принциптерге айнымас ... ... ... мен ... арасындағы өзара бірлесіп әрекет ету
мен әріптестік деңгейінің 21-ші ғасырға бағытталған тату ... ... ... ... ... ... көтеруге бекем бел буғанын
және ол тек екі ел ... ... ... сай келіп қана
қоймай, сонымен бірге ... және ... ... ... және ... ... ... жасайтынын атап көрсеткен. Оған
қоса ... ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынастарды одан әрі қарай нығайту үшін зор ... ... ... ... ... ... да ... соның ішіінде жоғары
деңгейде де тұрақты түрде саяси диалог пен ... ... ... ... ... ... жұрт ... принциптерінің,
соның ішінде егемендік пен ... ... ... ... ... және басқа да принциптер негізінде әділ және ... ... ... және ... тәртіпті орнату мақсатында барлық
елдерді тығыз ынтымақтастыққа шақырады” [46].
Өзбекстан сапарында екі ... ... ... ... ... пен Цзян ... ... Республикасы мен Қытай
Халық Республикасы арасындағы бірлескен ... қол ... ... кірістерге екіжақты салық ... ... ... ... саласындағы ынтымақтастық туралы үкіметаралық құжаттарға қол
қойылды. Өзбекстан мен Қытай ... ... ... ... алмасу туралы хаттама да делегациялар арасында жүргізілген
келіссөздердің жемісті нәтижесі болды [47].
Қырғызстанға сапары барысында екі ел басшысы ... ... ... келісімге қол қойды. Қытай басшысы Қырғызстан президентімен
кездесуі кезінде Қытай өзін қоршаған көршілес мемлекеттермен (оның ... тату ... ... ... ... ... ... саясаты болып табылатындығын, бүкіләлемдік жағдай ... ... ... ... ... айтты. Сапар
қорытындысы ... тағы да ... ... ... мен ... арасындағы Бірлескен декларацияға, екі ел үкімет өкілдері
арасындағы азаматтық және ... ... ... ... ... ... екі ... кедендерінің өзара
ынтымақтастығы туралы келісімге, екі ел метеорологиялық ... ... ... ... қол ... [32, ... Азия мен Қытай арасындағы саяси байланыстардың дамып, ... ... ... ведомство, саяси партиялар өкілдерінің өзара
сапарлары елеулі үлес қосты. Мысалы, Қытай төрағасы Цзян Цзэминь 1996 жылы
Орталық Азияның 3 ... ... ... және ... сапар
жасаған болса, Қытай премьер-министрі Ли Пэн Тәжікстаннан басқа ... ... ... ... ... оған қоса бұл сапарлар бір ретпен
ғана шектеле қойған жоқ. Ал Орталық Азия республикаларының басшылары да ... ... ... ... ... қайтты. Қытай Коммунистік партиясы
Саяси бюросы Тұрақты комитетінің мүшесі Ху ... ... ... ... әрі ... ... министрі Цянь Цичэнь, БХӨЖ Орталық
комитеті төрағасының орынбасары және т. б. жоғары дәрежелі басшылардың ... ... ... да ... ... ... ... үлесін
қосқаны сөзсіз. Қытай мен Орталық Азия республикалары Үкіметтерінің жеке
ведомстволары, мысалы, ... ... ... ... ... ... ... Мәдениет министрлігі, Мемлекеттік
қауіпсіздік министрлігі, Қорғаныс министрлігі, Қытай Ғылым Академиясы,
Синьхуа ... т.б. ... мен ... ... ... Азияда
болып қайтқан. Оған қоса ... ішкі ... ... ... ... ... ... сөз еткенде елдердің саяси партиялары
арасындағы байланысты айтпауға болмайды. Атап айтсақ, ҚКП ... ... ... делегациялары Орталық Азияда болып қайтты. Ал Орталық
Азиядан ... ... ... ... ... ... Халық демократиясы партиясы, Түркменстанның Демократиялық
партиясы, Тәжікстанның Коммунистік ... т.б. ... ... ... 2000 ... ... айында Қытай Компартиясы Орталық Комитеті
Халықаралық ... ... Дай ... ... ... ... мен Қырғызстан үкіметтерінің шақыруы бойынша осы
мемлекеттерде сапарда болып қайтты. Қазақ ақпарат ... ... ... бес ... ... партияларымен Қытай Компартиясы
ынтымақтастығының қазіргі ахуалы мен перспективасына сіз қандай баға ... ... ... сауалына Дай Бинго мырза ... деп ... ... ... Коммунистік Партиясы шетелдік саяси партиялармен өзінің
қарым-қатынасында "тәуелсіздік пен дербестік, толық теңдік, өзара сыйластық
және ішкі ... ... ... іргелі принциптерді ұстанады. 90-
жылдардың басында ҚКП осы ... ... ... ... ... ... ... орнатты. Олардың арасында
Қазақстанның "Отан" партиясы, ... ... және ... ... ... ... ... Халық-Демократиялық және ... ... ... партиясы бар. Сапар кезінде біздің делегация
сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... Қытайдың Орталық Азия халықтарымен өзара
түсіністігін, сенім мен достығын тереңдетті" [32, 65 б]. ... де ... ... мен ... ... ... ... ынтымақтастықтың өзара
байланыстар дамуындағы қажеттілігі шамалы секілді. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... партиялардың
мемлекеттік саясатты жүргізудегі орны елеусіз ... ... ... ... ... ... Орталық Азия
республикаларындағымен салыстыруға болмайды. Қытайда ... ... ... ... партиясы болса, Орталық Азия елдерінде басқарушы орынға
президенттік ... ие. Ал ... ... ... ... ғана жұмыс істейді.
Тәжік зерттеушісі, Тәжікстан Ғылым академиясы, әлемдік экономика және
халықаралық қатынастар ғылыми-зерттеу институтының Қиыр ... ... ... пікірінше, Қытайдың географиялық орналасуының өзі,
яғни көрші болуы, оның ... ... ... ... өзгерістерге деген
қызығушылығын түсіндіреді. Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр ... ... ... алғанда Орталық Азияда орналасқан. Ресей ықпалынан
босаған бұл аймақта «жаңа ықпал етудің бос ... ... ... ... ... ... ... діни, ұлттық мәдени жақындық негізінде
өзінің ықпалын нығайтуға тырысып бақты. Мұның өзі ... үшін ... жаңа ... ... ... ... ... белгілеп,
оны іске асыру өзектілігін одан сайын арттырды. Ол Қытайдың бейбіт қатар
өмір ... бес ... ... осы ... ... таңдауын
құрметтейтінін және олардың ішкі ісіне араласпайтынын айта келіп, Қытай ... ... ... ... ... оның ішкі ісіне
араласушылыққа, оның мемлекет ... ... ... ... ... қарсы тұрады дейді [48].
1998 жылы болған жоғары дәрежелі өзара сапарлар ... ... ... ... ... С.Ниязовтың, Қазақстан
премьер-министрі Н.Балғынбаевтың Қытайға сапарлары мен ... ... ... ... Чжан ... Қазақстанға сапары бар. Қырғызстан
президенті А.Ақаев Қытайға сапары барысында Қытай төрағасы Цзян ... ... ... Чжу Жунцзимен, БХӨЖ Орталық комитетінің
төрағасы Ли Пэнмен кездесті. Тараптар екіжақты ... даму ... ... Екі ... ... ... ... Республикасы мен
Қырғызстан Республикасының екі ел арасындағы достық байланыстарды одан әрі
дамыту және нығайту туралы Бірлескен декларацияға қол ... Екі ел ... ... ... екі ел ... ... ... туралы келісімге және тағы басқа құжаттарға қол қоя отырып,
тараптар арасындағы қырғыз-қытай мемлекеттік шекарасы туралы ... ... ... ... ... ... ... сапары барысында
Қытай төрағасы Цзян Цзэминь мен ... ... ... ... тараптарды толғандырып жүрген мәселелер бойынша пікір алмасты. Екі ел
басшысы Қытай мен Түркменстан арасындағы достық ... одан ... және ... ... ... декларацияға қол қойды. Сонымен қатар
тараптар мемлекетаралық сауда-экономикалық ынтымақтастық жөніндегі ... ... ... екі ел ... ... ... екі ел арасындағы азаматтық әуе қатынасы туралы келісімдерге және
басқа да құжаттарға қол қойды.
Қазақстан премьер-министрі Н. ... сол ... ... ... ... қорытындысы ретінде екі ел арасындағы қол жеткізілген
ғарыш кеңістігін бейбіт мақсатта зерттеу және пайдаланудағы ... ... мен ... ... ... ... ... керек.
1999 жылдың шілдесінде Қазақстан премьер-министрінің орынбасары, Сыртқы
істер-министрі Қ. Тоқаевтың ҚХР-ға сапары болды. Сапар ... ... ... ... ... ... өтті. Автомобиль
құрастыру зауытына 65 млн. юань және Қазақстан территориясында ... ... ... құру үшін ... экспорттық-импорттық
корпорациясына 35 млн. юань көлеміндегі ... беру ... ... қол ... ... Тоқаевтың инвестициялық конференцияларда сөйлеген сөзінде негізінен
Қытай мен Қазақстан арасындағы ... ... ... ... ... даму барысына баға бере отырып, ол: ... ... ... ... Олар Қазақстан тәуелсіздік алғаннан
кейін жаңа серпін алды. Ынтымақтастықтың ... ... оның ... және ... ... ... қол ... құжаттар ізгі
көршілестік және өзара тиімділік ... ... ... ... ... ... ... - деді [50].
Осы жылдың қараша айындағы Қазақстан президентінің Қытайға сапары
барысында қол қойылған ... ... ... Қазақстан Республикасы
мен Қытай Халық Республикасы арасындағы жиырма бірінші ... ... одан әрі ... ... ... ... ҚХР мен ҚР
арасындағы шекара мәселесін толық реттеу туралы ... ... ... ... Сөзіміз дәлелді болу үшін екі ел басшысы қол ... ... ... ... ... екі мемлекет
арасындағы шекаралық мәселелердің шешілуінің тарихи сипатын атап ... және ... дала ... аяқтай отырып, шекаралардың және
мемлекеттердің аумақтық тұтастығының мызғымастығының ... ... ... ... ұлттық жікшілдікке, діни экстремизмге,
терроризмге, қарудың заңсыз айналымына, есірткі заттардың контрабандасына,
заңсыз көші-қонға және ... ... ... ... да ... ... іс-қимылды күшейту жөнінен пәрменді шаралар қолдануға деген
ниеттері ортақ” [51].
2000 жылдың шілде ... ... ... ... ҚХР ... Ху ... келді. Жүргізілген келіссөздер екі ел
ынтымақтастығының ... мен ... ... ... ... мен ... өзара ынтымақтастығында ешқандай мәселе жоқ
деуге болмайды. Мысалы, Қытайдың Лобнор полигонындағы ... ... ... ... ... ... адамзат тарихында ең
қауіпті жан түршігерлік ... ... жою ... ... ... ... адам ... табиғатқа тигізген зардаптары өте ауыр болғаны
мәлім. Бір жарым ... ... ... ... ... ... келтірген 40 жылдық ядролық жарылыстарды ... 1989 жылы ... ... дүниеге келді.
Қазақстандық мораторий, одан кейінгі егемен еліміздің президенті
Н.Назарбаевтың Семей полигонын жабу ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудың ірі қадамы болған-ды. Олжас Сүлейменовтің
«Семей-Невада» қозғалысымен басталған халықтық ... ... ... ... ... әсер ... Осы ... ішінде АҚШ-тың
Невада полигонында ядролық сынақтар саны төрт есе азайды. Франция мен Қытай
да өз ... ... ... ... ... ... [52]. 1993 жылы президент Назарбаевтың Қытайға сапары кезінде
Лобнордағы ядролық ... ... ... ... ... Бұл жолы
Лобнор мен Семей полигондары мәселелерін зерттеу үшін мамандардың бірлескен
тобын құру ұсынылды. ... да ... ... әлі де ... ... Қытайдың батысында орналасқан жалғыз ядролық полигон болып табылады.
Ол қазақстан-қытай шекарасынан 500 ... ... ... 1964 ... ... ... атом снаряды сыналды. Ресми деректер бойынша, 35
жылдың ішінде Қытайда 45 ... ... ... ... айтуынша,
бұлардың күші Семей полигонындағы 600 ядролық жарылыс қуатынан 10 есе ... Аса ... ... ... ашық ... ... Мұның Шығыс
Қазақстан өңіріне әкелген зияны да өте зор болды [53]. Әлем қоғамдастығында
алаңдаушылық туып, 1996 жылы ҚР ... ... ҚХР ... ... ... жеке мәлімдемесінен кейін Қытайдағы аталмыш
жарылыстар тоқтатылған болатын. Әрине, ... да екі ел ... ... ... ... ... және ... президентінің жеке
басының беделі көрінді.
Қытайдың ... ... ... негізгі мазмұны туралы ҚХР
төрағасы Цзян Цзэминьнің 2000 жылдың шілде айындағы Түркменстанға ... ... ... ... ... сұхбатында баяндалды. Цзян
Цзэминьнің сөзі бойынша, Қытай халықаралық қатынастар ережелері және бейбіт
қатар өмір ... бес ... ... ... ... ... ... беруге дайын. Сондай-ақ Қытай ... ... ... және ... ... негізінде ортақ даму ... жету ... әрі ... да Орталық Азия елдерімен сауда-
экономикалық ... ... ... инвестицияларды қолдау және
кепілдендіруге, техникалық-экономикалық ынтымақтастық ... ... жаңа ... мен ... ... ... екендігін ерекше
атап көрсетті. Ол Қытай Орталық Азия елдерімен аймақтық ... ... ... ... ... ... ... және экстремизммен күресте тиімді шаралар қолдануға дайын
екендігін айта келіп, ... ... ... ... ... Азияда
тұрақсыздандыру факторларын туғызатын және осы аймақ елдерінің мүдделері
мен қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін әскери ... ... ... ... [54]. Ал ... президенті С.Ниязов өз кезегінде Қытай
Түркменстан ... ... бірі ... мойындаған мемлекет
екендігін айта отырып, Қытай БҰҰ-дағы Түркменстанның мәңгі ... ... ... үшін ... ... ... ... Цзян Цзэминь мен С.Ниязов «Қытай Халық Республикасы мен
Түркменстанның бірлескен ... қол ... ... ... Түркменстанға сапары сәтті болғандығы және Қытай-Түркменстан
достық ынтымақтастық байланыстарының жаңа деңгейге көтерілгендігі айтылған.
Оған қоса ... ... ... ... Үкіметі мен Түркменстан
Үкіметінің Қытайдың Түркменстанға жеңілдікті несие беру туралы келісімге»,
және «Қытай мұнай-газ ... мен ... ... ... ... газ ... ... түсіністік пен ... ... ... ... қол ... ... қытай-түркмен қатынастары бүгінгі таңда көлемі ... ... ... ... де ... ... елдер арасындағы
байланыстардың сәтті үлгісі ретінде көрінді. Ол ең алдымен екі ... ... аса ... ... қатысты ұстанымдарының
ортақтығынан байқалады. Түркменстан да Қытай да ... ... ... ... деген халықтардың құқығын, мемлекеттік құрылым мен саяси
жүйенің ... ... ... көп ... ... дәстүріне қарама-қайшы
келетін бір стандартқа лайықтауға, “жалпыға ортақ критерийлердің” басты
орын алуына қарсы ... ... ... ... қарастырады. Әсіресе 2000
жылдың 5-7 шілде аралығындағы ... ... Цзян ... ... екі ... ... ... одан сайын айқындай түсті. Сапар
нәтижесінде екі мемлекет ... ... ... қол ... тараптар екіжақты байланыстардың барлық ... даму ... ... бағалай отырып, 21-ші ғасырға
бағытталған ... ... ... ниеттерін білдірді. Сонымен
бірге тараптар кезінде батыс пен шығысты, Түркменстан мен ... ... ... ... ... ... үлкен көңіл бөліп, оның
екі ел арасындағы ғана ... ... ... ... ... қарым-
қатынастарды тереңдетудегі маңызды ролін атап өтті. Сауда-экономикалық сала
екіжақты байланыстардың негізі болып ... ... ... ... оның ішінде Түркменстанның мұнайы мен газын өндіру
мәселесіне ерекше назар аударылды.
Түркменстан мен Қытайдың саяси ынтымақтастықтағы ортақ көзқарастары ... ... ... ... ... Гао Юйшэн де растай
түскен: «Көптеген маңызды халықаралық мәселелерде Қытай мен Түркменстанның
ұстанымдары ортақ әрі ... ... ... бен мүдделеріміз де
ортақ. Біздің ойымызша, адам ... мен ... ... ... ... және сол халық ұстанатын дінмен байланыстыруымыз
керек. Біз «адам ... ... ... ... ... ... ... Қытай мен Түркменстан лаңкестік, діни ... ... ... ... ... айыптайды және олармен күресу үшін барлық
шараларды қолданады. Осы принциптердің ... және ... ... екі ел
байланыстарының жан-жақты дамуына берік негіз қалап, 21-ші ... ... ... мен ... ... ... ретінде қызмет ететін
болады»[56]
Қазақстан мен Қытай арасындағы өзара сапарлар легін 2001 жылғы 14-16
ақпанда Қазақстан ... ... ... ... Е.Ыдрысовтың Қытай
Халық Республикасына жасаған ресми сапары жалғастырды. Бұл да зор маңызға
ие болған ... бірі ... ... ... ҚХР ... ... ... Цзясюаньмен болған келіссөздер барысында көпжақты және ... ... ... ... ... ... Тараптар
АӨЫСШК процесі Азия континентіндегі тұрақтылық пен қауіпсіздікті нығайтуға
септігін тигізетін уағдаластықтарға қол жеткізуде ... ... ... ... ... қатар тараптар осы жылдың күзінде ҚХР Мемлекеттік
Кеңесінің премьері Чжу Жунцзидің Қазақстанға ресми ... ... ... ... мен ... сыртқы істер министрлері барлық салада
дамуының қарқындылығымен сипатталатын екіжақты байланыстар ... ... Бұл екі ... ... ғаламдық және аймақтық
мәселелерге қатысты көзқарастарының ортақтығымен ... ... ... ... қол ... үшін ... екі ел арасындағы
трансшекаралық өзендердің су ресурстарын ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастықты белсендіруге
шақырды. Тараптар соңғы жылдардағы сауда-экономикалық ынтымақтастықта қол
жеткен ... ... ... атап ... Атап ... ... ... екі ел арасындағы сауда айналымы 1,5 млрд АҚШ ... ... ... ... ... ... ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің премьері Чжу
Жунцзидің Қазақстанға сапары толықтырды. Астанада Қазақстан үкімет басшысы
Қ.Тоқаевпен болған ... ... ... байланыстар дамуы және екі
жақты да толғандырып отырған мәселелер жөнінде терең пікір ... ... ... ... Чжу ... мен Қ.Тоқаев ҚХР мен ҚР
үкіметтері арасындағы бірлескен коммюникеге және ... ... және ... ... ... туралы үкіметаралық
келісімге қол қойды. Сонымен бірге тараптар Қытай мен Қазақстан үкіметтері
арасында екіжақты салық салуды ... және ... ... ... бас ... жол ... ... келісімге, Қытайдың Қазақстанға
қайтарымсыз көмек беруі ... ... ... ... ... ... мен Қазақстан білім және ғылым министрлігі арасындағы
жер сілкіністерін зерттеу саласындағы ғылыми ынтымақтастық туралы ... ҚХР ... ... ... мен ... ... сақтау ісі
жөніндегі агенттігі арасындағы денсаулық сақтау мен медицина ... ... ... ... қол ... ... ... маусым айында Қытай сыртқы істер министрі Тан Цзясюаньның
шақыруы бойынша ҚХР-ға келген Тәжікстан ... ... ... ... өз ... ... келіссөздер барысында тараптар Қытай мен
Тәжікстан орталық-азиялық аймақта қауіпсіздік пен тұрақтылықты ... ... ... ... ... сепаратизмге және экстремизмге
қарсы тұрудағы ынтымақтастықты ... ... ... ... Тан
Цзясюань Қытай Тәжікстанның ұлттық тәуелсіздік, ... ... ... ... ... ... және бұл орталық-
азиялық мемлекетке барынша ... ... ... атап ... Ол
сонымен бірге тәжік сыртқы істер министріне ... ... ... үшін ризашылығын танытты. Талбак Назаровтың берген бағасы
бойынша, тәжік-қытай ... ... ... ең ... ... ... қорғаныс, қауіпсіздік, коммуникациялар саласында алға басуда.
Ол сепаратизм, терроризм және ... ... ... бейбітшілікке,
тұрақтылыққа және қауіпсіздікке кері әсерін ... ... ... ... ... ... ... Тәжікстан Қытаймен аймақтық
қауіпсіздікті сақтаудағы ынтымақтастықты нығайтатынына сендірді [59].
Келесі 2002 жылы болған сапарлар қатарында ... бар: ... ... ... ... А.Ақаевтың, Қырғызстан
Сыртқы істер министрі А.Айтматовтың Қытайға сапарлары.
2002 жылдың 22-ші желтоқсанында Қазақстан президенті Н.Назарбаевтың
Қытай ... ... ... ... ... ... келіссөздер
нәтижесінде мынадай құжаттарға қол қойылды: Қазақстан Республикасы мен
Қытай ... ... ... тату ... достық және
ынтымақтастық туралы Шарт, терроризммен, ... және ... ... ... ... екі ... ауыл ... арасындағы қара шегіртке және ... да ... ... ... жүргізу ісіндегі өзара ынтымақтастық туралы
Келісім [60]. ... ... ... екі ел ... ... ... одан да биік ... көтеріле бастағанын
айғақтайды. Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы ... ... ... және ... туралы Шарттың негізгі ... ... ... ... ... ынтымақтастығын тереңдету, аймақ
қауіпсіздігі мен тұрақтылығын бірлесіп қорғау; экономикалық ... ... даму мен ... ... ... ... ... арасындағы байланыстарды кеңейту, екі ел халықтарының дәстүрлі
достығын нығайту болып табылады. Бұл Шарттың Қазақстан мен Қытай арасында
қол ... ... ... ең ... ... және ... құжат
екені сөзсіз.
Қазақстан мен Қытай арасындағы саяси байланыстарды сөз еткенде, ҚХР-да
тұратын ... ... ... тоқталмай кетуге болмайды. Қытайда 1
млн. 300 мыңнан астам қазақ ұлтты азаматтар тұрады. ... ... ... Іле-Қазақ автономиялы округы (Іле, Алтай, Тарбағатай облыстары) мен
Ганьсу провинциясының Ақсай ... ... ... ... екі ... тату көршілік, достық байланыстар дамуының алға басуына септігін
тигізер қазақстан-қытай қатынастарының маңызды аспектілерінің бірі ... 2002 ... ... ... ҚКП ... хатшысының бірінші
орынбасары А.Керімбаев бастаған ҚХР үкімет делегациясы Түркістанда өткен
Дүниежүзілік қазақтар ... ... рет ... болатын [61].
Мұнда айта кететін жайт, 1992 жылы болған қазақтардың дүниежүзілік
бірінші құрылтайына Қытайдағы ... келе ... ... ... байланысы жөнінде жазылған мақалалардан қытай
зерттеушілерінің осы ... ... ... ... ... болады. Олай
дейтініміз, қытай ғылыми журналдарынан орын ... ... ... ... қазақтар құрылтайына үлкен қазақи ұлтшылдық деп баға
берген. Бұл да Қытайдың бастапқы кездегі саясатының ... ... ... ... қытайтанушы Айтан Нүсіпханның ... ... ... ... ... ... ... дүние жүзі қазақтарының тұңғыш
құрылтайына Қытайдағы қандастарымыз өкілдері келмей қалды. Істің мән-жайын
білу мақсатымен біз жақтың ... ... ... ... ... ... ... болды. “Бұндай құрылтай тек Қазақстанда ғана ... ... ... да ... ... ... ... да
өкілдер жібермедік. Себебі, мұндай құрылтай ... әр ... ... ... ... ... тілімен қиялап қиыстырылған осы жолдарды кәдімгі
өзіміздің тіке тартатын тура тілімізге аударсақ, ... ... ... ... ... ішкі ... ... мемлекетіміздің
егемендігіне құрмет еткен болып шығады [62]. Шынында да ... ... ... ... ... тұстарын аңғартса керек. Өйткені Пекиннің
өзі де жыл сайын шет елдерде тұратын қытайлардың бас ... ... ... өз ... ... ұлт ... ... жіберуін ол
мемлекеттердің Қытайдың ішкі ... ... деп ... ... емес ... де, уақыт өте келе Қазақстан дипломатиясының ... ... ... ... дамуына және екі ел басшыларының бір-біріне
деген өзара сенімділік пен достық ... ... ... өзіндік қилы саясатында жұмсару және ыңғайға көну ұстанымы
байқала ... ... ... ... 2002 ... 24-ші маусымда Қытайға жұмыс
сапарын жасады. Тараптар ... ... мен ... ... ... ... ... Келіссөздер нәтижесінде Цзян Цзэминь мен
А.Ақаев «Қытай Халық Республикасы мен Қырғыз Республикасының тату ... ... ... қол ... ... Халық Республикасы үкіметі
мен Қырғыз Республикасы үкіметінің азаматтардың өзара жол ... ... бар жеті ... қол қою ... ... ҚХР ... ... екі ел арасындағы байланыстарды дамытуға қатысты төрт ... ... ... ... бірінші және екінші баптарында екі
мемлекет арасындағы қатынастарды қайта қарауға көңіл ... екі ... ... ұлттық қауіпсіздік және ұлттық қорғаныс мәселелеріне
қатысты ең жоғарғы дәрежедегі тығыз ынтымақтастықты бастау қажеттігі ... Ал ... және ... ... екі елдің экономикалық
әлеуетін толық пайдалана отырып, сауда-экономикалық ынтымақтастық деңгейін
көтеруді, болашақта мәдени, білім беру, ... ... ... ... ұсынған [63]. 
Осы жолғы сапарда қол қойылған «Қытай Халық Республикасы үкіметі мен
Қырғыз Республикасы үкіметінің азаматтардың ... жол ... ... ... 2003 ... 14-ші ... ... Қырғызстан мен
Қытай арасында визалық тәртіп енгізілді. Енді ... бару үшін осы ... виза ... ... болады. Бұл жөніндегі екі ел ... ... ... 2002 ... 24-ші ... қол ... ... тарапы президент А.Ақаев визалық тәртіп туралы заңға қол
қойғаннан кейін барлық ... ... ... аяқтап, ҚХР Сыртқы
істер министрлігіне нота ... ... ... ... ... Пекин
келісімнің 2003 жылы 14-ші маусымда күшіне енетіні жөнінде хабарлаған.
Визалық ... ... ... ... ТМД ... ... ең соңғы
болып қол қойды. Қырғызстан СІМ-нің консулдық басқармасының ... ... ... ... бұл шара ешқандай оқиғамен
байланысты емес, тек тәртіпті ретке келтіруден ғана туындаған ... ... де, ... ... ... осы ... ... қаупімен
байланысын жоққа шығарса да, жергілікті бақылаушылар Қырғызстан аумағында
бірнеше ... ... ... визалық тәртіптің енгізілуіне
әкеліп соқтырған негізгі фактор деп санайды [65].
Қытай Халық Республикасының ... ... ... Тан ... ... ... Республикасының Сыртқы істер министрі ... ... 12-15 ... ... ... ... сапар жасады. Сапар
барысында екі ел сыртқы істер ... ... ... аймақ жағдайы мен халықаралық мәселелер бойынша пікір алмасты.
Олар «Қытай Халық Республикасы мен Қырғыз ... ... және ... ... ... туралы келісімге»
қол қойды. Сол кезде ... ... ... ақпараттық
коммюникеде» тараптар 2002 жылдың 24 маусымда екі ел ... қол ... тату ... ... ынтымақтастық Шарты» екі ел
байланыстарын жаңа да биік деңгейге көтергенін атап ... ... ... ... ... ... Ши Гуаншэн Қытай үкіметінің Қырғызстан
сыртқы істер министрлігіне қайтарымсыз ... беру ... нота ... ... ... ... Сыртқы істер министрі Ли Чжаосин Орталық
Азия елдеріне ресми сапары болды.
Қырғыз Республикасы мен ... ... ... ... ... достық және ынтымақтастық ... ... ... жоғары деңгейін дәлелдейтіндігі жөнінде ... ... ... ... министрі Ли Чжаосинмен болған ... ... ... ... ... ... бірге, екі мемлекеттің
дипломатиялық байланыстар орнағалы бергі 10 жыл ішінде шын мәніндегі тату
көршілік, ... ... ... ... ... ... және ... салаларында өзара тиімді
ынтымақтастықты орната алғандығын атап айтты. ... ... ... өз ... ... ... ... қолдау көрсеткені үшін
алғысын білдірді. Атап айтсақ, Қытай Халықаралық таулар жылы және ... ... ... Жылы деп ... ... ... қолдады.
Қытай Бүкіл дүниежүзілік қырғыздар құрылтайына өзінің жоғарғы ... ... ... ... жаңа ... ... ... көне тарихы туралы архивтік құжаттарды ұсынды. ... ... ... Ли ... ... мен ... арасындағы тату
көршілік, достық және ынтымақтастық туралы Шарт терең дамып келе ... ... ... ... ... ... айта ... өз
сапарының мақсаты аталмыш шарттың нормаларын әрі қарай жүзеге асыру
екендігін атап ... ... ... ... ... ... сапарын тараптар жариялаған
бірлескен ақпараттық коммюнике қорытындылады. Тараптар қытай-қырғыз шекара
мәселесінің толық шешілуінің мемлекетаралық байланыстардың ... ... ... ... атап ... ... ... тараптар аталмыш
мазмұндамада терроризм, сепаратизм, экстремизм аймақ қауіпсіздігі мен
тұрақтылығының негізгі ... ... ... ... ... дейді: “Қытай мен
Қырғызстан “Терроризммен, сепаратизммен, экстремизммен күрес туралы Шанхай
конвенциясы” және “Қытай Халық Республикасы мен ... ... ... және экстремизммен күресудегі ынтымақтастық
туралы келісімі” негізінде екі ... ... ... мен ... ... оған қоса ... ынтымақтастық
ұйымы шеңберінде мүмкін шаралардың бәрін қолдануды жалғастырады, ... ... ... ... екі елдің және осы аймақтың
бейбітшілігі мен ... ... үшін ... ... ... егемендігін, тәуелсіздігін және аумақтық тұтастығын
құрметтейтінін тағы да ... ... ... ... ... ... аймақ елдерінің түбегейлі мүддесіне
сай келеді” [68].
ҚХР сыртқы істер министрі Ли Чжаосин Өзбекстанға ... ... ... ШЫҰ ... ... министрлер Кеңесінің кезектен ... ... ... Президенті И.Каримовпен болған кездесу ... ... ... ... ... ... келіссөздер барысында
тараптардың әртүрлі салалардағы өзара тиімді және достық байланыстарды
дамыту ниеті тағы да ... ... ... ... ... ... келісімге қол қойылды. Өзбекстан ... ... ... ... 2004 ... 15-ші қаңтарында ҚХР-ға
жасаған ресми сапары ... ҚХР ... ... ... ... ... ... қол жеткізілді. Сапар барысында қол
қойылған екі ел СІМ-тері ... ... пен ... ... ... ... ... және өзара түсіністікті тереңдетуге
септігін тигізді. Соңғы жылдары тараптар ... ... ... бойынша қарқынды ықпалдастық пен ақпарат алмасу жүзеге асырылуда
[69].
Тәжікстан ... ... ... ... ... министрі Ли Чжаосиннің
сапарына қатысты бірлескен ақпараттық коммюнике жарияланды. ... ... екі ел ... ... ... бүгінгі
ахуалына ризашылықтарын білдіре отырып, қытай-тәжік тату ... ... одан әрі ... және ... екі ... ... ... және аймақтағы бейбітшілік пен тұрақталықты сақтауға септігін
тигізетініне сенімділік танытты. ... ... ... терроризм,
сепаратизм және экстремизм әлі де ... ... мен ... тұрған негізгі қауіп екенін айта келе, осы ... ... ... ... және көпжақты механизм құру қажеттігін шегеледі [70].
2003 жылы Қытай басшылығына Ху Цзинтао бастаған жаңа буынның келгені
белгілі. Бұл ... та оның ... ... Цзян ... ... ... бағытынан ауытқымайтыны жөнінде мәлімдеген болатын. Атап айтсақ,
ұлы Дэнь Сяопин негізін салып кеткен ... ашық есік және ... ... ... тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында қоршаған
елдермен тату көршілік байланыстарды одан әрі ... ... ... ... ... ... 2003 ... соңында жасап, ал 2004
жылы мемлекетті бейбіт қайта ... жаңа ... ... ... ... ұсынды. Жаңа бағдарлама мынадай төрт пункттен тұрады:
1. Қытай жаңадан тек бейбіт ... ғана ... ... Қытай бүгінгі бейбіт ... ... ... ... ... ... ... дамуының тірегі -оның өз күші.
4. Қытай оқшаулану саясатын жүргізбеу ... [71, ... ... 3-ші ... ҚХР төрағасы Ху Цзиньтаодың біздің елімізге
алғашқы мемлекеттік сапары болды. Ерекше атап айтатын жайт, осы ... ... ҚХР ... ... ... Ху ... өзінің шетелдік
сапарларын жаңа статуста жасап отыр. Қазақстан болса, жаңа ... ... ... мемлекеті (Ресей мен Франциядан кейін) болды. Бұл да Қытай
басшысы өзі айтқандай, Қазақстанға және ... ... ... ... баса көңіл аударатынын аңғартады. 2002 жылдың аяғында ... ... және ... ... Шартқа қол қойған екі мемлекет
те байланыстар дамуының ... ... ... ... ... ... қойды: аумақтық тұтастықты және мемлекеттік ... ... ... ... ... және Қазақстанға берілген
қауіпсіздік кепілдіктерін растау; ШЫҰ шеңберінде аймақтағы қауіпсіздікті,
тұрақтылықты және сенім шараларын нығайту; ... ... ... ... ... бейбітшілікті, қауіпсіздікті және тұрақтылықты
қамтамасыз етуге ықпал жасау; өзара тиімді ... ... Бұл шарт ... жағынан да бірегей болып ... Оған ... ... ... ... ... мұндай шарттарды тек
кейбір елдермен ғана жасасқан. Осы ... ... ... дамуы
жаңа қытай басшысының мемлекеттік сапары кезінде тараптар қол ... ... ... ... пен Ху ... ... қол қойды. Сонымен бірге мынадай құжаттарға қол қойылды: ҚР
мен ҚХР арасындағы тату көршілік, достық және ынтымақтастық ... ... ... ... ... ... қазақстан-қытай
ынтымақтастығының 2003-2008 жылдарға арналған ... екі ... ... терроризммен, сепаратизммен және экстремизммен
күрестегі ... ... ... қатысты Хаттама. Тараптар қол
қойған тағы екі құжат білім беру саласымен байланысты. ... ... ... ... мен ҚХР оқу-ағарту министрлігі арасындағы білім беру
саласындағы ... ... ... және Қытай үкіметінің біздің
мемлекетке білім беру саласындағы жобаларды жүзеге асыру үшін ... млн. юань ... ... ... ... ... үкіметаралық
келісім. Әйтсе де тараптар қол жеткізген құжаттардың ішіндегі ең маңыздысы
ретінде екі ел ... қол ... ... ... атау ... екі ел ... ... түсіністік пен тиімділік жағдайында
қазақстан-қытай қатынастарының одан әрі дамуына ... ... ... ... екі жақты алаңдатып отырған халықаралық және аймақтық мәселелер
бойынша терең әрі ашық түрде пікір алмасты делінген. ... ... ... ... ... ... жоғары дәрежедегі консультацияларды
жүргізуге және өзара сенімділік ... ... ... ... ... Қазақстан-қытай мемлекеттік шекара сызығының
делимитациясы мен демаркациясының тарихи ... ... ... ... ... ... ... принципін берік ұстанатынын растады. Қытай
тарапы өз ... ... 1968 ... 1-ші шілдедегі ядролық қаруды
таратпау жөніндегі Шартқа ядролық емес мемлекет ретінде ... ... Оған қоса ... ... да ... ... ... бірінші болып
ядролық қаруды қолданбайтынын, ядролық емес ... ... ... ... қаруды қолданудан және оны қолдану қаупінен аулақ
болатынын растай келе, басқа да ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы өзара ынтымақтастық үрдісінің
толастамайтынын 2004 ... 17-19 ... ... ... ... кезекті ресми сапары көрсетті. ... ... ... ... ... жасаған сапар өте маңызды болды. Маңызды
деп отырғаным, біріншіден, бұл сапар Қытайдағы ... ... яғни ... айтуы бойынша, төртінші буынның билікке келуінен
кейінгі алғашқы сапар. Биліктің ... өте ... ... Олар ... дейін
жүргізілген саясатты толығымен ұстанатынына сендірді. Екіншіден, Қытай
тарихында БХӨЖ алғаш рет ... жеке ... пен адам ... ... ... ... ... өзгерістерді қабылдады. Үшіншіден,
егер прагматикалық, нақты жобалар болмаған жағдайда достық пен ... ... да ... ... ... ... Кездесулер қорытындысы
бойынша 9 құжатқа қол қойылды. Н.Назарбаев пен Ху Цзиньтао ... қол ... ... екі ел ... ... ... ортақ талпыныс білдіріліп, халықаралық мәселелерді шешуге
қатысты ұстанымдарының ... атап ... ... ... үшін ... басшылары орынбасарлары деңгейіндегі ынтымақтастық
жөніндегі комитет құрылды. ... ауыл ... ... ... ... уағдаластықтарды рәсімдеген бірқатар
келісімге қол қойылды. “Казахстан Инжиниринг” ұлттық компаниясы мен ... ... ... бірлескен телекоммуникациялық компания құру
туралы келісті. Қазақстан транспорт министрлігі мен ҚХР ... ... ... жаңа ... ... магистралін салу
туралы уағдаластыққа қол жеткізді. Сонымен, Атасу-Алашанькоу мұнай ... ... ... туралы келісім [73].
Қазақстан басшысының осы жолғы сапары барысында қол қойылған Қазақстан
Республикасы мен ... ... ... ... ... ... құру ... келісім өзінің өзектілігін жойған 1992 жылғы
келісімнің орнын басты. Бұл жөнінде ... 10-шы ... ... ... күшіне енуімен Пекинде 1992 жылы 26 ақпанда қол қойылған ҚР мен
ҚХР Үкіметтері арасындағы ... және ... ... ... ... ... ... келісім өз күшін жояды”. Аталмыш келісімнің 2-ші бабында “Комитет
құрудағы негізгі мақсат ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық, экономикалық ... және ... ... бар ірі ... ... мен ынтымақтастықтың ұзақ
мерзімді бағдарламасын қамтыған басқа да ... ... ... ... ... ... ... дамуына 2004 жылы орын алған жоғары
дәрежелі сапарлар жаңа серпін берді ... ... Осы ... ҚХР Мемлекеттік
Кеңесінің Премьері Вэнь Цзябаоның, ҚХР ... ... ... ... ҚХР сауда министрінің орынбасары Фу ... ... ... ... ... байланыстар қарқынына күшті
серпін беріп, сауда және экономика салаларындағы ынтымақтастықты кеңейтуге
жаңа перспективалар ашты.
Екі ел арасындағы саяси диалогты жалғастыруға ... ... ... 2004 ... қыркүйек айындағы ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің ... ... оның ... ... ... ... Бұл сапардың негізгі
мақсаты 2002 жылы екі ел ... қол ... тату ... ... ... туралы Шарттың негізінде қырғыз-қытай екіжақты байланыстарын
әрі қарай тереңдету еді. ... ... ... ... ... ... мен ... энергетика, ауыл
шаруашылығы, тамақ өңдеу өнеркәсібі, ... және ... да кен ... ... ... ... болады [75].
Қытай премьер-министрінің Қырғызстан сапарының нәтижесінде мынадай
құжаттарға қол қойылды: Қытай ... ... ... мен ... Үкіметінің бірлескен коммюнике, Қытай Халық Республикасы ... ... ... ... арналған ынтымақтастық
бағдарламасы және Қытай ... ... ... мен ... ... қытай-қырғыз мемлекеттік шекара сызығын демаркациялау ... ҚХР мен ҚР ... ... ... ... және ... ... Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы сан-саладағы
ынтымақтастық сапалы деңгейге ... ... ... ... ... ... ... жобалар іс жүзіне аса бастады. Мұны 2005 ... ... ... ... Ху ... ... ... ресми
сапары дәлелдеп берді. Екіжақты ... ... 8 ... ... ... ... ... Республикасы мен Қытай Халық
Республикасының стратегиялық ... ... және ... ... ... бар. ... тиісті лауазым иелерінің
қолымен төмендегідей құжаттар бекіді: ҚР ... және ... ... мен ҚХР Жер ... ... арасындағы
геология және жер қойнауын пайдалану жөніндегі ынтымақтастық ... ҚР Ауыл ... ... мен ҚХР Су ... ... ... ... су тасқыны кезінде
тараптарды жедел ақпараттармен дер ... ... ... ... ... мен ҚХР ... ... «Қорғас» шекара маңы ынтымақтастығы
халықаралық орталығының қызметін реттеу туралы ... ҚР ... ... ... мен ҚХР ... жол министрлігі арасындағы Дөңгелек
кеңдігі 1435 мм. ТрансҚазақстан темір жол магистралін салу ... ... ... ... ҚР ... және ... мен ҚХР ... өнеркәсіп министрлігі арасындағы Ақпарат және
коммуникация индустриясы саласындағы ынтымақтастық туралы ... АҚ пен «State Grid ... of China» ... ... электр
желісі корпорациясы арасындағы өзара тиімді ынтымақтастық туралы келісім,
«ҚазНұрТел» ЖШС мен ҚХР Даму ... ... ... ... ... ... бағалай отырып, Н.Назарбаев: «Осымен екі ел ... мен ... база ... жұмыстары аяқталды»,- деді. Ал Ху
Цзиньтао сөзін ... ... ... байланыстарымыз екіжақты ғана
емес, сондай-ақ БҰҰ, ШЫҰ, ... ... да ... ... ... Ортамызда
қалыптасқан бұл байланыстар берік заңды негізге ие болуда. Екі ... қол ... осы тату ... бен ... ... жалғастырсақ деген ниетіміз бар»[76]. Дипломатиялық байланыстар
орнағалы бергі 13 жыл ішіндегі екіжақты ынтымақтастықтың даму ... ... бере ... екі ел ... ... мен ... ... шарттық-құқықтық негізінің берік қаланғаны жөнінде айтты.
Сонымен қатар екі ... БҰҰ, ШЫҰ, ... ... көпжақты тиімді
ынтымақтастығының жүргізіліп отырғаны, аймақтың, қала ... ... мен ... үшін ... үлес ... да атап ... жылдың 23-ші желтоқсанында қол ... ... ... ... ынтымақтастық Шартының» маңыздылығы ерекше аталып, екі ел
басшысы қол ... ... ... ... және ... ... декларацияда екіжақты ынтымақтастықты тереңдету
көзделді.
Осы жылдың мамыр айындағы Өзбекстан ... ... ... да ... ... ... нәтижесінде екі ел басшысы «Қытай
Халық Республикасы мен Өзбекстан ... ... ... ... ... туралы Шартқа» қол ... ... ... ... Ху ... ... ... ынтымақтастық,
әріптестік байланыстары Шартына» қол қою екі ел халықтарының ғасырлық
достығының ортақ ... мен ... ... және ... ұзақ ... дамуына берік саяси, заңды негіз қалағанын
айтты. Ал И.Каримов өз кезегінде, ... ... ... ... ... ... достық, өзара тиімді ынтымақтастық байланыстарды
сақтап ... ... ... қол ... аталмыш Шарт өзбек-қытай
байланыстар дамуын одан да жоғары деңгейге көтергенін, екі ... ... ... ... ... берік негіз қалағанын
жеткізді. Сонымен бірге ... ... ... мен ... ... мен ... ... жақын екенін айта келе,
өзбек жағының ... ... ... ... ... күннен күнге
маңызды рөл атқарып келе жатқанына таңданысын жеткізді. Сапар барысында
Өзбекстан ... ... ... ... Вэнь ... Қытай
сыртқы істер министрі Ли Чжаосиньмен ... ... ... ... ... баға берді [77]. ... ... ... ... басшысы Қытайдың «Жэньминь ... ... ... ... ... ... ... «Өзбекстан жүргізіп
отырған сыртқы саясатқа қандай ерекшеліктер тән?» деген сұраққа: ... ... ... ... бірі көрші мемлекеттермен және
халықаралық саясат пен экономикада ... рөл ... ... ... ... ... ... табылады. Біз өзіміздің жақын
көршіміз әрі ... зор ... ... ... ... достық
ынтымақтастық байланыстарды одан әрі нығайтамыз деген сенімдеміз. Бүгінгі
таңдағы біздің дамуымыздың стратегиялық мақсаты ... ... ... сақтау, интеграциялық процестерді дамыту, Орталық Азияның
ортақ рыногын ... ... ... ... алға ... ... тұрмыс деңгейін тұрақты түрде көтеру»,- деп жауап ... ... ... ... ... ... ... ойымызша, Қытаймен
достық әріптестік байланыстарды тереңдету Өзбекстанның бұдан былайғы 10 ... ... ... бір ... ... ... Мен ерекше атап өткім
келетіні- Өзбекстан бұрын да, ... де ... досы және ... ... қала ... ... ... Қытай мен Орталық Азия ... ... ... ... ... сенімділік қарым-қатынастар
дамуының негізгі тұғырына ... ... ... деңгейдегі
сапарлар мен кездесулер нәтижесінде қол қойылған маңызды құжаттар өзара
байланыстардың берік ... ... ... ... және
көпжақты ынтымақтастықты орнатуда мемлекет басшыларының әрдайым ... және ... ... ... ... ... ... деңгейге көтерілуін қамтамасыз етті. Сондықтан Азияның ірі державасы
санатындағы Қытаймен жақсы байланыстар орнату ... Азия ... өте ... Қытай БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты мүшесі ретінде
аймақ қауіпсіздігін қамтамасыз етудің кепілі ретінде ... ... ... де ... ... реформалар жүргізудің үлгісін танытқан
Қытаймен байланыстарды нығайтудың экономикалық жағдайы әлі де ... жете ... ... Азия ... үшін ... айтпаса да
түсінікті. Ал Қытай үшін ... ... ... ... ... ұлттық
сепаратизм сияқты мәселелерде Орталық Азия елдерінің толық қолдауына ... оның ... ... ... ... ... ортақ аймақтық,
мемлекеттік мүдде біріктірген Орталық Азия республикалары мен ... ... ... ... ... ... ... өзара
байланыстардың болашақта да осы үрдіспен дамуына кең жол ашып берді. Қытай
басшылығына Ху ... ... жаңа ... келуі алдындағы басшылық
ұстанған саясатты өзгерте қойған жоқ. Оның ... ... ... төрағасы Ху
Цзинтаодың 2004 жылдың 16-шы маусымында Өзбекстан Жоғарғы кеңесінің алдында
«Қытайдың Орталық Азия ... ... ... жаңа ... болады: «Тату көршілік пен ... ... ... ... ... ... ықпалдастықты күшейту, аймақ тұрақтылығын
сақтау; өзара тиімділік, нақты ынтымақтастыққа көшу; мәдени байланыстарды
кеңейту, ... ... ... ... ... ... да ... мен Қытай тату көршілік байланыстарын нығайта түсуге бет ... ... ... жаңа ... көтере береді деп болжауға әбден
болады.
Аспанасты елі жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортадағы, айналадағы аймақтық тыныштықты
қалайды. Сол үшін бар ... ... ... ... ... пен тең ... ... Қытай мен Орталық Азия елдері
арасындағы ... ... ... ... ... сапалы
да мазмұнды қарым-қатынастар мен өзара тиімді ынтымақтастық 21-ші ... алға баса ... деп ... ... ... болады.
Тарау 2. Қазақстан дипломатиясының Орталық Азиядағы дипломатиясы
2.1 ... ... ... сыртқы саясатты реттеудегі
дипломатиясы; шекара мәселесінің шешілуі.
Шекараның мығымдығы мен аумақтық тұтастық ... ... мен ... ... ... болып табылады. Сондықтан
тәуелсіздік алған Орталық Азия республикалары өз ... ... ... ... белгісін танытатын мемлекеттік шекараларын
белгілей бастады. ҚХР мен Орталық Азияның үш ... ... және ... ... Азия ... ... ... мәселесі Кеңес Одағынан
қалған мәселе болып табылады. Сондықтан шекараға ... ... ... ... сияқты мәселелерді шешу олардың әрқайсысының
еншісіне қалды. Қазақстан егемен ел ... ... ... ... шешу ... сөз етер алдында, алдымен ... ... ... ... ... ... Ресей патшалығы мен Цин өкіметі арасындағы
төменде ... ... ... ... ... жылы 2 ... ... Пекин келісімі (ол шекараның жалпы
бағытын анықтайды) [94, с.117];
-1864 ... 25 ... ... ... ... өтуін
географиялық тұспал бойынша белгілейді);
-1881 жылдың 12 ақпанындағы ... ... ... көлі ... ... ... және орталығы Құлжа ... ... Іле ... ... [95, ... ... хаттамаға 1915 жылы қол қойылды. Ол өзен сағасының
өзгеруіне байланысты Хоргос шекара ... ... 1917 ... ... баршамызға белгілі тарихи оқиғаларға
байланысты шекара мәселесі екі жақтың да назарынан тыс ... ... ... ... Қытай мен Кеңес Одағы қарым-қатынасының ... ... ... ... ... қоя отырып, ... ... ... 1964 жылы ... ... нәтиже бермейді.
Бұл жолғы пікір алмасу кезінде кеңес және қытай ... ... ... ... ... Сол ... ғана ... кеңес аумағының бірқатар ... ... ... анықталған. Кеңес аумағының дәл осы учаскелерін ... ... ... деп ... [96, ... екі ел арасындағы байланыс шиеленісе түсіп, нәтижесінде Даман
аралы мен Жалаңашкөл ... ... ... ... орын ... Қытай әскери
қызметшілерінің бірнеше тобы 1969 жылы 13 тамызда ... ... елді ... 10 ... ... ... ... жеріне 700 метр өтіп
кетті. Кеңес шекарашылары шекараны бұзушылардың біздің еліміздің шегінен
дереу тайып тұруын талап етті. ... ... ... бұл әділетті
талапты орындамай қойғаны былай тұрсын, олар бұл талапқа жауап ... ... оқ ... ... ... ... ... қытай арандатушыларын талқандап, оларды біздің жерімізден
кетуге мәжбүр етті ... ... ... ... ... Одағының сұрауы бойынша Пекин
әуежайында КСРО ... ... ... ... мен ... премьері
Чжоу Эньлай кездесті. Үш жарым сағатқа ... ... ... екі ел
үкімет басшылары шекарада қалыпты жағдайды орнату, ... ... ... белсендіру мәселелерін талқылады. Жалпы түрде,
КСРО мен ҚХР мемлекетаралық байланыстарды жақсарту үшін шаралар қолданатыны
туралы уағдаластыққа қол ... [96, с.101]. Бұл ... ... ... ... шеше ... ... 1971 жылдың 17 қыркүйегінде кеңес тарапы ... ... жаңа ... ... онда тағы бір алға ... ... ... мәселелер бойынша, мысалы шекарадағы қалыптасқан жағдайды түсіну,
шаруашылық қайраткерлік жөнінде, қаруланған әскерді тарату, күш ... күш ... ... ... мәселелерде өз ұстанымын қытай тарапының
ұстанымына жақындастырды. 1973 ... 6 ... ... делегациясы
тараптардың қарастыруына кеңес-қытай шекарасының шығыс бөлігіндегі
сызығының өтуі ... ... ... жобасын ұсынды. Бұл ұсыныстың
жүзеге асуы ... ... ... ... ... ... беріп, қытай
тарапы ұсынған көптеген мәселелерді жойып, кеме ... ... ... ... ... жол ашар еді [98]. ... өзара ортақ
мәмілеге келуге тырыспау және өзара өшпенділік екі ел ... ... ... ... ... ... ... мен Кеңес Одағы арасындағы байланыстар өз дамуын
тоқтатып, тек 1980-ші ... ... ... ғана қайта жөнделе
бастайды.
1988 жылдың ... ... ... КСРО мен ... ... үшінші мәжілісі өткен болатын. Мәжілісте тараптар кеңес-
қытай ... ... ... ... кірісті. Ол кезде шекара
Қытайды бұрынғы Кеңес ... 4 ... ... және ... ... ... Бірақ Ресейден басқа
республикалардың өкілдері одақтық делегация ... КСРО ... ... ... учаскесі келісіліп қойғаннан кейін, ал қалғандары қытай
тарапымен талқыланып ... ... яғни 1991 ... ... ғана кірді.
1991 жылы КСРО мен ҚХР үкімет делегацияларының соңғы одақтық бас ... ... ... ... ... ... жұмысшы тобы 7,5 мың километрге созылған кеңес-қытай шекара
сызығының 90 пайызы бойынша ... қол ... ... ... 1990 ... шілде-тамыз айларында өткен кезекті отырысында
Қырғызстан аумағының Хан-Тәңірі шыңы ... ... ... ... ... көлемі 450 шаршы километр болатын даулы учаскенің
үштен бір ... ... ... ... алты учаске қалды: екеуі
Қазақстанда (Сарышілде ... ... және ... ... ... ... өткелі ауданы) және үшеуі Тәжікстанда (Памирдегі Уз-
Бель өткелінің ... ірі ... ... ... мен ... ... Тәуелсіздік алған Орталық-азиялық республикалармен ... ... ... ... орнатып, олармен шекара мәселесін шешу
әрі қарай жалғасын табады. Бұл ... ... және ... Азия ... сақтау ісінде Шанхай ынтымақтастық ұйымының, Азиядағы өзара
ықпалдастық пен сенім шаралары туралы кеңесінің өзіндік орны ... ... Бас ... М.С.Горбачевтың 1989 жылы Қытайға ... қол ... ... ... ... ... ... Кеңес Одағы мен Қытай арасындағы шекара мәселесін әділетті
де тиімді негізде және жалпы қабылданған ... ... ... өзара түсіністік пен өзара ыңғайға көнушілік рухында шешуді
қалайды» ... [98, с.77]. ... ... ... ... ... ... екіжақты байланыстар жаңаша сипатта дамуға бет алады.
Ал 1990 жылдың 24-ші ... ... мен ... Үкіметтері шекара
аймағындағы қарулы күштерді қысқарту және әскери ... ... ... ... ... қол ... [99]. 1991 жылғы Кеңес Одағының
ыдырауы нәтижесінде Қытай шекара ... ... ... оның ... ... ... ... талқылауға
кіріседі.
1992 жылы Қазақстан мен Қытай арасында шекара ... ... ... Осы ... ... айында Қазақстан премьер-министрі
С.Терещенконың Қытайға сапары болды. Ақпанның 26-шы ... ... Ли Пэн 12 ... тұратын бірлескен үкіметаралық Қытай-Қазақстан
мазмұндамасына қол қойды. Бірлескен құжат баптарының бірі шекара мәселесіне
арналған. Онда ... ... ... Қытай-Қазақстан шекарасының
учаскелері жөніндегі Қытай мен бұрынғы ... ... ... ... ... оң бағалайтыны айтылған. Екі ел арасындағы шекара
туралы болған уағдаластықтар негізінде және халықаралық ... ... ... ... екі жақ та ... тең құқықтық келіссөздер, өзара
түсіністік және бір-біріне өзара кешірімділік рухында екі ... да ... ... ... қабылдау үшін шекара мәселелерін талқылауды одан әрі
жалғастыратын болады [100].
КСРО да өз кезінде Қытаймен бұл ... шеше ... ... ... ... ... ... "даулы уческелер" ұғымына Қ. Тоқаев мынадай
түсініктеме береді: " Шекара проблемаларын ... ... ... ... басу 1987 жылы басталды, осы уақытта тараптар ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келмейтін
учаскелердің бар екендігін көрсетті. Міне, осындай учаскелер ... ... ие ... КСРО мен ҚХР шекарасындағы "даулы" учаскелердің жалпы алаңы
34 мың шаршы километрді құрайды. Келіссөздер барысында Қазақстан мен ... ... ... халықаралық құқық ережелерін басшылыққа
ала отырып, өзара түсіністік және ... ... көну ... ... ауданындағы учаскеде өткен ғасырдың шарттарына негізделген Қытай
тарапының ... ... ... ... ... өзенінің сол
жағалауын оның шығыстағы бастауынан Черемхово өзеніне құйылатын тұсына
дейінгі Черемхово ... ... ... және Қазақстан аумағынан осы
аңғарға шығуға бақылау жасайтын Шолақ (Содабань) асуының ауданын қамтитын,
жалпы алаңы 95 ... ... жуық ... ... ... ... Және де шаруашылық қызметінің дәстүрлі аудандары, жайылымдар,
шабындықтар және орман алаптарының бір бөлігі Қазақстан шегінде ... ... ... ... алғашқы нақты қадам ретінде
Қытай премьер-министрі Ли ... 1994 ... ... ... ... қол ... Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы
арасындағы Қазақстан-Қытай мемлекеттік шекарасы ... ... ... Бұл келісім 1995 жылдың 11 қыркүйегінде күшіне енді. Аталмыш
келісім бойынша "тараптар ... ... ... ... ... халықаралық құқықтың жалпыға ортақ ережелеріне сәйкес, тең
дәрежедегі консультациялар, өзара түсіністік пен ... ... ... ... бірге шекара мәселелері туралы келіссөздер барысында қол
жеткізген уағдаластықтар негізінде Қазақстан мен ... ... ... ... ... одан әрі ... ... шешуге және екі мемлекет
арасындағы шекара сызығын анықтап, белгілеуге келісті". 1994 ж. ... ... ... ... ... ... қол
жеткізілмегендіктен, келісімнің 3-ші бабы келіссөздерді әрі ... ... атап ... ... ... ... ... арасындағы он бесінші шекара нүктесінен он алтыншы шекара нүктесіне
дейін, қырық сегізінші шекара нүктесінен қырық ... ... ... мемлекеттік шекара сызығының өтуі туралы мәселелерді осы келісімнің
1-ші бабына сәйкес шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... облысындағы (қазір Алматы облысы) Сарышілде
өзені аймағы мен Семей облысындағы (қазір ... ... ... ... ... жерден басқа бүкіл ... ... ... белгілеген болатын.
Тараптар паритеттік бастама ... ... ... комиссия
құруды және сол комиссияға шекараны демаркациялауды жүзеге асыруды ... тау ... ... мен ... ... ортасының
немесе негізгі сағаларының нақты жағдайын анықтау, осы ... ... ... ... өзендердегі аралдардың тиістілігін анықтау, шекара
белгілерін орнату, шекараны ... ... ... ... ... демаркациялық карталарды құру, сонымен қатар жоғарыда
аталып өткен міндеттерді орындаумен байланысты ... ... ... [102, ... жылы ... мен Қытай арасында шекара мәселесінің шешілуіне
тағы бір қадам жасалды. Еларалық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік шекара белгісін орнатты.
1994 жылы қол жеткізген Қазақстан-Қытай шекарасы ... ... ... ... ... бірлескен демаркациялық комиссияның жұмысы белгілі
нәтиже берді. Келіссөздер жүргізу барысында демаркациялық комиссиялар 502
шекара белгісін ... ... ... ... 254, ал ... 248 белгі
орнатуды өз міндеттеріне алған. Практикалық шаруаларды атқару үшін жер-
жерлерде 6 ... ... ... ... Олар ... және ... да ... жұмыстарды жан-жақты зерттеп, шекара
учаскелерін нақтылы айқындай түсті. Екі мемлекет те өздерінің мемлекеттік
шекараларын ... ... ... ... Ал екі ... түйіскен тұста күміс қада қадалды [103].
Сөйтіп, 1997 жылдың ... ... ... ... Ли Пэннің
Қазақстанға сапары барысында Қазақстан-Қытай ... ... ... Қосымша келісімге қол қойылды. Бұл келісім бойынша, Сарышілде
өзенінің оң жағалауын, ... ... ... сол ... ... ... ... Қытайға бекітілді. Шаған-Оба және
Баймырза ... ... ... біздің тарапымыздың әлдеқайда
салмақты дәлелдерін ... ... ... ... ... ... қамтитын Шаған-Оба асуына және салаларымен бірге ... ... ... ... 442 ... ... жуық аумақ Қазақстанға
бекітілді. Және де екі шекаралық бекет пен орман шаруашылығы, бүкіл орман
түгелімен және мал ... ... ... аудандары Қазақстан
шегінде сақталады. Адырбай және Талдыайрық өзендерінің ... ... ... ... асуы ... Тарбағатай жотасының
оңтүстік баурайын қамтитын, ... ... 187 ... километрге жуық аумақ
Қытайға бекітілді.
Сонымен, ... ... ... 944 ... ... екі ... 537 шаршы километрі (56.9%) Қазақстанға, 407 ... ... ... ... ... ... ... айында Қытай төрағасы Цзян Цзэминьнің Қазақстанға
сапарының негізгі ... ... ... ... ... ... қол ... болып табылады. Бұл келісім 1999 жылдың ... ... ... ... ... айындағы Қазақстан президенті Н.Ә.Назарбаевтың
Қытайға ... ... ... ҚР мен ҚХР ... ... ... толық
реттеу туралы Бірлескен Мазмұндама қабылданды. Демаркацияланған шекараның
жалпы ұзындығы 1660 км. 1999 жылы 5 ... ... ... ... ... ... ... мен Ресей Федерациясы арасындағы
мемлекеттік шекараларының түйісу нүктесін анықтау ... ... ... ... 1999 жылдың 30 желтоқсанында бекітіп,
2000 жылдың 15-ші қаңтарында күшіне енді. 1999 жылы 21 ... ... ҚР, ҚХР мен ... ... арасындағы мемлекеттік
шекараларының түйісу ... ... ... 2000 ... 17 мамырында
Қазақстан Парламентімен бекітілді [39].
Қазақстан мен Қытай арасындағы мемлекеттік ... ... ... мәні бар. 2002 ... ... ... ... мемлекеттік хатшысы-сыртқы істер министрі Қ.Тоқаев ҚХР-ға
сапары барысында ... ... ... ... туралы Хаттамаға
қол қойылды. Осылайша, мемлекеттік шекараның заңдық рәсімделуі ... ... ... 559 ... ... ... Қазақстан мен Қытай
арасындағы барлық шекаралық өзендер кемелер жүзуге ... ... 57 арал ... Қазақстан бұрынғы Одақ республикаларының
ішінде Қытаймен ... ... ... ... рәсімделу процесін ең
бірінші болып аяқтады [106].
Енді, ... мен ... ... ... ... шешілу
процесін талдайтын болсақ, 1964 жылы басталған КСРО мен ҚХР ... ... ... келіссөздер барысында 25 даулы учаске айқындалған
болса, соның ішіндегі 5 учаске қырғыз ... ... ... ... ... ... көлемі 3750 шаршы шақырымды құрады. Көлемі 450 ... ... ... ... ... Хан-Тәңірі және Победа шыңдарына
іргелес жатқан аумақты қамтиды. Ал екінші 180 шаршы ... ... ... ... оңтүстікке қарай Ақсу өзенінің су тоғаны кіреді.
2840 шаршы шақырымды құрайтын үшінші учаске Үзеңгі-Қуыс ... ... 20 ... ... ... төртінші учаске Тепші және Бозайғыр
өзендерінің бас жағында орналасса, соңғы көлемі 250 ... ... ... ауылын қамтып, Еркештам шатқалы ауданында орналасқан [107].
1991 жылы КСРО ... ... ... ... ... ... бөліске түсуі туралы хаттама түзіледі. Бұған КСРО және ҚХР ... ... ... қол қойған. Қалған даулы жерлер бойынша
ешқандай шешім қабылданбаған. Егемен ... ... осы ... деп ... 1992 ... қыркүйек айында 4 ... ... ... және ... ... ... құру
жөніндегі келісім қабылданды. Келіссөздерді жүргізу мақсатында 3 эксперттік
топ құрылды. Оның біріншісі, шекараның ... ... ... ... ... ... ... үшіншісі, топографиялық-эксперттік
жұмыстармен шұғылданды. Бұл үш ... топ жыл ... ... ... делегациясымен кездесіп, келіссөздер жүргізді [108].
1992-1996 жылдары жүргізілген келіссөздер барысында ... 5 ... ... ... ... өтуі бойынша уағдаластықтарға қол
жеткізілді. ... шыңы ... ... мен ... ... сақтап қалу шешілуі қиын болған учаскелер қатарына кірді. 1996
жылдың 4-ші маусымында келіссөздердің ... ... екі ... ... мемлекеттік шекарасы туралы Келісімге қол қойған
болатын. Келісімді Қырғыз Республикасының Жогорку Кенеші ратификациялап, ЖК-
нің Заң шығарушы ... 1998 жылы 17-ші ... ... Аталмыш
келісімге Бедел асуынан батысқа қарай орналасқан учаске (Үзеңгі-Қуыс алабы)
ерекше ... ... ... ... осы ... ... келіссөздерді
жалғастыратыны жөнінде келіседі. Шекара туралы бұл Келісімге қол қою арқылы
қырғыз ... ... рет ... негізде заңды түрде 1000 км-
ге созылған сыртқы шекарасын бекітіп, ... ... ... үшін
алғышарттар қалыптастырды.
Соңғы даулы учаске туралы талай рет жүргізілген мемлекетаралық ... ... ... ... де көп дүркін кеңестер
нәтижесінде 1999 жылы осы ... ... ... ... өтуі ... ... ... шешімі табылып, Қырғыз
Республикасы мен ҚХР ... ... ... ... ... ... жобасы дайындалды. Сөйтіп, 1999 жылдың 26-шы тамызында
Бішкек қаласында Қырғыз Республикасының президенті А.Ақаевпен Қытай ... ... Цзян ... ... мемлекеттік шекарасы
туралы қосымша келісімге қол қойды. Жоғарыда аталған келісімдер мен ... ... ... және Қытаймен, 2000 жылғы Тәжікстанмен
және Қытаймен мемлекеттік шекараларының түйісу нүктесі туралы келісімдердің
қабылдануымен ... ... ... ... ... ... қол ... келісімдер мемлекет қауіпсіздігінің кепілі
және Қырғызстан мен Қытай арасында болашақта мемлекеттік шекара сызығының
өтуі мәселесін туғызбайтын шекара ... ... ... ... ... ... шекарасының өзара бөлінуі жөніндегі нақты
өлшемдер туралы Қырғызстан Республикасы ... ... ... ... бөлімінің басшысы Саламат Аламановтың сөзін
келтіруге болады. Өйткені ... ... ... ... мен ... Халық Республикасы шекарасын белгілеуге тікелей
қатысқан және Қытаймен шекара мәселесін шешу үшін ... 4 ... ... ... ... өкілі болған. Ол қырғыз-қытай
шекарасы туралы былай дейді: «Дипломатиялық көп келіссөздердің нәтижесінде
талас-тартысқа түскен 4500 шаршы ... ... 1701 ... ... ... оның 2802 ... ... жері Қырғыз Республикасының қарамағына
алынды. Еркештам мен ... ... ... да өте қиын ... ... ... ... учаскеде Нұра деген Қырғызстанның айылы бар. Ал енді
бізге тиісті Жаңа-Жер учаскесінде ... ... ... жағы) қытайлықтар
электр желісін тартып әкелген елді мекен бар болып ... ... елді ... ... жөн деп ... Нұра айылы бүкіл
иелігіндегі аймағымен біздің қарамағымызда қалды. Ең ауыр дипломатиялық
талас-тартыс Үзеңгі-Қуыс ... ... ... Ұзақ ... ... өзара
тартыстан кейін, Үзеңгі-Қуыстағы 2840 шаршы шақырым даулы жердің 850 ... ... ... 1990 ... ... Қырғызстанның еншісіне тиді»
[109].
Осылайша, 1999 жылы ұзақ жүргізілген келіссөздер нәтижесінде Бедел
учаскесі ... ... қол ... Бұл учаскені ... ... ... ... 70х30 ... ... ... арасындағы уағдаластыққа сәйкес, Хан-Тәңірі учаскесінің 70 пайызы
Қырғызстанда қалса, 30 пайызы ... ... ... мен ... ... ... даулы учаскелер туралы мәселелер де осындай
жолмен шешілді [110]. Бұл ... айта ... ... ... ... ... ол ... елінің Қытаймен шектесетін шекарасында тұр. Қазақстан
жағындағы негізгі орны Алматы облысының ... ... ... қарайды.
Жалпы, мемлекеттік шекара мәселесі өте күрделі мәселе болып табылады.
Оны ретттеу барысында қиын ... ... да ... ... ... келісімдер, әсіресе қырғыз-қытай мемлекеттік шекарасы мәселесін шешу
барысында келісімдер нәтижесімен ... ... ... ... ... ... ... делимитациялау мәселесіне
Қырғызстан халқы үлкен наразылық білдірді. Қарсылық шерулері, пикеттер және
аштық жариялау Бішкек пен елдің бірқатар ... ... Бұл ... қайғылы оқиғаға әкеп соқты: 2002 жылдың 17, 18 наурызында Ақсый
ауданында құқық қорғау органы ... ... ... бес адамды атып, бір
адамды өлгенше соққыға жыққан. Қырғызстанның Мемлекеттік хатшысы Османакун
Ибраимов ... ... ... ... түсініктемесінде былай дейді:
“Бұл түсінікті жағдай, ... ... ... ... азаматы
қандай сылтаумен болмасын, ... ... ... ... ... мемлекеттің қарамағына өткенін қаламайды. ... біз ... 198 мың ... ... деп ... ал даулы
учаскелер әрқашан болған, олар талқыланып отырған, Кеңес Одағы жылдары
бірнеше ... ... бойы ... осы ... ... ... ... да, бізге даулы территориялардың 70 ... ал ... ... берілуі, анығырақ айтқанда, Қырғызстанның ұлттық нышандарының
бірі ... ... ... және ... ... ... қалды, шыңдарға
қарасты ең жақсы жерлер біздің жағымызда қалды, тағысын тағы. Мұның бәрі,
әрине бізде ... ... ... ... бірегей мүмкіндігіміздің бар
екендігін көрсетеді. Біз Қытаймен байланыста күрделі жағдайға түсуіміз
мүмкін екендігін ... ... ... бұл ... біз ... ... шекара мәселесі бойынша депутаттар да, наразылық
білдірушілер де саналылық пен көрегендік ... деп ... ... ... ... ... туғызудың қажеті жоқ. Бұл
біздің халқымыздың мүддесіне, біздің ұлттық ... сай ... ... ... ... және тәртіпсіздік жағдайды
туғызуға халықты итермелеудің қажеті қанша” [111].
1999 жылғы аймақты дүр ... ... ... қызу шағында
А.Ақаев пен Цзян Цзэминь қол қойған қырғыз-қытай шекара келісімі ең соңғы
және ең ірі ... ... ... тағдырын шешті (90 мың гектар
жер Қытайға өтті). Әсіресе оның қырғыз парламентімен ратификациялау жұмысы
ұзаққа- екі ... аса ... ... 2002 ... 10-шы ... ... мәжілісі сырттағы наразылық шеруімен іргелес жүріп ... ... ... ... ... бұл ... ... ел арасында бүлік тудыру мақсатындағы іс-әрекеті деп бағалады.
Мәжілісте баяндама жасаған Қырғызстан сыртқы істер ... ... ... ... ... ... танытты. СІМ басшысының сөзі
бойынша, әңгіме шекараны өзгертуде емес, алғашқы рет оны орнату және заңдық
рәсімделуінде. Ол ... ... ... Үзеңгі-Қуыс
учаскесінің қырғыз жағына тек 4 ... ғана ... ... ... да ... 70 ... ... жағында қалғандығын
айтты. Беделді мамандардың пікірінше, бүгінде Қытайға кеткен атақты шекара
бекетін 1970-ші ... ... ... ... ... ... деді
министр. Осы мәселе бойынша сөйлеген депутаттар соңына сөз алған Қырғызстан
президенті А.Ақаев алдындағы даулы учаскелерді ... ... ... ... 3-5 пайыздан 18-19 пайызға дейін өскенін айта
отырып, болашақта ... да зор ... ... ... сенім
білдірді: “Біздің мемлекетіміздің тұрақты да қауіпсіз дамуы үшін бұл шешім
ең ... ... ... ... ... орталықазиялық елдердің үшіншісі-Тәжікстан.
Тәжікстан ... ... ... 1993 ... ... ... ... сапары нәтижесінде қабылданған декларацияда шекара мәселесін шешуге
байланысты былай делінген: “Тараптар халықаралық құқықтың жалпы қабылданған
нормалары негізінде, екі ел ... ... ... ... ... ... әлі ... шекара мәселесін талқылауды
жалғастыратынын қуаттайды [113, с.83].
Тәжікстан ... ... 1996 ... ... ... ... ... мемлекеттік шекара мәселесі екіжақты талқылаудың
негізгі құралына айналды. Бәрімізге мәлім, Қытаймен ... ... ... ... ... ... ТМД елдері бірлескен делегация құрды. ... мұра ... ... қалған бұл мәселені тараптар өзара түсіністік және
өзара тиімділік негізінде шешуге бет ... ... Син ... өзінің еңбектерінде Орталық Азия
республикалары мен ... ... ... ... сөз ... ... ... Қытайдың батысындағы шекара мәселесін шешуге белгілі-бір
қолайсыз ықпалымен қатар қолайлы факторларды да әкелгенін ... ... ... арасында жүргізілген келіссөздер бүгінде үш ... Әр ... ... ... ... қол ... зор ... шығынды қажет етті. Бірақ қолайлы жағы да бар. Мысалы, мәселені
шешуде Қытайдың осы үш жас ... ... ... ... ... мәселелерді патшалық Ресейдің және ... ... ... арта
салуға болады, мұның өзі шекара мәселесін шешуге оң әсер етті. Тәжікстан
мен Қытай ... ... ... ... ... 1999 жылдың тамыз
айында Тәжікстан ... ... ... жасаған сапары кезінде
Даляньда ортақ келісілген учаске бойынша қытай-тәжік мемлекеттік ... ... қол ... Келісімде екі ел арасындағы ұзындығы 28
километрлік ... ... ... және 23 ... ... ... ... шекара сызықтары белгіленген. Тараптар әлі де ортақ шешімін
таба алмаған шекара учаскелер турасында екі ел арасында ... ... ... ... шарттарын негізге ала отырып, халықаралық құқықтың әділ
ережелерге сүйене отырып, тең құқықтық, өзара ... ... ... ... екі жақ та қабылдай алатын ұсынысты табуға бел байлады.
2000 жылдың шілде айында ... ... ... ... 5-ші
кездесуінде Қытай, Тәжікстан және Қырғызстан үш ... ... ... ... ... ... қол қойды. Осы екі келісім
Қытай мен Тәжікстан мемлекеттері шекарасы мәселесін түбегейлі шешуге ... ... [49, ... ... Цзян ... ... ... барысында Рахмоновпен
екіжақты байланыстардың дамуы туралы пікір алмасты. Э.Рахмонов Цзян ... ... ... ... ... отырып, бұл сапар екі ел арасында
сан-салада дамып келе жатқан ынтымақтастық пен ... жаңа ... ... ... ... ... ... мәселесіне
тоқтаған Қытай басшысы Қытай мен Қазақстан, Қытай мен Қырғызстан арасындағы
шекара ... ... ... атап ... ... ... мәселе көп ұзамай шешімін табатынына сенім танытты. Қытай төрағасы
өзінің тәжік әріптесін ... ... ... ... және Тайвань
мәселесі бойынша Қытайдың принциптік ұстанымымен таныстырды. Ол Тәжікстанды
Тайвань мәселесі бойынша Қытай ұстанымына көрсеткен мызғымас ... ... ... ... ... да осы ... ... қолдау
табатынына сенім артты. Өзара ... ... ... екі ... ... қол қою ... қатысып, Цзян Цзэминь мен Э.Рахмонов
“21-ші ғасырға бағытталған ҚХР мен ТР арасындағы тату көршілік, достық пен
ынтымақтастық ... ... ... ... қол қойды. ... ... ... ... ... мен Тәжікстан арасындағы
мемлекеттік шекара туралы келісімге, Қытай мен Тәжікстан ... ... және ... ... ... ... Жоғарғы прокуратурасы мен Тәжікстанның Жоғарғы прокуратурасы
арасындағы ынтымақтастық туралы ... қол ... ... Тәжікстан мен Қытай арасындағы мемлекеттік шекара мәселесі
толық шешілді десе болады. Бірақ Тәжікстанға да ... мен ... ... ... ... ... көршісіне беруге тура келді.
Тәжікстан президентінің баспасөз ... ... ... ... ... ... көлемі 1000 шаршы километр шамасындағы жерді
Қытай Халық Республикасына беруге келіскен. “Франс ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігінің
Қытайға берілуі екі ел арасындағы аумақтық дауларды реттеу және шекараны
демаркациялау туралы үкіметаралық ... ... ... ... ... аумақ тәжік-қытай шекарасындағы үш даулы учаскенің
ең ірісі болып табылады. 519 километрге ... ... ... ... ресми келісімге Э.Рахмоновтың 2002 жылғы сәуір
айындағы ... ... ... қол қойылды [115].
Тәжікстан Қытайға Шығыс Памир ауданындағы 28 мың ... ... ... бір ... берді. Пекин қытай-тәжік шекарасындағы үш учаскені
беруді сұраған. 1999 жылы екі ... ... ... шешілді: бірі бойынша
Қытай өз талабынан бас тартып, ал екіншісі ... ... ... ... мен ... ... ... бөлу арқылы шешілді. Ал үшінші учаске
мәселесі Тәжікстан президенті Э.Рахмоновтың Қытайға сапары кезінде шешімін
тапты. Екі ел ... қол ... ... ... ... тау ... шаршы километр жер ҚХР-ға өткен. ... ... ... ... жоқ, ... деңгейінен бес мың метрлік биіктіктегі таулы өлке
болып табылады. Мұның өзі Тәжікстанға ... орын ... ... ... тұрғындарының наразылығын ... ... ... ... Тәжікстан президенті ҚХР төрағасымен болған
кездесу барысында Тәжікстан Қытаймен достық байланыстарды дамытуға ... ... атап ... Кеңес Одағы кезінде Памир ауданындағы даулы
аумақтар туралы мәселе көтерілмеген [116]. Осылайша, Тәжікстан да ... ... күн ... ... ... Шекара мәселесін шешуде
басымдық танытқан ... ... ... ... ... Азия
республикаларымен шекара мәселесін ұзаққа созбай, ортақ ... ... ... ... ... ... ... демографиялық,
саяси әлеуетін жылдам көтеріп келе жатқан Қытайдың өзімен іргелес жатқан
елдермен байланыстарды нығайтуға, ... ... ... ... ... көрсетеді.
Жалпы, кез-келген мемлекет екінші бір мемлекетпен келіссөздер жүргізу
барысында ең ... ... ... ... ... ... ... құрылым мен процесс тұрғысынан ... ... ... ... ... ... салыстырмалы әдісі болып
табылатын ойындар теориясы ... ... ... мәселені
талдайтын болсақ, ... ... ... ... қатысушылар
(келіссөздерге қатысушы мемлекеттер) өздері қатысып отырған ойыннан толық
басымдықпен шықпаса да, барынша аз шығынмен ... ... ... мемлекет ең алдымен өзінің мақсаты мен міндеттерін айқындап,
тактикасын белгілеп, жемісті жұмысқа қажетті шарттарды қалыптастыруы ... ... ... Азия ... бұл ... ... ... бейбіт жолмен
шекара мәселесін шешу, сол арқылы аймақ қауіпсіздігін нығайту ... ... ... ... дипломатиялық жолмен шешуде Қытайдың өзі
де мүдделі. Өйткені кезіндегі шекара мәселесін шешуде ортақ мәмілеге келе
алмау немесе ... ... ... ... ... ... қақтығыстарға
ұласып, байланыстардың шиеленісуіне әкелгені белгілі. Ал бүгінде орын алған
жаңа ... ... ... ... ... де ... ... бәріміз де түсінеміз. Егер аталмыш мәселе өз шешімін таппаған
жағдайда, келіссөздер әрі ... ... ... ... байланыстардың
дамуына ақау келтіретін жағдайдың тууы әбден мүмкін еді. ... ... ... мен ... ... ... үлкен нүкте қойылды.
Ширек ғасыр бойына шешімін таба алмай келген тарихтан ... бұл ... ... ... Қытаймен аумақтық проблемалар шешу ... ... ... күн тәртібінен біржола түсті.
2.2 Қазақстан және «Шанхай ынтымақтстық ұйымы»
Бүгінгі айтарлықтай тұрақты емес халықаралық жағдай орын алып ... ... ... ... ең ... ... тұрақтылыққа және қауіпсіздікке деген талпыныстан туғаны
ешкімді де ... ... ... ... нәтижесінде халықаралық қатынастардың
субъектілері ретінде пайда болған ... ... ... өзінің
ұлттық қауіпсіздігін, мемлекет егемендігін және тұтастығын ... ... ... Кез келген мемлекетке әлеуметтік-экономикалық даму үшін
тек мемлекет ... ғана ... ... ... ... ... да
бейбітшілік пен қауіпсіздіктің болуы, оның ішінде ең алдымен мемлекетті
қоршаған ... ... яғни ... мемлекеттер құраған аймақта тұрақтылық
қажет.
Жалпы, Орталық Азия республикаларының шығыстағы ұлы көршісі Қытаймен
ресми ... ... ... ... ... ... ... өзара байланыстардың негізі болған еді. Оған бұл
республикалардың географиялық орналасуы ... ... ... ... өте ... ... ... түсуіне байланысты ... да ... одан әрі ... ... Оған ... ... ... пен тұрақтылықты мақсат еткен Орталық ... мен ... ... ... бестігі" шеңберіндегі
ынтымақтастықты айтуға болады. Бір жағынан Қытай Халық Республикасы, екінші
жағынан Ресей Федерациясы, ... ... ... Республикасы,
Тәжікстан Республикасы құраған бестіктің ынтымақтастығы 1996 жылдан бастау
алады. Әдеттегі ... ... сол ... ... ... ... сияқты аталмыш бестіктің "Шанхай бестігі" аталуы да келісім-
шарттың ... ... ... байланысты.
Бестіктің жұмысына тоқталмастан бұрын кейінірек шегінсек. Өйткені
аталмыш мемлекеттер ... ... ... ... күштерді қысқарту
бағытындағы ынтымақтастықтың тамыры әріректе жатқанын айту керек. ... ... ... ... Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан –бес
мемлекет 60-шы жылдарда қалыптасқан әскери алауыздықты ... ... ... ... ... ... шешу үшін Қытай жағы-бір
тарап, ал Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан-4 мемлекет екінші ... 80-ші ... ... ... ... ... шешуге арналған
келіссөздерді жалғастырды. ... ... ... ... шекара аймағында өзара әскерді қысқарту туралы ... ... ... айынан басталады, келіссөздер ол кезде Қытай мен Кеңес
Одағы, яғни екі мемлекет арасында ... ... ... ... ... екі ... 1989 жылғы мамыр айында М.С.Горбачевтың ... ... қол ... ... аймағындағы қарулы күштерді екі
мемлекеттің жақсы ... ... ... ... келетін ең төменгі
дәрежесіне дейін қысқарту және шекара аймағындағы тыныштықты ... ... ... ... ... білдірді. Бұл жөнінде тараптар қол қойған
Бірлескен кеңес-қытай коммюникесінде анық айтылған [118].
1990 жылдың 24-ші сәуірінде Қытай мен ... ... ... ... ... ... және әскери саладағы сенімді нығайту
принциптері туралы келісімге қол қойды [119].
1992 жылдың ... ... ... бес ... ... ... делегация шекара маңындағы әскерді ... ... әрі ... ... 1995 ... ... ... 1-10
аралығында осы мәселе жөнінде бес ... ... ... 17-ші ... ... де, алға ... ... Осы
уақытта Қытайдың дипломатиялық және әскери мамандары делегациясы Ресей,
Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстанның дипломатиялық және әскери ... ... ... арасындағы шекара маңындағы әскери күштерді
қысқарту және әскери саладағы сенімді нығайту мәселесі бойынша келіссөздер
жүргізді. ... ... ... шекара маңындағы әскери күштерді
қысқарту және әскери саладағы сенімді нығайту туралы келісім бойынша ортақ
мәмілеге келді. Ал 1996 ... ... ... 8-23-і ... аталмыш
мәселе бойынша делегациялар арасында Пекинде келіссөздердің 18-ші ... тағы да ... ... ... [32, 220б].
1996 жылдың 26 сәуірінде жоғарыда аталған ортақ шекара ... бес ... ... Шанхайда бас қоса отырып, Қазақстан
Республикасы, Ресей Федерациясы, ... ... ... мен ... Халық Республикасы арасындағы шекара ... ... ... ... ... туралы келісімге қол қойды. Келісім
бойынша Тараптар ұзақ мерзімді тату ... ... ... ... ... бес мемлекет пен олардың халықтарының мүдделеріне сай екендігін
мақұлдай ... бір ... ... ... Ресей, Тәжікстан, ал
екінші жағынан Қытай шекара аймағындағы тұрақтылық пен ... ... ... Азия ... мұхиты аймағындағы бейбітшілікті сақтауға
қосылған маңызды үлес болып табылатындығына сенімді бола отырып;
КСРО Үкіметі мен ҚХР ... ... ... ... әскери салада сенімді нығайту мен қарулы күштерді ... ... ... ... 1990 ... 24 ... келісімін
басшылыққа ала отырып, төмендегіше келісімге келді. Келісімнің 1-ші бабында
"Тараптардың қарулы күштерінің құрамдас ... ... ... ... ... ... ... екінші тарапқа қауіп төндіретін
және шекара аймағындағы тыныштық пен тұрақтылықты ... ... ... іс-шаралар жүргізбейді" делінген.
Ал келісімнің 2-ші бабында тараптардың достық, тату ... ... ... ... аймағындағы ұзақ мерзімді тұрақтылықты сақтау,
шекара аймағындағы әскери салада өзара ... ... ... ... іске ... айтылады, олар:
қарулы күштер мен шекара әскерлерінің келісілген ... ... ... ... ... ... әскери жаттығулар жүргізбейді;
әскери жаттығулардың масштабын, географиялық шегін және санын
қысқартады;
ірі ... ... ... ... ... әскери қайраткерлік
пен әскердің орын ауыстыруы жөнінде хабардар етеді;
бір жағынан Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, ... ал ... ... ... ... екі жаққа 100 км-ге кірігетін географиялық зонаға
әскер мен ... ... ... туралы хабарлайды;
әскери жаттығуларға бақылаушыларды өзара шақырып отырады;
Ресей-қытай шекарасының шығыс бөлігі сызығынан екі ... 100 ... ... әскери-теңіз флоты/әскери-теңіз күштерінің өзен
кемелерінің уақытша кіруі туралы хабарлайды,
қауіпті ... ... ... үшін ... ... емес ... жөнінде ақпарат сұрайды;
шекара аймағында қарулы күштер мен ... ... ... ... ... байланыстарды нығайтады және ... ... ... ... ... ... асырады [102, 269б].
Жоғарыда аталған шаралар келісімнің қалған баптарында әрқайсысы
жеке-жеке нақты айқындалған.
Осы ... ... ... ... ... желтоқсан айларында
жүргізілген тараптар арасындағы шекара маңындағы өзара қарулы күштерді
қысқарту туралы ... және оған ... ... ... ... қол ... ... соңғы 19-22-ші кездесулері өтті.
Сонымен, бес мемлекет арасындағы шекара аймағындағы әскери саладағы
сенімді нығайту туралы ... қол ... ... ... мен ... шекарада ғасырлар бойы орын алып ... ... ... біржола сейілткендей болды. Сол үшін бұл түбегейлі тарихи
оқиға ... ... ... ... қатысушы елдердің 1997 жылдың сәуірінде
Мәскеуде өткен екінші кездесуінің ... ... ... ... ... Федерациясы, Тәжікстан Республикасы және Қытай
Халық Республикасы арасындағы шекара аймағындағы қарулы ... ... ... қол ... ... 2-ші бабы ... ... күштерінің құрамдас бөлігі болып табылатын шекара аймағында
орналастырылған ... ... ... ... ... ... ... екінші тарапқа қауіп төндіретін және шекара аймағындағы
тыныштық пен қауіпсіздікті бұзатын ... ... ... ... ... Ал 3-ші ... "Тараптар географиялық шекте
(шекара сызығынан екі жаққа кірігетін 100 ... ... ... ... ... ... мен әуе ... қарсы қорғаныс
авиациясының жеке құрамы мен қарудың негізгі түрлерінің ... және ... ... және ... ... әрқайсысына шектеу деңгейі
белгіленеді" делінген. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... шынында да ол еларалық сенім мен аймақтағы
тыныштықты қамтамасыз етері сөзсіз.
Жалпы, тараптар қарулы күштерді ... алға ... осы ... ... ... қаржы шығындары молаюда. Қытай ... ... ... былайша көрінген: 2003 жылдың қыркүйек
айында ... ... 200 мың ... ... және ... ... ... 1985 жылғы 4 млн.-нан 2,3 млн-ға дейін азайғаны туралы ... ... ... ... ... ... 185,3 млрд. юаньды (шамамен 22
млрд.долл.) ... ... ... 9,6 ... ... ... етіп,
оны бірнеше жылдар бойы 7-8 пайыз болған елдің ... өсу ... Бұл ... ... әскери жаңартуға, қарулы күштер санын
қысқартуға, әскери және қызмет ... ... ... қару-жарақтарды жетілдіру мен жаңартуға, қазіргі ... ... ... дайындықты жақсартуға, сонымен қатар
бірлескен операцияларды жүргізуге және ... жаңа ... ... ... [120, с.331]. Ресейдің де
әскери қаржы шығындары тұрақты түрде өсіп отырған. ... жж. ... ... ... өсімі 10 пайызды құраған. 2004 жылы 411,5 млрд.
рубльды (шамамен 14 ... ... ... ынтымақтастық ұйымына
кіретін алты мемлекеттің әскери шығындарының көлемін төмендегі кестеден
көруге ... |1994 |1995 |1996 |1997 |1998 |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 | ... |13900 |15300 |15500 |17800 |20000 |22000 |25900 |30300 |32800 ... |15800 |10000 |9100 |9700 |7100 |8300 |9700 |11200 |11400 |13000 ... |158 |163 |177 |165 |164 |137 |144 |211 |231 |243 | ... |8,9 |16,3 |15,4 |18,7 |17,4 |21,8 |24,6 |19,8 |21,7 |21,6 | ... |32,4 |9,4 |10,1 |14,4 |12,8 |13,8 |11,9 |11,9 |16,2 |- | ... |102 |90,5 |87,1 |132 |112 |121 |- |- |- |- | |Өзбек
Стан |113 |94,9 |127 |147 |- |222 |- |117 |- |- | | ... ... 2004. ... ... и ... безопасность. Перевод с
английского. –Москва, Наука.- 2005.-972 с.
Шекара мәселелерін ... ... соң, ... бестігі” өз жұмысын
тоқтатпай, керісінше, аймақтық ұйым ... ... ... ... да ортақ мүдделері бар ... ... ... ең ... ... мен ... бірігіп күресу, сонымен
бірге саяси, экономикалық және мәдени салалардағы ынтымақтастық жатады.
"Бестіктің" ынтымақтастығының тамыры 1998 ... 3-ші ... ... ... ... түседі. Кездесуге Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... Цзян ... ... Республикасының президенті А.Ақаев, Тәжікстан
Республикасының президенті Э.Рахмонов және Ресей Федерациясы президентінің
арнайы өкілі, ... ... ... ... ... ... Бұл ... Тараптар бұдан бұрынғы қабылданған құжаттардағы келісімдердің
орындалу барысын ... сала ... оның ... және ... ... оң әсер ... ... атап көрсетті.
Сонымен қатар аймақ қауіпсіздігіне ... ... ... қару-жарақ
контрабандасы, терроризм және ұйымдасқан қылмысқа жол ашып отырған
Ауғанстандағы ... ... ... ... ... Тараптар
қауіпсіздік пен тұрақтылық орнату арқылы дамуға жол ... ... ... ... ... шаралары мен ынтымақтастық Кеңесін шақыру
туралы ұсынысы мен ... Азия ... ... ... ... зона құру ... инициативаларын қолдайтындарын айтты.
"Шанхай бестігі" мүшелерінің Алматыдағы кездесуі нәтижесінде қабылдаған
бірлескен мәлімдемесінде жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... ... халықаралық қауымдастықпен бірге ... ... жою және ... ... ... ... жәрдемдесуге ұмтылады. Осы тұрғыда Тараптар Ядролық ... ... ... және ... сынақтарға жаппай тыйым салу туралы
Шартқа әлі де қосылмаған барлық мемлекеттерді қандай да бір шарт ... ... ... шақырады" [121].
Бестіктің Алматы кездесуінің бірден бір ерекшелігі Шанхай мен Мәскеу
кездесулерінде қол қойылған келісімдер ... ... ... ... ... ... мәлімдемеде бесжақты экономикалық
ынтымақтастықты дамытуға ... ... ... ... ... үзінді келтірейік: "Тараптар теңдік және ... ... ... ынтымақтастықты дамытуда төмендегі ... ... ... деп ... ... ... айналымы көлемін ұлғайту мақсатында халықаралық тәжірибеде
қабылданған сауда шарттарын өзара ұсыну;
-аймақаралық және шекаралық сауда-экономикалық ... ... ... бес ... ірі ... мен ... ынтымақтастықты көтермелеу және қолдау;
- бес мемлекеттің әрқайсысында инвестициялық ахуалды жақсарту және
олардың аумағындағы экономикалық ... ... ... ... ... [122, 25 ... қоса Тараптар экономикалық ынтымақтастықты ... ... ... ... ... ... жол, автомобиль, су және
әуе түрлері салаларын жақсарту қажеттігін атап ... Бес ... ... ... ... алғаш рет қажеттілік болған
жағдайда арнайы мамандар, сыртқы істер министрлері ... ... мен ... ... ... ... ... туралы
механизм қалыптастырды.
Бестікке мүше мемлекет басшыларының кезекті төртінші форумы 1999 жылдың
24-25 тамызында Бішкекте болды. Мемлекет басшылары бұрын ... ... ... қол ... ... ... асырудың барысын талқылап,
аймақтық қауіпсіздік және экономикалық ... ... ... ... алмасты. Кездесу қорытындысы бойынша мемлекет
басшылары Бішкек декларациясына қол қойды. ... ... және ... қол ... ... ... және ... мемлекеттік
шекараларының түйісу нүктесі туралы келісім қабылданды. Осы кездесуде ... ... ... жұмысына жоғары баға бере отырып, бес елдің
қызметін қазіргі ... ... ... ... өзара
байланыстың жаңа түрі, Азия құрлығының алып бөлігінде тұрақтылықтың факторы
болғандығын атап ... ... ... ... ... сөз ете отырып, ... ... ... ... екі ... назар аудару керек деп санаймын.
Біріншісі-аймақтық қауіпсіздік мәселесі.Бұған ұйымдасқан қылмыс, терроризм,
есірткінің заңсыз ... ... ... ... ... ... жатады.
Екіншісі-аймақтық экономикалық ынтымақтастықты тереңдету. Мұнда басты бағыт
тармақталған жүк және қойма терминалдары, техникалық және ... ... ... және ... ... бар әуе, ... жол автокөлік
және мұнай құбыры жүйелерін жасау бола алар еді. Бұл ... ... ... ... ... ... құрылымы ететін шынайы қадамдар
деп санаймын. Болашақта тұрақты жұмыс жасайтын Хатшылық туралы ойластыруға
болады" [123, ... ... ... ... декларациясында бұдан бұрын Тараптар
қабылдаған құжаттардың тату ... пен ... ... ... ... пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге
сындарлы үлес қосатынын қуаттайтынын және бұл ... ... ... ... ... тобының қызметіне қажетті барлық
жәрдемді көрсететіні туралы мәлімдейді. Тараптар аталмыш декларацияның ... ... ... ... ... ... Жолын
аймақтағы тұрлаулы экономикалық дамудың, бейбітшілік пен ... ... ... ... осы заманның
деңгейінде дәуірлету туралы "Жібек Жолы" ... ... ... ... олар ... ... және халықаралық бейбітшілік
пен қауіпсіздікке елеулі қатер болып ... ... ... соғыс
қимылдарына байланысты қатты алаңдаушылықтарын да білдірді. Декларация
соңында тараптар бес мемлекеттің өзара ... мен ... ... екенін және басқа елдерге қарсы бағытталмағанын қуаттайтыны туралы
мәлімдеді. Сондай-ақ ... ... 10-шы ... ... ынтымақтастығының нығаюына жаңа серпін беретін мынадай мәлімдеме
жасалған: “Тараптар қазіргі халықаралық жағдайда болған елеулі өзгерістерге
назар аударып, ... ... ... қатынаста және халықаралық
мәселелерде алдағы кезде де мынадай ... ... ... ... деп ... пен ... ... тең құқылықты өзара құрметтеуді,
бір-бірінің ішкі ісіне араласпауды, келіспеушілік пен ... ... ... ... ... ... ... теңдік және өзара тиімділік ... ... ... пен ... ... ... ... халықаралық және аймақтық проблемаларды бейбіт ... ... ... ... ... Кеңесі рұқсат бермеген халықаралық
қатынаста әскери күшті ... ... оны ... ... ... ... қаруды таратпау туралы шарттың және ядролық сынақтарға жаппай
тыйым салу туралы шарттың ережелерін қатаң сақтау. ... және ... ... ... ... мемлекеттердің аталған Шарттарға дереу
және сөзсіз қосылуына ықпал етуге бағытталған ... ... ... мен ... ... ... мысалы айтқанда,
1999-2000 жылдарда орын алған Баткен, ... ... ... ... ынтымақтастығы шешуші шаралар қолдана алады ма
немесе қолдана алды ма? Осы сұрақтарға ... ... ... ... аталған оқиғалардың 2001 жылы да ... және ... ... ... ... ... болатынын болжаған болатын. Ол
"Шанхай бестігі" ... ... ... ... ... ... қажет ететін халықаралық терроризм, діни экстремизм,
есірткі мен қару-жарақ контрабандасын жандандыратын құбылыс екені ... ... ... ... тұру ... және ... әлсіз Орталық Азия республикалары үшін оңай іс емес-ті. Сондықтан
мұндай жағдайда тек ... ... ... жасау керектігі түсінікті.
1999 жылдың ... ... ... ... ... ... ... қақтығыстардың барысында Қырғызстанға көршілес елдермен
қоса, ТМД-ның басқа да мемлекеттері көмек көрсеткен болатын.
Бішкектің ... ... ... одақтастары қырғыз әскеріне
әскери-техникалық көмек берді. 2000 жылғы Қырғызстандағы және ... ... ... ... ... ... шығуға мүдделілік
танытты. 29 тамыз күні ҚХР ... ... ... ... ... мен ... ... зомбылығын айыптап, ресми мәлімдеме
жариялады. Бұған қоса Пекин “үш ... ... ... мен діни ... ... талқандауға дайын екенін аңғартты.
Содан соң көп ... ... мен ... арасындағы келісімге қол қойылып,
өзара әскери-техникалық көмек көрсету шаралары көзделді [125]. Осы жылы
Қытай әскерилері ... ... ... ... өз қол ... берді
[126, с.27]. Қытай тарапы Өзбекстанға құны 365 мың долларды құраған қару-
жарақ ... ... ... 25-26 ... ... ел басшыларының кездесуінен
кейін сол жылы "Шанхай бестігі" мемлекеттерінің құқық қорғау ... ... ... басшыларының кездесуі болып өтті. Кездесуде сөз сөйлеген
Қырғызстан президенті А.Ақаев Шанхайда, Мәскеуде, Алматыда және Бішкекте
қол ... ... ... аймақтағы бейбітшілік ... ... ... ... үлес ... атап өтті. Қырғыз
жағы елдің ... ... ... болған оқиғалардың себептері
мен оның сабақтары туралы айтты. Республика басшылығы ... ... және ... ... ... ... ... қолдауы нәтижесінде аз уақыттың ішінде террористердің ... және ... ... сәті ... Бұл кезең саяси
радикализм мен мемлекеттік құрылыстың зиялы бағыты арасындағы ... ... ... ... ... теріс құбылыстардың шекаралық және
ұлтаралық ... ... ... ... ... басқа елдерімен, сондай-ақ
халықаралық ұйымдармен, ең алдымен, БҰҰ және ЕҚЫҰ ... ... ... ... ... атап ... оқиғасынан кейін Қырғыз басшылары өз іс-қимылдарын "Шанхай
бестігі" шеңберінде жандандыруға тырысты. А.Ақаев осы ... ... ... ... ... ... ... ұсынған
болатын. Қырғызстан Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының орынбасары А.Мамеев осы
органды құруды ... ... ... ... ... ... "бестіктің"
бақылау тобының екі күндік кездесуі ешқандай нәтиже әкелген жоқ. Республика
басшылары бұл жағдайдан көңілі қалғандарын жасырған да жоқ [129].
Антитеррористік ... құру ... ... ... 2000 ... ... ... "Шанхай бестігі" елдерінің басшылары қатысқан 4-ші басқосуы
кезінде айтқан болатын. Аталмыш Орталықты ... ... ... ... ... Осы сауалға саясаттанушы А.Қасымов өзінің мақаласында
былай деп жауап береді:"Мұндай Орталық ... ... ... ... міндет құқықтық нормаларды және форумға қатысушы елдердің заңдарына
сәйкес оның статусын белгілеу болды. Ал ... ... ... ... ... барысында белгілі қиындықтардың тууы әбден мүмкін. Мысалы,
ТМД елдерінің ... ... ... ... түсінік қытай
заңгерлерінің көзқарасынан елеулі түрде ... бар. Оған ... ... ... мен ... түсініктеріне ғана емес, саясиланған
исламға деген көзқарастарында да ... ... бар ... де ... ... ... ... партия негізгі күш болып
саналады және дін мемлекет бақылауында, ал ... ... ... діни ... ... ... ... үшін
белгілі орын берілген, бірақ олардың ішінде ... ... ... ... ... ... ... пайдаланатын саяси партиялар
тіпті өкімет басында тұр. Бұл фактор Антитеррористік Орталық құру туралы
мәселелерді талқылау ... ... бола ... [126, с.28]. ... ... ... толық келісуге болмайды. Өйткені әр мемлекеттің
жүргізіп отырған саясаты ол сол мемлекеттің ... ішкі ісі ... ... сол ішкі іске ... халықаралық ережелерге сәйкес, ешкімнің құқығы
жоқ. Бірақ бүгінде ... ... ... ... ішкі ісіне
араласпайды деп айтуға болмайды. Әйтсе де, әлемнің ... ... ... ... ... ... түбегейлі мақсат-мүддесіне
сай саясат жүргізеді. Бүгінгі ... ... толы ... ішкі саясатындағы алшақтық бір аймаққа ... ... ... ... бірлесіп күресуге ешқандай кедергі жасамауы
тиіс.
Жалпы, кез-келген мемлекет, оның ішінде "Шанхай ... ... өз ішкі ... даму ... ... ... ... құқықты және оларға ешқандай басқа мемлекет араласпау, оларды
өзгертуге тырыспау керек. ... ... ... және интеграциялық
процестердің жаппай орын алған заманда ... ниет ... ең ... ... күш-жігерді бірлесіп жұмсай отырып, ортақ
даму мен гүлденуге жету болып табылады. Ал жеке бейтарап саясат ... ... ... тырысып баққан, бүгінгі күннің халықаралық
дәрежеге көтерілген мәселелермен жалғыздан-жалғыз күресу мүмкін емесі ... ... ... мен ... ... бар ... бестігі"
мемлекеттерін біріктіріп отырған ортақ мақсат-сыртқы қауіппен бірлесіп
күресу арқылы аймақ қауіпсіздігін сақтау. Осы ... ... өз ... ... болатын қандай іс-шараларды болмасын, оның ішінде ... ... ... құру ... ... шешуде "бестікке" мүше
елдер жоғарыда аталған кедергілерді жеңіп, ортақ мәмілеге ... ... ... талабы болып отыр.
Бестіктің 2000 жылғы шілде айында ... ... ... ... 5-ші басқосуы да оның жұмысының мазмұнын одан әрі тереңдетіп,
нақтылай түсті десе де ... Осы ... ... мемлекеттер тағы да
аймақтың қауіпсіздігі, тұрақтылығы мен ... ... ... отырған
ұлттық сепаратизммен, халықаралық теророризммен және діни экстремизммен,
сонымен бірге заңсыз қару-жарақ, ... сату мен ... ... ... ... ... ... әрекеттермен бірлесіп күресу
мәселесіндегі ынтымақтастықтағы сенімділіктерін қайта мәлімдеді.
Тәжікстан президенті Э. Рахмонов Ауғанстандағы діни ... ... ... ... айналымы осы аймақтың ... ... ... ... ... ... деп атап ... Ауғанстаннан әлемнің көптеген елдеріне жеткізіліп отырған
есірткінің 75 пайызынан көбі ... ... ... ... ... ... ... террористік және діни экстремистік күштер де осы тәжік-
ауған шекарасы ... сырт ... ... Бірақ шекараны өз бетімен
қорғауға, аталып өткен теріс ... ... ... әлі ... әлі де ... ... әскери –техникалық көмегіне мұқтаж.
Бестікке қатысушы мемлекеттер БҰҰ-ның Ауған мәселесін шешуге бағытталған іс-
шараларына қолдау ... ... ... тоқтатып, тез арада бейбіт
келіссөздерді өткізуге шақырды. Соңғы кезде ... ... ... ... ... алып ... ... Бірақ ТМД елдерінің
ішінде Ауғанстанмен шекарасы ең ұзын ... өз ... ... ... ... хақ. ... де Ресей әскерін өз аумағынан шығара отырып,
Тәжікстан ... мен ... ... ... ... ... артуда.
Бес мемлекет Қытайдың кез келген мемлекетке қандай жолмен ... ... ... ... (ПРО) ... қосуына қарсы шыққан
Қытайдың ұстанымын қолдап, олардың барлығы да РҚҚ жөніндегі 1972 жылы қол
қойылған Шарттың ... ... ... ... ... болып
табылатанын, шабуылдаушы стратегиялық қару-жарақтың денін қысқартудағы
ортақ ойларын білдіре отырып, ... ... шарт ... ... жөнінде міндеттеме алды [130].
Душанбе кездесуінде бес мемлекет басшысы Қазақстан ... ... ... үкімет басшыларының кездесуін өткізу туралы, бес ... ... ... ... ... жасаған
ұсынысымен келісетіндіктерін білдірді. Осы жолғы басқосудың пайдалы жемісі
Өзбекстанның алғаш рет ... ... ... ... ... Бұл ... ... басқа мемлекеттерге ашық екендігінің айқын көрінісі
болды. Тағы да айта ... ... осы ... ... ... ... декларациясына қол қойылды. Декларацияда бес мемлекет ... ... жаңа ... ... өте жақсы бастамасына
айналатынына сенім білдіре ... ... ... ... ... ... ... өтетіні туралы келісті.
“Бестіктің” Бішкек және Душанбе саммиттерінде ... ... ... ... ... ... ... құбылыстармен
бірлесе күресу жөніндегі көптарапты Бағдарламаны әзірлеу;
-ынтымақтастық туралы тиісті келісім-шарттар мен ... ... ... ... ... ... ... және шекара
мекемелері басшыларының тұрақты консультативтік кездесулерін өткізу;
-өз мемлекеттерінің аумағын осы бес елдің кез келгенінің егемендігіне,
қауіпсіздігі мен қоғамдық ... ... ... ... ... үшін пайдалануға жол бермеу;
-штаб пәтері Бішкек қаласында болатын аймақтық антитеррорлық құрылымды
жасақтау жөнінде шешімдер қабылданды ... ... 15 ... ... ... ... кезекті
алтыншы кездесуі аталмыш құрылымның тарихи мән-маңызын, аймақтық беделін
бір ... ... ... ... ... бүкіләлемдік сахнаға
шығарды. “Шанхай ынтымақтастық ұйымын” құру туралы декларацияда ұйымның
мақсат-міндеттері ... ... ... ... алға қойған
мақсаттары олардың бес жылдан бері дәстүрлі ... ... ... ... ... сай ... ... мәлім.
Декларацияның екінші бабында ұйымның негізгі ... ... ... ... мүше ... арасындағы өзара сенімділік пен тату
көршілік достықты нығайту; әр ... ... ... ... ... ... ... байланыс, қоршаған ортаны
қорғау және тағы басқа салалардағы тиімді ынтымақтастықты дамыту аймақтағы
бейбітшілікті, қауіпсіздікті және ... ... ... бар ... ... ... әділетті, саналы жаңа халықаралық саяси
экономикалық ... ... [131]. ... ... бұл ... осы ... мен ... бестігі” ел басшылары бұған дейін
қол жеткізген құжаттар негізінде “Шанхай ... ... ... кірісу міндеттелді. Оның ішінде “Шанхай ынтымақтастық ұйымының”
болашақтағы ынтымақтастығының ... ... ... ... ... принциптері мен тәртібін айқындау, басқа халықаралық
ұйымдармен ынтымақтастықтың тәртібін және тағы басқа ... ... ... ... ... ... ... сол құжаттарға қол қою да
мемлекеттерге жүктелген міндеттердің ... ... Осы ... Шанхай
саммитінің маңызды нәтижесі-Қытай Халық Республикасының төрағасы Цзян
Цзэминьнің, Ресей Федерациясының ... В. ... ... ... ... Қырғыз Республикасының
президенті А.Ақаевтың, Тәжікстан ... ... ... ... ... ... И.Каримовтың қол қойған
терроризммен, сепаратизммен және ... ... ... Шанхай
конвенциясы болды. Бұл алты мемлекеттің қауіпсіздік ынтымақтастығын
тереңдету жолында ... ... ... ... ... ... бірге
аймақ қауіпсіздігі мен тұрақтылығын сақтаудың және бірлесіп үш ... ... ... ... мемлекет БҰҰ Уставының мақсат-міндеттерін, бұған ... ... ... ... ... және “Шанхай ынтымақтастық
ұйымын” құру туралы декларациясында белгіленген қағидаларды ұстануға, әр
мемлекеттің ... ... ... ... ... саяси,
экономикалық, және қоғамдық ... ... ... терроризм,
экстремизм және сепаратизммен күресу үшін тиімді ынтымақтастықты жүргізуге
келісті. ... тағы ... ... ... мен тәртібін
белгіледі. Аталмыш құжаттың қабылдануы әр мемлекеттің ... ... ... және ... ... сақтауға, болашақта тараптар
арасындағы кең көлемді экономикалық байланысты дамыту үшін өте ... ... ... ... ... оған қоса Азия ... ... бейбітшілігі мен қауіпсіздігін нығайтудағы маңызы өте зор ... ... ... ... ... сөзінде “Шанхай
бестігінің” арқа сүйеп келген қағидаттары жаңа құрылып ... ... ... ... етіп ... жөн ... елдер арасындағы
ынтымақтастықтың негізгі мақсаты шекарадағы жағдайды қалыпқа түсіру
екендігін ерекше ... ... ... ... ... ... Хартиясын
дайындау, онда елдердің ... ... ... беру
қағидаларын көздеу жөнінде ойларын ... ... ... ... тек әскери-саяси тұрғыда ғана қарастыруға болмайды, ғаламдасу
дәуірінде қауіпсіздіктің экологиялық, техногенді, гуманитарлық және басқа
да ... ... ... ... Атап ... ... басшысы
Орталық Азия аймағын Қара ... және Қиыр ... ... ... ... тарту мәселесін көтерді. ШЫҰ-ға
қатысушы мемлекет басшыларының бәрі де Шанхайда қол ... ... ... ... соны ... ... нық сенім
білдірді. Қырғызстан президенті А. ... күн ... ... барлық
мәселелер бойынша толық түсіністікке қол жеткізілгеніне қанағат білдіре
келіп, Шанхай саммитінде ... ... ... ... ... орналасатынына қатты қанағаттанғанын разылықпен айтты. Тәжікстан
басшысы Э. Рахмонов жаңа құрылған ұйым қазіргі ... ... ... ... ... баға ... ... басшысы И. Каримов өзінің елі
Орталық Азиядағы мемлекеттердің ... ең ... ... ... сол ... халықтың тең жартысы тұрып, жатқанын
атап айтып, мұндағы мәселелерді қарауда Өзбекстан мүддесі ұдайы ... ... ... ... ... ... ... президенті
В.Путиннің сөзінде “Шанхай саммиті” әлемдегі геосаяси ... ... ... ... ... ... ой ... салды [132].
Қытай төрағасы Цзян Цзэминь “Шанхай ынтымақтастық ұйымын” құру туралы
декларацияға қол ... ... ... сөзінде “Шанхай бестігінің”
қалыптасып, даму ... ... ... ... жаңадан құрылған ШЫҰ-ның
болашақтағы жұмысы жөнінде біраз пікір ... ... ... ... халықаралық және аймақтық ұйымдардың тиімді тәжірибесін алуы
қажет, әсіресе аймақтың нақты ... ... ... іс ... ... ... мен қажеттіліктеріне сәйкес келетін даму жолын
үздіксіз зерттеп отыру ... Тек ... ғана ... әрі жарқын болашаққа
жетуге болады. Терроризмге, ... және ... ... ... Шанхай конвенциясына қол қою ... осы ... ... ... ... ... ... Біз жұмысқа
жұмыла кірісуіміз керек және тез арада Бішкекте антитеррорлық орталықты
құруымыз керек” [131].
Өзбекстанның ... ... ... жөнінде айтар болсақ, ... ... ... алға ... бұл ... ... өзін алшақ ұстауға тырысып баққанын аңғарғанбыз. Мысалы,
1999 жылы ... ТМД ... ... ... ... ... бас ... белгілі. Әйтсе де оқшауланудың болашағы болмайтынын
түсінген И.Каримов өз ... ... ... ... пен ... Өзбекстанның Шанхай ынтымақтастық ... ... ... ... ... ынтымақтастық ұйымының
жұмысына қатысу Өзбекстанға өзінің аймақтық саясатын ... ... ... жүйесіне қатысудан бас ... ... ... ... береді, сонымен бірге Ресей мен ... ... ... ғана жүзеге асырып қоймай, олардың аймақтағы
саясатына жанама бақылау және ықпал жасауға жол ашады» [133].
Қорыта келе, “Шанхай бестігі” шеңберіндегі ... ... ... ... ... ... нәтижесінде орасан зор жетістіктерге қол
жеткізіп, 2001 жылы ... ... ... ... ... әлем назарын
аударған, халықаралық аренада ерекше рольге ие ... алты ... ... бүгінгі таңдағы үлкен маңызы бар саяси құбылыс
болып табылады.
Жалпы, ШЫҰ-ның болашақтағы даму перспективаларын оның осы бес ... қол ... ... ... ... ... Өзбекстанның
мүше болып кіруімен аталмыш құрылым өзінің қызмет ету аясын кеңейтуге ... ... ... және ол ... да ... ... өз құрамына
тартатын болады. Тағы бір ерекше атап кететін жайт, ... ... ... бар ірі ... мен Ресейдің Орталық Азия
республикаларының мемлекеттік ... ... ... ... зор. ... да осы екі ұлы ... аймақтың тұрақтылығы
мен қауіпсіздігінің негізгі кепілі ... ... ... ... де осыны айғақтаса керек: “Шанхай бірлестігі ... ... ... ... сөз ... құрылым жұмысының
негізін БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері-саяси, экономикалық
және әскери-техникалық жағынан ... екі ұлы ... мен ... және ... ... тиімділігін одан әрі арттыра түскен жағдай- ол “бестіктің”
Алматы ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінгені болып саналады. ... ... ... ... іс ... ... ... идеялар басып озған ТМД-ға қарағанда ШЫҰ кері бағытта,
төменнен жоғары қарай-нақты екіжақты тәжірибеден одан да ... ... ... ... отыр [134, с.85]. Сондықтан экономикалық
ынтымақтастық көптарапты шеңберде дамитын ... ол ... ... ... ... ... ахуалына да оң әсерін тигізері сөзсіз. Бірақ,
әзірше ШЫҰ мүшелері ... ... ... ... ... ... ... көпжақты ынтымақтастықты жүзеге асыруда
ортақ механизм қалыптастырылып, ... іс ... ... жылы 11-ші қыркүйекте АҚШ-та жан ... ... орын алуы ... ... ... мүше елдердің ғана
емес, бүкіл әлем ... ... ... деп аталатын залалмен
бірлесіп күресуге деген қажеттіліктің туғанын көрсетті. Бұл оқиға ... ... ... ... ... одан әрі ... танытты.
11-ші қыркүйек оқиғаларынан кейін халықаралық лаңкестікпен күресуде
Антитеррористік ... ... ... ... 2002 ... ... Құрама Штаттары өздеріне қолдау білдірген 46 ... ... ... ... ... ... 17 мемлекет 16500-ден астам әскери қызметкерін ... ... ... ... ... ... ... 142 мемлекет террористерді
қолдайды деп күдіктенген ұйымдардың активтерін тұқырту туралы жарлықтар мен
заңдар шығарды. 190 ... ... ... жүзеге асыруға дайын екендерін
білдірді. 11 қыркүйектен бастап 60-тан ... ... ... ... агенті тұтқындалды [135, 41б].
АҚШ-пен қоса, көптеген елдер өздерінің мемлекеттік ... ... ... ... Олардың ішінде маңызды объектілерді қорғау, ... ... ... ... су, электр энергиясы, мұнай өндіретін
объектілер, әсіресе мемлекет басшылары мен үкімет басшыларының қауіпсіздігі
шаралары бар. Сонымен бірге ... ... ету ... ... АҚШ, ... Франция, Германия, Үндістан, Израиль, Жапония, Қытай және тағы
басқа көптеген мемлекеттер уақтылы төтеп беру, ... ... ... тез ... ету ... құрды. Қытай мен Қырғызстан 2002 жылы
қазан айында лаңкестікке ... ... ... ... ... ... ... ТМД-ның Ұжымдық қауіпсіздік шарты мүшелерінің тез ықпал ету
әскері де 2002 жылдың ... ... кең ... ... ... өткізді.
Еуроодақ, АСЕАН, Араб елдер ... ... ... ... ... ұйымы, ТМД Ұжымдық қауіпсіздік ұйымы, Шанхай ... ... тағы ... өз ... шеңберінде лаңкестікке қарсы
ынтымақтастықты кеңейте ... ... ... ... ... ... ... жою, өзара гуманитарлық көмек беру, бірлесіп зерттеу,
бірлесіп жаттығу сияқты ... ... және ... ... ... қол жеткізді [136].
«Шанхай ынтымақтастық ұйымы» шеңберінде ұйымға мүше ... ... ... 2003 ... ... ... Қытай, Қазақстан,
Қырғызстан, Ресей әскерлерінің бірлесуімен өткізілді. Жаттығулардың бірінші
кезеңі Алматы облысының Талдықорған ауданында Қазақстан, ... ... ... ... ... Ал екінші кезең Шыңжаңның
Құлжа қаласына жақын жерде ... ... ... ... Жаттығулардың негізгі мақсаты жалған лагерлерді жою және кепіл
тұтқындарды босату болды [120, с.264].
Бүгінде ... ... ... ... ... ... ... ұйымдардың басқосуларында болсын халықаралық
терроризммен күрес мәселесі бірінші кезекте ... ... ... ... жайған аталмыш мәселе халықаралық жағдайдың тұрақтануына және елдер
арасындағы өзара қарым-қатынастардың дамуына кері ... ... ... орайда Шанхай ынтымақтастық ұйымы елдерінің сыртқы істер министрлерінің
Пекинде 2002 жылдың қаңтар айында ... ... тыс ... ... ... Үндістандағы ахуал, Үндістан мен ... ... ... ... ... ... ... тақырыптар
жалпы ұйым үшін емес, ең алдымен Ресей мен Қытай үшін өзекті болғаны ... ... ... ... ... дос болса, ал Мәскеу Делимен
жақсы байланыстарды сақтап келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... саяси ахуалды, ынтымақтастықтың бағыты мен
формаларын, ең алдымен ... ... ... ... ... ... Оның сөзі бойынша, Ресей, ... ... ... және ... ... ... ... жағдайларды жасау үшін қазір
Ауғанстандағы ахуалды реттеуге, оның аймақтың барлық ... үшін тату ... ... бар ... жұмсау керек деген ортақ көзқарасқа ие. ШЫҰ
мүшелерінің сыртқы істер ... ... тыс ... ... қол ... ... Бұл ... мәлімдемеде Ауғанстанның
дағдарыстан кейінгі қайта қалпына ... және ... оның ... ШЫҰ-ның осы процесте алатын роліне қатысты
ортақ ... анық ... ... ... ШЫҰ-ы мемлекеттерінің
осы ұйымның Орталық Азия аймағындағы бейбітшілікті, қауіпсіздікті және
тұрақтылықты ... ... ... ... ... ынталы
екендіктерін көрсетті [137].
ШЫҰ-ға кіретін мемлекет басшыларының 2002 жылғы маусым айындағы саммиті
бұл ұйымның ... ... ... түсті десе болады. Өйткені Санкт-
Петербургте өткен бұл басқосу қорытындысы ... ... ... ... ... толыққанды халықаралық ұйым ретінде қалыптасу процесіне аталмыш
ұйымның 2003 жылдың 29-шы ... ... ... ... ... ... да ... айтарлықтай үлесін қосты. Алматы кездесуі
өзінің жұмысшы сипатына қарамастан өте ... ... ... ... ... ... мен Бішкекте орналасатын аймақтық
антитеррористік құрылымы жұмысының құқықтық шеңберін ... ... ... ... мәресіне жақындады. Мемлекет басшылары Кеңесі мен үкімет
басшылары Кеңесі сияқты ұйымның ... ... ... септігін
тигізер құжаттарға қол қойылды. ШЫҰ-ның атқарушы хатшысы болып Қытайдың
Ресейдегі елшісі Чжан Дэгуан ... ... ... ШЫҰ-ның бюджетін
жасаумен байланысты мәселелер ... ... ... ... ... ... ... Осы кездесуде Қазақстан
Сыртқы істер министрі ... бұл ... ... ... ... ... абыройын нығайтуда өте маңызды болып табылатынын атап көрсетті [138,
с.191].
Алматы кездесуінің ... ... ... басқосу, 2004 жылдың 29-шы
мамырында Мәскеуде өткен ШЫҰ-ның мемлекет басшыларының саммитінде көрінді.
Ұйымның екі органы жұмысының ... ... ... ... ... Оның ... бюджетін қалыптастыру ережелері анықталып, ұйымның
ресми бейнелемесі ... ... ... ... бүкіл планетада
қауіпсіздік орнату ісіндегі ерекше маңызын атап, оның ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан президенті
Н.Назарбаев “БҰҰ бүкіл адамзаттың мүддесін білдіретін бірегей халықаралық
құрылым болып қала беруі ... ... ... ... ... ... басшылары ұйым өз жұмысын тек БҰҰ шеңберінде жүргізетінін ... ... ... ... орнатуға дайын екендіктерін
білдірді [138, с.193].
Шанхай ынтымақтастық ұйымы тек әскери-саяси ұйым емес, оны ... 1998 ... ... кездесуі дәлелдеп берді. Бұл көпжақты сауда-
экономикалық ынтымақтастықты дамытуға жасалған алғашқы қадам еді. Ал ... ... ... бірден-бір көрінісі ШЫҰ-ның үкімет басшылары
Кеңесінің 2003 жылдың қыркүйек ... ... ұйым ... ... ... бағдарламасының бекітілуі болып табылады. ШЫҰ
мемлекеттірінің үкімет басшылары ұйымның 2004 жылға ... ... ... да ... қол ... ... 2020 жылға дейінгі
серіктестіктің бағыттарын айқындайтын ұзақ ... ... ... ... жаңа ... ... оның ... тауарлардың, капиталдардың, қызметтер ... ... ... үшін жағдайлар жасау кіреді. Экономикалық
ынтымақтастық бағдарламасында әр мемлекеттің ... ... ... ең
алдымен транспорт және энергетикалық мәселелерді шешу, кедендік мәселелер
мен кедергілерді жою ... ... ... ... қарастырылған. Тек
аталған шаралар ғана, кем дегенде, алты мемлекет арасындағы тауар айналымын
бірнеше есеге арттыруға мүмкіндік береді. Сөйтіп, ... ... ... оның ... млн. ... ... ... Ресей премьер-
министрі М.Касьянов журналистерге қабылданған құжаттар мен ... ... ... іс жүзінде аяқтады деп мәлімдеді. Ал Қырғызстан
премьер-министрі Н.Танаевтың пікірінше, ... ... ... ... ... ... жұмысы 2004 жылдың 1-ші қаңтарынан басталады [139].
Шынында да, ШЫҰ толыққанды ұйым ... 2004 ... ... ... ... десе ... ... 15-ші қаңтарда Пекинде Шанхай
Ынтымақтастық Ұйымы ... ... ... ... ... өтті.
Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің
келесі мәжілісі 2004 жылдың 17-ші ... ... ... Осы ... ... ... ... мәжілісі алдында ШЫҰ-ның аймақтық
лаңкестікке қарсы құрылым штаб-пәтері ресми ашылуы ... ... ... Бұл ... ... 30 ... ... Оның басшысы 3 жыл мерзімге
әр елден ауыспалы тәртіппен тағайындалып отыруы тиіс. Осы жолғы ... ... ... ... ... мүше ... кеңесіне төраға болып сайланды. Ташкент кездесуінің тағы бір
жаңалығы оған Ауғанстанның өтпелі ... ... ... ... және
Моңғолия президентінің арнайы өкілінің бақылаушы ретінде ... ... ... мен ... Азия ... аймақтық қауіпсіздік мәселесі өте
қатты толғандырады. Халықаралық деңгейдегі қауіп-қатерлермен күресу аталмыш
мемлекеттердің ортақ мүддесі болып табылады. Осы орайда Қытай ... ... 2004 ... 2-ші ... ... ... ... келісімдер негізінде Қытай Орталық Азияның 4 ... ... ... ... ... ... ... Оған заң жүзінде бір тараптың трансұлттық лаңкестік әрекеттермен
байланысты ... ... ... ... ... беру немесе рұқсат беру,
екі жақ өзара байланысты істерге қатысты бірлесіп іс жүргізу, ... ... ... ... ... мен ... ... жағдайлармен бірін-бірі таныстырып отыру кіреді. Қытай Сыртқы ... ... ... Чжан ... ... бойынша, 2004 жылдың
27-ші қазанында 10-шы шақырылған Бүкілқытайлық Халық Өкілдері ... 12-ші ... ... Тәжікстанмен «Үш кесапатпен» күресудегі
ынтымақтастық ... ... ... Іс ... 2003 ... ... ... БХӨЖ Қытайдың Қырғызстанмен, Қазақстанмен және ... ... ... соң ... ... ... таңда ғылым мен техниканың дамып, өркениетке аяқ бастық деген
21-ші ғасырдың өзінде де ел мен ел ... ... мен ... түрі бар: Таяу ... ... Пәкстан мен Үндістан
арасындағы жанжал, Ауғанстан мәселесі, Ирактағы соғыс ... ... ... ... сөз еткенде, ең алдымен еске түсетіні, әрине,
бүгінде ... пен ... ... өте ауыр ... ... ... ... қайта қалпына келтіруге бой алғанын айтпай кетуге
болмайды. Ауғанстандағы әлеуметтік-экономикалық мәселелер шешілмейінше ... ... ... ... ... Азия ... да ... мен
тұрақты дамуын толық қамтамасыз етуге болатынына сенімді бола алмаймыз.
Қазіргі таңда халықаралық қауіпсіздікке қатер ... ... ... ... ... ... ... да бұл мәселеге
немғұрайды қараған жоқ.
Иракқа бітімгершілік ... ... ... ... ... ... төтенше күрделі жағдайларда жұмыс істеп, 3
миллионнан аса жарылғыш ... ... ... орай, мұндай
өмір мен өлім арасында жүрген ... ... да жоқ ... ... ... кезінде қазақстандық бір әскер қаза тапты.
Мінеки, мемлекеттер ... ... ... ... ... қақтығыста тек сол елдердің ғана емес, бүкіл әлем ... ... ... өз кесірін тигізетіні хақ. Ал мұндай
жағдай Орталық Азия республикалары мен Қытайды ... ... ... Азия мен ... ... Азия ... ұлы державалардың назарын
аударған, қауіпсіздік ахуалы әрдайым ... ... ... аймақ болып
табылады. Сондықтан Орталық Азия елдері үшін негізгі мақсат ел ... ... қалу ... ... үшін елдің саяси ахуалының
тұрақтылығы қажет. Мұның бәрі ... ... ... елдер қатарындағы
Қытайдың да, өз бетінше аяқ алып келе ... ... ... жас
республикалары үшін экономиканы ... ... ... ... ... Сондықтан аталмыш елдер арасындағы ... ... ... ... ... аталған
мақсаттарға жету ниетінен туындағанына шүбә ... ... ... ... мүше ... ... ... 2005
жылғы 5-ші шілдедегі басқосуының тарихи маңызы өте зор. ... ұйым ... ... бұл ұйымның беделі арта түсуде. ШЫҰ
бүгінде БҰҰ Бас Ассамблеясының қасындағы байқаушы мәртебесін алып, ... ТМД ... ... байланыстар орнатқан. Саммит соңында
мынадай құжаттарға қол қойылды: Шанхай ... ... ... ... ... ... ... ұйымына мүше
мемлекеттердің лаңкестікпен, сепаратизммен және экстремизммен ... ... ... ... ... мүше ... ... «Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше ... ... ... ... ... тұрақты өкілдіктері туралы
ережені бекіту туралы» ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының шешімі ... ... ... ... ... 2004 жылғы жұмысы жөніндегі
баяндамасын бекіту туралы» ... мүше ... ... ... ... осы ... қорытындысында ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер
басшыларының шешімімен Пәкстан Республикасына, Иран Ислам Республикасына,
Үндістан Республикасына ШЫҰ ... ... ... ... Бұл
жолғы басқосуға 2004 жылы бақылаушы мәртебесіне ие ... ... ... ... ... да ... Ұйым ... Астана
декларациясында алдағы уақытта атқарылатын шаралар, атап айтсақ, өңірде
бейбітшілікке, қауіпсіздік пен ... ... ... ... әрекет ететін тиімді ... мен ... ... ... ету ... ... заңнамаларды үйлестіру,
жаңа сынақтар мен қатерлерге ақпараттық қарсы тұрудың тиімді тетіктерін
қалыптастыру және т.б ... ... атап ... ... ... Ауғанстандағы жағдайдың біршама
тұрақтануына байланысты халықаралық антитеррорлық ... ... ... ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер (Қырғызстан, Өзбекстан)
аумағынан алып кету ... ... ... ... 11-ші қыркүйек
оқиғасынан кейін АҚШ бастаған антитеррорлық ... ... ... Азия ... қолдау көрсетіп, Өзбекстан мен Қырғызстан
өз аумағында америка әскери базаларын орналастырса, ал Қазақстан тек ... ... және ... ... ... ұшақтарын уақытша
қондыруға рұқсат ... ... ... мүше мемлекеттер қабылдаған
декларацияда аталмыш мәселе жөнінде былай ... ... ... ... ... ... аяқталуын ескере
отырып, Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше ... ... ... ... ... ... нысандарын уақытша
пайдаланудың және әскери контингенттерінің ШЫҰ-ға мүше ... ... ... мерзімдерін анықтауы қажет деп санайды». ... ... мүше ірі ... мен ... ... ... ... күшейгенін қаламайды.
Шілде айының 11-і күні ... жаңа ... ... ... деп мәлімдеді: «Ауғанстанда президент сайлауы мен парламент
сайлауы өтті, ондағы ... ... ... біз енді американ
әскерлерінің Қырғызстанда қалуы мәселесін талқылауды ... ... ... ... қайсысы болса да база орналастырудағы
ынтымақтастықты тоқтатуына болады, бірақ алдын-ала 180 күн ... ... ... етуі ... ... ... айтуынша, АҚШ пен Оңтүстік
Кореяның ... ... жуық ... ... ... ... ... Ауғанстандағы ахуал күннен күнге тұрақталып келе жатса ... ... ... ойы жоқ ... да ... кейінгі оқиғалар ағыны осы қоғамдық пікірді дәлелдей
түсті. Соңғы өзгерістерге ықпал ету ... 25 ... АҚШ ... ... ... ... сапармен келді. Манас әуежайындағы
әскери базаның әлі де қала ... үшін база үшін ... ... ... 200 млн. ... ... кредит беруді ұсынды. Бұл
Қырғызстанның мемлекеттік бюджетінің 60 пайызы [143]. АҚШ-пен байланыстарды
суытқысы келмеген, әрі ... ... құр ... ... ... АҚШ әскери базасының Қырғызстан аумағында әлі де қала беруіне
жол берді. Бұл келісімнің тағы бір ... деп ... ... Чжунго
Жибао газеті,- Қырғызстандағы наурыз айындағы саяси бүлік кезінде президент
қызметін атқарушы Қ.Бакиев өзінің күшін ... ... ... ... сондықтан елдің оппозициялық партияларының беделі өскен.
Жалпы, Қырғызстан мен ... 2005 жылы ... ... ... ... ... мен ... орнату үшін орасан зор күш
жұмсау қажеттігін көрсетті. Сыртқы және ішкі қауіптермен күресуде аймақтық
ынтымақтастықты ... ... өмір ... айқындады. Қытай зерттеушісі
Син Гуанчэн ... ... ... шиеленісте өкіметтік сипаттағы
өзгеріс жоқ, тек бір саяси ... ... бір ... ... ... деп
бағалады. Ал Өзбекстан өкіметіне қауіп төндіріп тұрған бірден-бір фактор–
ол лаңкестік пен ... ... [144]. Ал жаңа ... сайлаған
Қырғызстанның АҚШ-тағы елшісі З.Сыдықованың Қырғызстандағы жағдайға берген
бағасы мынадай: «Қырғызстанда халықтық төңкеріс ... оны ... да ... ... ... жоқ, ... өзі ... көтерілуге және
елде орын алған тәртіпке қарсы халық наразылығын ... ... ... негізгі себебі өкімет органдарындағы жаппай ... ... ... ... ... көрсеткіштердің күрт төмендеуі шетел
инвестицияларының мүлдем тартылмауы»[145]. Қырғызстан президентін сайлап,
бұрынғы оппозиция ... ... ... ... сайлануының
Қырғызстан үшін қандай жақсылықтар әкелетінін уақыт көрсетер.
Сонымен, Шанхай ынтымақтастық ұйымының Астана ... ... ... ірі ... ... мүдделерінің, өңір ... ... ... ... ... ... саммитте
қабылдаған мәлімдемеден бас тартса, Өзбекстан оны іс жүзіне асырды. ШЫҰ-ның
осы ... ... ... ... ... ... ... Ресей де бар. Бірақ Ресей АҚШ-тың Орталық
Азиядан кетуін қалағанмен, ... ... ... күшейтуге бет алған.
Қырғызстанда 2003 жылдан бері Ресей әскери базасы орналасқаны белгілі. 13
шілдеде Ресей ... ... ... ... ... ... әскери
қызметшілерінің құрамын екі есеге көбейту туралы мәлімдеген. Оған ... ... қол қою ... ... ... ... ... шенеунік,
Пентагон генералы Ричард Майерс Өзбекстан мен Қырғызстандағы базалар ... ... ... ғана ... жоқ деп ... мен Қытайды Қырғызстан мен Өзбекстанға қысым көрсетті деп айыптады
[146]. Шыңжаң ... ... Чжу ... ... ... ... қатысуы мен саяси ықпалы аймақ елдеріндегі әлеуметтік-саяси
қайшылықтарды белгілі дәрежеде тереңдетті деп ... Оның ... ... ... күші ... демократиясы мен АҚШ-тың рухани
құндылықтары болып табылады [147, с.7].
Ресей зерттеушісі ... ... мен ... ... ... ... ШЫҰ ... де жасырын күшеюін күтуге
болады деп санайды. Оның пікірінше, Ресей Ұжымдық ... ... ... ... ... кеңістікті нығайта отырып, Қытайды өз
ықпалының аймағына жібермеуге тырысатын ... ал ... ... ... Пекиннен бұл өңірдегі саясатында сақ ... ... [148, ... болғанда да, Қытай Орталық Азия мемлекеттерімен Шанхай
ынтымақтастық ... ... ... одан әрі ... ... ... үшін бұл арақатынастарда басты орынға лаңкестікпен күрес
шығады. 2002 жылы 21 ... ҚХР ... ... Ақпарат қызметі
«Шығыс Түркістан» күштерінің шын мәніндегі табиғаты» атты мақаланы ... ... емес ... ... бойынша, 1990-2001 жылдар
аралығында «Шығыс Түркістанның» Қытай аумағындағы және одан тыс ... ... 162 ... өліміне алып келген Шыңжаңдағы ... ... ... ... ... [149, с.15]. Сонымен бірге бұл
мақалада Усама бен Ладенның Ресейдегі шешен лаңкестеріне, ... ... ... ... ... көрсеткені және олардың
«Талибанға» қосылуы айтылған. Тағы бір үзінді келтірсек: «1999 жылдың тамыз
айында «Шығыс Түркістанның» ... ... ... 4 ... мен ... Республикасы Ішкі істер министрлігінің жергілікті
шенеуніктерін ұрлап, кепіл тұтқын ретінде ... ... үлес ... ал
2000 жылдың тамыз айында Өзбекстанға мен ... ... ... еніп, бұл елдердің жергілікті үкіметтік күштерін шабуылдаған.
Мінеки, ... ... ... ... таңда Орталық Азияның
қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін факторлардың күшейіп келе ... ... ... мен ... үшін де, ... Азия ... де ... күштермен бірлесіп күресуді талап етеді. Ал соңғы кездегі
оқиғалар легі Қытай мен Орталық Азия елдерінің өзара ынтымақтастығында ... жол ... ... ... Азия мен Қытайдың географиялық орналасуы бүгінгі
таңда ... ... ... шиеленістер көбеюінің және
перспективалық ынтымақтастықтың ошағы ... ... Ұзақ ... тату ... достық қарым-қатынастар мен өзара тиімді
ықпалдастықты ... ... ... ... асуына аймақта орын алып
отырған көптүрлі шиеленісті жағдайлар кедергі жасап отыр. Олардың ... ... ... ... ... жазығының Ауғанстанмен
шекарасындағы тұрақсыздық, Орталық Азия ... ... ... ... ... ... және ... Азия республикаларының ел ішіндегі
саяси тұрақсыздығы пен халықтың экономикалық-әлеуметтік ... ... ... бар. ... бұл ... ... Азия мен ... өзара
ынтымақтастықты дамытуға қажетті ресурстары мен әлеуеті жоқ деген сөз емес.
Орталық Азия ... бойы ұлы ... ... маңызды артериясы болғаны
белгілі. Тарихи даму барысында олардың арасындағы байланыстар да әркелкі
болды. Ал ... ... Азия мен ... бүгінгі ғаламдасу заманының
талаптарына сай саясат ... ... ... ... бет алған.
Қорытынды
Қазақстанның Орталық Азиядағы саясаты мен саяси инициативалары
мәселесін ... ... ҚР ... ... ... ... жылға
артып келе жатқанын байқау қиын емес.. Сондықтан да ҚР мен ... ... ... зор ... ... ... бар. ... дамуының
негізін айқындайтын жобаларды жүзеге асырудың комплексті шаралары барлық
күш-жігерді біріктірудің және ... ... ... ... ... Орталық Азия аймағы бүгінгі таңда Қытайдан басқа АҚШ, ... Иран ... ... ... және ... ... ... болып табылады. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі он жылдан аса
уақыт ішінде олар да ... ... ... мен ... ... ... алға ... жасады. Өздерінің сыртқы саяси
қайраткерлігінде интеграциялық процестерге белсене араласа отырып, ... ... мүше ... Әрине, Орталық Азия елдерінің алдында
тұрған қиындықтар мен кедергілер аз ... ... олар ... жағынан болсын, саяси жағынан болсын әлі де әлсіз мемлекеттер
қатарында. Қытайдың Орталық Азияға ықпал етуінің саясидан гөрі экономикалық
күші ... ... ... ... Қытай Халық Республикасы Орталық Азия
елдерінің Ресейден кейінгі екінші ірі сауда серіктесі ... ... ... ... ... ... ... қытай тауарларының бұл
аймақтағы сұранысының ... ... да ... қатысты теріс
көзқарастардың тамырын жоғалтпақ. ... де, ... ... ... ... ... (Орталық Азия республикалары
экономикаларының шикізаттық ... ... ... ... ... ... ... потенциалды толығымен пайдалануға
мүмкіндік бермей отыр.
Сонда да ҚР саяси, сауда-экономикалық ынтымақтастық дамуының болашағы
зор деуге әбден болады. ... ол осы ... ... ... бар көптеген басымдықтарымен ғана емес, сонымен бірге тараптардың
алдында тұрған ынтымақтастық дамытудың ортақ тарихи мүмкіндігі мен ... ... ... ... байланысты. Мысалы Қазақстан мен мен
Қытайдың қарым-қатынастарының дамуында геоэкономикалық ... ... ие, ... ... ... ... сол байланыстардың
ең негізгі мазмұнына айналып отыр. Бұл да өз ... ... Азия ... тату ... ... байланыстарының сенімді кепілі болып
табылады. Орталық Азия республикалары тәуелсіздікке қол ... ... ... көшуге бел байлады. Ал нарықтық экономиканы ... ... деп ... да ... Ол тек ел ... ғана ... шетел
рыногына да бағытталуы тиіс. Қытай экономикасы бүгінгі таңда негізі нарық
болып табылатын реформаларды ... ... және ашық есік ... ... Азия елдерінің нақты экономикалық жағдайлары олардың жан-
жақты ашық сыртқы саяси стратегиясын ... ... ... ... ... ... ... Ресеймен қатар Қытай да бар.
Ұзақ мерзімді 2030 болашақ бағдарламасында ҚР өзінің ... ... ... әрі ... ... ... ... Сонымен бірге
ҚР бейбітшілікті, халықаралық тұрақтылықты, тыныштықты сақтаудың жақтаушысы
ретінде көрінуге ұмтылатыны анық. БҰҰ мүшесі ретінде халықаралық ... ... ... әрі ... ... мақсатын
көздейді, және дүние қалпының жаңа орналасуына үлес қосады.
Жалпы, өзінің ұлттық ... ... ... ... ... ... ... бар қазақ дипломатиясы күрделі де көпдеңгейлі құбылыс болып
табылады. Ал Орталық Азия ҚР сыртқы саяси ... ... ... ... Өйткені, бұл аймақ біз үшін, ең алдымен, сенімді тыл ... ҚР өның ... Азия ... ... ... ... ... бойынша топтастыруға болады:
1. Қазақстан Орталық Азия мемлекеттерінің көршісі ретінде аймақ дамуына
аса зор назар аударады.
2. ҚР ... Азия ... өз ... ... сай ... ... және құрметтейді.
3. Бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау тек аймақ елдерінің мүдделеріне ғана
сай ... ... ... ... жағдайдың бейбіт дамуына да септігін
тигізеді.
4. Аймақ тұрақтылығы мен ... осы ... ... ... және ... ... ... күш жұмсағанда ғана қамтамасыз
етіледі.
5. Қазақстанның Орталық Азия елдерімен ... ... ... және ... ... ... мақсатымен екіжақты негізде және
ШЫҰ шеңберінде ынтымақтастықты одан әрі нығайтуға ... ... Азия мен ҚР ... ... ... ... тұрғысынан алғанда айтарлықтай ұзақ емес уақыт ішінде ... ... ... көтерілді. Ортақ талпыныс пен мақсат-мүддеден бастау алған
қарым-қатынастардың болашағы өте зор ... ... ... Ал Орталық Азия
мен Қазақстан арасындағы тарихи ортақтық, мемлекет басшылары арасындағы
шынайы ... ... ... ... зор ... ... болашақтағы өзара түсіністік пен өзара жақындасудың негізін құраса
керек.
Пайдаланылған деректер ... ... ... ... Одақ ... ... Дипломатия. –М: Ладомир, 1997.- 848 с.
3. З.Бжезинский. Великая шахматная ... ... ... 2000. 254 с.
4. Дэн Сяопин. Основные вопросы современного Китая. М., ... ... ... М.С.Капица. КНР: три десятилетия-три политики.- М.,:Политиздат, 1979.-
576 с.
6. У.Т.Касенов. Безопасность Центральной ... ... ... ... ... Кайнар, 1998.-280 с.
7 А.Ходжаев. Китайский фактор в Центральной Азии. Ин-т. востоковедения
им.Абу Райхана Беруни АН РУ.-Ташкент: Фан, 2004.- 135 ... ... Арун ... ... ... ... в Центральной
Азии.http://www.inopressa.ru/eurasianet/2004/11/09/14:13:24/region
10. Чарльз Э. Зиглер. ... США в ... Азии и ... ... ... и международные
отношения. №4, 2005.- с.13-22.
11. Т.Шаймергенов. НАТО: военно-политическая стратегия в ... ... ... Азия и ... №5 (41), 2005. ... ... Роль НАТО в ... Азии.//Центральная Азия и Кавказ.
№5 (41), 2005. ... ... М.Т. ... ... ... ... ... с Запада) //Казахстан-Спектр. Алматы, КИСИ,-
№2(4), 1998. с.64-95.
14. И.А.Каримов. О ... ... ... ... ... ... ... 1999.-553 с.
15. С.Ниязов. Внешняя политика нейтрального Туркменистана. –Ашхабад, 1999.-
175 ... ... ... 22 ... 1994.
17. Дипломатия жаршысы.- 1996.- № 1.- 23-24 б.
18. ... ... ... ... ... ... ... К.Қожахметұлы. Қазақстан жол торабында тұр, қалай жүреді?//Ақиқат.-
1993.- №3.- 3-8 б.
20. Егемен Қазақстан. 5 маусым 2002.
21. Народное ... 11 ... ... А.Арыстанбекова. Казахстан в ООН: история и перспективы. Алматы, 2004.
с.
23. ... ... ... ... Правда Востока. 4 июля 1996.
25. Дипломатия жаршысы.- 1999.- №3.- 17 б.
26. Қазақстан ... мен ... ... ... арасындағы жиырма
бірінші ғасырда жан-жақты ынтымақтастықты одан әрі нығайту туралы
бірлескен декларация // ҚР ... ... ... 28 ... ... ... 19 сәуір 2001.
29. Егемен Қазақстан 14 қыркүйек 2001.
30. РИА “Новости” 9 июня 2001.
31. Егемен Қазақстан. 25 желтоқсан 2002.
32. ... ... 24 ... 2002.
33. Егемен Қазақстан. 13 қазан 1993.
34. http://china.21dnn.com/4453/2002-6-24/41@301163.htm
35. Слово Кыргызстана. 15 июня 2003.
36. http.www.ar-namys.org
37. http://www.calaw.cn/include/shownews.asp?newsid=2877
38. Слово Кыргызстана 10 сентября 2003.
39. Слово ... 7 ... ... http://www.uzbekіstan.cn/russіan/relatіons-ru.asp
41. Синьхуа агенттігі. 3 қыркүйек 2003. http://gb2.chіnabroadcast.cn
42. К.Қожахметұлы. Үлкен қанжар.//Егемен Қазақстан. 8 ақпан 1992.
43. ... ... 16 ... ... ... ... 1996.- №3.- 34 б.
45. Агентсво “Кабар”, Бишкек. 4 сентября 2000.
46. Китай и соседи. М., ... 1982.- 454 ... ... ... 2 ... 1999.
48. Сборник документов по международному праву. Алматы, 1998.- Т. 1.-
49. Жас Алаш. 26 ... ... ... Қазақстан. 2 ақпан 1999.
51. Казахстанская Правда. 24 декабря 2002.
52. http://nomad.su/?a=3-200205120005
53. Игорь Ханин. О делимитации и ... ... ... ... ... и ... Народной Республикой.
http://www.sk.kg
54. Жас Алаш. 18 ... ... ... мен Айырқалпақ жер дауын қалай шешті.//Жас Алаш. 18 маусым
2002.
56. Газета “Риф”, 22 июня 2001.
57. Радио ... 18 мая ... ... ... №”. ... Сыроежкин К.Л. Взаимоотношения Китая с государствами Центральной Азии
// Казахстан-Спектр. Алматы, КИСИ, №1(11) с.86.
60. Коммерсант. 20 мая ... ... ... № 98, ... Чжен Кун Фу. ... ... между прошлым и будущим. Алматы.
Жеті Жарғы. 1999. с. 43.
63. ҚР, ҚХР, ҚР, РФ және ТР ... ... ... ... 1999. -№ 3.-14 ... Егемен Қазақстан.15 маусым 2001.
65. Континент. - 2001. - № 6 (44). - ... Чжен Кун Фу. ... ... ... ... и ... Алматы.
Жеті Жарғы. 1999. с. 43.
67. Политика КНР на ... ... ... и ... ...... ... Институт Стратегических Исследований
при Президенте Республики Казахстан, 2005. 231 ... ... 5/2003. 6 ... ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы5 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы8 бет
Еңбекшілердің майдан вахтасындағы ерен еңбегі12 бет
Мектепте өзгеріс не үшін керек6 бет
Мемлекет басшысы Н. Назарбаев Қазақстан Республикасында тіркелген шетелдік дипломатиялық корпуспен кездесу өткізді..4 бет
Орталық азия мемлекеттері мен европалық одақтың өзара қатынас перспективалары56 бет
Тәуелсіз Қазақстан Республикасының халықаралық қатынасы және сыртқы саясаты8 бет
Хандық дәуір әдебиетінің құрылуы қарсаңындағы қоғамдық - әлеуметтік, саяси жағдай4 бет
Қазақстан Республикасы мен америка құрамы штаттары арасындағы қатынастар туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь