Бөкей ордасының қазақтары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 Бөкей ордасының құрылу тарихы
1.1 Бөкей ордасының құрылуының алғышарттары мен негізгі себептері ... ... ...9
1.2 Бөкей ордасының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
1.3 Орданың дамуындағы Жәңгір ханның рөлі ... ... ... ... ... ... ..21

2 Бөкей ордасы қазақтарының ру.тайпалық құрамы
2.1 Байұлы ру.тайпалық бірлестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
2.2 Жетіру тайпалық бiрлестiгi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41
2.3 Әлімұлының кете руы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

3 Бөкей ордасы қазақтарының арасындағы этномәдени үрдістер
3.1 Негізгі және қосалқы шаруашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ...48
3.2 Материалдық мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
3.3 Дәстүрлі рухани өмірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .66
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Тарих факультеті
Археология және этнология кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
БӨКЕЙ ОРДАСЫНЫҢ ҚАЗАҚТАРЫ
Орындаған:
5 курс студенті
Ж.Абдрашева
Ғылыми жетекшісі
тғк., доцент
А.Б.Қалыш
(қолы, датасы)
Каф. меңгерушісімен
қорғауға жіберілді ... ... ... ... ... ... ... ордасының құрылуының алғышарттары мен
негізгі
себептері..................................................................
........9
2. Бөкей ордасының
құрылуы.....................................................14
3. Орданың дамуындағы Жәңгір ханның рөлі..........................21
Бөкей ордасы қазақтарының ру-тайпалық ... ... ... Жетіру тайпалық
бiрлестiгi.....................................................41
6. Әлімұлының кете
руы..............................................................46
Бөкей ордасы қазақтарының арасындағы этномәдени үрдістер
7. Негізгі және қосалқы шаруашылықтары...............................48
8. ... ... ... әдебиеттер
тізімі.....................................................69
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Әлемдегі халықтардың белгілі бір ... ... ... және т.б.) ... ... ... ерекшеленетін жекелеген топтары көптеп
кездеседі. Соған байланысты аумақтық зерттеулер бүгінгі таңда маңызды рөлге
ие болып отыр. Жеке ... ... ... ... ... арқылы қазақ халқының табиғатын түсінуге көмектесетін ... ... ... ... ... отырып, қарастырылып отырған тақырып негізделген
деп санаймыз, себебі, отырықшылық пен көшпенділік ... ... ... өзіндік сипаттары тән тарихи-этномәдени дамуы ... ... ... ... Бөкей ордасы қазақтары мәселесінің тарихи-
этнографиялық аспектілерін зерттеп-зерделеу олардың этносаяси ... ... ... мен ... ... реконструкциясын
жасауға мүмкіндік береді.
Бөкей хандығы қазақтары бірлестігі, ... Кіші ... ... ... ... Ал жүздер, біріншіден, рулардың
этнотерриториялық бірлестігі болғандықтан, ... шығу ... ... шаруашылық циклдің және ... ... ... ... ... ареалдардағы
тарихи үрдістер спецификасы жатады.
Бұл өз кезегінде Бөкей ордасы қазақтарының ... ... ... ... ... қазақ халқының тарихи және ... ... ... ... өзектілігі сонымен қатар, осы уақытқа дейін мәселенің
зерттелуінде негізінен, саяси, ... ... ... ... 30-шы жылдарындағы шаруалар көтерілісінің басты зерттеу
объектісі болып, ал Орданың этномәдени даму ... ... ... ... тыс ... ... де түсіндіріледі.
Осылайша, бүгінгі тарих ғылымының ... ... ... бірі
ретіндегі маңыздылығы арта түседі.
Бөкей ордасы қазақтарын этнотерриториялық топ ретінде зерттеу, олардың
ру-тайпалық ұйымының, қоршаған ортаға бейімделуінің жарқын ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптар кешенінің ерекшеліктерін мәлімдейді.
Зерттеу жұмысының мақсаттары мен міндеттері. Диплом жұмысының негізгі
мақсаты ... XIX ... ... қосөзені аралығын қамтыған
қазақтардың кешенді түрде тарихи-этнографиялық зерттелуі болып табылады.
Көрсетілген мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... Кіші жүз ... XIX ғасыр басында көшіп барып
қоныстануын баяндай отырып, ... ... ... реконструкциялау;
-аталған этнотерриториялық топ қазақтарының ру-тайпалық құрамын,
сандық ... ... ... және оған әсер етуші
факторларды айқындау;
-дәстүрлі шаруашылық түрлері мен оның ... ... ... мәдениеттің (тұрғын үй типтері, киім-кешек
кешені мен тағам жүйесі) аймақтық ... ... ... ... ... ... ... деректер
негізінде суреттеу және анализдеу;
-Бөкей ордасы қазақтарының дәстүрлі-тұрмыстық мәдениетінің өзіндік
типінің қалыптасу жағдайларын көрсету.
Хронологиялық ... ... XIX ... 1801-1897 жылдарын
қамтиды. Бөкей ордасы үшін бұл кезең саяси оқиғалармен ғана ... ... ... әлеуметтік-мәдени дамуындағы ірі өзгерістермен
де ерекше аталады. Ресей империясының отаршылдық ... сай Ішкі ... өз ... ... ... шаруашылық құрылымына соққы
әкелгені, қазақтардың тұрмыс-тіршілігінің өзгеріске ... ... ... ... ... ... ... ретінде алынған
бұл этноаймақтық топтың даму ... ... ... ... ... ... алады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Тарихи-этнографиялық әдебиеттерде Бөкей
ордасының тарихына қатысты мәліметтер кеңінен жарияланған. Ресейлік ... ... ... ... ... сипат тән. Орданы
тарихи-этнографиялық тұрғыдан зерттеуге негізінен ... ... ... ... ... ... ... тарихының зерттеуінің нәтижелі кезеңі деп ... ... және ... ... жарық көрген XIX ғасырдың 80-
90 жылдарын айтамыз. ... ... ... ... ірі ... ... екі ... «Бөкей Ордасының қырғыздары» атты
антропологиялық-этнографиялық очеркі, А.Е.Алекторовтың мақалалары мен
ғылыми-зерттеу очерктер ... ... ... ... ... ... көлемді еңбегі, И.А.Бирюковтың тарихи очеркі және т.б.
жазылды. Бұл тарихи еңбектердің ... Орда ... ... Астрахан, Орынбор губерниялық кеңселерінің мұрағат қорлары
т.б.) кеңінен ... ... ... ... арқылы мәтіндердің
мағынасын сыннан өткізілуімен, тарихи фактілердің жаңадан ғылыми айналымға
енгізілуімен ... ... ... ... ... ... жалпы
ұлы державалық шовинисттік ұстанымға сүйенгендіктен Жәңгір ханның тұлғасы
мен патша саясатын идеалдандырудан сырт қала ... ... ... ... келесі кеңестік дәуірде де жалғасты.
Тарих ғылымында маркстік-лениндік ілімінің ... ... ... ... ... ... ұстанымының бекінгендігіне байланысты, Бөкей
ордасындағы «антифеодалдық, отаршылдыққа қарсы » ... ... ... ... ... ... аспектілерін
қамтыған зерттеулер жарық көрді. А.Ф.Рязановтың, В.Ф.Шахматовтың,
Б.Аспандияровтың монографиялары ... ... ... етіп ... Исатай Таймановтың көтерілісін алып, Орда қазақтарының этномәдени даму
салаларына тек ... шолу ... қана ... ... ... тұрмыс-тіршілігі мен салт-дәстүріне XX
ғасырдың алғашқы ... ... ... ... ... бастаған.
Осыған орай, Ә.Н.Бөкейхановтың адай руының дәстүрлі мал шаруашылығы жөнінде
жазылған мақаласын құнды деп ... ... ... ... ... ... және ... материалдар негізінде жүйеленіп
жазылған «Ресей және Бөкей хандығы» (1982) атты ... ... ... ... ... тікелей қатысты күрделі зерттеу болып
табылады.
Ол өзінен бұрынғы зерттеушілерге қарағанда Бөкей ордасының құрылуы
тарихын және оның ... ... ... ... ... ... ... түрде зерттеп-зерделеп шықты. Жайықтың
оң жағындағы қазақтардың шаруашылық, әлеуметтік-экономикалық қатынастарының
эволюциясына байланысты тарих ғылымында ... ... ... ... ... ... ... заңгер ретінде хандықтың саяси-құқықтық
жүйесі жөнінде өте маңызды тұжырымдар мен ... ... ... ... зерттеушілер айналып өткен Бөкей
хандығының XIX ... ... ... ... ... мен ... ісінің
тарихына зор көңіл бөлінген. Еділ мен Жайықтың төменгі ағысында ...... ... қалыптасу үрдісіне қойылған мұндай басты
акцент осы аймақтағы қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... көрген Н.Е.Бекмахановтың XVIII ғасырдың аяғынан
1917 жылға дейінгі бір жарым ғасыр аралығын ... екі ... ... ... Казахстана и ... ... ... года XIX века» және «Многонациональное
население Казахстана и Северной Киргизии: 60 года XIX века ... ... ... елеулі үлес болды. Ол көптеген дереккөздеріне,
атап ... 1897 ... ... ... ... ... шенеуніктерінің
мәліметтеріне тағы басқа статистикалық материалдарға сүйене отырып, аталған
кезеңдегі Қазақстандағы көпұлттылықтың қалыптасуының негізгі ... ... ... ... ... ішінде, оның Ішкі Бөкей
ордасының халқының әр ... ... ... ... құрамын,
өзіндік ерекшеліктерін және демографиялық даму құбылысын реконструкциялауы
қазіргі тарихшы ғалымдарымызбен жоғары бағаланады.
Батыс Қазақстанның қазақтарын жергілікті этнотерриториялық топ ... ... ... М.Н.Сдыков іс жүзінде асырды. ... Кіші ... XVIII ... бері ... ... ... ... ғасырлардағы Батыс Қазақстан халқының қалыптасуы»
(1996) монографиясында, ... осы ... ... ... ... Қазақстан халқының тарихы (XVIII-XXI ғғ. басы)» (2004)
зерттеуінде жүйеленіп келтірген. Бұның ... ... ... Бөкей
ордасы халқының Еділ-Жайық аралығында этносаяси ... ... ... Бөкей ордсының құрамына енген ру-тайпаларының құрамы мен орналасуы,
XIX ғасырдың 20-60 ... ... ... дәстүрлі қоныстарының, мал шаруашылығы жүйесінің өзгеруі мәселелері
жұмысты жазу барысында ... XVIII ... ... отаршылдық саясатының барысын
сипаттауға арналған С.М.Мәшімбаевтың «Патшалық Ресейдің отарлық саясаты»,
«Патшалық ... ... ... ... ... ... Бөкей хандығының саяси тарихын қамтып, мәдени-рухани аспектілерге
тек шолу жүргізіп өтеді. Дегенмен оның еңбектері ... ... ... ... ... ... ... жағдайларды
түсіндірумен құнды.
Бөкей хандығына қатысты мәліметтер жинауда, оларды сараптап зерттеуде
қазіргі күнгі беделді тарихшыларымыздың бірі ... ... ... ... деп ... Ол Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік
мұрағаты қорындағы Бөкей ордасының 1801-1852 жылдардағы ... ... ... ... «Бөкей хандығының тарихы. 1801-1852 гг.» атты
құжаттар мен материалдар жинаған жариялауда ... ... ... ... атқарды.
Сонымен, қарастырылып отырған мәселеге тікелей және жанама қатысы бар
маңызды зерттеулердің қоры осындай.
Тақырыптың әдістемелік негізі мен ... ... ... ... ... объективтілік принциптері негіз етіп алынған.
Әдістемелік негізі ... ... ... ... топтардың типологиясының концепциясына көп
үлес қосқан ресейлік және ... ... ... ... ... ... міндеттерді орындау барысында ... ... ... ... тарихи: тарихи-генетикалық, тарихи-салыстыру, тарихи-типологиялық
әдістер де қолданылды.
Ғылыми әдістердің жалпыдан жалқыға көшу және ... ... ... ... ... Ресейдің Қазақстанға, оның ішінде Бөкей
хандығына қатысты ұстанған саясатын, Бөкей ... оның ... ... ... оның ... ру бөлімдері жөніндегі фактілерді ретімен
баяндауға ұмтылыс жасалды.
Статистикалық ... ... ... ... құру үшін
математикалық әдіс орынды болып есептелді.
Тарихи-этнографиялық кешенді ... ... ... ... ... ... ... хандығы қазақтары мәселесіне қатысты тарихи-
демография, тарихи-география, дипломатия, статистика, этнография ғылыми
дисциплиналарының мәліметтері қамтылды. Сонымен ... бұл ... ... ... үшін ... ... тарихи-
генетикалық әдістер патшалық шенеуніктер мен Орда хандарының мәліметтерін
кесте ... ... ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениетіндегі өзгерістерді
бақылауға мүмкіндік берді.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... мақсатында үлкен көлемді деректер қолданылды. XIX ... ... ... ... ... ... ... кеңінен суреттелгендігі басты дерек көзі ретінде жазбаша
деректерді қамтуға негіз болды.
Деректанулық мәселеде ... ... ... ... мен
материалдарының жинақтары, статистикалық мәліметтер алады. ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктеріне сипаттама
беретін патшалық Ресейдің зерттеушілерінің этнографиялық мәліметтері ... ... ... 1964 жылы ... жарық көрген «XVIII-XIX
ғасырлардағы ... ... ... мен материалдар жинағы және
тікелей Ордаға қатысты «Бөкей ... ... ... жж.» (2002) атты
жинақ мәліметтері қолданылды. Бөкей ордасына қатысты 33 ... ... ... ... таптар арасындағы қайшылықтарды суреттейтін
мәліметтерді көп ... ... ... ... ... мұражай қызметкерлері В.А.Иночкин, С.Х.Сағнаеваның, ғылыми
кеңесші И.В.Ерофееваның ... 2002 жылы ... ... ... ... ордасының құрылуынан 1852 ... ... ... Орда ... ... ... патша шенеуніктерінің
мақалаларын, мұрағатта ... ... ... ... ... ... ... күйінде сақталған мәліметтерді сараптау хандықтың
және Ресейдің ара-қатынасынан бастап көшпенді қазақтардың өмір сүру ... ... ... ... ... ... мәліметтер болып 1897 жылғы ... ... ... ... ... Онда ... ... Орда қазақтарының сандық көрсеткіштері ғана емес,
шаруашылық ... мен ... ... шаруашылық түрімен айналысушылар
көлемінің пайыздық есебі орын алған.
Ішкі Орданың этномәдени даму ... ... ... ... зерттеуші-ғаламдарының, саяхатшыларының мақалаларында,
баяндамаларында ауқымды түрде ... ... Жеке ... ... сипатта жазылған бұл ... ... Я.В. ... ... ... П.И.Небольсин, П.И.Медведский,
М.И.Иванин, М.С.Бабажановтың және т.б. баяндамаларын ... атау ... осы ... ... еңбектерінің құндылығына тоқталсақ, оның
ғылыми-танымдық құндылығы Ішкі Орданың құрылуының тарихына, халқының ... ... ... ... мал ... ... ... мен қазақ қоғамының ішкі ... ... ... ... қатысты бай фактілік материалдардың
жинақталуымен анықталады. Бұл ғалымдар Жәңгір ханның тұлғасына және Ордада
жүргізген ... ... да көп ... ... ... ... жылдары іс-сапармен болған А.Евреинов қазақ руларының Кіші жүзден
қоныс аударғанынан өзінің Ордаға көшіп барған уақытына ... ... ... ... маршруттарын, материалдық - рухани мәдениетінің
ерекшеліктерін, ру ... ... ... хан ... 1841 ... ... 1862 жылдың маусым-қыркүйек айларында зерттеу жүргізген
П.Медведский, Уақытша Кеңестің төрағасы болған ... (1864), 1862 ... ... ... ... ... марапатталған тұңғыш қазақ
зерттеушісі М.-С.Бабажанов, 1852 жылы Ішкі ... ... ... жариялаған П.Небольсин бұрын соңғы қамтылған ... ... ... ... ... ... ... айналымға
енгізіп қана қоймай жиналған мәліметтерді белгілі дәрежеде жүйелеуге үлес
қосып, XIX ғасырдың алғашқы жартысындағы Ішкі ... ... ... ... ... ... ... білдірулері
бүгінгі таңда да өз құндылығын жойған жоқ.
Тақырыптың ғылыми жаңашылдығы. Зерттеу жұмысы XIX ... ... Кіші жүз ... ... жүйелі кешенді зерттеу
тәжіриебесі болып табылады. Этноаумақтық қоғамдардың типологиясын келтіру
принципін және ареалды ... ... жаңа ... мен ... ... болды. Жаңашылдығы, біздің ойымызша, біріншіден
белгілі бір аумақты мекендеген жеке топтың әлеуметтік ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... кіріспе, 3 тараудан, қорытынды, пайдаланған
әдебиеттер тізімі мен ... ... ... ... ... ... ... құрылуының алғышарттары мен негізгі себептері
Еділ-Жайық қосөзені аралығында Ішкі орданың ... ... ... ... ... ... ... есімімен) құрылуы ішкі ... ... ... және ... ... ... ... алғышарт: XVIII ғасырдың аяғынан етек алған Кіші
жүз ... ... ... ... саяси фактор-жердің жетіспеушілігіне байланысты сұлтандар
жетегіндегі әр түрлі топтар арасындағы қақтығыстардың ... ... ... ... ... ... (1783-1797) кейінгі қазақ даласындағы күрт төмендеген
әлеуметтік жағдайды қалпына ... ... ... ... жылы ... ... ... бері
игерілмей бос жатқан, “тыныққан” Нарын құмы жерлерінің экстенсивті мал
шаруашылығына ... ... ... ... ... орталықтарын толығымен қадағалауы;
-Сыртқы саяси фактор-Ресейдің отарлау саясатын тереңдете түсуде қазақ
шонжарларының ықпалды бөлігінің қызметіне құлшыныс;
-Қазақ далаларын ... ... ... ... жүйесіне енгізуге және шикізат көзіне айналдыруға ұмтылысы.
Алғышарт ... ... бұл ... ... тоқталсақ, 1761 жылы
Еділ бойындағы Қалмақ хандығына мың шаңырағымен торғауыттардың ... ... ... ... ... ... үгіт жүргізе бастаған-
ды [1,157]. Церен бұрынғы Жоңғар хандығының орнында ойраттардың ... ... ... ... ... Үміт ... еді, бірақ
бастапқыда қолдау таппады.
Патша үкіметі қалмақ ханының билік құқығын ашықтан-ашық елемей, ... ... ... ... үшін саны ... әскер бөлуді талап
етті. Ресей қысымының ықпалымен және діни факторға байланысты Убаши ... оның ... ... ... ... ... берді. Жоспар
мейілінше құпия ұсталды, оның үстіне бұл ... ... ... және ... ... ... қатынасы өте шиеленіскен
жағдайда еді. 1771 ... ... ... хан Іле ... ... Жоңғарияға көшу туралы бұйрық берді. Әр түрлі авторлардың
мәліметтері бойынша, ... оң ... ... 11 мыңнан астам шаңырақты
есептемегенде, қазақ даласы арқылы кеткен қалмақтар саны 30-33 мың шаңырақ
болған [2, 249].
Қалмақтар Жайықтан ... ... ... жүре ... бастаған
қазақтарға тап болды, шайқасуға мәжбүрленді. Патша үкіметі ... үшін ... ... ... ... ... генерал Траубенбергтің
отряды қалмақтардың қазақ даласына тереңдеп еніп кеткенін сылтау етіп,
оларды қууға онша күш ... Сол ... да ... ... рөлі ... ... ... өңірінде, Мойынты өзенінің бойында қалмақтарды Абылай
бастаған жасақ, Нұралы ханның, Орыс, Әділ сұлтандардың жасақтары ... зор ... ... Соның салдарынан Қытай ... ... ... ... ... бір бөлігі ғана кірді. Сонда 170-180
мың қалмақтардың 17-18 мыңы ғана ... ... ... онда олар әр ... ... ... ... жүз даласындағы өз дамуында дағдарысқа аяқ басқан көшпелі мал
шаруашылығы үшін ... сын ... ... маусымнан өту жайылымдардың
жетіспеушілігі әсерінен халыққа әбден күрделі мәселеге ... ... ... ... ... қалмақтар территориясының табиғи
жағдайы, жайылыстың ... оны ... ... ... ... қолайлылығы Нарын құмдарының қажеттілігін арттырды.
Көшпелі мал шаруашылығы үшін өте ... ... ... ... ... артықшылығын “ата қонысқа” қайтадан тұрақтану арқылы
қажетке жарату күн тәртібінде тұрды.
1797 жылы Сырым ... ... ... ... ... ... ... бағытталған хан мен сұлтандар және олардың
төңірегіндегілер есін жиып, кек алу актілерін жүргізе бастады. ... және оған ... ... рулық қауымдарды қудалау кең ауқым
алды. Қашандағысы сияқты, мұндай жағдайларда рулардың үстем тобы мен Ресей
әкімшілігі ... ... ... ... ... ... тартыстар мен қақтығыстар ошағына айналдыруға тырысты.
Көшпелі халықтың біршама тыныштығы мен ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайы да нашарлап кетті.
Хиуа хандығы Кіші жүздің ... ... ... ... ... ауылдарын тонау саясатын жүргізді. Дағдылы жағдайдың біреуі
мынандай: XIX ғасырдың басында Хиуа ханы Сырдария өзенінің бойында ... ... ... ауылына күтпеген жерден шабуыл жасады. 350 адам
өлтірілді, 1035 ... мен ... ... ... 4173 ... 7085 ... сиыр және 45645 қой қолға түсірілді. Оның ... ... ... түрінде қосымша 17573 қой мен 2364 түйе жинап алынды
[4,37]. Қазақтардың мыңдаған ... ... ... көшіп баруы
туралы мәселенің туындамағаны түсінікті.
Бірден-бір амал-Жайықтың оң жағасына бос жатқан дерлік құмды ... ... ғана ... ол ... ... ... ... органдарының
келісуімен қазақ ауылдары өз малымен, негізінен алғанда, қыс кезінде талай
рет өтіп жүрген. ... бұл ... ... ірі мал ... ... ... ... ежелден қазақтар мен олардың
ата-бабалары тұрып, көшіп жүрген деп есептелгендігін ... кету ... ... ... ... Еділ мен Жайық өзендерінің аралығына
тұрақты тұруға қоныстандыру туралы мәселе қойылған ... ... ... қыс ... ... уақытша ұстау жайында ғана ... ... ... өз ... ... ... Нұралы хан,
оның туыстары мен ықпалды сұлтандар дәмеленді. Қыс кезінде хан мен оның
інілерінің ... ... ... ... апарылатын. Нұралының
шекаралық өкімет орындарына талай рет жасаған өтініштерінен оның тек қана
өз ... ... ... ... ... Хиуа ... билеп, қысым
көрсеткендіктен Кіші жүз рулары осы ... ... ... ... арқылы солтүстік –батыстан сауда орталықтарын ... ішкі ... ... ете алатын еді.
Осындай Кіші жүз қазақтарының көпшілігінің Жайықтың ішкі ... ... сол ... ... ... ... сәйкес келді. Бұл Кіші жүз
қазақтарының билеуші топтарының сеніміндегі Астрахан казак ... ... ... ... ... жеке кездесуінде, оған
Еділ мен Жайық арасына қоныстануына рұқсат алу туралы ... ... Осы ... ... Нұралы ханның ұлы, Бөкей сұлтан 1801 жылы
Нарынқұмды тұрақты қоныс етіп бекіту ... ... ... жеткізуді
Кавказ шебінің командирі генерал-лейтенант К.Ф.Кноррингке өтініш ... ... ... ... арасынан патша әкімшілігінің саясатын
жүргізетін топ құру, сол ... ... ... ... ... ... ... сұлтанға тапсыруды ұйғарды.
Бөкей сұлтанның сұранысы бір айдан ... яғни 1801 ... ... ... ... ... Кіші ... Хандық
кеңесінде төрағалық етіп отырған Нұралы ханның ұлы Бөкей сұлтанды өзіме
қабылдаймын, еркі білген аймақта көшіп-қонуға ... ... және ... ... ... ... марапаттаймын”,-деген
К.Ф.Кноррингтің атына жіберілген жарлығына сәйкес қанағаттандырылды [5,26-
27].
Императордың шешімі қазақ сұлтанына уақытында ... ... ... ... ... ... арғы бетіне өтуге даярлана
бастайды.
“Ішкі (Бөкей) қырғыз- кайсақ ордасының жүз ... ... ... 1901 жылы ... ... мақаласында И.С.Иванов Бөкей ордасының
құрылуына 5-бөлімді ... Онда ... XIX ... ... жартысындағы
орыс ғалымдарының Бөкей сұлтанның Жайықтың оң жақ бетіне өтуі ... ... Ол ... ... Бөкей сұлтан Самара даласына
1800 жылы өтті ... ... мен ... 1801 жылдың күзін
көрсетеді, А.Терещенко: “Бөкей сұлтан Кіші ордадан мәңгіге құтылып, ... ... ... сол кезден осында жаңа Бөкейлік немесе Ішкі ... ... деп ... ... көшу 1801 ... ... 1803
жылға дейін жалғасқанын хабарлайды [6 ,916].
Сонымен, 1801 жылдың күзі-қысы Бөкей ордасының негізі қаланған уақыт
болып ... ... ... Қазақтардың осы топтарының Жайықтың
ішкі жағына қоныс аударуымен, Ресей империясы Астрахан ... Еділ ... ... Кіші жүздің қазақ руларының біртіндеп көшіп
келу үрдісі басталды.
Бөкей ордасының құрылған жылы белгілі, енді бастапқыда Бөкей ... ... оң ... қанша қазақ ауылдарының өткенін анықтап алған жөн
болар. Бұған байланысты көшу үрдісін ... ... ... Ордада әкімшілік тапсырмалармен әр ... ... ... ... ... өзі ... мәлімет
береді.
Қазақтарға қарсы салынған кордон посттарындағы Астрахан казактарының
қызметшісі И.А.Бирюков өз есебінде 1801 жылы ... ... ... ... ... ... оның қол астындағы 183 шаңырақ немесе
740 адамнан құралған топ, ... ... ... ... інісі Шығай
отбасымен қоныстанғандығын, бұлардың арасында Кіші ... ... ... ... (1802 жылы ... ... болғандығын көрсетеді [7, 18].
Бөкей сұлтанның өзі князь Волконскийге жолдаған хатында өзімен бірге
ішке өткен ... ... 7000 ... мал ... 1 млн. жуық ... ... казак әскерлерінің командирі атаман П.С.Попов 1802
жылдың аяғына дейін Кіші жүзден тұрақты ... ... ... ... ... ... 22775 адам болса, мал саны 2 млн. жетті деп Сенатқа
есеп берген. Кейіннен, 1802 ... ... ол ... ... тағы 1265 ... ... 8331 адам қабылдағаны туралы Бөкей
сұлтаннан хат алғанын баяндайды ... ... осы ... негізге ала отырып, А.Евреинов те,
1851 жылы археологиялық зерттеулермен Бөкей ордасында болған статистикалық
кеңесші, тарихшы-этнограф А.Терещенко да ... ... ... ... отбасының ауып келгенін хабарлайды [8,856; 6,920].
П.Небольсин нақты санын көрсетпесе де рулардың құрамын ... ... ... ... ... 10 мың деп ... [2,280].
Қазақ мигранттарының осы тобының ішінде 1797 жылы Сырым батырдың
жауынгерлерінің қолынан қаза тапқан Кіші жүз ханы Есім ... ... ... және Айдыналы деген үш кіші ұлдары бар. Олар отбасыларымен
бірге және қол ... тана ... ... ... ... еш ... ... төрелер мен қожалардың 15 үйі төленгіттермен
ойысты. Төленгіттер-кедейленген ... ... енші алу үшін ... одан ... де әр түрлі ... табу ... ... ... ... ... есеп ... қазақтарды
кемсітіп, санын азайтып, әлеуметтік деңгейін төмен деп белгілеп көрсетуге
тырысқан. Олар қазақтардың Жайықтың шөбі ... ... ... ... үшін ... ... ... оларға пана бергендігін
баса айтады. Мысалы, Орынбор шекаралық комиссиясының асессоры А.Д.Кузнецов
Орынбор генерал-губернаторы П.К.Эссенге 1825 жылдың 20-шілдесінде жолдаған
хаттамасында: “Қазақ қоныс аударушыларының ең күйі ... ... ... ғана бар. ... ... мен Шығай Нұралиевтердің өзінде 5 түйе, 30-ға
жуық қой, 17-ге жуық ... ғана ... ... ... [9,277]. Шын ... ... бұлай болмаған, мұнша азғантай ғана
малын бақтыру үшін Жайықтан өтуге бел байлап, ол үшін ... ... ... ... ... еді. Бұған қоса Жайықтың ішкі бетінде қазақ
байларының қысқы мезгілде мал жайғаны үшін тек ... ... ... сұрағанын ескерсек, Бөкей ханның қол астындағы халқы да, малы да
едәуір салмақ болғандықтан ғана ... жеке ... ... анықталады. Сонымен, Бөкей сұлтан Ішкі ордаға өткенінде едәуір
күшті құраған. Патша нұсқауларында оның Ордасы Ресей империясына бағынады
делінгенімен, Бөкей ... Еділ мен ... ... ... ... руларын
өзі басқарды.
Сонымен Бөкей ордасының құрылуының алғышарттары болған ... ... ... ... ... субъектілерінің мақсаттарын
анықтайды:
1. Саяси себептер:
-Кіші жүзде билікті қолына алуға үміттенбеген Бөкей ... ... ... ... ... ... оң жағасынан өз хандығын
құруға ұмтылысы;
-Ресейдің ... ... ... ... ... ... және шикізат көзіне айналдыру арқылы тезірек
отарлау ниеті;
-Ресейдің отарлауды жүзеге асыруы жеңілірек жүргізілуі үшін қазақ би-
сұлтандарының арасынан өзіне қызмет ... ... ... ... ... ... ... жүз аумағында жайылымдық жерлердің жетіспеушілігіне байланысты
қалмақтардың тастап кеткен жерлерінің 1771-1801 ... ... ... ... бару ... жер мәселесін шешу қажеттілігі;
-XVIII ғасырдың аяғындағы халықтың отаршылыққа қарсы қозғалыстарының
нәтижесінде лезде нашарлап кеткен қарапайым халықтың әлеуметтік ... ... ... ... құрылуы
Бөкей ордасы-Кіші жүз руларының орта ғасырларда негізгі қонысы ... мен ... ... ... ... ... нәтижесінде құрылған
жаңа саяси бірлестігі. Оның тарихы қарастырып отырған XIX ... ... ... ... ... ... И.В.Ерофеева Ресей құрамындағы Орданың тарихын төрт
негізгі кезеңдерге бөліп қарастыруды ұсынады:
Бірінші кезең-1801-1823 жылдар, бұл уақытта Кіші жүз ... ... ... ... ... ішкі бетіне біртіндеп қоныс аударуы
жүзеге асты, Ішкі орданың әлеуметтік-демографиялық құрлымы ... ... ... ... ... бекітілді, қазақтардың жаңа
этносаяси құрлымы жеке тарихи атауға ие болды.
Екінші ... ... ... Жәңгір ханның билік ету
уақыты. Бұл Бөкей хандығының саяси ұйымдасуымен, ... ... ... ... қатынастары жүйесінің
қалыптасуымен, сондай-ақ қоғамдық өмір мен мәдениеттің дамуына ... ... ... ... ... ... жылдар- Ордадағы хандық биліктің заңды түрде
жойылуы және бұрынғы ... ... ... ... ... басқару
жүйесінде реформалар жүргізу.
Төртінші кезең-1856-1917 жылдар- Ішкі орданың біртіндеп Ресейдің
әкімшілік территориялық, экономикалық және ... ... ... ... ... И.Ерофееваның Бөкей ордасының бір ғасырдан астам тарихын
жүйелі түрде бөлуін әрине дұрыс деп санаймыз. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... өз ішінде тағы екі
бөлікке ... ... ... ... ... бірінші бөлігі 1801-1815
жылдарды, Бөкей ханның билігі уақытын ... бұл ... ... ... базистің даму бағытында, қатынасында белгілі бір
келісім, түсіністік, үйлесімділік сақталып, саяси ... ... ... бөлігі 1816-1824 жылдарды қамтып, хандықтың саяси жүйесіндегі
дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... ел билеу шараларының прогрессивті бола ... ... ... ... талаптарына жауап бере алмаған саяси жүйеде
шашыраңқылық, бассыздық күшейеді. Бұл кездегі хандықтың ... ... ... ... қазақ қоғамындағы әлеуметтік-саяси базаның
әлсіздігінен туындаған. Нәтижеснде ... ... ... ... ... ... империяға тәуелділігі арта түсті. Империя
тарапынан саяси-әкімшілік жүйеге килігудің күшеюі 1815-1821 ... ... ... ... ... ... Арынғазы сұлтан бастаған ұлт-
азаттық қозғалысты туғызып, ... ... оны ... Бөкей
хандығындағы саяси жағдайды күрделендірді. Кіші жүздегі ... ... ... ... ... қолдау тапқан орталығы оңтүстікке ауысады.
Бірақ, 1823 жылы Жәңгір ханның билігімен ... ... ... ... ... ... ... жетелеп, Кіші жүзден
төнген қауыпті сейілтті.
Енді осы аталған хронологиялық кезеңдерде Орданың саяси, экономикалық-
әлеуметтік жүйесінде белең алған құбылыстардың ... ... ... ... ... құрамы жиі өзгеріп тұрды. Қазақтар келесі 20
жыл ішінде ... ... оң ... ... біресе Орта жүзге қайта оралып
жатты. Әсіресе халық ... ... ... ... ... сыбыс
тараған 1803-1804 жылдары шамамен 5 мыңға жуық шаңырақ қайта көшіп ... ... ... осы кезде Бөкей сұлтан 1500 отбасымен
ғана қалған. Көшіп келу мен ... ... ... ... ... да ... [6,921].
П.Поповтың Бөкей сұлтанмен және оның айналасы мен қарым-қатынасы өте
жақсы болды. Ол сұлтанға Орынбор басшылығынан да, Орал ... ... ... уәде ... ... ... күрт ... инспекциясына Астрахан казак полкінде тәртіпсіздіктің
орнағандығы туралы хабар жетеді. Нәтижесінде Әскери ... ... ... 1802 жылы ... ... ... генерал-майоры
Завалишинді қазақтарға қарсы құрылған кордон посттарын қадағалап келуге
жіберді. Посттарды аралаған ол еш ... ... ... ... ... “Шептердегі қазақтар мен қалмақтар ... ... сай ... ... аязды күндері малдарынан
айырылып қалған аянышты халге ұшыраған”.
Өз ... ... ... ... ... қажеттігін айтты:1)
Еділ бойындағы ұрылар мен ... ... ... ... топтарын 200-ден 60 адамға, қыста 20 адамға кеміту; ... ... ... шептерін қалпына келтіру, Кіші Өзен ... ... ... ... ... жағына, Развальныйдан
Елтүн, Жетікөл мен ... ... ... болу ... ... 650 ... жартысын 16 жастан жоғары казак балаларымен
және қартаймаған казактармен алмастыру; 4) Каспий теңізінің жағалауындағы
кордондардан казактардың ... ... алып ... ... ... болмағандықтан олар қауіп төндірмейді [6,921].
Осы баяндаманы Әскери комиссияға тапсырған ... ... ... П.Поповтың орнына генерал Завалишинді жіберуді өтінді, өтініш
қабылданды. Осылайша, 1803 жылдың 15 ... ... ... Бөкей
сұлтанның тағдыры қазақтарға кемсітушілікпен, шовинисттік көзқараспен
қарайтын Завалишинге тәуелді болды.
Қазақтарға қарсы 4 ... ... ... 217 ... 128 ... ... 14 ... бекітілген 245 верстаға
созылып жатқан Каспий ... ... ... ... ... ... дейін 282 верстаға созылған Ақтөбе
шебі. Ол 245 казак және 172 қалмақ ... ... 17 ... тұрды. Бұл
екеуінде Астрахан бекінісінің 49-шы артиллериялық ... ... ... ... ол ... ... Торғын өзенінің жоғарғы жағындағы
постқа дейін 287 верстаға созылып жатты. Онда 184 ... мен ... ... 10 пост ... Өзен ... ... 287 верстаға дейін жететін 210 казактар мен 89
қалмақтан жасақталған 13 ... ... шеп [6,922]. Орыс ... бұл ... ... 1861 жылдың аяғына ... ... ... бiр ... ... 1м 50см ... ... сақтану шараларының жүргізілуінің өзі Ішкі ордаға
қазақтардың “аз санды, ... ... ... келгендігі” туралы
хабардың бұрмаланған сипатын көрсетіп, Бөкей сұлтанның халқының елеулі күш
құрағанын, кейде орыс қоныстарына ... ... тағы бір ... ... ... бір рота жаяу ... жіберді, олардың келуі
қарапайым халықтың қорқынышын тудырды. Ордада қазақтарды бірінші ... ... ... ... ... екен ... сыбыс тарады.
Қазақтарды шаруаға айналдырады деген жаңсақтық Завалишиннің қазақтар мен
қалмақтар арасында жер ... ... ... ... ... қыспаққа түсуден сескенген қазақ ауылдары
қайтадан Жайық өзенінен кері өтіп жатты. Жоғарыда ... ... 1500 ... қана ... ... осы уақытқа қатысты айтылған
болатын.
Завалишиннің саясатына риза болмаған сұлтан ... ... ... ... ... ... Г.Волконский сыбыстардың
негізсіздігін, қазақтардың “қалаған аумағында” ... ... ... басу ... ... тұра ... Жайық әскери гарнизонының
атаманы Бородинге “қашқын қырғыздарды” ішкі жақта ұстап қалуды бұйырды.
Бөкей сұлтан өз ... Ішкі ... ... граф ... сенімді приставы ретінде Ордаға генерал-майор П.Поповты қайтып
жіберуін өтінді [11,56-58].
Завалишиннің жерлерді нақтылап бөлу ісіне ... ... ... және ... ... бір бөлігінде мекендеген қалмақтар мен
басқа халықтарға жер бөліп беру туралы 1806 жылдың 19-мамырында ... ... ... Онда “Бөкей сұлтан бастаған қырғыз-
қайсақтарға Өзеннен Боғда тауына дейінгі... және бұл ... ... ... немесе Дудат казак тобырына одан ары теңізге дейінгі жайылымдарда
көшіп жүруге болады” делінді. Осылайша ... ... ... ... ... 7 ... бөлікке (округке) бөлінді: 1) Қалмақ; 2) Тарғын;
3) Тал; 4) ... 5) ... 6) 1-ші ... 7) 2-ші ... ... ... А. ... санауы бойынша, осы
кезде Ішкі орданың жалпы жер көлемі 6,5 млн. ... ... ... ... ... 5.2 млн десятина жер, сор дала 192 мың
десятинаны, ал құм 420 мың ... алып ... ... жылы ... ... оның ... ... Бегалы сұлтан, 1809 жылы
беріш руының старшындары, кезінде Түркістаннан Әбілхайыр ханның ... ... ... ... Мырза қожаның ұрпақтары, немере ағайындылар
Қарауыл қожа Бабажанов пен Төке қожа ... 1810 жылы Арал ... ... ... ханның (1748-1771) ұлы Қарабай Батырханов,
1812 жылы алаша руын бастап Есім ... ... ұлы ... мен ... ... Шүке ... пен Сүйіншәли Жаналиев; 1812-1825
жылдары аралағанда Шүтқара, Елтай, Артыққали Нұралиевтер, ... ... ... алып ... жағынан Бөкей ордасының жағдайы алғашқы кезде белгісіз
күйде еді. Бөкей ... Орда ... ... ... ... санаған атаман П.Поповқа да, Астрахан губернаторына да, Орынбор
әскери губернаторына да, тікелей Сыртқы істер министрлігіне де ... Ол ... ... де, ... ... 1803-1817 жылдары
басқарған Г.Волконскиймен де достық қарым-қатынаста болған. Князьдің билік
ету уақыты сұлтанның билік ету ... ... ... ... орыс ... ... міндеті- қазақтарды отарлау
саясатын жүргізу болып белгіленген. Оны И.Ивановтың келесі ескертуінен
байқаймыз: “Г.Волконскийдің ... ... ... ... ... да, Орал ... біздің ықпалымыз оның тұсында әлсіреп
кетті. Ол қазынадан қырзғыздарды басқаруға жұмсалған шығынды азайтуға мән
берді, оның қырғыздардан малды шептен ... ... үшін ... ... ... қанағаттандырмады”[6,932]. Автор патшалық отарлау
саясатын князьдің қажетті дәрежеде жүргізбей ... ... ... ұлы ... ... ... сынап отыр.
Бөкей сұлтанның біртіндеп күшейіп, жеке билік жүргізе ... ... ... үкіметі 1808 жылы 17-ші шілдеде патша ... ... екі ... ... губернаторлығына және Кіші жүз
қазақтарын ... үшін ... ... ... ... комиссиясына
бағынышты етті [14,53].
Орда жұмыстарында біркелкілік болу үшін Астрахан губернаторы ... ... ... ... күзеуге, одан қыстау мен
көктеуге көшуі ... ... ... жөнінде ақпарат беріп отыруға
міндеттелді.
Осы кезде Кіші ... ... ... талас-тартыстар жүріп жатқан.
Бөкейдің үлкен ... ... ... ... ... ... ұлы, ... ханы Жантөренің (1805-1809) 1809 жылы өлтірілуіне алып келді. Осыған
байланысты император 1-Александр, 1810 ... ... ... ... ... ... ауылдарына жаңа хан сайлау құқығын
берді. Сайлауға қатысушы рулар екі ... ... ... ... хан ... ... ... екінші ұлы Шерғазы сұлтанды
қолдаса; Нұралы хан әулетінің би-сұлтандары Бөкейді таңдады [10,7]. ... ... 70 мың ... кв тең ... ... ... ... саяси жағдай Ресей әкімшілігінің стратегиялық
мүдделеріне қауіп төндірмегендіктен, жергілікті шекаралық ... ... ... губернаторлығы жаңа хан сайлауға
араласпауды мақұл көріп, сырттан мұқият бақылады.
Князь Г.Волконскийдің ... ... 1811 ... ... хаттамасына сай, Бөкей сұлтан 26-қыркүйекте ... ... яғни ... сұлтанның Кіші жүздің ханы болып сайланғанынан
бір күннен кейін, хан етіп ақ киізге көтерілді [15,42-45].
Нәтижесінде Кіші жүз ... ... ... ... хан ... ... ... әлсіреді. Бұндай ішкі ыдырау патша үкіметіне қазақ
жерлерін одан ары отарлауға тиімді еді. ... ... ... ... ... қазақтары туралы жан-жақты мәліметтер ... Бұл ... ... орыс ... хан ордасында болған қызметкерлері көп
еңбек ... Осы ... ... ... ... Орда ... Ресей императорына жолдаған хаттары бүгінгі
таңда Бөкей ордасы қазақтарының этнографиясын ... өте ... ... ... орданың алғашқы ханы Бөкей, Нұралы ханның төртінші ұлы (Есім мен
Пірәлі хандар мен ... ... ... ... ... ... 1749 ... шамасында дүниеге келген. Анасы төре тұқымынан шыққан
ақсүйек қатарына жатқан. 1812 жылы Бөкей хан болып сайланғанында 60 ... ал сол ... оның төрт ... ... да камелеттік жасқа
жетпеген, сондықтан да ... ... ... ісінде әкесіне сенімді тірек
бола алмады.
Бөкейді хан етіп сайлауға төмендегідей ... ... мен ... ... ... ... ... адай,
алаша, серкеш, тана, байбақты, ысық, есентемір, беріш, жаппас, қызылқұрт,
ноғай мен төленгіттері; Жетірудың жағалбайлы, табын және тама ... ... ... шөмекей, қаракесек, кете рулары [15,45].
1-Александр патша 1811 жылғы ... ... ... ... қырғыз-қайсақтарының жоғары дәрежелі және аса құрметті ханы”
дәрежесіне ... ... ... 1812 ... ... осы ... аса жоғары мәртебелі грамотаны табыс етті, артынша сол жылдың ... Орал ... ... ... хан етіп сайлануының
салтанатты шаралары жүргізілді. Бұл Ресей тағына тәуелді хандық есебінде,
жаңа қазақтардың саяси одағының ... түде ... ... ... Осылайша, XIX ғасырдың ... он ... ... ... үміт ... ... этносаяси қауымдастығы
қалыптасты. Патшалық Ресей оны ... ... ... ... айналдыруды көздеді және императорға “оң көзбен” қарайтын қазақ
билеуші топтарын өздерінің саяси мүдделерін Орынбор ведомствасының қазақ
тұрғындарының арасында ... ... ... ... да ... ... о бастан-ақ Ішкі ордадағы Бөкей ... мен ... ... ... ... олардың Орынбор өлкесі мен
Астрахан губерниясының шенеуніктерімен қоян-қолтық жұмыс жасағанын ... ... ... сұлтан болса, өз тарапынан, көшпенді қазақтардың арасында
жеке өзінің саяси ... ... ... Бүкіл Кіші жүз
территориясында ... ... ... ... үшін қажетті ресурстары
болмағандықтан, алғашында Еділ мен Жайық ... ... ... ... алуды көздеді. Бұл жағынан екі жақтың да ... ... ... дейін қанағаттандырылып отырды.
Бөкей сұлтан хан болып сайланғаннан кейін, И.Ивановтың жазуы ... ... ... Орда ... көп ... ... ... сол жағына дейін көшіп баратын қазақтарды басқару
ісін Өзбек-Қали інісіне, ал Ішкі орда қазақтарын ... ... ... мал ... ... ... анықтаған табиғи
жағдайлар қазақтардың Жайықтан бері Нарынқұмға қыстауға, көктемде қайта
Кіші жүзге өтуін ... ... ... ... бәсекелесіп
жүрген рулар барымталап бір-бірінің малдарын айдап әкететін. ... ... ... шешімін таппас даулы мәселелерінің біріне айналған,
сондықтанда ол ... ... көшу ... ... ... ... ордасы” деген саяси атау Жайықтың төменгі
ағасындағы Кіші жүз ... бір ... ... қатысты Ресейдің ресми терминологиясында алғашқы 20 жылда
қолданылған жоқ. Патша үкіметінің заң актілерінде тек 1824 ... ... ғана ... ... ... және ... ... іс жүргізу қағаздарында XIX
ғасырдың алғашқы ширегінде тек ... ... қол ... ... ... ... және ... далаларындағы Кіші жүздің қырғыз-
қайсақтары” деген анықтама ғана ... ... хан ... өзі бұл ... ... ... ... 1-
Александрдың 1812 жылдың 1-мамырдағы грамотасында да Бөкей “Оралдың ... ... Орал ... және ... далаларында көшіп
жүретін” қазақтардың ханы деп аталған [7,171].
Өз кезегінде Жәңгір хан, хан титулын ... 1823 ... ... ... ... ала отырып, “Бөкей ханның қол астында болған
Кіші орданың” ханы деп жарияланған [18,234].
“Бөкей ордасы” деген атау ... ... рет ... ... ... 1819 ... ... кезедеседі, ал “Ішкі орда”- 1824
жылдан бастап. Бұл екі ... ... ... қатар
қолданылған. Жаңа хандықтың билеушілерінің өздері: Бөкей, оның ... ... ... мұрагерінің тәрбиешісі Шығай сұлтан ... хат ... ... ... орда” ханы деп көрсететін.
Осындай терминдік шатасу ... 1828 ... ... орын ... осы ... шекаралық комиссиясы Жәңгір ханға жолдаған арнайы хатында “Ішкі
орда ... деп ... ... ... ... билігі 1815 жылдың 21-мамырында бұрынғы ауруынан ... ... ... Ол іс жүзінде 14 жыл, қағаз жүзінде 3 жыл хан
болды. И.Иванин Бөкей ханның Кордуан елді ... ... ... маңына жерленгенін, зиратының үстінде квадрат тәріздес кірпіштен
салынған кесене ... ... ... ханның 3 әйелі болған. Бәйбішесінен оның Тәуке және Әділ ... ... Ал оның ... ... хан ... ... Атан ханымның ұлы.
Үшінші әйелі Жұмадан Бөкейдің Меңлі-Керей атты ұлы болған. Жұма ханша
Бөкей қайтыс болған соң ... ... ... ... ... сұлтанға
тұрмысқа шығады.
Атан ханымның 1815 жылы ... ... ... ... ... Ішкі ... ... биліктің заңды мұрагері
болып Жәңгір сұлтан жарияланады, бірақ ол камелетке толғанша хандықты
басқару міндеттері сұлтанның ... ... ... ... ... ... [20,188-189].
Орынбор әскери губернаторы Г.Волконский 1816 жылдың 29-сәуіріндегі
бұйрық ... ... ... ... ... ... Шығай сұлтан
Ордадағы хандық билікті заңды түрде ауыстырып алғысы келді. 1816 жылдың
тамызында Шығай сұлтан ... ... ... ... ... ... осыдан кейін қол астындағы рулардың атынан оны хан етіп бекіту
туралы Орынборға өтініш ... ... ... ... үміт ... ... оны қолдады. Шығай сұлтан Бөкейдің сүйікті інісі болатын; хан
онымен Орда жұмыстарына қатысты жиі ақылдасатын. Ханның ... ... хан ... ... ол ... ... өзі басқарды.
Түркмендердің ханы болған Пірғалиден (1805 жылы дүние салған) басқа ... ... ... көп ... салды. Қаратай мен Ұрман сұлтандар
Бөкей ... жеке ... де ... ... ... да Бөкей хандығында
Бөкейден соң биліктің Шығайға өтуі заңдылық еді.
3. Орданың ... ... ... ... ... ... ... кезеңі 1801-1815 жылдарда Орданың
негізін салып, оған ... ... алып ... ... ... және ... заңды мұрагері, ұлы Жәңгір сұлтан кәмелетке ... ... ... ... ... сұлтанмен (1815-1823) тығыз байланыста
өрбісе, хандықтың күшеюі Жәңгір ханның реформаларына ... ... ... жылы ... ... ... ... істер
министрлігінің Жәңгір сұлтанның Ішкі орданың ханы болып ... ... ... ... 1824 ... ... ... 24-жұлдызында
Орынбор әкімшілігінің жоғарғы шенді өкілдерінің қатысуымен Орал ... хан етіп ... ... салтанатты жиын өтті. Осы сәттен бастап
Бөкей хандығының тарихында биліктің орталықтандырылу ... ... ... өміріндегі жаңартушылық өзгерістермен
сипатталатын жаңа кезең басталды.
Бөкей хандығының ... ... ... ... ... және Ресей
императоры ресми мойындаған қазақтың соңғы ханы Жәңгір Бөкейдің Тәуке (1799-
?) мен Әділ ... ... ... ... ұлы. ... мен ... ... қатарына жатпаған “қараның” қызы болғандықтан ұлдары
хандық ... ... бола ... Ал ... ... Атан ханым төреден
шыққан ақсүйек болған. Хан өзі құрастырған ... ... ... ... 1804 жылы дүниеге келген [22,582].
Жәңгір бастапқы кезде үйдегі оқытушы-молдадан білім алған, содан 7-8
жасында XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... мәдениет қайраткері, Астрахан ... ... ... ... отбасына тәрбиеленуге берілген. Балалық,
бозбалалық шағын сонда өткізген. Табиғи білімқұмардлығының арқасында ол жан-
жақты ... ... ... ... ... ортаазиялық (шағатай) жазбада ғана
қолданылатын түрік (Ресейде XVIII-XIX ғасырларда ... ... деп ... меңгерді, жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдардың негізін
оқыды.
Кейіннен, Жәңгірге тән еуропалық ... ... ... ... ... өзін ... ... білу қасиеттері мұсылман ханзаданың
дәстүрлі ... ... ... ақсүйегінің сәнді өмір сүру
салтымен үйлесімділік таба білді. Осы қасиеттердің ... ... ... ... ... тіпті император 1-Николайдың да алдында
Жәңгір ханның тұлғасына ерекше “еуразиялық” сипат берді, ол өз ... ... ... қазақтар арасында жүргізген шараларына
қамқорлық, көмек көрсетудің алғышарты болды.
Жәңгір ... ... ету ... мен оның ... ордасындағы ішкі
саясатының негізгі бағыттары көптеген авторлардың тарихи шығармаларында
кеңінен әрі толық баяндалған.
Жәңгір хан ... ... ... ... ... кеңеюі
есебінен қазақтар арасындағы саяси ықпалын күшейтуге, басқару ... ... ... кең адам ... ол көшпелі қоғамда
хандық биліктің күшею механизмін өзгеше құрды, бұн ол ... ... ... ... хан ... ... ... одан кейін біршама еркіндік алуына
міндетті болған хан патша үкіметінің экономикалық, геостратегиялық және
басқада мүдделерімен санаспай қоя ... ... ... арасында әр
деңгейде оның саясатын жүзеге асырды. Дегенмен де, Ордадағы хандық биліктің
тұрақтылығы, ханның жеке ... ... ... ... топтарына
да байланысты болды, Жәңгір хан олардың қажеттіліктерімен санасып отырды.
Осы факторлардың тығыз ... ... ... хан ... ... де беделді сұлтандарының мүдделерімен де
келісіп өзінің жеке амбициялық ... да ... ... ... Кейде осы
жеке амбициялары саяси мүдделер арасындағы қажетті тепе-теңдікті сақтай ала
алмай, ішкі саяси қақтығыстарға да жетеледі. Бұған ... қожа мен ... ... ... ... өрбіген 1836-1838 жылдардағы
көтеріліс мысал болады.
Ішкі орданың сұлтандары алты ірі әулетпен ... ... ең ... ... Нұралы ханның ұрпақтарының әулеті ... 1847 ... 159 ... құраған. Екінші маңызды әулеттік топқа Қарабай Батыхановтың
146 адамнан тұратын сұлтандар тармағы ... екі ... ... ... Әбілхайыр ханның немере ағайыны сұлтан Қылышқылы
Тоқтамысов ұрпақтары (33 ... ... ... ... (34 ... ... ... Расуәлиевтің 8 ұлы мен немерелері, ... ... ... бес ... өмір ... жатты [10,11].
Ішкі ордадағы қожалар негізінен екі үлкен әулеттердің өкілдерін-XVIII
ғасырдың екінші ширегінде Әбілхайыр ханға Түркістаннан келіп қосылған Мырза
қожаның 2-ші, 3-ші, 4-ші ... атап ... ... қожа Бабажанов
бастаған 117 қожаларды және 114 адамнан тұратын кедей-қожаның ұрпақтарын
қамтиды. Сонымен қатар, бұларға ... ... ... (15 ... және ... ... ... (12 адам) қосылған. Қожалардың сословиесін
құрайтын әулеттердің ... бір ... ... ... құрамады, олар әдетте ... ... ... ... салмақты орындарды иеленді.
Бөкей ханның Тәуке, Әділ және Меңлі-Керей сияқты ұлдары, Сүйіншәли
Жаналиев, Шүке ... ... ... қожалардың көш басшысы
Қарауыл Бабажанов сияқты материалдық жағынан қамсыздандырылған, ... ... ... қатынаста болған топтар Ордадағы хандық ... ... ... ... ... ... ... анықтады.
Жәңгір ханның Бөкей даласындағы тірегінің келесі тобын ноғай руының
старшыны Шомбал Ниязов ... Олар ... ... бөлу саласында,
жергілікті азғантай көшпелі қауымдарды саяси басқару жүйесінде белгілі бір
өкілеттіліктерді иеленді.
Бұл дәстүрлі “ақсүйек” және “қарасүйек” ... ... да ... ... ... сұлтан Қайыпқали Есімұлы (1789-1857), оның күйеу
баласы ... ... ... ... руының даңқты старшыны Исатай Тайманов
сияқты даланың беделді сұлтан, старшындары ... ... ... орай ... ... ... ... жіберілді. Екінші
дәрежелік рөлімен риза ... ... ... ... хан мен ... ... ... құрып, 1829-1837 жылдары Еділ-Жайық
қазақтарының Жайықтың сол ... ... ... көшуінің бастаушылары
болды. Жәңгір хан ... ... ... және ... ... патшаның әскери күшін пайдаланды. ... да ... ... Тайманұлының, Лаубай Мұнатаевтың, Махамбет Өтемісұлының
қарсыласу әрекеттері, Кіші жүзге қайтып көшіп кетуі тек ханның ... ғана ... ... ресейлік әкімшілікке қарсы бағытталған болып
саналып, белгілі деңгейде отаршылдыққа ... ... ... ... ... ету ... Ішкі ... қазақтарының саяси, әлеуметтік-
экономикалық және мәдени-рухани өмірінде маңызды із қалдырған толық бір
реформалар кешенімен сипатталды.
Бірінші ... және ең ірі ... ... XIX ... ... ... саяси басқару жүйесін реформалау аталады. Оның ... ... ... ... құрылымдарының институт есебінде
қалыптасуы мен ... ... ... ... 1823 ... ... “жоғары дәрежелі грамотасына”
сай және патша үкіметінің арнайы заң ... ... ... заң ... ... және сот ... шешу ... шоғырландырылды.
Ханның басқару өкілеттілігінің жүзеге асырылуы үшін, 1827 жылы Бөкей
ордасында ... ... ... ... ... ... ... кеңес құрылды. Оның құрамында әр ірі рудан бір старшын ... ол ... ... ... ... ... Ханның мұндай әр ірі рулардан
өкіл болып келген 12 кеңесші старшындары болды [10,13].
Жергілікті ... ... ... ... ... ... басқарған. Алғашында бұлардың бір бөлігі сайланатын, ... ... өзі ... ... ... ... билігінің аяғына
қарай барлық руларды іс жүзінде хан тағайындаған сұлтандар басқарды. 1838-
1845 жылдары (Шініке Абылаев пен ... ... ... ... сол бір ... ... 8 ... мен 3 старшын.
Рулар өз ішінде ... ... ... ... ... старшындар билейді, бірақ старшындардың кандидатуралары міндетті
түрде хан шешімімен ... ... ... ... Ордада 204
старшын қызмет атқарса, оның көпшілігі сайлау нәтижесінде емес ... ... ... ... ... қол ... болды.
Сонымен бірге, хан “жасауыл” және “базар сұлтандары” атты ... ... ... ... ханның арнайы тапсырмаларын
орындаса, базар сұлтандары жергілікті тұрақты сауда орындарындағы ... ... ... сот ... да ... ханның қолына берілді. Ол
Еділ-Жайық ... XIX ... 30-40 ... ... орыс
шенеуніктерінің, саяхатшыларының бірқатар мәліметтерінде көрініс тапқан. Ру
билері мен старшындар шын мәнінде ірі сот ... ... ... ... ұсақ дау-дамайларды шешу құқығына ғана ие
болды.
Басқару ... ... және ... ... пен ... элита арасындағы өкілеттілікті нақтылап бөлумен қатар хан ... ... мен ... ... ... анықтауға көп көңіл
бөлді, ... ... ... күрделендірілді. Бұл басқару
құрылымдарының ... ... ... ... ... ... аларда өз руының немесе оның бөлімінің
мүдделерін жан-жақты қорғау;
2.қол астындағы тұрғындардан ... ... пен ... ... ... сақтау мәселесін қадағалау;
4.қазақтардың басқа ұлтты көршілерімен болған шекаралық қақтығыстарын
шешу;
5.қазақ ауылдарындағы “орыс қашқындарының”, әр ... ... ... ... ... ... аспектілер бойынша іс қағаздарын жүргізу үшін хан арнайы
Кеңсе ... ол ... және орыс ... ... Татар бөлімі Орданың
ішіндегі хан мен оның қол ... ... ... екінші орыс бөлімі ханның орыс шенеуніктерімен қарым-қатынасына
жұмыс істеді.
Осы жаңартулардың арқасында хан көшпелі қазақ ... ... ... ... мәні мен ... ... жоғарылатуға қол
жеткізді. Дегенмен, биліктің тұтастай Жәңгір ... және оның ... ... ... қазақтардың арасындағы көптеген әлеуметтік
қайшылықтарды дәл уақытында әрі тиімді шешуге кедергі болды және ханның
туыстарының ... ... ... ... ... ... ханның саяси қызметінің басқада маңызды бағыты ... ... ... ... ... (жаңарту) шаралар мен
көшпенділердің экономикалық-әлеуметтік қатынастар жүйесіндегі жаңартулары
табылады.
Оларға аймақтағы алғашқы ... елді ... ... ... 1827
жылы Нарынқұмдағы Жасқұс ойысындағы “Хан ордасы” деп аталған Хан-Қалы
қонысының және 1841 жылы ... ... ... ... ... ... ғана уақыт аралығында бұл екі ордада хандықтың
әкімшілік, экономикалық және мәдени орталықтарына ... 1833 жылы ... ... ... онда шоғырланған орыс көпестері мен қазақ
саудагерлері тауар ... ... ... келісім-шартын жасасып жатты.
Біршама маңызды бір нәтижесі-Жайықтың ішкі аудандарында кәсіпкер типіндегі
алғашқы қазақ комерсанттар тобының қалыптасуы. XIX ғасырдың 40-жылдарында
оның ... ... бірі ... ... ... ... Қарауыл қожа Бабажанов
еді.
Жәңгір хан сауда кәсіпкерлігі мен айырбас сауданы қолдау ... ... ... жинаушы аппарат құрды, ол зекет пен сығым
салықтарының Ордаға күнделікті түсіп ... ... ... ... асыл
тұқымды жылқыларды көбейтті.
Қазақ халқының аграрлық қатынастарында ... хан ... жеке ... ... Ішкі ... билеушісінің жеке тұлғаларға беретін арнаулы
хан ... ... жеке ... алу құқығын негізінен ауқатты
қазақ байлары иеленді. Хан ... ... ... 400 мың ... ... ... ... 700 мың десятина, өзінің інісі Меңлі-Керей мен
Қарауыл ... ... 400 мың ... жер ... [16,58].
Жерді осылайша жеке меншікке беру бір жағынан көптеген қазақ руларын
жайылымсыз қалдырып, материалдық ... ... ... ордасындағы
хан айналасындағы ықпалды шенеуніктер осындай ... және ... жеке ... ... ... ... ... беру үшін
қарапайым халықтан үлкен ... ... ... ... Бұл ... ... арасындағы наразылықты күшейтіп, әлеуметтік қақтығысқа
алып келді.
Жерді жеке меншікке берудің екінші жағынан қазақтар үшін тимді ... ... ... империясының отарлау саясатының кең ... ... Еділ мен ... ... ... ... ... князь
Н.Б.Юсупов, графиня А.И.Безбородко сияқты ... мен орыс ... ... ... ... ... ... Сондықтан Жәңгір
хан жерлерді қазақтарға қағаз ... ... беру ... ... тұтастығын сақтап қалуды ойлаған. Қазақ даласының әркімнің
қолында кетпей, ... ... ... ... ... айқын
байқалады.
Ұзақ мерзімді және оңтайлы нәтиже берген Жәңгір ... ... ... реформалары болды. Хандық билікті бұл саладағы ең басты
жетістігі деп 1841 жылы Хан ордасында қоғамдық ... ... ... қазақ
балаларына арналған мектеп ашуы мен 1842-1844 жылдары Орынбордағы Неплюев
атындағы кадет корпусына қазақ жастарын жіберуін, сондай-ақ ішкі ... ... ... ... мен медреселер салдыруы, Хан ордасынан
өзінің жеке тарих мұра ... ... ... Осы ... Ішкі ордада қазақтардың арасынан жан-жақты білім алған ел
басқарушы маман-кадрлар ... ... ... ... және
әкімшілік-саяси элитасының қалыптасуы үрдісі бастау ... Бір ... ... ... ... көшпелі қоғамның жоғарғы
билеушілерін ғана қамтыды.
Жәңгір хан 40 жастан аса 1845 ... ... ... ... ... жазғы ордасында дүние салды (4-шi және 5-шi ... ... хан ... ... ... ... ... оқып
жүрген Фатима ханшайымнан туылған ұлы Сахыб-Керейді (1830-11.06.1849)
император 1-Николай 1840 жылы берген “жоғары мәртебелі” уәдесіне сай ... ... етіп ... деген үмітте болды. Бірақ хандықтың
тағдыры самодержавиелік билікпен Жәңгір ... ... ... қойған
болатын. Осылайша Жәңгір хан ресми мойындалған соңғы қазақ ханы ... жеке ... ... ... де ... ... империяға
қосылған аймақтарда Ресейлік саясаттың дәстүрлі принциптерінен бас тартуды
ойламаған да еді, оған 1844 жылы Мемлекетік мүлік ... ... орда ... ... патшаның “бір патшалықта екінші патшалықтың
болуы мүмкін емес” деген резолюциясы дәлел [23,875].
Осы уақытқа дейін патша өзіне шешім қабылдап қойды, ... ... ... Еділ мен ... аралығын 20 жыл билеген Жәңгір ханның
тұсында, онда хандық билікті жоюға және ... ... ... ... қажетті әлеуметтік-саяси жағдайлар қалыптасты, Ішкі
орданы тікелей әкімшілік-территориялық ... ... ... болады деп
санады. Содан кейінгі жылдарда Ресей империясы кезең кезеңімен осы басты
жобасын іске ... ... ... ... ... құрамы
2.1 Байұлы ру-тайпалық бірлестігі
Ішкі орда Еділ мен Жайық өзендерінің аралығындағы ... ... ... Бұл ... әр ... ұлт ... ... Соның ішінде біздің
зерттеу объектіміз болып қазақтардың ... ... ... ... көшу ... ... ... мәселені бірден қарастырмас
бұрын XIX ғасырдағы Бөкей ордасы қазақтарының сандық құрамын, өсу
динамикасын ... ... ... Ол үшін ... ... ... мәліметтері, хандық тарапынан салық жинау қызметін жүргізу
мақсатында алынған статистикалық ... ... ... ... ... мен ... ... көзі ретінде қарастырылып
алынды. Бір ерекшелігі қазақтардың шаңырақтары ... ... саны ... әр ... бұл ... ... немесе көшпелі өмір салтына
байланысты болса керек. Бөкей ордасындағы халық санының өсу ... ... ... ... тырыстық [24, 122; 25,887; 26,260-261;
27,261-264 ; 28,286-288 ;29,8-13 ,20-27;15,120-126].
Бөкей ордасы ... әр ... саны ... ... |Жылдарға сәйкес халық саны ... | |
| |1801ж. |1814 ж. ... хан | | |
| ... саны ... саны |
| |7000 |8500 ... П.С. |1801 ж. |1802 ж. |1812 ж. |
| ... ... |шаңырақ саны |адам саны|шаңырақ |
| | ... | | ... |
| |5501 |22775 |6766 |33106 |7500 |
| |1801ж |1819ж |1835ж |1840ж. |1850ж. |1860ж. ... А.Е. | | | | | | |
| |6266 |13726 |19646 |21363 |23598 |28500 |
| |1825 ж. ... |1834 ж. ... |
| | | ... хан | | |
| ... саны ... саны ... саны ... саны |
| |12440 |44360 |16550 |109300 |
| |1825 ж. ... А.Д. | |
| ... саны ... саны |
| |10490 |41960 |
| |1825 ж. ... Г.С. | |
| ... саны ... саны |
| |10930 |42060 |
| |1830 ж. |1859 ж. |1868 ж. ... И.Ф. | | | |
| ... ... ... ... |адам саны|
| | | ... ... | |
| |16230 |26759 |133795 |29113 |145795 |
| |1830 ж. ... Н.В. | |
| ... саны ... саны |
| |10430 |87000 |
| |1832 ж. ... ... П.К. | |
| ... саны ... саны |
| |10235 |60000 |
| |1838 ж. ... П.И. | |
| ... саны ... саны |
| |13767 |68810 |
| |1839 ж. ... Я.В. | |
| ... саны ... саны |
| |16550 |99330 |
| |1841 ж. ... А.И. | |
| ... саны ... саны |
| |26759 |133785 |
| |1851 ж. ... А. | |
| ... саны ... саны |
| |23598 |117990 |
| |1858 ж. ... П. | |
| ... саны |
| |26909 ... ... Бөкей ордасындағы 60 жыл ішіндегі қазақ халқының сандық
өзгерісін бақылаймыз. XIX ... 70-90 ... ... ... ... әр ... ... болған шенеуніктер мен хандардың есебінен
ғана емес, жүйелі ... ... ... ... ... ... есебінен көре аламыз. Олар бойынша, XIX ғасырдың
70-жылдарында Бөкей ордасында 155707 адам тіркелсе, оның 154505 қазақтар
болған [30,153]. Ал 1897 ... ... ... ... ... ... ... Астрахан губерниясына қарайтын Бөкей орда уезінде 207299
қазақ мекендеген. Ол бүкіл тұрғындардың 96,52% құраған[31,84-109].
Кері қайтып кестеге түсініктеме берсек, XVIII ... ... ... ... ... қысқы маусымда Кіші жүздің әр түрлі руларынан 6
мыңға жуық шаңырақ көшіп жүретін, Бөкей ... ... 1801 жылы ... 5 ... ... шаңырақ өтсе, кері көшіп кетпей, тұрақтап
қалғандары 1 мыңнан астам шаңырақты құрады. 1802 жылы Орданың ... ... ... ... 31105 адам ... ... өмір кешіп, мал санының
тез көбейетіндігіне көзі ... Кіші жүз ... ... ... 7500 ... 8500 шаңыраққа, яғни 1 мың ... ... Ол ... ... ... ... араласып, достық қатынаста болған
атаман П.Попов пен Орынбор ... ... ... және Бөкей
ханның өзі де ақпатар береді.
1819-1830 жылдары ... ... ... Кіші ордадан көшіп келу
есебінен өсуі ... ... XIX ... 20-40 ... ... ... орай туындаған дағдарыс
салдарынан Орынбор аумағының қазақтары да Орда хандарының қол ... ... ... ... ... ... санының өзгеру
динамикасын келтіре отырып, 1819 жылы Ордада 13 мыңнан астам шаңырақ, 96
мыңнан астам адам, 1822 жылы 14 мың ... 98 мың ... 1835 жылы 19 ... 136 мың адам ... ... Негізінен оның қолында тек
шаңырақтардың санын көрсететін мәлімет ... ... ол ... көп балалығын ескеріп, әрбір шаңырақта орташа есеппен 7
отбасы ... бар деп, ... ... ... Сонда оның келтірген
сандары шартты, нақты емес, көбейтіліп берілген. ... да ... ... ... ... пен Г.Карелиннің келтірген сандарымен
сәйкес келмейді.
Жәңгір ханның мәліметтері Ордадағы салық төлеушілердің нақтылы санын
анықтау үшін жиналған. Ол ... 1825 жылы ... ... ... ... П.К.Эссенге жолдаған хатына сай, Бөкей ордасында ... ... 44,3 мың ер ... яғни ... ... ... қожайындары
тіркелген [26,261]. Ал осыдан 9 жылдан кейін 1834 жылы 14-тамызда Ішкі
орданың халқы мен ... саны ... ... 16,5 мың ... ... 6 ... деп есептегенде 109300 адам тіркелген [32,359].
1825 жылы ... ... ... ... ... шекаралық
комиссиясының асессоры А.Кузнецов пен ... ... саны 10 ... үстінде, ерлер саны 41-42 мыңға тең.
Ал И.Бларамбергтің есептері (1830 жылы 16,2 мың ... ... ... жылы ... қазақ отбасыларының санымен аздаған сәйкестік табады.
Осыдан, біршама ... ... ... ханның есептерінде
келтірілген деген қорытындыға келеміз. Ол ханның ... ... ... ... білу қажеттілігінің болғандығымен
түсіндіріледі.
1835-1839 жылдары аралағында қазақтардың ... күрт ... Ол ... ... ... ... пен ... бастауымен өткен қазақтардың антифеодалдық көтерілісімен
байланысты ... ... бір ... патша әскери отрядтарының
жазалау шараларынан сескеніп, Жайық өзенінен шығысқа қарай өтіп, ... ... ... ... паналады. 1830 жылдардың аяғына
қарай ... ... ... ... ... 1830 ... қатысты отбасы санын 10 мыңның үстінде,
П.И.Кеппеннің 1838 жылы-13,7 мың деп, Я.Ханыковтың 1839 ... мың ... ... кету ... ... ... ... А.Артемьевтің (1841) көрсетуі бойынша, 26,7 мың
қазақ отбасылары тіркелген.Яғни 1839-1841 жылдар аралығында ... ... ... 26,7 мыңға күрт көбейіп отыр[24,124].
1850-1860 жылдары халық санында елеулі ... ... сол ... 26 мың ... ... көрсеткіш сақталды. А.Терещенко
бойынша 23,5 мың (1851), ... ... 26,9 мың ... ... 26,7 мың (1859), ... ... 28,5 ... отбасы, орташа есеппен 117-133 мың шамасында қазақтар мекендеген.
XIX ғасырдың аяғында Бөкей хандығында ресіми ... ... ... ... ... ... кейін,
негізінен көші-қон үрдістерінің есебінен емес, табиғи өсім нәтижесіндегі
халық санының өсуі ... 1870 жылы 155,5 мың ... 1897 ... ... 207,2 мың.
Сонымен XIX ғасырда Бөкей ордасында қазақтардың сандық құрамының
қалай, қандай оқиғаларға байланысты ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде ең ірісі- Байұлы ру-
тайпалық бірлестігіне көшелік.
Жазық аймақта орналасқан Бөкей ордасы ... ... ... Орал орыс-казак әскерлерінің, батыста Астрахан мен
Саратов губернияларының, оңтүстікте- балық аулаушы солтүстік ... ... ... ... Кіші жүздің құрамына- 12 ата Байұлы (адай, алшын,
жаппас, ... ... ... масқар, таз, есентемір, ысық, қызылқұрт,
серкеш); Жетіру ... ... ... керейіт, жағалбайлы, телеу,
рамадан); 6 ата Әлімұлы (қаракесек, қарасақал, төртқара, ... ... ... [34,370; ... ішінде Бөкей орда халқы Байұлы ру-тайпалық одағының серкеш,
байбақты, алаша, тана, масқар, ысық, ... ... ... ... ... және жеке аталатын ноғай ... ... ... табын
,кердері руларының; Әлімұлының кете руының өкілдерінен құралды. ... ... ... жүздеріне жатпайтын қожалар мен төрелер
төленгіттерімен, яғни ... ... ... ... ... XIX ... ... хандықта Байұлының тек 11 руы болды деген ... ... ... ... ысық және ... ... мүлдем
атамаса, тана мен жаппас руларын томын және ... деп қате ... [8,856]. Ал ... ... болса, 1889 жылы Мәскеуде
“А.Левенсон және К” баспасынан жарық ... ... ... ... ... очеркінде, А.Левшин (1832) мен
Л.Мейердің (1862) келтірген Бөкей ордасы руларының таңбаларын салыстырған.
Сонда А.Левшин мен ... ... және ... ... мүлдем көрсетпеген
[35, 150]. А.Харузин Орданың руларының өз кезіндегі ... ... және ... ... ... ... ... немен түсіндіруге болады деген сұрақтың туындауы орынды. XIX
ғасырдың алғышқы жартысындағы авторлар, бұл рулардың сол ... ... ... ... өз ... жоғарыдағы руларды Бөкей
ордасын құруға қатыспады деп көрсеткен болар деп болжаймыз. Себебі,
олардың ... өте аз ... ... ескерілмей қалуы мүмкін емес, оған
Жәңгір ханның 1825 жылғы 16 руды, 1834 жылғы 17 руды ... ... Онда ... ... ... күш ... ... [26,260;32,35].
Әр рудың ерекшеліктерін сипаттамас бұрын Ордадағы барлық рулардың
тізімі мен әр ... ... ... ... ... ... қазақтарының ру-тайпалық құрамы ... ... ... ... ... |
| ... ... ... бойынша |жазбасындағы |
|Рулар ... саны ... саны ... саны |
| |1825 жыл |1834 жыл |1825 жыл |1825 жыл ... | | | | ... | | | | ... |2200 |3600 |2200 |2200 ... |1500 |2000 |1300 |1300 ... |1500 |320 |150 |150 ... |1300 |1980 |1000 |1000 ... |1000 |1700 |1300 |1300 ... |900 |850 |700 |700 ... |700 |850 |600 |600 ... |650 |600 |550 |550 ... |600 |780 |600 |600 ... |500 |650 |500 |500 ... |500 |620 |500 |500 ... |160 |200 |160 |160 ... |140 |350 |140 |140 |
| | | | | ... | | | | ... | | | | ... |150 |400 |150 | ... |100 |400 |100 ... 350 ... |60 |250 |60 | |
| | | | | ... | | | | ... | | | | ... |100 |400 |100 |500 |
| | | | | ... |80 |200 |80 |80 |
| | | | | ... |300 |400 |300 |300 |
| | | | | ... |12400 |16550 |10490 |10930 ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерін
талқыласақ, Бөкей ордасының қазақтары Байұлы ру-тайпалық бірлестігінің 12
руы мен ноғай ерекше руынан, Жетірудың 3 руынан және ... ... ... ... мен оның ... ... көреміз.
Сандық қатынасы жағынан асессор А.Кузнецов пен ... ... деп ... ... айырмашылық тек кете, тама, ... ... ғана ... ... Жәңгір ханның (824-1845) Орынбор әскери губернаторы П.К.Эссенге
1825 жылдың мамыр айының 25-жұлдызында ... ... ... ... 12400 ... отбасы, оның ішінде ... 11150 ... 500 (4%), ... 310 (2,5%), ... 100 ... 80 (0,6%), ... 300 (2,04%) ... мекен етті
[26,260].
Тұрғындардың сандық қатынастарын қарастыра келе, ... ... ер ... ғана ... әр ... орта ... 4 ер
адамнан бар деп санағаны көрінеді. Осы ... ... ... ... ... анықталады. Ол масқар руындағы шаңырақтарды ... ... ... ... ... 600 деп ... Ол 150 шаңырақтың
орнына 1500 деп шатасып кетсе керек, себебі масқар ... ... ... ... ... рулармен салыстырғанда сонаша мал 1500 отбасы
емес 150 отбасыға ғана тиесілі екені айқындалады. Және де ... ... ... 1825 жылы 150 ... ... А.Кузнецов
та, Г.Карелин де бірдей көрсетеді. Тағы бір дәлел- Жәңгір ... ... 14- ... есебі. Онда масқар руы 320 шаңырақта құрайды. Егер
1825 жылы олар 1500 ... ... 1834 ... 9 жыл ... ... ... ... бар болғаны 320 шаңырақты құрайды? Ал олар алғашқы датада
150 шаңырақ болған болса 9 жылдан соң 2 есе ... ... ... деп ... ... болар.
Нәтижесінде 1825 жылдың мамырында Ордада 11050 шаңырақ, оның ... 9400 (85,9%) ... ... ер ... ... 44200, ... салық төлеуші үй қожайындары 37600 адамды немесе бүкіл ерлердің
85,06% құрады.
Енді Жәңгір ханның1834 жылғы мәліметіне келсек, бұнда ол әр ... ... өмір ... деп ... ... ... ... саны 1834 жылы
109300 адамға тең деп топшылайды [32,359].
Бұның ішіндегі Байұлы өкілдері 14500 (87,8%), ... ... ... ... кете руы 400 (2,42%), ... 200 (1,21%),
төленгіттері 400 ( 2,42%) шаңырақтан ... ... ... ... Байұлы руларында 87 мың (79,59%)
адам болған екен.
Бұл Бөкей ордасының Байұлы ру-тайпалық бірлестігі туралы ... Енді 2- ... ... ... және оның ... енетін
бөлімдерінің Бөкей ордасында орнығу үрдісінің қалай жүзеге асқандығын
баяндау үшін ... ... ... көшу ... ... ... тірегі болған байбақты руы бастаған [36,36].
1809 жылдың 29-қаңтарында ... ... ... асессоры
С.И.Созонович шекаралық комиссияға Жайықтың ішкі жағына ... ... ... мен мал сандарының көлемі жөнінде баяндама ... Ол ... 1808 ... 22-қарашасы мен 4-желтоқсан аралығында
Антонов форпостынан Нарынқұмға қыстауға 1042 адам, 1563 бас түйе, 1404 бас
жылқы, 5955 бас сиыр, 52 мың қой ... ... ... Қара ... ... ... алаша руының алтыбас, сары, барамық
бөлімдері мен Шүке ... ... қол ... Байұлының байбақты
руының бақан бөлімінің өкілдері болып табылады [37,156].
Нарын құмдарына ... ... ... мен 5-желтоқсан
аралығында Үрман ... ... ... ... тана ... 1125 ... ... 3-ші қосымшасында Гребенщиков форпостынан
сол 1808 жылдың 22-қарашасы мен ... ... ... ... ... Байұлының беріш руының жайық ... ... ... қол астындағы беріштің есенқұл бөлімі, би ... ... ... ... ... ... Өтепберген
Арыстанбаевтың қызылқұрт руының өкілдері- барлығы 927 ... 129460 ... ... ... ... 26-қараша мен 17-желтоқсан аралығында
Нарынқұмға старшын Жапақ ... ... ... күлқос бөлімі, старшын
Амандық Тәуовтың беріштің қаратоқай, старшын Құрмантай Мырзатаев бастаған
адайдың төбеші, сұлтан Табылды Сағызовтың қол ... ... ... Өзбекқали Нұралиевтың таз руының кеңшалбар, сұлтан ... ... ... күң ... ауып ... ... XIX ... алғашқы 10 жылдығында Жайықтың оң жақ ... ... ... ... ... ... масқар, қызылқұрт,
адай, таз, серкеш руларының азғантай бөлімдері қоныстанып ... жылы ... ... қазақтарының ру-тайпалық құрылысы хақында
бақылау жазған А.Кузнецов ... ... ... ... ... құс, шұман, еламан, құсым, қылышкесті, жауқашты,
құлақасқа;
2) байбақтыда: батақ, қынық ,алтеке;
3 алашада: сары, ... ... ... ... түкбас;
4) танада: қалқаман, қарақұнан, қараман, бессары, ахмет, асан,
жайынбет;
5) масқарда: қырық-сашақ, атойнақ;
6) ысықта: қадырқұл, қараораз, ақсары, сарыысық, сүйіш, ... ... ... ... құттымбет, елгүлі, ұлжасы;
8) адайда: кеңшалбар, тазық, мұшал, туубыз, түркмен-адай, ... ... ... қияқты ,қаракүз, қалқаман;
10) есентемірде: тағашы, күң, сұмрұн;
11) ... ... мен ... ... ... ... есенқұл, есен, қаратоқай, бегіс, ... ... ... ... ... қазанқұлақ, қарақ, жүсін, қостаңбалы [27,264].
Енді Г.Карелин мен Жәңгір ханның рулардың ... ... ... ... ... жалпылап, айырмашылықтарын бөліп,
түсіндіруге тырысамыз.
Г.Карелиннің бір ерекшелігі-ол руларды бөлімдерге, ал бөлімдерді өз
кезегінде ... ... ... ... Ол ... беріш руы себек,
күлқос, қаратоқай, жайық, есен, есенқұл, ... деп 7 ... ... ... бөлімі жаңбыршы, тоқмақ, бесқасқа тармақтарына бөлінеді.
А.Кузнецовта соңғы 3 ... жеке ... ... ... ... ... руы 7 ... (құйыс, шуман, құсым, жауқашты, еламан, қылыш-
кеден, сақау) тармақталған. ... ... ... ... ... деп 5 бөлімге, байбақты руын батақ, бұғанай, ... ... деп ... ... ... ... ұлжүріс, құл, ... ... ... назарымбет, мамат, апдас; қынық бөлімінің
қырықтық, алыс, құл-сүйіндік, жайылған, үскеу деген ... ... ... ... тура А.Кузнецовтың көрсеткеніндей, тек бұнда
асан мен жайынбет аталмайды.
-Жаппастың сейітқұл, аңдағұл, ... ... ... ... тезек, қыншалбар, түркмен-адай, мұғал, тобыш, қабанаю;
-Ысықтың қадырқұл, ақсары, сарыысық, қараораз, кедейбас;
-Қызылқұрттың соба, елгүлі, құттымбет, ертші;
-Ноғайдың құяс, қазанқұлақ, ... ... ... ... пен ... ... мен күң бөлімдері келтіріледі[ 28,287-288].
Байұлы ру-тайпалық бірлестігін біршама толық қамтыған Жәңгір ханның
1825 жылдың қысы мен 1826 ... ... ... ... болып
есептеледі [38,279-281; 40,288-290].
Байұлының ру-тайпалық бірлестігінің бөлімдері ... ... ... ... ... ... Ішкі ... ... мен ... ... ... жыл ... |1826 жыл ... ... мен ... ... мен ... мен оның ... мен |
|бөлімдері |старшындар ... ... ... ... |Ру ... Шүке |1.Алаша руының |Ру сұлтаны ... ... ... ... ... ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... | ... |Ру ... |
|14.таубек | ... ... ... | ... ... ... ... | | ... ... | | ... ... | | | ... | | | ... ... |Ру ... ... ... |Ру сұлтандары ... ... ... ... және ... ... ... Жаналиев |1.қалқаман |Есiмовтер ... ... ... | ... | ... ... ... ... ... старшын |4.құрман ... ... ... ... ... ... | ... | ... | ... | ... | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... ... |Ру ... ... ... |Ру ... ... |Тәуке Бөкейханов |бөлiмдерi: |қызметiн ... | ... |Әдiл ... |
|2.сарыысық |Жарлықты ... ... ... ... ... | ... ... ... ... |Ру ... Шора |
|5.кедейбас ... ... | ... ... ... |Ру ... ... ... ... ... ... ... | ... ... пен ... | ... ... ... | ... |Тұрманбетов ... | ... ... ... | ... |Жарлықты старшын | | ... ... | | |
| ... | | ... ... |Ру ... ... руының |Ру сұлтанының ... ... ... ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... ... | ... | ... | ... | |
| | ... | |
| | ... | |
| | ... | ... ... сұлтанының | ... ... ... | ... ... ... | ... | | ... | | ... | | ... руының |Ру сұлтанының | ... ... ... | ... |Ұртағалиев | ... ... | |
| ... ... | |
| ... Түменбаев | ... ... |Ру ... | ... |қызметiн, ... ... ... ... | ... |Ниязоа атқарады | ... ... ... | ... ... | ... Әділ ... 1845 жылғы қараша айының 13-күнгі Ішкі
орданың старшындарының ... әр ... қай ... ... ... ... пен сығым салықтарынан тиесілі жалақыларының мөлшері
көрсетілген [40,710-719].
Онда жоғарыдағы авторлардың тізімдеген ру ... ... ... ... Оған ... ... руында 21 бөлім болған. Олар:
жоғарыда аталған бұғанай, сазай, жауқашты, алтеке (алтекей), бақан,
қырықты, ... ... және ... ... ... ... отырған дауымшар, шұмаш, қоянқашу, сүгір, ... ... ... ... ... еділбай, ұлжан, орыс, тұқсабай
бөлімдері.
Алаша руында бұрын соңды аталған 9 бөлім (құбылай, түкбас, ... ... ... қожағұл, қоңырбөрік, құдайқұл) және аталмаған 6
бөлім (малбасар, байсау, сүбек, айтау, қабай, жомарт) тізімделген.
Танада мәнсүр, құсқай, үмбет ... ... және ... ... ақымбет (ақ-мәмбет), жайынбет, қарақұнан, асан, ... ... ... 1845 ... ... бойынша тағашы, күң және сұлұқ
бөлімдері болған.
Беріш руы бұл уақытта 22 бөлімнен тұрған. Жоғарыдағы деректерде оның
қаратоқай, ... ... ... ... есен, есенқұл, жайық,
ағатай, үшсары, қаран(қарын) деген ... ... Ал ... ... 11 ... ... ... түкберді, сабанқұл, ырысай, себек,
өмірұзақ, сейікжақ, бөлекжайық, сейіт, тұрымтай, жарымас.
Адайлардың жаңадан балтай, арыстан, ... ... ... ... ... қабақ, таны, өтейсерке, тұқымбет бөлімдері
аталады.
Жаппас руы Әділ сұлтанның ... 1845 жылы ... ... алынған қаракөз, байқұл, аңдағұл, қияқты, қарағұл (қарауыл), бегіс,
сейітқұл бөлімдері болған.
Масқар руының бұрын ... ... және ... ... бөлімдері,
содан аталмаған жәдік, өтебай, қадырғұл бөлімдері тізбектелген.
Серкештерде бұрын аталмаған қашқыншы, байбаласы, ... ... ... ... ... қылышкесті, сақау, құсым, сүйінші және
құлақасқа мен шұманның орнына құлақай және шомбай деп қате айтылуы мүмкін
бөлімдері болған.
Ысық руында 9 ... ... ... ... жамас, ыстай, сытақ,
түйеқу, туғызбай, жайын) бар, оның алғашқы ... ... ... ... сарыысық, кедейбас деген атаулармен келтірілген.
Қызылқұртта 11 ата- рысмамбет, ... ... ... ... ... ... ерсін, үмбетей, темір аталса, ноғай руынан
жүсін, қостаңбалы, қояс, қазанқұлақ ... ... ... ... талдап сараптау үстінде, осы 5 ... ... ... екі мәселе назар аудартады: 1) жылы жағынан
ертерек жазылған деректерге қарағанда кейінрек жазылған ... ... ... келтіріліп, толыға береді; 2) кейбір бөлімдер алғашқы
деректерде бір рудың құрамында ... ... ... ... ... ... ... мәселе XIX ғасырдың ортасына дейін Ішкі ордаға көшіп келу
үрдісімен байланысты болса керек. Мәселен А.Кузнецов 1825 жылы ... ... 7, ... 3, ... 6, ... 7, ... 2, ... 6,
қызылқұртта 5, адайда 6, жаппаста 4, есентемірде 3, тазда 2, беріште ... 5 ... бар деп ... сол жылы ... өз жазбасында
байбақты руын тағы 2 бөліммен (бұғанай және жауқашты), жаппасты А.Кузнецов
атамаған ... ... ... қарауыл, бегіс, досмекй бөлімдерімен
толықтыра түседі. Және кейбір бөлімдер ... ... екі ... ... тұстары да бар. Мысалы, А.Кузнецовтағы серкеш
руының құс және қылышкесті ... ... ... және ... ... ... бөлімі соңғысында көлбай деген атаумен берілген.
Бұдан кейін Жәңгір ханның 1825 ... ... ... 1826 ... ... ... жолдаған қосымша тізімінде рулардың толыққаны
айқын көрінеді.
Жоғарыдағы екі ... ... ... ... 5 ... ғана ... мұнда олардан бөлек тағы 14 бөлімі;
беріштің 10 бөлімі аталса, мұнда тағы 8 бөлімі; алашаның 6 ... ... ... 9 бөлімі; масқардың 2 бөлімі көрсетілсе, мұнда тағы ... 3 ... бар ... ... 4-ші қыша бөлімі есепке алынған.
1826 жылдан бері масқар, адай, есентемір, таз руларын басқарып, Орда
мәселелеріне тікелей ... ... 1845 жылы ... ... ... ... Ордада құрылған Уақытша кеңестің ... ... ... ру ... жөніндегі тізімінде жоғарыдағы бөлімдер тағы
толыға түседі.
Сонымен ру бөлімдерінің жылдан жылға толыға беруін біріншіден көші-қон
үрдісінің нәтижесі деп ... ... ... ... ... ... шаралары бір ізге келтіріліп, тәртіптендіріліп халықты есепке
алу жұмысы да тиянақты жүргізіле бастаған-ды.
Екінші мәселе бойынша, кей ру ... ... ... бір ... ... авторда келесі рудың құрамында көрсетілуі нақтылы
ақпараттандырылмаудың ... деп ... ... ... ... хан ысық ... ал Әділ ... масқар руына; қалқаман бөлімін
А.Кузнецов пен Жәңгір хан тана мен жаппасқа ... ... ... ... руына ғана Жәңгір хан байбақты, серкеш ... ... ... Соның есебінен кейбір рулар қажеттен тыс бөлімдермен
толыққан.
Сонымен, біз өзіндік ерекшеліктері бар ... ... ... ... ... ... құрамын анықтадық. Енді осы
рулардың алғаш көшіп келгенінде және ... ... ... ... ... ... саны жағынан ең ірісі- Байұлының беріш руы. Олар, 2-
ші кестеде көрсетілгендей, 1825 жылы 2200 ... ... 1834 жылы ... ... әр ... 4-5 ... бар деп есептегенде, орташа
есеппен 8800-11000 адамнан 9 жылда 14400-18000 адамға көбейген. Қыстаулары
екі жерде ... ... ... құмдарында, қалған бөлігі
Нарынқұмда, Теректұқым маңында, Соркөл, Үлкен-Ащы, Жаман-Ащы өзендерінің
төменгі ағасында ... ... мал ... ... ... теңізі мен Нарынқұмның аралығындағы оңтүстікке қарайтын ... ... мен ... арасындағы ең алыс ара-қашықтық 65-70 верстаға
тең болды [15,28]. П.Медведский оның күлқос, себек, есенқұл, есен, жайық
бөлімдерінің басқа руларымен ... 1-ші ... ... ... ... ... руы 1825 жылы 1500, 1834 жылы 2000 ... беріштен кейін 2-ші орынды иеленген. Ол ... (1825) және ... (1841) ... ... ... ... тұрады. Бірақ, Г.Карелин оларды құйыс, шұман, құсым,
жауқашты, еламан, қылыш-кеден, сақау деп ... ... ... ... ... орнына құлақасқаны, Я.Ханыков болса еламан мен сақау
бөлімдерінің орнына ... мен ... ... [28,286; ... 28].
Серкештердің негізгі орналасу аймағы- Нарын құмдары мен Каспий теңізі
аралағы.
Серкештерден кейінгі ... ... 2-ші ... көрсетілгендей,
1825 жылғы Жәңгір ханның мәліметі бойынша 1300 ... ... сол ... ... ... 1000 ... мекендеген, ал 1834 жылы
олардың саны 680 ... ... 1980 ... ... ... оның ... ... алтеке, жауқашты, қынық бөлімдері, А.Кузнецов
бойынша алғашқы үшеуі ғана, ал Жәңгір ханның есебінде бұлардан басқа 14
бөлімі бар ... ... бұл ... ... ... сол жақ ... жазғы
жайлау еткен. Ал қыстаулары Рын құмдарының Тұлыбай аймағын, ... ... Кіші және ... Өзеннің төменгі, орта ағысын алып
жатты.
Бөкей ордасының тұрғындары Жәңгір ханның саясатына орай ... орыс ... Кіші ... басқа руларына қарағанда тезірек
қабылдағаны белгілі. Қоныстандыру саясатына ... ... ... ... ... орыс-казак әскери бөліміне, граф Юсупов пен граф
Безбородко ... орыс ... ... ... ... Осы ... ... рулардың мекендеуінде біраз өзгерістер болды. 1845 ... хан ... ... ... ішкі ... ... ... әсерінен Орданың хандық ретінде таратылуы, оның территориясының
жаңадан құрылған Орал ... оның 4 ... және ... ... ... алып ... 1897 ... алғашқы Бүкілресейлік
халық санағы және оның мәліметтерін сараптау Бөкей ордасының қазақтарының
Темір, Орал, ... ... ... және ... губерниясының Бөкей
уезінің қарамағына енгендігін көрсетті [31,84-109;30, 210;42, 5, ... ... руы ... Орал ... Орал ... ... қарасты болды. Енді олар Шалқар ... ... ... атап ... жазғы уақытта Солянка, Қурайлысай,
Ащысай, Өлеңті өзендерінің аңғарларында, қысқы ... ... ... маңында көшіп-қонды [30,153].
Алаша руы Г.Карелин мәліметі бойынша 5 бөлімге, А.Кузнецов, Я.Ханыков
еңбектерінде (1825) 6 бөлімге, ... ... (1826) 15 ... ... ... (1845) 14 бөлімге ажыратылған. Бұлар Аласар көлінен
оңтүстік-шығысқа қарайғы ... ... ... ... ... ... бір аумаққа шоғырланып, бір-біріне таяу жерде орналасқан.
Кейіннен, 1897 жылғы санақ көрсеткендей, олар Орал ... ... ... кірді.
Тумасынан еркін, жауынгерлігімен ерекшеленетін адайлар Оралдың оң жақ
жағалауында орналасып, беріштермен араласып, ... ... ... ... ... аймағын, Ойыл өзені, Шөптікөл, Ақтөбе, Қарасар
көлдерінің арасындағы кең ... ... Бұл ... табиғи-климаттық
ерекшеліктері жер шаруашылығын шектеп, мал шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... адайлар қыста Темір,
Орал, Ақтөбе уездерінің қорықтарына дейін ... ... ... ... ... саба, емрей, олжашы,
ерші бөлімдерімен, Г.Карелинде олжашы ... ... ... Әділ
Бөкейхановта аталғандардан тыс рысмәмбет, жақау, мырза, ... ... ... ... ... қазақтарының шалғындары
жалғасады [15,30-31;28, 287; 40, 714-715]. Кейіннен қызылқұрт өкілдері
Гурьев уезінің құрамына ... ... ... ... ... ... асан, жайынбет,
ақымбет (кей жерлерде ақ-мәмбет), мәнсүр, құсқай, үмбет ... ... ... орналасты.
Олардың батысында Жасқұсқұм, Мешетқұмда жаппас руы, ... ... ... XIX ... 20-шы ... ... руы кейіннен енгізілген
Қалмақ уезінің ... ... ... ... әкімшілік
өзгертулерге сай ол жайылымдарды орыс-казак әскерлері ... ... ... ... қуылып, Орал уезінің Жымпиты болысының
солтүстігін, Аққаты өзенінің жоғарғы ағысы бойын игерді [30,139].
Таздар, есентемірлер, ысықтар Шапшалы тауын, ... ... ... ... ... ... болардай топтасып өмір сүрді.
2.2 Жетіру тайпалық бірлестігі
Кіші жүздің саны аз және ... жеті руын ... ... бір ... ... ... ... қазақтың мемлекеттілігінің сыртқы
жаулар алдында беделін арттырып, нығайтуға ... ... ... ... ... ... есімімен байланыстырады.
Әр жүздің өкілдері болып табылатын бұл жеті рудың ешқандай қандық-
рулық туыстығы жоқ, тек бір ... ... үшін ... ... қоныстандырылған. Жетірудың құрамы туралды алғашқы мәліметтерді
1748 жылы ... ... бері олар ... ... ... ... объектісі болып
келеді. Ол бойынша Жетіруға тама, ... ... ... ... ... ... тиістілігі анықталады [2,290]. Ал осы рулардың
тама, табын, кердері өкілдері ғана Бөкей сұлтанмен Ішкі ... ... ... ... ... ... алғаш 1825 жылғы сандық мәліметтерге ... ... 310 ... немесе Ордадағы бүкіл есепке алынған отбасыларға
шаққанда 2,5% Жетірудың қазақтары болып ... [26,260; 27,263]. Тек ... ... ... 350 деп 40 ... ... етіп көрсетеді. 2-ші
кестеден көретініміздей, Ордада 1825 жылдың ... ... ... ... губернаторы П.К.Эссенге жолдаған хатына сәйкес таманың 150,
кердерінің 100, табынның 60 шаңырағы болған. А.Кузнецов та дәл ... ... ... осы ... тама руында 600 ер адам, ... ... 240 ер адам ... деп ... оның әр ... ... 4 ер адамнан шығарғанын көреміз.
Тамалардың 750 түйесі, 9 мың жылқысы, 1390 ірі қара малы және 30 ... ... ... табын руының 300 түйесі, 3600 жылқысы, 600 іріқарасы,
20 мыңнан астам ... ал ... 500 ... 7000 жылқысы, 1000
ірі қарасы және 24 мың қойлары жеке меншікте болып тізімделген [26,260].
Бұл Жәңгір ханның ... ... ... сол ... ... ... ... Жәңгі ханның 1834 жылғы 14-тамыздағы хаттамасында, 2-ші кестеде
берілгендей, тама мен кердері 400 отбасынан, ал ... руы 250 ... деп ... әр отбасында 6 адамнан бар десек, орташа есеппен
тама мен кердеріде 2400 ... ... ... 1500 ... яғни барлығы 6200
адам өмір сүрген болып шығады.
Сода 1825 және 1834 жылдар аралығында, 9 жыл ... ... ... ... 1050 ... ... яғни 3 ... артық көбейген.
П.Медведский Мемлекеттік Мүлік Министрлігіне ... 1862 жылы ... ... тама ... 664 ... тұрғанын көрсеткен
[41,306]. Сода Жәңгір ханның соңғы көрсетулерінен ... 30-ға жуық ... ... тама ... тағы да 264 шаңыраққа толыққан.
Малдарының сандық ... ... яғни ірі қара ... ... ... ал жылқылары мен қойларының біршама көптігін
ескеріп Жетіру өкілдерінің басым бөлігінің XIX ғасырдың 30-шы ... де ... мал ... ... ... ... комиссиясының баяндамаларында XIX ғасырдың алғашқы
он жылдығында Бөкей ордасына көшіп келген қазақ руларының арасында Жетіру
рулары айтылмайды, соған қарағанда ... Ішкі ... ... ... ... ... басталса керек. Бұл жағдайды олардың Орданың оңтүстік-батыс
аумағында орналасуы да дәлелдей ... ... ... Ұлы және Орта ... ... ... туыстық-тамырлығы анық. Мәселен, тама руының шығу тегін анықтай
келе Х.Арғынбаев, М.Мұқанов, В.Востров сынды ғалымдарымыз ... ... ... ... ... мекендеген моңғол тайпаларының ішінде
баргу-бурут бөлімдерінің бірі тума (тумэте) өкілдерімен байланыстырады
[34,389].
Тамалардың қос әліп ... (//) ... ... ... ... жоқ. Оның ... олар ертедегі қыпшақтардың ежелгі жерінде, яғни
Оңтүстік Оралда; Жайық пен ... ... ... ... үнемі
мекендеп келген.
XIV-XVI ғасырларда батыр Шора бастаған тама тайпасы Дешті-Қыпшақта,
Қазақ хандығының, ... ... ... өмірінде зор рол атқарды. Осының
бәрі тамалардың қыпшақтармен этникалық ... туыс ... ... ... ұраны - “Қарабура”.
Кердері руы - Бөкей ордасына қоныстанған ежелгі рулардың бірі. Кезінде
Якуп ...... ... немесе оның түріктер аймағымен
шекарадағы жер” деп жазған. Осы көрсетуді ... ала ... ... ... ... жерді онда ғұн-кидариттердің мекендеуімен
байластырады және қазақтардың кердері руы атауында ... ... ... деп біледі.
X ғасырда Арал теңізі Кердері теңізі деп аталған. Сондықтан кердерілер
Арал өңірінен шыққан болуы ықтимал [34,373].
Ал табын руы Ұлы жүзден ... деп ... ... түп ... әр ... екендігін олардың таңбалары да
көрсетеді. Жетірудың ... ... ... ... ... ... мен ... бірдей етіп берсе, XIX ғасырдың аяғында Бөкей
ордасында ... ... ... етіп ... ... ... сол ... басылатыны, сол таңба арқылы әр ру өзіне тиесілі малын ... ... ... қазақтардың әр руларының жеке таңбалары
болғандығы және малға меншік сақталғаны көрінеді.
Жетiру ... ... ... ... ... |А.Харузиннiң |
| |(1832) ... (1862) ... (1887) |
| | | | ... |// (6) |// (№6) |\\ (34) |
| |♂ (8) |♂ (№8) |ς (37) ... | | | |
| |∩ (5) ... ... ... | | | ... ... ... ... руының таңбасы Л.Мейер мен
А.Левшиннің таңбаларына ... ... Ол ... ... ... руы ... О (тостаған) бейнесіндегі жалпы ру таңбасын Q (шөміш)
бейнесіндегі ... ... ... ... ... ... таңбасын және \ (әліп) таңбасын иеленген. Жалпы ру таңба ... ... (Ұлы жүз) ... ... да ... ... белгі дәл
осындай, ал Q белгісі дулаттардың кейбір руларының таңбалары мен ... ... еш ... жоқ. \ ... ... ... ... жүз) таңбасына, ал ∩(тарақ) ... нақ сол ... ... ... ... 4-ші ... ... ∩(тарақ) және Q (шөміш) руларының ... ... ... тек сол ... иеленетін бөлімдерінің ғана көшіп
барғанын ғана білдіреді.
Тарақты-табын бөлімі №5 таңбаны иеленсе, ... ... ... ... Сода ... ... бір ... руының екі бөлек
бөлімдерінің таңбаларын көрсетіп, содан айырмашылық пайда болып тұр.
Тама руының таңбасы- қос әліп ... ... ал ... ... А.Харузин керісінше теріс күйінде ... ... ... ... ... ... ... бар
болып көрінгенімен, тұтас алғанда олар өте жақын.
Енді деректерге сүйене ... ... ... әр ... көшіп келіп,
қоныстанған Жетірудың руларының құрамын қарастырайық ... ... ... ... хан атаған | Әдiл Бөкейханов |П.Медведский |
| ... ... ... ... ... |
| |1826 жыл ... |1845 жыл 13-қараша |1862 жыл VII-IX |
| ... ... ... |
|тама ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| | ... |4.дәулеткелдi |
| ... ... | |
| | ... ... |
| ... | ... |
| ... | ... |
| |9. ... | | |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... |3.көтерман | ... ... | | |
| |5. ... ... | |
| ... ... | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | ... ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | ... ... атай келе ... хан, 1826 ... 26-наурызда Орынбор
шекаралық комиссиясына жолдаған рубасшылары мен ... ... ... ... ... ғана ... Ол бойынша, табын руының
сұлтан қызметін Хансұлтан Шығаев атқарып, жарлықпен тағайындалған ... ... ... билік басында болған [39,289]. ... ... ... ... ... 25 бөлімдері туралы хабар береді.
Келесі дерек көзі- Әділ Бөкейханво 1845 жылдың 13-ші ... ... ... ... 13 ... ... Бір ... Әділ
сұлтан Жетірудың сұлтандары мен старшындарын тізімдей келе ... ... ... деп ... Жетіру қазақтарын оның есебіне қарағанда ... ... яғни ... хан ... ... руының басшысы Хансұлтан
Шығаевтың ұлы басқарған.
Ал Жетірудың старшындарына келсек, 1845 жылы ... руын ... ... ... ... Әлсалдыұлы сияқты старшындар, тама руын
Жасқилаң Үркімбаев, Үркім Күшқұлақов, Оның ... ... ... Тастемір Сағызбаев, төлеп бөлімін Жалтыр Барақов, жиылты бөлімін
Өмірбек Аханов, таз бөлімін Үркімбай ... ... ... ... ... ... ... Күбеков, Меңдіқұл Тілеуов, құдайқұл
бөлімін Тәңірберген Бостаңов өз қарамағында ұстаған, ал ... ... ... ... ... бөлімін, Шүкірәли
Бәйтереков- сатым бөлімін, Асықбай Киіков, Белталы Дәулетбаевтар- жамбас
бөлімін, Жүсіп ... ... ... Әділ ... ... ... жылдық шілде айынан қыркүйекке дейін Бөкей ордасын ... ... ... көп ... ... ... П.Медведский
Жетірудың тек тама руының жеті бөлімін ғана атап өтеді.Бірақ оның тамаға
тиістілеген ... ... ... хан да (1825), Әділ ... да ... руына жатқызады. Содан кейін бір ру бөлімінің әр түрлі ... да ... ... Әділ ... мен П.Медведскийдегі тама
руының аташал бөлімі Жәңгір ханда атажақ делінсе, жабыл бөлімі Әділ сұлтан
мен П.Медведскийде жабал деп жаңсақ ... ... ... ... ... ... ... қаданқұл мен құдайқұл, жалты мен жиылты, тас пен
таз,төлеп пен төлес атаулары бір ру бөлімінің екі ... ... ... ... ... мұқият қарастырған Г.Карелин Жетірудың
тама, табын, кердері руларының барлығына куә ... ... ... Тек барлығы 300 шаңырақтан тұрып, 1650 түйе, 3500
жылқы, 3250 ірі қара мал, 60 мың қой ... ғана ... ... ... ... табын, кердері рулары XIX ғасырдың басында
дәстүрлі көшпелі мал ... ... ... ... ... ... ... көшпелі және отырықшы мал
шаруашылығына және егіншілікке көше бастады.
Табын ... ... ... ... Елек ... аңғарларында
болды. Солтүстікте ру ауылдары Қобда, Утва өзендері бойымен, ... ... ... ... ... жоғарғы ағысында
қоныстанды. Жайлаулары, күзеу-көктеулері, қыстаулары бір-біріне жақын
орналасты.
Тама мен кердерілердің ... ... ... тама ... Үлкен және Кіші Өзен аралығынан солтүстік-шығыс бағытта Қамыс-
Самар көліне ... ал ... Кіші ... оң жақ ... Саршығанақ көліне, Жиделі, Ақкермен құмдарына жейін жайғасты;
кердері руы- қыста Жайық пен ... ... оң ... ал ... ... сол жағалауын қамтыды [29,278-279;15,31-32].
2.3 Әлімұлының кете руы
Бөкей ордасында 6 ата (қарасақал, қаракесек, кете, төртқара, ... ... ... кете ... ... Бұл ру ... ... XII ғасырға қатысты, онда қидандарға бағынышты, 1120 ... ... қол ... ... ... соң ... қарсы
жорыққа қатысқан 18 тайпа арасында кити тайпасы аталады ... ... ... ... келтірілген тайпалар
арасында хита тайпасы көрінеді, ол Бөкей хандығындағы ... ... ... ... Кете руы туралы келесі ретте Кіші жүз руларының 1748
жылы ... ... ... ... Кете ... этникалық тегін
айта келгенде, бұл мәселеде бір пікір жоқ екендігін көрсету қажет. Г.Грумм-
Гржимайло ... тегі ... ... мен ... ... және ... ... деп санаған дейді “Қазақ шежіресі
хақында” авторлары.
Мүбәрәк-шах ... ... ... Қазіргі тарихшы
ғалымдарда кетелерді түріктерден өрбітеді.
Кетелер Жетірудың табын, кердері руларымен шығыста шектесіп, ... ... ... ... қатар, Тайсоған жерлерін қыстады. Хандық
статусы жойылып, Орда таратылғаннан кейін қыстаулары ... ... ... руы ... ... ... ғана бөлігін құраған. 2-ші кестеде
берілгендей, Жәңгір ханның 1825 ... 21-ші ... ... ... ... ... ... 0,8% құраған 100 кете отбасының 300 ... ... 1000 ірі қара ... 16 мың қой өсіп-өніп жатқан [26,260].
Тура осы 1825 жылғы ... ... де ... ... малдары жайында бәрі осындай статистикалық мәліметтер ... ... ... ... ... ... ретінде алынғаны байқалады.
Тек Г.Карелин кетерел 1825 жылдың өзінде 500 отбасынан тұрғандығын жазады.
Мал санының ... ... оның ... ... ... ... мен ... замандардан айналысатын қазақтар арасында әр
отбасына орташа есеппен бір жылқыдан, екі ірі қара малдан, 32 ... ... бір ... ... мүмкін емес. Егерде осынша мал саны ... ... ... ... ... ... оны халықтың әлеуметтік
жағдайының нашарлығымен түсіндіруге болатын еді. Бірақ барлық деректердің,
мысалға алатын ... ... : ... ... қоныстанған
қайсақтардың бейбіт өмірге көшуі себепті 7-8 жыл ішінде қой ... ... ... он ... ... 1825 ... 500 ... 16 мың ғана қой
ұстаған деген Г.Карелин есебімен еш сәйкес келмейді [6,942].
Тұжырым- Г.Карелиннің есебінде жаңсақ пікір орын ... ... ... Ордада 1825 жылы 100 ғана кете шаңырағы мекендеген.
Жәңгір ханның 1826 жылы 8-наурызда ... ... ... Ішкі ... ру ... мен ... қосышма тізімінде
кете руы сұлтан Тұғұм Шығаевтың қарамағында болғаны баяндалады [39,290]. Ол
қызметте 1826 жылдан бері ... ... ... үшін 1840 ... ... полк хорунжиі шеніне ұсынылған болатын [43,381]. 1845 ... ... ... Ішкі орда ... Әділ ... ... ол әлі ... басшысы есебінде көрсетілген. Басқа деректерде өкіншке орай
кетелердің билеушілері жөнінде ақпарат берілмейді.
Кете руының таңбасында қатты ... ... Әр ... ... салыстырсақ, біз олардың бірдей және тек түрліше орналасқан
айқыш ... ... ... ... руының таңбасы ... ... ... ... ... таңбасы|А.Харузиннiң |
| |(1832ж.) ... ... ... ... ... |+(21) |>

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөкей ордасының тарихи сипаттамалары26 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
Бөкей Орда ауданы Сайқын ауылының құрылу тарихына және физикалық-географиялық жағдайларына сипаттама54 бет
Бөкей Ордасы 4 бет
Бөкей ордасы және Жәңгір хан80 бет
Бөкей ордасындағы білім беру ісі жайында3 бет
Бөкей ордасының құрылуы9 бет
Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс17 бет
Әлихан Бөкейханов. Алаш Орда5 бет
XIX ғ. Қазақстан17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь