Қазіргі жаратылыстану концепциялары пәнінен лекциялар жинағы

І-тақырып. Кіріспе. Ғылым. Ғылымның даму тарихы, мазмұны, құрылымы және негізі сипаттамалары.
Мәдениет. Гуманитарлық және жаратылыстану мәдениеттері

Мәдениет – адамзат тіршілігінің ең негізі сипаттамаларының бірі болып, ол адамзат қоғамы дамуы барысында адамдардың рухани және материалдық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жасалған материалдық және рухани байлықтарының жиынтығы. Яғни мәдениет деп біз адмзат қолымен жасалған дүниені түзінеміз. Мәдениет бұл адмзат тіршілігі мен іс әрекетінің жемісі, ал тіршілік адмның әлемдегі өмір сүруінің әдісі. Адамзат еңбегінің жемісі ғасырлар көлемінде жинақталды және де мәдениет тарихи тұрғыдан әрқашан байытылып, толықтырылылады.
Қәзіргі күндегі көптүрлі мәдениет жүйесін негізгі екі үлкен топқа жіктейді: материалдық және рухани мәдениет.
Материалдық мәдениет бұл бізді қоршаған, адамзат қолымен жасалған материалдық заттар мен денелер, материалдық байлықтар жиынтығы. Әрбір тұлға ауқымды материадық мәдениет жүйесімен қоршалған болып, өзінің өмірі барыснда сол материалдық дүниені танып біледі, игереді.
Соның нәтіжесінде адам қоршаған ортаны танып біліп, өзін-өзі дамытып отырады.
Рухани мәдениет деп адамдардың рухани өмірі түсіндіріледі. Рухани мәдениет адамдардың рухани қажеттіліктерін, ішкі дүниесін байыту үшін ,яғни адмның ішкі дүниесін байыту, оның сана-сезімін, психологиясын, ойлау қабілетін, білімін арттыру үшін қызмет етеді. Адамзаттың рухани өндірісінің негізі өнімдері: пікір, түсінік, ғылыми гипотезалар, теориялар, моральдық нормалар, құқықтық заңдылықтар, саяси көзқарастар, программалар, діни көзқарастар, т.б. болып табылады.
Адамның рухани қажеттілігінің болуы, нақты айтқанда оны жануарлар
        
        ҚАЗІРГІ ЖАРАТЫЛЫСТАНУ КОНЦЕПЦИЯЛАРЫ  ПӘНІНЕН ЛЕКЦИЯЛАР ЖИНАҒЫ
І-тақырып. Кіріспе. Ғылым. ... даму ... ... ... ... ... ... және жаратылыстану мәдениеттері
Мәдениет – адамзат тіршілігінің ең негізі ... бірі ... ... қоғамы дамуы барысында адамдардың рухани және материалдық
қажеттіліктерін ... үшін ... ... және ... жиынтығы. Яғни мәдениет деп біз ... ... ... ... ... бұл ... ... мен іс әрекетінің жемісі,
ал тіршілік адмның әлемдегі өмір ... ... ... ... ... ... жинақталды және де мәдениет тарихи тұрғыдан ... ... ... көптүрлі мәдениет жүйесін негізгі екі үлкен топқа жіктейді:
материалдық және рухани мәдениет.
Материалдық мәдениет бұл ... ... ... ... ... ... мен денелер, материалдық байлықтар жиынтығы. Әрбір тұлға
ауқымды ... ... ... ... болып, өзінің өмірі
барыснда сол материалдық дүниені танып біледі, игереді.
Соның нәтіжесінде адам қоршаған ... ... ... ... дамытып
отырады.
Рухани мәдениет деп адамдардың рухани өмірі түсіндіріледі. Рухани ... ... ... ішкі дүниесін байыту үшін ,яғни адмның
ішкі дүниесін байыту, оның сана-сезімін, ... ... ... ... үшін ... етеді. Адамзаттың рухани өндірісінің негізі
өнімдері: ... ... ... гипотезалар, теориялар, моральдық
нормалар, құқықтық заңдылықтар, саяси ... ... ... т.б. ... табылады.
Адамның рухани қажеттілігінің болуы, нақты айтқанда оны ... ... ... ... ... тіл, ... ... өнер
туындылары, графика, сызбалар.
Тіл – адам ойының универсалды, ең алғашқы тасмалдаушы. Тіл адам ... ... ... ұлттық сана–сезімнің ең ... ... ... ... – тіл де ... ... адам рухани мәдениеттің тек қана тұтынушысы ғана емес, оны құрушы да
бола алады.
Рухани мәдениет жүйесін талдау ... оның ... ... компаненттерін
ажыратып көрсетуде болады: саяси сана–сезім, құқықтық сана сезім, мораль,
өнер, дін, философия және ...... ... ең ... ... бөлектірінің бірі болып
есептеледі. Оның ... ... ... ... орны, ғылымның қоршаған
ортаны, адамзаттың өзін–өзі танып білуіне және ... ... ... бағытталғандығында болып табыналады.
Ғылым –табиғат, адамзат қоғамы, ойлау құбылысы жайлы білімдер мен зерттеу
жұмыстарының жүйесі.
Ғылымның негізгі белгілері: оның жан–жақтылығы мен ... ... мен жеке ... ... мен аяқ- ... мен ... ... мен сезімталдығы.
Дүниені материалдық тұрғыдан өзгерту ең алдымен оны ... ... ... және практика бұл бірін–бірі толықтырушы екі құбылыс.
Таным адам іс–әрекетің туындысы болып, сол ... ...... ... ... емес, және ғылыми таным болып жіктеледі.
Ғылымға дейінгі және ғылыми емес таным ... ... мен ... ... ... ... ... келтіруге ғана негізделген.
Ал ғылыми таным фактілерді сипаттап қана қоймай, оны ... ... ... ... ... өте ... ... шындыққа
інтіледі. Ғылыми танымның ... өте ... ... ... болуды қажет етеді.
Қазіргі заманғы ғылым көпсалалы, жеке ... ... ... ... олардың бәрін негезгі екі топқа жіктеуге болады: фундаменталды
және қолданбалы ғылымдар.
Фундаменталды ғылымдардың негізгі ... ... ... және ... ... ... білу ... табылады. Фундаменталды ғылымдар
саласына:
а) математикалық ғылымдар;
б) жаратылыстану ғылымдары;
в) әлеуметтік ғылымдар;
г) гуманитарлық ғылымдар жатады.
Фундаменталды ғылысдардың бұлай ... ... ... олар ... тұжырымдары, теорислары арқылы әлемнің ғылыми бейнесінің ... ... ... ... ғылымдар жасап берген білімдер, әлемнің
объективті ... ... ... мен мүдделері үшін
пайдануға бағытталған.
Қолданбалы ... ... ... ... ауылшаруашылық
ғылымдары, медициналиық ғылымдар, педогогика т.б. жатады.
Қолданбалы ғылымдарда фундаменталды білімдер ... ... ... ... ... іс-әрекеттің негізгі екі деңгейі анық ажыратылады:
эмпирикалық және теориалық деңгейлер. Эмпирикалық таным ... ... ... ... ... ... ... алынған нәтижелерді
сипаттау, өлшеу ... ... ... ... деңгейінде білімнің
негізгі формалары: ғылыми факт және заң ...... ... отыратын құбылыстар мен ішкі байланыстылықты
сипаттайды. Егер эмпирикалық таным ... ... ... ... ... олар ...... ең жоғары формасы. Теория заттар мен құбылыстар жайлы
олармен тікелей қарым-қатынаста ... ақ ... ... мүмкіндік береді.
Жаратылыстану мәдениетті мен гуманитарлық ... ... ... ... ... ... ... өзінің материалдық негізі
болуы тиіс. Бұл екі мәдениет ... ... ... толықтырып, байытып
отырады.
Метод және методология
Метод – бұл теорилық және ... ... ... ... ... іс-әрекеттің нәтижесі жемісті болуының негізгі себебі методтың дұрыс
баңдалуына байланысты болады.
Методология – методтың ... ... және оны ... жайлы ғылым.
Ғылыми метод – ғылыми шындыққа жету. Танымдық іс-әрекетті ұйымдастырудың
және таным құралдарын ұйымдастырудың әдісі. (Ф.Бекон). ... ... ... ... ... байланыс қызметін атқарады.
Жаратылыстану ғылымында қазіргі ... өте ... ... ... ... ... эксперимент, индукция, дедукция, анализ,
синтез, ... ... ... идеализация, модельдеу,
математикалық гипотиза, методы, генетикалық метогд.
IІ-тақырып. ... ... ... ... уақыт, материя концепциялары
2. Ньютон механикасының ерекшеліктері
3. Классикалық механиканың принциптері
Жаратылыстану ғалым – табиғат ... және ... ... білу ... ... біртұтас деп санайтын натурфилософиядан өсіп, өокендеді.
Біртіндеп табиғатты ... ... ... оның жеке ... ... ... ... жкек салалары қалыптасты.
Физика материалдық бөлшектердің, заттардың, өрістің жіне ... ... мен ... ... ... ғылым. Физиканың ең негізгі
ұғымдары материя, уақыт, кеңістік ұғымдары.
Материя ... ... ... ... ... ... ұғым. Физикада материя зат (бөлшек), өріс, физикалық вакуум
деп бөлінеді.
Материялық дискрептілігі жайлы да өте ерте кезде, ертедегі грек ... өз ... ... ... олар мателяны үздікті дискретті ... ... ең ... ... «кесуге» болмайтын бөлшегі атом деп
түсінген. (Левкит, Демокрит, Эпикур). Атақты грек ... ... ... ... ... материя мен форма жайлы ... ... ... ... ... ... ал әрбір зат материя
мен ... ... деп ... жеке материя – формасыз, заттың түзілуі үшін белсенді болмаған негіз деп
көрсетеді. Материя ... ... үшін ол ... ... ... деп
есептеп, алғашқы форма ретінде ыстық, суық, ... және ... ... формалардың материямен байланысуда нәтижесінде бастапқы ... деп ... ... ... ... ауа ... ... ғылыми бүкіл дамуы барысында материя, ... ... ... ... ... ... бұл ... ең алғаш
ғылыми тұрғыдан анықтама берген ағылшын физигі И.Ньютон болды. Ньютонның
түсінігі ...... ...... ... абсолют уақыт –
қзақтылық, ал материя жеке кірпіштер мен бостықтан тұрады дейді. ... ... ... уақыт, материя өзгермейді. Олар мәңғілік.
Кеңістік біртекті «изотропты!, уиі өлшемді, ауқыт үздіксіз және ... ... ... ... ... ... яғни бөлшектердің механикалық
қозғалысын зерттеген. Ньютонның механикалық ... ... ... ... ... берді. Аристотель механикасы мына принциптерге
негізделген: «егер денені итеруші күш ... ... ... дене
тоқтайды немесе ауыр денелер жылдамырақ құлайды». Бірақ Ньютон – ... ... ... бас ... ... ... Яғни дұрыс қорытынды жасау үшін нақтылықтан абстракцияға көшу
қажет болды. Дұрыс корытынды жасау үшін идеал ... ... ... ... жою ... ... жылтыр дене және идеал жылтыр ... ... ... ... ... тәжірибелерді Галилео Галлилей
іске асырды және ол ... ... қате ... ... Пиза ... ең биік ... әр түрлі салмақты денелерді
тастаған. Шын мәнінде зерттеуші жылтыр көлбеу беткен ... әр ... ... ... ... ... жасады. Галлилей өлшеулерінің
нәтижесінде салмақтары әр тұрлі денелердің жылдамдығы бірдей заңдылық
бойынша ... ... ... өзінің механикалық қозғалыс заңдарын
Галлилей тәжірибелерінің нітижелеріне сүйеніп қорытқан болатын. ... ... ... ... ... ... ... үнемі
бірдей күш әсер етеді де олардың жылдамдықтары артады. ... ... ... ... күш оны ... ... жылдамдығын өзгертеді деген қорытынды
жасалды. Сонымен қатар, денеге күш әсер ... ол түзу ... ... ... ... Ньютон тұңғыш рет дене күшін,
яғни физикалық жүетіні зерртеді. Ол ... ... ... ... ... яғни жылдамдықпен және жылдамдықтың өзгерісіудеумен
сипатттады.
Ньютон механикалық қозғалыс заңдары
1) Кез келген дене ... ... ... тіке бағытты қозғалыс
қалпында оға әсер ететің күштер бұл ... ... ... ... Днен ... (m) оның ... көбейтіндесі (а) оған әсер ететің күште
тең болады F=ma, ол удеудің бағыты кұш бағытымен сәйкес келеді.
3) Әрекетке ... да оған ... ... тең ... ... ... келеді.
Физикалық заңдардың сипаттамалары зерттейтін объектіге, ... ... Яғни кез ... ... ... ауқымы болады.
Сондықтан бізді қоршаған материялдық әлемді мета–, макро–, микродиниеге
бөліп қарастарады:
– мегадүние –галактикалар мен ... ... ... – тірі ... адам мен ... – молекулалар, атомдар, элементер бөлшектер дүниесін
жатқызады.
Сонымен ... ... ... бір ... ... ... ... мен оның қозғалыс жылдамдығы онша үлкен болмаған кезде
классикалық физика заңдары пайдаланылады. Масса өте ... және ... ...... ... ал ... зерттегенде
кванттық физикалыны қолданады.
Теориялық физика құрылымын қарастыра отырып Гейзенберт әрқайсысы қандай да
бір жалпынама теорияға сүйенетін 4 концептуалды ... ... ... ... ... ... атрогибродинамика);
2) Статистикалық механика (термодинамика);
3) Салыстырмалықтың арнайы т. (эленктрод, оптика);
4) кванттық механика.
Салыстырмалылық ... ... ... тән, ал ... механикада –
микроәлемдік физикалық универсал заңдар тұжырымдалғанмен оларды ... ... бір ... пен байланыс қажет. Бұл ілімдер қашанда
жетіліп отырады және мүмкіндік береді.
Физика табиғаттағы құүбылыстарды зерттейтіндіктен, ... ... ... бере ала ма? – деген сұрақ тұындайды. Бұл ... тек ... ... біз ғылым нәтіжесіне ... ... ол ... ... ... ... Әлемдегі барлық заттар бірдей
материалдық ... ие, ... заңы ... ... өтіп ... эволюция тірі организм тәрізді, физикалық түсініктер
мен ... ... ... ... Ғылымда да табиғаттағы сияқты
тұрақтылық пен тұрақсыздық бой ... ... ... ... ... әрі тұрақты, түзу емес ... ... ... ... ... ... жалпы және арнайы теориясы
Жаратылыстану ғылыми – табиғат құбылыстарын және заттарын танып білу ғылыми
ретінде дүниені біртұтас деп ... ... ... ... ... ... ретінде қараудан, оның жеке құбылыстары мен
сапаларын зерттейтін жаратылыстанудың жеке ... ... ... ... ең ... саласы ретінде – материяның қарапайым
және жалпы заңдылықтарын зерттейді. ... ... ... тек ... ғана тән заңдар емес, бүкіл материалды әлемге тән жалпы заңдалықтар.
Жаратылыстану ... ... даму ... ... ... ауқыт
ұғымдарына сипаттама беруге ұрынды. Біраққ, бұл ... ең ... ... ... ... ... физикгі И.Ньютон болды. Ньютонның
түсінігі бойынша – абсолют кеңістік – материаны ендіруші, ... ... ... ал материя жеке керпіштер мен бостықтан тұрады дейді. Ньютонның
тұжырымы бойынша кеңістік, уақыт және ... ... олар ... ... ... үш ... ауқыт үздіксіз және бірқалыпты
өтеді делінеді.
Кеңістік, ... және ... ... жаңа ... ... салыстырмалық
теориляы Гейзерберг, Шредингердің кваттық механикасы негізінде туындады.
Эйштейн ... ... ... теорилық екі постулатқа
негізделеді.
1) Салыстырмалылық ... ... ... есептеу жүйелері оларда кез
келген физикалық экспериментті қою тұрғысынан ... ... ... ... есептеу жүйелерінде жарықтың жылдамдығы тұрақты
болады.
Салыстырмалылық принципті: кеңістік пен ... ... ... ... ... ... ... пастулат вакуумдегі жарық жылдамдығының жарық көзі мен қабылдағыштың
қозғалысына тәуелді емес екедігін білдіреді, ол ... ... ... 300 000 км\с ... ... теориясы ережелерінен шығатын қорытындылар:
1. Ұзындықтың қысқарды.
2. Уақыттың кідіруі.
3. Массаның ... жылы ... ... мен энергияның арасындағы байланыстылықты
дәлелдейтін тұжырым жасады.
«Дененің массасы дегеніміз оның ішіндегі ... ... ... ... ... ешбір тыныштықтағы массасы О–ден артық болған
бөлшек жарық ... ... ... ... ... ... ... жылдамдығынан тезірек беруге болмайды.
Ньютондық көзқарас бойынша біз қоршаған ... үш ... ал ... ... ... тоқтамайтын бірқалыпты ағатын ағын деп түсмінеміз. Бірақ
салыстырмалықтын арнайы ... ... пен ... ... ... ... қараіға болмайтындығын дәлелдеді. Әлемдегі барлық оқиғалар
төрт өлшемді кеңістікті уақытта өтеді.
1916 ж. ... ... ... ... ... – тағы да ... ... Салыстырмалылықтың жалпы теориясы бойынша кеңістік қисаяды
да евклидтіктен ауытқиды. Уақыт біртекті, ... және бір ... ... ... ... ... ... таралуы әсер етеді. Днен
неғұрлым салмақты және оның тығыздығы жоғарырақ болса, ол өзін ...... ... көбірек қабыстырады, ал бүдан кқршә денеге
соншалыұты көбірек тартылыс күші әсер етеді.
Ньютонның екінші ... ... ... ... ... ... мағынасында
дененің қозғалыс қалпының кез келген өзгеруіне оның ... ... (F=ma). ... ... ... ... ... «масса»
ұғымының мағынасы басқа – бұл тартылумен масса немесе гравитациялық ... ... ... де ... ... ... денелер олардың салмағына
қарамастан бірдей үдеуге ие болатынын айтқан. ... ... ... ... ... ... ... анықтаудың екі тәуелсіз әдісі бар: 1) денеге әсер еткен ... ... ... ... ... ... ... 2) тартылыс өрісіндегі
тартылыс арқылы (гравитациялық масса – дененің ... ... ... гравитациялық массаларының ... ... ... ... механикада масса мен салмақтың пропорционалдық
заңы арқылы көрсетілді Р/m=g.
Термодинамика және статистикалық ... ... – жылу ... жылу процестері.
2. Термодинамика заңдары. Энтропия.
3. Нақты ... ... – бұл жылу ... ... ... ... ішкі энергия, жылу мөлшері, жұмыс негізгі ұғымдары:
Ішкі энергия дегеніміз – дене ... ... ... ... ... ... (кинетикалық және потенциялық) – жүйе жылдамдығының,
және оның кординаталарың яғни жағдай параметрлерінің функциясы.
Жұмыс және жылу ... ішкі ... ... ... сипаттайды және
жүйенің бір күйден екінші күйеге өтуі арқылы ... ... ... ... заңы, яғни материя мен
энергияның сакталуы заңы негізінде жүргізіледі. Бұл ... ... ... ... Ломоносов сипаттап берген. Материяға байланысты: еш нәрсе
жоқтан пайда болмайды және ... жоқ ... тек бір ... ... ... ... ... энергия жоқтан пайда болмайды және жоғалып кетпейді,
тек қана бір күйден екінші бір ... ... ... Сонымен бірге
Ломоносов энергия мен массаның ... ... да ... ... mc2 m=- ----- c2 = ... ... ... заңы ... ... 2 заңы ... ... берілген жылу мөлшері – оның ішкі энергиясы мен ... тең ... Яғни ... ... жылу берілетін болса ол жүйенің ішкі энергиясына
немесе оның денелермен атқаратын жұмысына айналады.
Жүйелер ашық немесе тұйық жүйе ... ... Ашық ... деп өзін ... ... және зат алмасатын ал тұйық жүйелер деп өзін ... ... және зат ... жүйелерді айтады. Табиғаттағы үрдістер
(процестер) қайтымды және қайтымсыз болуы мүмкін. ... ... ... бір бағытты қайтымсыз өткеннен келешекке ... ... ... процестерге қарағанда қайтымды процестердін
үлесі өте ...... ... түрде таралуының өлшемі немесе энтропия
энергияның өзгеру мүмкіншілігінің өлшемі. Энтропия тек қана ... ... ... dE=dQ/T ... ... ... энтропия өзгермейді,
тұрақты болады. dE= dQ ал ... ... ... ... өзгеріп отырады dE > dQ
T
Термодинамиканың екінші заңы бой ... ... ... ... ... мәніне жеткенше арта береді. Екінші сөзбен айтқанда ... қоры ... ... яғни ... ... ... ... соған байланысты Әлем «температуралық өлімге» жақындауда.
Классикалық дермодинамиканың көзқарасы ... ... ... ... ... ... артқа қайтаруға болмайды, яғни
энропияның артуына кедергі ... ... ... ... ... ілемнің
ұйымдасқан құрырымдарды ұстап тұру ... ... ... олар ... ... ... болған құрылымдарға ыдырап кетеді.
Ақыр соныңда ... ... ... жойылып, әлем кеңістігінде
энергетикалық біркелкілік пайда болады. Термодинамиканың екінші заң ... ... үшін ... – бұл қозғалыс формасы болғандықтан, осы ... ... ... ... Бұл ... шешу ... газдардың кинетикалық
теориясы пайда болды және ... ... ... ... ... ... негізінде көптеген құнды нәтіжелерге қол ... ... ... ... ... ... ... газ
молекулалары жылдамдығының таралу заңы, реал газдар теориясы жасалынды.
Газдардың кинетикалық теориясы ... ... ... заңының
молекулалық негізділуі жүзеге асырылды. Бұл ... ... ... ... ... өзінің атақты Н–теоремасын жасады. Осы
теоремаға сәйкес бастапқыда стационар емес қүйде болған ... газ ... ... ... ... күйіне көшеді. Бұл теореманы
Больцман термодинамиканың екінші саңынаң дәлелі ретінде ұсынады.
Больцман ... ... ... ... ... ... ... төмен формадан ықтималдылығы жоғары формаға ауысады.
Статистикалық термодинамиканы одан әрі дамытқан Дж.Гиббс ... ... ... ... ... ... мен құрылысына
тәуелсіз ансамбльдер теориясы деп есептейді. ... ... ... әрекеттескейтән жүйелердің ойша жиынтығы.
3-ТАЌЫРЫП. Кванттық физиканың үздіксіз –
диекреттік ... ... ... ... пен ... принциптері.
Кванттық механика. Заттардың толќындық
табиѓаты.Атом мен ядро ... ... ... ... ... жєне ... бµлшектер.
Максвелл теңдеулеріне негізделген ыстық дененің ... шашу ... ... ... ќайшы болды. Б±л ќайшылыќтарды 1901 ... ... Макс ... ... Ол ... ... порциялармен кванттар
мен сєуле шашатындыѓы туралы болжам айтты. Оныњ µзінде єрбір ... ... ... ... ... болады деп
есептеді. Заттар мен сєулеленудіњ квантыќ ... ... ... ... ... олардан электрондардыњ бµлініп шыѓатынын кµрсететін
эксперименттермен дєлелденді. М±ндаѓы ±шып шыѓатын электрондардыњ энергиясы
т‰сірілген жарыќ жиілігіне тєуелді ... ... жылы Луи де ... ... ... ... болады деген т±жырым
жасады. Броильдыњ т±жырымы бойынша толќынды жєне ... ... ... ... де ... 1926 жылы австрия физигі Э. Шредингер
материя толќынын сипаттайтын математикалыќ тењдеуді тапты. Сонымен ѓылымда
материяныњ бµлшектік –толќындыќ ... ... ... Яѓни ... т‰рінде де толќын т‰рінде де бола алады. Кейіннен б±л жарыќтыњ
интерференциясы мен дифракциясы ќ±былысын ... ... ... ... басында фотоэффект ќ±былысыныњ ашылу жарыќтыњ корпускулалыќ
табиѓатын ашып берді, яѓни фотондар ... ... ... Макс ... ... ... жєне ж±тылу процестерін
т‰сіндіру ‰шін энергияныњ диекреттік бµлшектері. Кванттар туралы т‰сінікті
пайдаланѓан еді. Кейіннен А. ... ... ... жєне ... ... ... ... тарйтынын да ашып берді. Осыныњ ... ... ... ... ... ...... деген фотон
деп аталѓан жарыќ кванттары ќатты дененіњ бетіндегі ... ... ... ... дифракциясы жєне интерференцияс ќ±былыстарын зерттеу
нєтижесінде жарыќтыњ толќындыќ ќасиетке ие ... де ... ... ... ... ... электромагниттік толќындардыњ
бір т‰рі деп ќарастырылады. Микродинус обьектілерініњ негізгі ерекшелігі,
олар электрлік немесе магниттік µріс ... ... ... ... ... арќылы (дирракция ќ±былысы) µткенде µзін толќын ќозѓалѓанда µздерін
ретінде т±татындыѓында. Сондыќтан микрод‰ние ... ... ... ... ал кейбіреулерін толќындыќ теория негізінде
т‰сіндіру ќажет ... Осы ... ... ... ... ... Ќосымшалыќ принціпі бойынша микрод‰ние ‰рдістерін толыќ т‰сіндіру
‰шін толќындыќ жєне кванттыќ теорияларды бірге ќолдану ќажет. Б±л теориялар
бірін – бірі ... ... ... ... 1927 жылы ... физигі Гейзенберт ашќан
белгісіздік (аныќталмаушылыќ) принципі ... ... ... Б±л ... ... бірін – бірі толыќтырып т±рѓан екі сипаттамасын мысалы
оныњ жылдамдыѓы мен координаталарын бір мезгілде дєл µлшеу м‰мкін емес.
Егер біз ... дєл мєні ... ... ... ... ... онда ... кµріп, оныњ орнын аныќтау ‰шін біз ... ... ... ... айтсаќ, оѓан фотондар шоѓырын баѓыттауымыз
ќажет болар еді. Біраќ ... ... ... оѓан µз
энергиясыныњ бір бµлігін береді де, м±нымен оныњ импульсын белгісіз ... ... ... біз ... ... координатасын µлшейміз,
біраќ оныњ импульсі белгісіз болып шыѓады.
Классикалыќ механика т±рѓысынан ќараѓанда ... ... ... ... ... М±ны д±рыс т‰сіну ‰шін мынаны ескеру керек:
біз микрод‰ние заттарыныњ ішінде µмір ... сол ... ... ... ... модель жасай алмаймыз, ал аныќталмаушылыќтыњ ара-
ќатнасы микрод‰ниеніњ ќ±рлысын б±збайынша, оны баќылау ... ... ... ... ... ... ... н жасауѓа
єрекеттенудіњ кез ... не ... ... ... ... ... тиіс – екеуін бірлікте елестету м‰мкін емес.
Сонымен микрод‰ниені зерттеудіњ негізгі принциптері:
1) Єрбір элементар бµлшек єрі ... єрі ... ... ... ... ... ... м‰мкін (бµлшек пен антибµлшектіњ нєтижесінде
фотон, ... ... ... Бµлшектіњ орны мен импульсін белгілі бір ... ѓана ... ... ... ... оѓан ... ... єсерін тигізеді.
Осы т±жырымдаѓы байланысты кванттыќ механикада ... ... ... ... ... шындыќќа µлшегіш
пробормен салыстырмалы т‰рде ѓана ќол жеткізу м‰мкін екендігі аныќ болды.
Элементар бµлшектер
1) Атомистік кµзќарастардыњ ... Атом жєне атом ... ... ... ... бµлшектердіњ негізгі сипаттамалары.
4) Паули принципі.
¤те ертедегі грек философтарыныњ µзі ... ... ... ... ... ертедегі грек философы Демократ, Эпикур,
Левкинн ... ... ... оныњ ењ ... ... ... деп ... Ал Аристотель зат ‰здіксіз бµлшектенеді ... ... 1897 жылы ... ... ... ... ... электронды тапты.аѓылшын 1911 жылы аѓылшын физигі ... ... ... ішкі ... бар ... : оныњ оњ ... ядродан жєне
оны тынымсыз айналып ж‰ретін теріс зарядталѓан электрондардан т±ратындыѓын
дєлелдеді. 1932 жылы Джеймс Чедвик ... µзі де ... , ... 1 – ге ... ... ... ќоса массасы протон массасына тењ дерлік ,
біраќ зарядталмаѓан нейтрондардан т±ратындыѓын дєлелдеді. Ядроныњ ... ауыр ... ... деп ... ... ... ... : масса, заряд, орташа
µмір с‰ру уаќыты, скин мен ... ... ... ... ... ... электрондардыњ тыныштыќтыќ
массасына ќатнасымен аяќталады. ... ... жоќ ... ... ... ... бµлшектер массасына ќарай лек-тондарѓа
(электрон, нейтрино ) мезондарѓа (орташа ... ...... (протондар, нейтрондар, гиперондар) .
Барлыќ белгілі бµлшектер оњ, теріс зарядты немесе зарядсыз болып келеді.
Фотон мен екі ... ... ... ... ... ќарама-ќарсы
антибµлшектер де бар.
Ядро мен электрондар арасында µріспен жєне одан пайда болатын ... ... ... ... вакуум деп атайды.
Виртуальды бµлшектер деп бµлшектер ... ... ... ... бµлшектерді айтады.
¤мір с‰ру уаќты бойынша бµлшектер т±раќты жєне т±раќсыз болып ... ... ... тµртеу электрон, протон, нейтрон, фотон.
Ќалѓандары физикалыќ вакумдарды толтырып ... ... ... пайда
болады жєне ќайтадан µріске айналады. Осыдан ширек ѓасырдай ... ... ... ќарапайым бµлшектер деп есептелінді. 1967 ж ... ... Гелл Манн ... ... бµлшектердіњ бар екендігі жайлы
гипотеза жасады. Ол оларды кварктар деп атады. Кварктардыњ кем дегенде ... бар деп ... –и ... d-кварк, оѓаш кварк, тањѓажайып кварк, в-
кварк, t-кварк. Єр т‰рлі кварттыњ µзі ‰ш ... ... ... ... таѓы да бір ... олардыњ спині. Яѓни
бµлшектердіњ µз осінен айналатындыѓын бейнелейтін ќасиет. ... ... ... осы ... оѓан єр жаќтан ... ... ... ... ... ... ... О скинді бµлшек н‰ктеге
±ќсас , оларды ќай жаѓынан ќараѓанда да бір ... , 1 ... ... ... 360 айналѓанда бастапќы орнына келеді. 2 ... ... ... ... ... ... ½ скинді бµлшектер екі рет ... ѓана ... ... келеді. Єлемдегі барлыќ бµлшектерді екі
топќа бµлуге болады: ½ скинді бµлшектер , ... ... ... заттар
т±рады (нейрон, протон, лентондар, ... жєне 0, 1, 2 ...... ... (фотондар жєне мезондар).
Заттыќ бµлшектер Паулидін (1925) тыйым салу принципіне ... ... ... бірдей екі бµлшектіњ сол бір ќалыпта болуы м‰мкін
емес, басќаша айтќанда белгісіздік принціпімен берілетін ... ... мен ... ие бола ... ... тєн бір ... ... массасы мен мµлшерініњ аса
кішілігі. Олардыњ кµпшілігініњ массасы протонныњ массасымен шамалас, ... 1,6 х 10 г , ал ... 10 см. ... тєн ... ерекшелік – пайда
болу жєне ѓайып болу ќабілеттілігі, яѓни ... ... ... ... ... оларды ж±ту мен шыѓару ќабілетініњ болуы. Мєселен,
электрон мен позитрон ... ... екі ... айналады: е + е = 2ф ... ... ... деп ... ... ... ... ќ±рылысы т±ралы т‰сінікке
с‰йенеді.
Ал ќазіргі кезде философиялыќ т±рѓыдан алѓанда, материя ќ±рлысын зерттеуге
жања т±рѓыдан ќараудыњ µзі аса ... ... ... ... – б±л ... ... бµлінбейтін, ењ соњѓы негізгі ... ... ... ... ... бірт±тас ќасиеттерін т‰сіндір‰
‰шін ќажетті ішкі ... ... ... ... ... ... теориялары.
1. Фундаментальды єрекетесулердіњ т‰рлері.
2. Фундаментальды ... жєне ... ... Бірігу теориялары.
Табиѓатта біздіњ д‰ниеніњ ќ±рылысын аныќтайтын тµрт єсерлесу к‰штері
бар: єлсіз ,к‰шті , электромагниттік, гравитациялыќ єрекеттесулер .
1) ... ... ... ... болады. Адрондарѓа
бариондар ( грек сµзі ’’ ... ‘’ – ... , ... ( ... ... жєне ... мен ... жатады. К‰шті єсерлесу µте ... ѓана єсер ... ( ... ... 10 -13 см) . ... бір ... ... ядролыќ єрекеттесу болып табылады. К‰шті
ядролыќ єсерлесу 1911 жылы Э ... атом ... ашуы ... ашылды.
Юкованыњ гипотезасы бойынша к‰шті ядролыќ тасымалдаушы пи- мезондар болып
табылады. Пи –мезондар массасы нуклон массасынан 6 есе аз ... ... ... атом ... ... ... мен нейтрондардыњ
арасындаѓы µзара тартысу немесе тебілу ‰рдісі т‰рінде кµрінеді. Белгілі бір
жаѓдайда нуклондар ќозѓан к‰йде µтіп барионды ... ... ла ... ... ... ... Белгілі бір жаѓдайлардак‰шті єрекеттесу
бµлшектерді бір-бірімен µте берік байланыстырады,осыныњ нєтижесінде атомныњ
ядросы жоѓары ... ... ... ... єрекеттесулер бµлшектіњ зарядына ... ... ... єсерлесу кезінде бµлшектіњ заряд шамасы саќталады.
.
2) Электромагниттік ... ... ... ... ... ... 100- 1000 есе єлсіз, біраќ к‰шті єсерлесуге ќараѓанда
алыс ќашыќтыќта тарайды. Электромагниттік ... тек ... ... арасында болады. Єрбір бµлшек µзініњ айналасында
электромагниттік µріс тудырады жєне ол ... ... ... єсер
етеді. Электромагниттік єсерлесу тарту немесе тебілу к‰ші ретінде кµрінеді.
Б±л єрекеттесудіњ нєтижесінде электрондар мен ... ... ал ... бірігеді. Белгілі бір т±рѓыдан алѓанда б±л химия мен
биологиядаѓы негізгі ... ... ... ... ... ... Єлсіз єрекеттесу Єлсіз єрекеттесу электромагниттік
єрекеттесуден єлсіз біраќ гравитациялыќ єрекеттесуден ... ... ... єсер ету радиусы к‰шті єсерлесуден єсер ету радиусынан 2 есе
кем. Ол негізінен алѓанда бµлшектердіњ ыдыраумен байланысты болады, ... ... ... ... ... жєне ... ... Мысалы єлсіз єрекеттесу негізінде к‰н сєуле ... ... ал ... ... айналады) Сєулелендірілген позитронныњ µту
ќабілеті µте жоѓары болады – ол ќалыњдыѓы миллиярд км ... ... ... ... ... Єлсіз єсерлесу кезінде бµлшектіњ заряды µзгереді. Єлсіз
єсерлесу б±л тікелей єсерлесу емес, оларалыќ ауыр бµлшектер – ... ... ... асады. Бозон т±раќсыз, виртуальді бµлшек. Єлсіз
єсерлесу заттыњ ... ... ... ... ... єрекеттес‰. Гравитациялыќ
єрекеттесулер электро-магниттік єрекеттес‰ден бірнеше есе ... ... ... дењгейінде гравитатциялыќ єрекеттесуді ескерме‰ге де
болады, біраќ ірі ... ... ... ... ... ... айтарлыќтай µсіп, шешуші мањызѓа ие ... ... ... ... жоќ гравитон бµлшегі арќылы тасмалданады. ... єсер алыс ... ... Гравитациялыќ єсер барлыќ
материяныњ арасында болады,ол бµлшектіњ массасына тура пропарционал, ал ара
ќашыќтыќќа кері пропарционал . ... ... ... ... ... жыл ... соњ Кулон электр к‰шініњ де ќашыќтыќќа тєуелді екендігін
ашты. Біраќ Нью тон зањы мен ... ... ... ерекшеліктері бар. Атап
айтќанда гравитациялыќ к‰ш єрќашан болады, ал электрлік к‰ш тек ќана ... ... ... ие ... ѓана ... ... к‰ш тек ... к‰ші, ал электрлік к‰ш тартылу жєне тебілу к‰ші болуы м‰мкін.
Єрекеттесудіњ б±л тµртеуі алуан т‰рлі д‰ниеніњ ќ±рылысы ‰шін єрі
ќажетті, єрі ... ... ... болмаса, атом ядролары болмас
еді, ал ж±лдыздар мен к‰н ... ... ... жылу мен жарыќты
µндіре алмас еді. Электромагниттік єрекеттесу ... онда ... ... да, ... ірі денелер, жылу мен жарыќ та болмас еді ... ... ... , к‰н мен ж±лдыздардыњ ішєнде ядролыќ реакциялар
болмас еді, аса жања ж±лдыздарды жаоќылдау да болмас еді. ... ... онда ... да ... да, планеталар да, тіпті
б‰кіл єлем де болмас еді, ... ... ... мен ... ... біріктіруші фактор гравитация болып табылады.
Ќазіргі заманѓы физиканыњ негізгі міндеттерініњ бірі - µріс ... ... ... ... ... болып есептеледі.
1. Электрєлсіз єрекеттесу теориясы.
2. > теориясы.
3. > теориясы
ХХ ... 70 –ші ... ... ‰лкен жањалыќ ашылды,
физиктер тµрт фундаментальды ... ... ... электрєлсіз єсер
теориясын жасады. Электромагниттік жєне єлсіз ... , ... ... ... жєне Салам бір- біріне тєуелсіз т‰рде жасады.
Жалпы фундаментальды єсерлерді біріктірудіњ негізі ... ... жєне ... єсерлердіњ єсерлесуі конентанталары белгілі бір ... ... ... ... Б±л ... ... энергиясы деп
атайды. 10 14 ЃєВ энергия ... ... 10 -29 см ... єлсіз жєне к‰шті єсерлесу конентанталары бірдей болады,
яѓни бірдей табиѓатќа ие болады.
4-таќырып. ... ... ... жєне космологиялыќ
концепциялар.
1. Метод‰ние объектілері.
2. Єлемніњ ќазіргі ... ... ... ... жєне ... Олардыњ ќ±рылысы.
Мегод‰ние деп ѓылым барлыќ єлемдік денелердіњ µзара байланысты ... ... ... - аса ірі ... денелер д‰ниесі. Мегод‰ние
объектілеріне : планеталар, ж±лдыздар , галактикалар, мегагалактикалар жєне
єлем жатќызылады.
Планеталар- ж±лдыздар айналасында ауыр элементтер ... ... ... ... ие ... ... ... дегеніміз – мµлшері, температурасы, ќозѓалыс сипаты єр т‰рлі
болѓан, µзінен сєуле таратушы плазмалыќ ќ±рылымдар.
Жалпы ... ... ... ... яѓни ... жєне ... аспан денелеріне планеталар, кометалар, метеоридтер, космос шањ-
тозањына бµлуге болады. Ж±лдыздар µз энергиясын ... ... ... ... ... ... (шамамен 10-15 млрд К температурада) ж‰зеге асатын
термоядролыќ реакциялар нєтижесінде алады.
Ж±лдыздар - химиялыќ элементтерді µндіруші фабрикалар жєне жарыќ пен
тіршіліктіњ кµзі ... ... ... р ... ... ... орбита бойымен ќозѓалады.
Галактикалар дегеніміз – ж±лдыздар мен ... ... аса ... жиынтыѓы. Галактикалардыњ µз орталыѓы яѓни ... ... ... галактикалар ‰ш типке бµлінеді: эленстік, спифаль тєріздес
жєне д±рыс емес ... ... ... ... 97 - 99 % ... ... одан басќа галактикаларда космос газы, космос шањ
– тозањы кездеседі.
Жалпы ... ... саны 150 - 300 млрд ... ... ... ѓылым єлемдегі галактикалар саны – ... деп ... ... деп ... Оныњ ... ... ж±лдыздар бар. Ол ядродан жєне бірнеше спираль тєріздес
тармаќтан т±рады. Оныњ ... – 100 мыњ ... ... тењ. ... ... кµпшілігі 1500 жарыќ жылындай болатын зєулім
шоѓырланѓан. Біздіњ галактикамызѓа ењ ... ... ... ... 1,5 – 2 млн жарыќ жылы ... ... ... – б±л ... ... оныњ ... ... ќ±рамы мен физикалыќ к‰йініњ µзгеруі. ... ... оныњ ... мен ... ... ќатысќан заттардыњ
химиялыќ ќ±рамына тєуелді болады. Бірінші реттік ж±лдыздар негізінен 70 %
сутегінен жєне 30 % ... ... ... ... ауыр элемент атомдары ... жєне ... ... ... ... ... Ал ... келесі
±рпаѓы ќ±рамында 3-4 % ауыр элемент атомдары болѓан заттардан ... ... ... дегеніміз - µзініњ жеке энергетикалыќ кµзі негізінде
саќталып т±ратын гидростатикалыќ тепе-тењдік к‰йдегі ж‰йеніњ ... ... ... – осы ж±лдыздыњ ... алвп ... тепе ... ... ... ... ... ж‰ретін ±рдіс. И. С. ... , ... ... бір ... ... ж±лдызаралыќ
заттыњ гравитациялыќ тартылу к‰шініњ єсерінен тыѓыздалѓан газды шардыњ
пайда болуынан бесталады. Б±л ... ... ... деп ... ... наѓыз ж±лдыз емес. Ж±лдыз эволюциясыныњ келесі кезењінде ж±лдыз затыныњ
ќысылып, тыѓызданып, температурасыныњ жоѓарылауы нєтижесінде оныњ ядросында
термоядролыќ ... ... ...... ... ... ... Ж±лдыз эволюциясыныњ алѓашќы кезењінде оныњ ... ... ... гелий атомына айналу термоядролыќ реакциясы ж‰реді.
+ + 2 +
4 Н = Не 4 + 2 В + Q ... µзін - µзі ... ... ... ... . Яѓни
ж±лдыздыњ орталыќ бµлігінде ... ... ... ... ... ... ... энергия нєтижесінде тепе –
тењдік жаѓдайда ... ... ... ... ... атомыныњ
бітуіне байланысты, термоядролыќ реакциялар оныњ шеткі бµлігіне ауысады.
Осы кезењде ... ... ... ол ... ... енеді. Б±ндай ж±лдыз
деп атайды. Осы ... ... ... сµну ... ... ќызыл гиганттан – сары гигантќа – аќ карликке – ќара
карликке ... Ќара ... ... ... , оныњ затыныњ шексіз
артады. Осыдан єрі ... ... ... екі ... ... Егер ж±лдыздыњ массасы К‰н массасыныњ 1,5 – 3 ... ... онда ... ... ... ... сыѓылуды
термоядролыќ реакциялар тоќтата алады. Аќыр соњында б±ндай ж±лдыздар
нейтронды ж±лдызѓа айналады. ... ... аз ... ішінде к‰шті
сєулеленіп, соњынан µз затын космос кењістігіне таратып жібереді.
2 Егер ж±лдыздыњ массасы К‰н ... 3 ... ауыр ... ... орталыќ бµлігіндегі гравитациялыќ сыѓылуды ешќандай термоядролыќ
реакциялар тоќтата алмайды. Б±ндай ж±лдыздар гравитациялыќ ... >, яѓни > ... .
... ... ... ... жоѓары , сондыќтан
олардыњ мањыздылыѓы екінші космостыќ жылдамдыќ жарыќ жылдамдыѓынан ... ... ... ... ж‰йесініњ ќ±рылысы
2. Планеталардыњ пайда болуы жєне ... Жер, оныњ ... ... ... деп ... гравитациялыќ тарту к‰ші єсер ететін ... Оныњ ... ... 2*10 ... бірлікке тењ. К‰н ж‰йесіне
к‰н, планеталар, асте-роидтар, кометалар, космос шањ – тозањы кіреді. К‰н
... ... 8000 ... = 26000 ... ... ... орналасќан. К‰нніњ галактика осі ... ... 250 км/с. К‰н ... ... ... 180 млн ... бір ... жасайды.
К‰н ќатардаѓы сары ж±лдыз. Оныњ ... 1,4 г/см, ... 6000С ... ж‰йесініњ жасы шамамен 5 млрд жыл деп ... К‰н ... ... ... 9 планета кіреді. Біраќ одан басќа да бір ... ... ... ... ... ... ... ж‰йесі планеталарын негізгі 2 топќа бµледі:
1: Ішкі немесе жерге ... ... ... ... Жер (1 ... ... се-рігі бар).
2: Сыртќы алып планеталар: Юпитер,(15 серік), Сатурн ( 16 серік), Уран ... (2 ... ... (1 ... ќ±рылысы мен физико-химиялыќ ќасиеттері жаѓынан
ішкі планеталарѓа ±ќсас ... ... ... ... ... ... да ... ішкі планеталардыњ барлыѓы ќатты негізге ие жєне олардыњ
б‰кіл массасы сол ќатты негізге ... Жер, Марс ... газ ... ... ... ... ... химиялыќ ќ±рамын µзгешелеу болады. Юпитер мен сатурн
химиялыќ ... ... ... ... ... ... Ал Уран мен ... ауыр
элемент атомдары кµбірек болуы керек. Планеталардыњ энергетикалыќ кµзі
олардыњ ќ±рамында ж‰ретін радиоактивті ыдырау ... ... ... ... жас ... ... газды-шањды тумандыќтан бір
мезгілде шамамен 4.6 млрд жыл алдын пайда ... деп ... ... ... б±лт ... ... жєне ... диск ретінде конденсацияланып ... ... ... тыѓыздалып, олардаѓы ќатты
бµлшектер соќтыѓысу нєтижесінде іріленіп 9 планетаны т‰зген. ... ... К‰н ... ... ... ... роль ... К‰н мен планеталардыњ т‰зілуіне негіз болѓан алѓашќы
газ б±лттары электромагниттік к‰штердіњ єсерінен ... ... ... ... газ ... ... ... салдарынан К‰н пайда
болѓаннан соњ одан µте алыс ќашыќтыќта газ ... ... ... ... ... к‰ш ол ... ... бµліктерді К‰нге ќарай
тартады, біраќ К‰нніњ магниттік µрісі оларды кері теуіп ... ... жєне ... к‰штердіњ тарту жєне сыртќа тебуініњ єсерінен
газ ќалдыќтары шоѓырлана бірігіп, нєтижесінде планеталар т‰зіледі.
Жер - К‰н ... ... ... Оныњ ... ... ... ... радиусы 6.3 мыњ км. Массасы 6 ... ... 5.5 г/см. ... ... ... орбита бойымен 30 км/ сек жылдамдыќпен
айналады.
Жер ќалыњдыѓы 10 – 80 км тењ жер ... ... , ... ... км ... ... ... жєне ядродан т±рады. Жердіњ сыртќы беті
массасы 5 300 000 тонна ... ... ... ... Атмосфера
топосфераѓа ( 9 –17км ), ... (50 км ... ... ... ( 800-1000 км ... ... ... жоѓары орналасќан азоносфера ќабаты ... жєне ... ... ... ... активті сє‰лелерінен ќорѓан т±рады
Атмосфераныњ ќызметі µте к‰рделі, олардыњ негізгілері:
-Жердегі ауа ... ... тірі ... ... алуына жєне к‰рделі физико ... ... ... ќатысады.
-Жердіњ температуралыќ реттелуіне ќатысады
Жер бетінен негізгі бµлігі суќабатымен гидросферамен ќапталѓан
(ќ±рлыќ 29,2% ... ... 70,8%) ... ... ... Жер ... барысында µзгергендігін кµрсет‰де. Мєселен Антарктида Жер ... бір ... ... ... ... болѓандыѓын кµрсетеді. Ол
Жердегі м±здыќтар ... 100 мыњ жыл ... ... ... ... ќозѓалыстар мантиядаѓы бір – ... ... ... ... т±ратын плиталар ж‰йесімен сипатталады. Б±л
плиталар ... ... ... ... ... бір – ... ... болады. Тектоникалыќ белсенділік деп аталатын осы ... ... ... ... жер ќыртысыныњ µзгер‰іне єкеледі.
Жер бетініњ климаты оныњ ±заќ уаќыттыќ ... ... ... Осы даму ... ќалыптасќан кµмір ќышќыл газыныњ жер ќыртысы
мен атмосферадаѓы айналымы жерге к‰н ... бір ... ... ... ... ... ... атмосфераѓа ќайта ыдырап кетуін
ќамтамасыз етеді. Осы ... ... жер ... ... заманѓы
температуралыќ жаѓдай ќалыптасты.
6 – таќырып. Химия ѓылымы , оныњ ... ... .
1. ... ... ... ... ... ѓылымыныњ негізгі мєселелері.
3. Химиялыќ ж‰йелерді танып – білу дењгейлері .
Химия ...... ... ... ... ... бір – ... айналуы жєне айналу кезінде болатын ‰рдістерді
зерттейді. Яѓни химия субстанция жайлы ѓылымы. ... ... ... ... ... ... ѓылым болып ќалмастан реттелген, ‰немі дамып отыратын
білімдер ж‰йесі. Химия ѓылымы пайда ... ... бері µз ... ... ... жєне ... материялдыќ ќажеттіліктерін
барынша ќамтамасыз етуге негізгі ... ... ... ... ... ... мєселесі бар:
1. ¤ндірістік міндет – ќажетті , берілген ... бар ... ... Ѓылыми міндет – заттардыњ ќасиеттерін мењгеру тєсілдерін
аныќтау.
Кез – келген химиялыќ зат ... ... ... оныњ ... факторлардыњ єсері болып табылады. Кез – келген ... ... ... 4 факторѓа тєуелді:
1. Заттыњ элементтік, молекулалыќ ќ±рамы .
2. ... ... ... алу кезіндегі химиялыќ ‰рдістеердіњ термодинамикалыќ жєне
кинетикалыќ ... .
4. ... ... ... – келген химиялыќ ж‰йені танып – білудіњ бірнеше дењгейі бар .Ж‰йені
танып – ... ... ... ... заттыњ ќ±рамы жайлы ілім .
Заттыњ ќ±рамы ... ілім ... ... ... ... ... ... элемент ±ѓымыныњ аныќтамасын 18 ѓ. аѓылшын Р. Бойль
берген , ... ... ... ... ... еді .Б±л ж‰йені
жетілдірген Д.И. Менделеев ... . ... 1869 ж. ... ... ... ѓылымныњ дамуында тµњкеріс жасады. Периодтыќ зањ тек ќана химиялыќ
элементтіњ ќасиеті оныњ сандыќ жєне ... ... ѓана ... ... ќана ... жоќ, ... ... барлыќ химиялыќ
элементтердіњ арасындаѓы байланыстылыќты ашып ... ... ... ... жасап, элементтердіњ ќасиеттері ... ... ... ... Ќазіргі кезде атомныњ ќ±рылысы,
атомдаѓы электрондардыњ энергетикалыќ дењгейлерде ... ... ... ќасиеттерініњ периодты т‰рде µзгер‰ ... ... ... ќасиетініњ оныњ сандыќ жєне сапалыќ ... атом – ... ілім ... ...
молекулалыќ ілімніњ негізгі ќаѓидалары:
- Кез – келген зат ... ... ... ... ... Молекулалар атомдардан т±рады.
- Атомдар заттыњ химиялыќ бµлінбейтін ќ±рамдас бµлігі.
Заттыњ ќасиеті оныњ сандыќ жєне сапалыќ ќ±рамына байланысты болады. ... ... оныњ ... ... алып ... ... ... Прусс заттардыњ ќ±рам т±раќтылыќ зањын аныќтады. Б±л зањ
бойынша( кез келген таза заттыњ, оны алу ... жєне ќай ... ... ќ±рамы т±раќты болады) Заттыњ ќасиетініњ оныњ ќ±рамына
тєуелділігін ... ... ... ... ілімніњ пайда болуы химия
дамуыныњ бірінші кезењіне сай келеді.
Заттыњ ќасиетін тек ќана оныњ ... ... ... кейбір
ќайшылыќтарды шеше алмады. ХІХ ѓасырдыњ капиталистік µндірістіњ ... ... ... ... етті. Кµптеген шикізаттыњ ќ±рамы
бірдей болѓанмен,олардыњ ... ... ... Осы ... химиялыќ
ж‰йелеодіњ ќасиеттерін таныќ білудіњ екінші концентуальдідењгейі басталады.
Ењ алѓашќы ... ... ... молекула алынды, сондыќтан заттыњ ќ±рылымы
туралы єњгіме болѓанда ењ ... оныњ сапа ... ... ењ ...... ... жайлы айтылады. Молекуланыњ структуралыќ
ќ±рылымын ашып, жања заттарды синтездеуге ... ... ... ... ... Кекуле болды. Ол молекуланыњ ... ... ... ... ... ... ж‰йелердіњ ќасиеттері,т±тас
алѓанда элементтердіњ арасындаѓы µзара ... ... ... ... ... ... ... дамытќан орыс
химигі А. М.Бутлеров болды. Ол органикалыќ заттардыњ ќ±рылыс ... Б±л ... 3 ... т±рады.
- молекуланыњ ќ±рамындаѓы атомдар ќалай болса солай ретсіз емес єрќайсысы
µзініњ валентілігіне сай белгілі бір ретпен орналасады.
- ... ... тек ќана ... жєне ... ќ±рамынаѓана байланысты
емес соныменбіргемолекуланыњ кењістік ќ±рылымына да ... ... ... ... ... жєне атомдар тобы бір-бірінеєсер етеді.
Молекулалар ќ±рылымын танып білу ... ... ... екінші дењгейіне кµшірді, химияныњ кµбінесе аналитикалыќ ќылым
болудан синтетикалыќ ѓылымѓа айналуына себеп болды. ... ... ... ... пайда болды. Б±л кезењніњ ьасты
жетістігі молекула ќ±рылымы мен ... ... ... ... ... деп ... болады : молекула ќ±рылымы –
функция ( ... ... ... ... ... Химиялыќ ‰рдіс туралы ±ѓым.
2. Химиялыќ ‰рдістерді басќарудыњ термодинамикалыќ єдістері.
3. Химиялыќ ‰рдістердіњ кинетикалыќ єдістері.
4. ... ... Тірі ... ... игеру.
Химия ѓылымы заттардыњ ... ... мен ... ... ќана ... ... бір ќасиеті бар заттарды
µндіру міндетін ќояды. ¤ндіріс ѓылымынан ... ... ... ... ... ... ... жаѓдайларѓа тєуелді болады.
Сондыќтан химиялыќ µндірісте химиялыќ реакцияларды ж‰ргізу ‰шін заттар бір-
бірімен ќашан жєне ќандай жаѓдайларда реакция-ѓа ... осы ... ... ... єсер ... ќажет болды. Сондыќтан
ќазігі кезењде химия тек заттар туралы ѓана ... ... ... мен ... ... да ... бола бастады.
Химиялыќ ‰рдіс туралы ілімніњ негізінде химиялыќ ... ... ... ... ... ... бµлшектерден к‰рделі
ќ±рылысты заттарѓа, кµп дењгелі тірі ж‰йелерге кµтерілуге м‰мкіндік беретін
табалдырыќ болып табылады. Химиялыќ ‰рдіс туралы ... ... ... ... ... ... ... єдістерді табу болып
табылады. Ќазіргі кезде химиялыќ ‰рдістерді басќару єдістерін ‰лкен екі
топќа ... . ... ... – б±л ќайтымды химиялыќ реакциялардаѓы
химиялыќ тепе - ... ... ... ... ... ... ... жылдамдыѓына ыќпал жасайтын єдістер.
Химиялыќ ‰рдістерді басќарудыњ ... ... ... ... Ле- ... химиялыќ тепе-тењдіктіњ ыѓысуына
єсер ететін факторларды ... ... ... ... ... олардыњ єсерін µзініњ єйгілі принципі негізінде
т‰сіндіріп берді: Б±л ... ... ... ... яѓни ... ... µзгерте отырып ... ... ... ... + СД = АД + ... ... ... тек реакциялердыњ тек баѓытын ѓана
басќаруѓа м‰мкіндік береді, ал реакциялардыњ жылдамдыѓына єсері болмайды.
Химиялыќ реакциялардыњ жылдамдыѓын басќару ... ... ... ... ... ... жылдамдыѓына єсер етуші факторлар:
- єрекетесуші заттардыњ концентрациясы;
- температура;
- ќатты заттардыњ єрекеттесуші бетініњ ауданы;
- катализатор.
Химиялыќ кинетиканыњ негізгі зањдары:
- химиялыќ реакцияныњ ... ... ... концентрациясыныњ
кµбейтіндісіне пропорционал болады:
V= kCа . Св
- Вант-Гофф зањы: температураны єрбір 10 С ... ... ... 2-4 есе ... Vt1 y ... кезде химиялыќ реакциялардыњ жылдамдыѓына єсер ететін ерекше
заттардыњ катализатор мєселесі кењ ... ... ... ... ... ... кењінен ќолданылып ж‰рген ‰рдіс. Єсіресе соњѓы кезде
тірі табиѓат тєжирибесін игеру мєселесі , ... ... µте ... дєлдікке
жєне талѓамдыќ ќабілетке ие болѓан биокатализатор ... ... ... алынып отыр. Тірі табиѓат ж‰йесін игеру 4 ... ... ... ... ... ... ќазіргі атмосфера ... ... ... реакция т‰сіру м‰мкіншілігі
аныќталып,азотты тыњайтќыштар алуѓа жол ашты.
2.Биокатализаторлардыњ ‰лгісін ... ... ... ... ... зертханаларда
синтездеу м‰мкіншілігіне ие болады. ... ... ... ... дењгейіне жете алмай отыр.
3.Биокатализаторларды иммоблилизациялау ... ... ... ... ... ... оларды саќтаудыњ
ќиындыѓы жєне олардыњ тез ... ... ... ... биокатализаторлар – тірі аѓзалардан бµлініп, ... ... ... ... ... ... ... бекітілген
ферменттер. М±ндай биокатализаторлар µте т±раќты жєне оларды бірнеше рет
пайдалануѓа болады.
4. ... мен ... ... биокатализдіњ
принциптерін ќолдануѓа баѓытталѓан зерттеулерді дамыту.
ХХ ... ... ... ... оныњ негізгі
мєселесін шешудіњ жања тєсілі – эволюциялыќ химия пайда болды. Б±л тєсіл
химиялыќ ... µзін -µзі ... µзін - µзі ... ... Ж‰йеніњ µзін - µзі ... оњ ... ... болып табылады жєне де ... ... ... ... ... ... – Таќырып. Кибернетика жєне инмормация.
1. Кибернетика ѓылымы.
2. Кері байланыс ±ѓымы.
3. Аќпарат оныњ ... ... ... ...... сµзі - ... ... б±л кері
байланысы бар к‰рделі ж‰йелерді басќару жайлы ... Б±л ... ... жєне ... ѓылымдарыныњ т‰йісуінде пайда
болѓан. Кибернетика ѓылымыныњ негізін салушы америка ... Н. ... ... ... ѓылымыныњ зерттеу объектілері ретінде ... ... ... тірі жєне µлі ... ќарастырылады.
Кибернетика ѓылымыныњ негізгі маќсаты ж‰йелердіњ ќ±рылысы мен ... ... ... ... ... ... ... ‰йрену болып
келеді.
Табиѓаттаѓы ж‰йелер жай жєне к‰рделі болуы м‰мкін. Єрбір ... ... ... ... єр ... болады. Ж‰йеніњ сырттан берілген
єсерге жауабы немесе , сыртќы єсердіњ нєтижесінде ж‰йеніњ µзін ... деп ... яѓни єсер мен оѓан ... реакйия
арасындаѓы кері байланыс.
Егер ж‰йеніњ жауабы сыртќы єсерді ... ... – б±л оњ ... деп аталады. Егер ж‰йеніњ жауабы сыртќы єсердіњ к‰шін єлсірететін
болса, теріс кері байланыс деп аталады. Егер ... ... ... єсерді
жоќќа шыѓаруѓа ±рынса – б±ндай ж‰йелер гомеостатикалыќ кері байланысы бар
ж‰йелер деп аталады. Сыртќы єр ... ... ... ... ќалу ... ... ... деп аталады. Кері байланыс
жі‰йені т±раќты, эффективті етуге баѓытталѓан болады. Кері ... ... µзін - µзі ... ... беретін оныњ ішкі
±йымдасу дењгейін арттырады.
Ж‰йеніњ белсенді іс – єрекеті маќсатты ... ... ... м‰мкін.
Егер ж‰йеніњ µзін т±туы беогілі бір ... яѓни ... ... ... ... болса, б±л єрекет маќсатты деп аталады. Барлыќ маќсатты
єрекет теріс кері байланысты ... ... ... рет кері ... бар ... зерттей бастаѓан ѓылым
Кибернетика болды. Кибернетикада ж‰йелер сыртќы ... ... ... яѓни олардыњ атќаратын функциялары негізінде зерттеледі
. Ж‰йелердіњ зерттеу негізінде Кибернетика ѓылымѓа ќ±рылым, ќ±рам ±ѓымдары
мен ... ... ... ... ... Кибернетика байланыс єдістері мен ... ... ... ... ењ ... ±ѓымдарыныњ бірі – аќпарат(
информация) . Аќпарат б±л ж‰йеніњ ±йымдасуыныњ µлшемі, яѓни ... ... ... ... ... ... аќпарат пен ж‰йеніњ басќа
сипаттамалары арасындаѓы байланысты ашады.
Ақпарат пен ... кері ... ... ... жүйе ... ... кемиді. Ақпараттың энтрониямен байланыстылығы он
энргиямен де байланыстылығын көрсетеді.
Энергия (грек сөзі. energia - ... ... ... ... ... Ал ... жүйенгің әртүрлілігін сипаттайды. Информация
мен жүйе энергиясы бір – бір імен ... ... ... ... ... ... ... ең негізгі
заңы «қажетті күрделілік» заңы. Бұл заңға сәйкес кез ... ... ... ... күрделілігі мен басқарыдатын жүйенің әртүрлілігі мен
күрделілігінен артық болғанда ғана эффективті болады. Басқару мен ... ... ... ... ... жүйе ... қаншаықты көп
ақпаратқа ие болсақ ол жүйені басқару соншалықты оңай ... деп ... ... ... ... өте үлкен маңызға ие болып отыр, ол кібернетика
мен математика негізінде пайда болван ғылыми бағытқа – ... ... ... жалпы маңызы мынандай бағыттарда анықталыды.
1. Философиялық маңызы: кібернетика ... ... ... ... ... ... ұғымдарына негізделген әлемнің жаңа
бейнесін жасауға мүмкіндік береді.
2. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырады.
3. Жалпы ғылыми маңызы:
а) бірінщіден кибернетика ғылымның ... ... да ... ... ғылыми түсінікиер береді.
б) екіншіден ғылымға жаңа мүмкіндік, стохастикалық, ЭВМ – де ... ... ... методтарын береді.
4. Методологиялық маңызы: кібернетика қарапайым жүйелердің қарапайым жұмыс
істеу прнципін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді.
5. Кибернетиканың техникалық маңызы өте ауқымды болып отыр. Негізгі
кибернетикалық ... ... ... электронды – есептеу машиналары
робот тар, жеке компьютерлер, жасалуда.
8 тақырып: Қазіргі жаратылыстанудағы ... ... ... және оның жіктелуі.
2. Биологияның үш бейнесі.
3. Тіршіліктің ... мен ... ... ... ... бұрын өмір сүрген және де қазіргі кезде өмір ... ... ... ... ... даму ... олардың бір-
бірімен және де қоршаған ортамен байланысын зерттейтін ғылым.
Биология ғылымы қазіргі күнде өте күрделі , тіршілік ... ... ... ... ... ... жиынтығынан тұрады:
1) Зерттеу үлгілеріне сәйкес: вирусология, бактериология, ботаника,
зоология, антропологияға,
2) тірі ... ... ... ... ... генетика, экологияға.
3) Ағзалардың құрылымыдық деңгейіне қарай: ... ... ... осы ... ... үш даму кезеңінен өтті :
1) систематикалық кезең (К.Линнейдің биолгоиялық жүйесі).
2) Эволюциялық кезең (Ч.Дарвиннің тірі ағзалардың ... ... ... биологиясы (Г. мендельдің тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік
заңдарын ашуы).
Биология ғылымы осындай күрдем даму ... өтсе де ... оның ... бейнесі қалыптасқан жоқ. Биология ғылыми бір
мезгілде үш тұлға бейнесінде күн кешеді, негізгі үш ... ... ... ... биология
2) Физикалық- химиялық биология
3) Эволюциялық биология.
Биологияның жеке бағыттары мазмұны жағынан ерекшелінсе де, бірақ ... ... ... ... ... ... ... биологияның пайда болуы орта ғасырларға кетеді. Бірақ оның
ғылыми ... ... ХVII- XIX ... сәйкес келеді. Дәсүрлі
биологияның әдістері табиғат ... ... ... ... ... ... ең алғаш бинарлық номенклатураны енгізді. Сонымен ... ... ... ... ... ... болу де К. ... байланысты. Бірақ К. Линнейдің жасаған жүйесі ... ... ол ... тек қана бір белгісіне қарап таптастырды.
Өсімдіктер мен жанурлар дүниесін ... ... Ж.Б. ... ... ... ... ... тағы да бір ... . ... деп ... ... ... барлығының бір-бірімен тығыз
байлданыстылығын мойындауда. Қазіргі күнде де дәстүрлі ... ... ... жоқ. Оның ... ... ... ғылымы пайда
болды. Экология- тірі материяның бір- ... және ... ... ... ... ... ... биология- тірі материяны
молекулярлық және ... ... ... ... ... бірге
тіршілік деңгейлерін түсіндіруде физико- химиялық биология тұтас ағза ... ... ... ... түсіндіру үшін оны клеткалық
моленкулалық ... ... ... ... ... оны сипаттап
түсіндіреді.
Эвалюциялық бология. Принціптің ең негізгі қасиеті – даму ... ... – тірі ... ... ... ... ... күштері мен себептері тұрған ғылым. Эвалюциялық биологияда
тіршіліктің дамуының үш ... ... күші ... ... ... ... Эвалюциялық теорияның негізін салушы фрацуз
ғалымы Ж.Б.Ламарк болды.Ал осы ғылыммен теория дәрежесіне жеткізген ... ... ... ... ... ... жоғарындағы үш фактордың
әсерінен болатындығын дәлелдеді.Өзгерістік ағзалардың ... ... мен ... ... ... ... ... оны
тұрақтандырады, ал табиғи сұрыптау ... ... ... ... ... жайылады.Табиғи сұрыптау – эвалуциялық ... ... ... ... ... дамуы нәтежиесінде тірі қалдыру мүмкіншілігін жасайтын
гинетикалық және тағы ... ... осы ... иекерінің бір ұрпағына
екінші ұрпағына өткен сайын көбейіп, осы түрдің негізгі даму ... ... ... тірі ағзалардың бағытталған ... ... ... екі тұрі бар: Микроэволюция және макроэвалюция.
Жаратылыстану жалпы матириял денгейлерге болып ... Сол ... да тірі ... бір неше ... ... ... ... Бұл денгейде тіршіліктің ең кіші элементар
бөлшегі-ген болып табылады. Гендер тұқым қуалаушылық информациясын ... ... ... ... ... ... ... онтогинетикалық
денгей.Онтогенез жеке даралардың тіршілік етуін байланысты.Онтогенетикалық
денгейде тіршіліктің ең кіші ... ... ... жеке ... бұл ұрық клеткасының түзүлуінен оның элементіне
дейінгі дара ... ... ... ... ... және
биохимиялық өзгерістер.Басқаша айтқанда онтогенез бұл ұрық ... ... ... іске асу ... ... жеке ... ... керісінше олар бір-бірімен тығыз
байланысқан.бұл түрік понуляциялық денгей деп аталады.Популяция белгілі бір
аймақты мекендейтін.
Тірі жүйелердің дамуы.
1. Жерде тіршілік ... ... Тірі ... даму кезеңдері.
3. Тірі жүйелердің маңызды қасиеттері.
4. Жасушаның маңызы, тіршіліктің қалыптасуы.
5. Тематика заңдары.
Жердегі ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
алып қарағанда өте күрделі де ұзақ ... ... ... ... Жер ... жасы ... 4,5 – 5 ... жыл деп, ал ондағы
тіршіліктің пайда болуы шамамен 3,5 млрд. жыл деп есептелуде. Жер ... үш ... ... ... ... Гео-биологиялық кезең.
3. Биологиялық кезең.
Өз дамуының алғашқы кезеңінде (4000 - 80000С). Жер өте қызған ... ... өтуі мен ... ... ... ... ... оның ортасына жылжып, оның сыртқы қабатында негізінен C, N, O, H
сияқты жеңіл элемент атомдары ... ... одан әрі ... ең алғашқы химиялық заттар: су Н2О, аммияк NH3, CO – көміртегі
ІІ оксиді, СН4 – ... НСN – ... ... О2 – ... N2 – азот түзілді.
Осы бастапқы кезеңде жердің алғашқы атмосферасы түзіледі, ол тотықтырғыш
емес керісінше тотықсыздандырғыш қасииетке ие ... Бұл ... ... ... ... ... атмосфераға ауысты Жердің бірінші реттік
атмосферасының екінші реттік атмосфераға ауысуы ең ... ... ... ... өзгерістердің нәтижесінде , су буының ... яғни ... ... және ... тірі ... ... ... жүзеге асты. Жер бетінің одан әрі ... газ ... ... ... , одан әрі ... ... ... етті. Жер температурасы шамамен 100°С-тан ... ... су ... Жер ... ірі су қоймалары пайда
болды. Планетамыздың вулкандық активтілігі нәтижесінде. Жер бетіне ... ... ... , ... ... ... ... шығарылды.
Карбидтер сумен эрекеттесуі нәтижесінде алғашқы көмірсутектер ... ... (ОН ... өте ... ... ... ... заттарды ерітіп, олардың химиялық
реакцияларға түсуіне ... ... ... нәтижесінде планетамыздың
алғашқы органикалық ... ... бола ... ... ... тәжірибелер органикалық заттардың тотықсыздандырғыш ... ... ... 1923 жылы ... ... ... ... қасиетке ие болуы, энергияның жеткілікті
болуы, мұхиттағы қарапайым заттардың көп ... ... ... " ... ... " түзілуіне мүмкіндік жасады деп
түсіндіреді.Опариннің пікірінше өлі ... тірі ... ... ... ... ... ... белоктар екі жақты амфотерлі қасиетке
ие болғандықтан коллойдты - ... ... ... ... ... Бұл жүйелердің қоршаған ортадан оқшауланып , қоршаған
ортамен зат алмасу мүмкіншіліктері болады.
Кооцерваттардың оқшаулануы біртіндеп пепидті ... ... ... пайда болып алғашқы қарапайым клетканың пайда болуына алып
келген ... да ... ... жорамал айтылуда.Жалпы ғылым Жердегі ең
алғашқы пайда болған тіршілік ... ... ... ... деп
есептейді. Себебі ол кезде гетеротрофты организдер үшін ... ... ... ... ... ... еді. ... биохимиялық
эволюция нәтижесінде біртіндеп гетеротрофты организмдерден авторофты
организмдер пайда ... ... ... ... ... үш ... маңызы үлкен. Олар:
1) Өзгергіштік - клеткалардағы прогресивті өзгерулер эволюция үшін материал
дайындады.
2)Тұқым қуалаушылық - пайда болған өзгерістердің ... ... ... қамтамасыз етті.
3) Табиғи сұрыптау - организмдердің сыртқы ортаның ... жэне ... ... ... ... сақтап қалып тіршілікті дамытты.
Осындай эволюцияның негізгі қорғаушы күштерінің әсерінен тірі ... ... ... ... дамуының белгілі бір кезеңінде бейорганикалық заттардан органикалық
заттар пайда болып, ... ең ... ... ... ... ... неге енді ... этапта жаңадан өлі дүниеден тірі дүние түзіл мейді
деген сұрақ туады. Бұл ... ... ... ... ... Жердегі
жағдайлар мен Жер дамуының алғашқы кезеңіндегі ... ... деп ... ... ... ... ... пайда болуына әсер еткен жағдайлар:
1) Жер беті температурасының өте ыстық болуы ... ... ... ... ... ықпал етті.
2) Жердің бірінші реттік атмосферасының тотықсыздандырғыш қасиетке ие
болуы, ... ... көп ... ... ықпал етті.
3) Ол кезде Жердің озон ... ... ... Күн ... ... Жер бетіне тікелей жетіп отырды. Осы ультракүлгін
сәулелер көптеген заттардағы кездейсоқ струкруралық өзгерістердің ... ... ... ... «біріншілік бульонның» пайда болуына мүмкінщілік жоқ,
себебі қазіргі күндегі бар ... ... ... ... ... ... пайдаланды.
Қазіргі планетамызда осындай жағдайлардың ... ... ... ... ... деп ... дамуының алғашқы кезеңінде ядросыз клеткалар (бактериялар, көк-
жасыл балдырлар) ... ... ... Олардың жасы шамамен 3 млрд.
Жылға тең. Олардың негізгі қасиеттері:
1) қозғалғыштығы;
2) көректену және ... ... ... ... қолайсыз әсерлерден қорғану;
4) көбейту;
5) тіріркену;
6) сыртқы орта жағдайларына бейімделу;
7) өсу қабілеті.
Келесі кезеңде (2 млрд. жыл алдын) ... ... және осы ... ... тірі
жүйелер жануарлар және өсімдіктер дүниесіне ажырала бастады.
Тірі жүйелердің ең негізгі қасиеттеріне мыналар жатады:
1. Колкактылығы. Мысалы өте аз болған ... ... ... ... ... одан 1022 ... ауыр болған ағзаға қажетті ақпарат сақталады.
2. ... ... ... ... түзе ... ... ... арттырады.
3. Қоршаған ортамен зат, энергия, ақпарат алмау мүмкіншілігі. Тірі ... ... ... заттарды өзінің құрылымдық заттары негізінде қайта
құру қабілетіне ие.
4. Метоболизмдік функциялар ... ... ... ... кері ... мәні үлкен. Жаңа құрылымдарды түзу үшін ... ... ал ... ... ету үшін терге кері байланыс қажет.
Тірі жүйелер химиялық компанеттер мен өзгерістерден жүру ... мен ... ... материының басқа формаларынан үстін
тұрады.
Тірі жүйелер кеңістік және уақыт бірлігінде ассиметрия мен ... ... ... Тірі ... өзін өзі ... ... механизмдерді қарапайым, ал
молекулалары кұрделі болып келеді.
7. Тірі жүйелердің кешегі күні бар, ал өлі ... ол ... Тірі ... ... екі факторға – тұқым-құалаушылық пен өзгергештікке
тәуелді.
9. Өзін-өзі туғызу мүмкіншілігі болады.
Тіршіліктің пайда болуынан, тірі жүйелердің құрылысына келгенде ең ... ... айту ... ... тірі ... ең кіші ... бөлшегі
болып табылады.
Жасуша ядродан, цитоплазмадан және жасуша қабықшасынан тұрып, жасушада тірі
жүйеге тән болған барлық қасиеттер сабақталады. Жасушаның ... заты ... ... ... ... алу, зат алмасу, қөбейу, тітіркену, т.б.
физиологиялық үрдістер ұдайы жүріп отырады.
Тірі жүйелердің дамуы негізгі үш ... ... ... ... ... ... ... бір ақпарат негізінде жасушада жүретін өзін-өзі өндіру үрдесі
3) бір ұрықтанған жасушадан ағзаның түлуі үшін қажетті жасушаның бөлінуі.
Жасушаның бөлінуі екі ... ... ... – бір ... ... хромосом саны аналық жасушаның хромосомо
жиынтылығымен бірдей болған екі жас ... ... ... ... ...... аналық жасушадан хромосома саны екі есе аз болған
жасушалартүзіле жүретін бөліну. Бірінші ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Бөлінудің екі жолында да ... ДНК ... ... ... ... – ДНК ... өздігінен екі есе өсу механизмі.
Тірі жүйелердің өзін-өзі өндіруі және өз ... ... ... тұқым құалау ақпаратын тасмалдаушы ДНК молекуласына тәуелді.
Ақпаратты тасмалдаушы нуклеин қышқылдары үш негізгі қызметі атқарады:
1) өзін-өзі өндіру
2) ақпаратты ... ... өсуі ... осы ... ... ... ... жүзеге асырылуы белгілі генетикалық ход негізінде ... ... ... ... ... ДНК милекуласының
белгілі бір ақуызды синтездеу үшін ұя ... ... ... ...
ген деп аталады. Жалпы тірі жүйенің өзін өзі ... үш ... ... ... ... үрдесттерінің
тізбекті орындалуы нәтижесінде жүзеге асады.
Қазіргі заманңы ... ... ... тірі ... ... ... ұрпаққа ғылыми түрде тұқымқуалаушылық заңдылықтарын зерттеген Грегор
мендель ... Ол өз ... ... ... құалаушылықтың екі негізгі
заңын тұжырымдап берді.
1) Ажыралу заңы (моногибридт, бұдандастыру үшін);
2) ... ... ... ... ... ... тірі жүйе өзінің ата-анасынан алған генетикалық ақпарат ... ... ... ... ... ортаның әр түрлі факторларының
әсерінен байда болатын мутациялық өзгерістердің де ықпалы ... ... ... ... коды ... Егер бұл ... жүйенің
сыртқы орта жағдайларына бейімделу қабілетін арттырса, онда ол ... ... ... ... өтіп жаңа түр ағзаларының пайда болуына
алып келуі мүмкін.
Қазіргі генетика – тірі жүйелердің ... өліп ... ... ... ... сақтайдындығын көрсетті. Әрбір тірі жүйе филогенезін
(тарихи даму кезеңін қайталайды).
Бір түр ... ... Бір ... сол түр ... ... ... белгілі бір дәрежеде шектелген болады.
Бұндай ... тірі ... жаңа ... мен ерекшеліктердің
пайда болуына алып келеді. Түр – бұл популяциялар ... ... ... ... шағылысып өсіледі ұрпақ бере алатын даралар жиынтығы.
Популяция – популяциялық түрлік ... ... ... ... ... Биогеоценоздың деңгей. Әр түр популяциялары бір-бірімен әрекеттеседі.
Әрекеттесу нәтижесінде олар ... ... ... ... дегеніміз – бір –бірілсен ... ... ... бар ... бір ... ... - ... жануар,
саңырауқұлақтар мен микроорганизмдердің қауымдастығы.
Биогеоценоз немесе экосистема ... зат және ... ... ... тірі және абиотикалық компоненттердің комплексі.
Биогеоценоз – бұл табиғаттың екі күрден жүйелерінің бірі, ол бір-біріне
бейімделген ... мен ... ... көп ... ... дамуының
жемісі.
Биогеоценоздағы бір ... ... ... ... ... ... алып ... Биогеоценозда өзін-өзі реттеуші ішкі
күш болады. Яғни биогеоценоз өзін-өзі реттеуші жүйе.
Жер бетіндегі ... зат және ... ... ... ... ... құрайды.
9 тақырып. Биосфера эволюциясы.
1. Биосфера ұғымы
2. Биосфераның негізгі құрамы және құрылымы
3. Биосфераның қызметтері
4. ... ... ... ұғымы
Планетамыз бетіндегі өте ірі зат және энергия алмасу шеңберімен байланысқан
биогеоценоздардың жүйесін жер биосферасы деп атайды. Биосфера бұл ... ... ... Оның ... ... ... 25-30 км, ал төменгі шекарасы
жер қыртысының 10 км деңгейінде. Ал ... ... ең ... ... ... ... 200 м тереңдігінде, бірақ кейбір тірі
организмдер 2 км тереңдікте де ... ... ... тіршілік қабаты
өте жұқа, ол шамамен 40 км құрайды.
Биосфера тек қана ... ... тірі ... ... ... ол ... тірі формасымен ол мекендейттін ортаның орасан зор
абиотикалық факторларының байланысын сипаттайтын күрделі жүйе. ... ... ... ... ... Э. Зюсс ... Жалпы біосфера
жайлы ілімді қалыптастырған орыс ғалымы Вернадский еді. Биосфераның басты
екі құрамдас бөлігі тірі организмдер және ... ... ... болып
есптеледі. Олар біртұтас динамикалық система құратын органикалық бірлікте,
үздіжксіз өзара әрекеттестікте болады. ... ... кіші ... ... ... жүйе. Жеке организмдер бір – ... өмір ... ... өмір сүру барысында көптеген биологиялық
қауымдастықтар, ... ... ... ... ... жеке ... мен ... қауымдастық арасында күрделітабиғи
заңдылықтарға негізделген қарым – ... ... ... ... ... ... ... өсіп,
тереңдеуіне алып келеді. Сыртқы ортамен зат және ... ... ... ... ... бірге жаңа системалар – биогеоценоздарды немесе
экосистемаларды құрады. Биогеоценоздар бұл биосфераның кіші ... Яғни ... тірі ... мен ... ... ... алкен бір жүйені құрайды.
Эволюция барысында тірі мен өлінің өзара әрекеттесуі және өзара ... ... ... ... ... планеталық интеграциялық процесс іске
асады.
Табиғи эволюция нәтижесінде саналбы ... ... ... тек ... құрылымына ғана емес, жалпы планетаның құрылысына да ықпал
жасады. Адамзат сыртқы ортаны танып ... ... ... іс ... он ... бағрытталған. Адамның саналы іс - әрекетінің
табиғатқа тигізген орасан зор ... ... ... ноосфера
ғылымы пайда болды. Ноосфера бұл адамның саналы іс - ... әсер ... ... оның ... ... ... ... ғылыми бөлімдердің жиынтығын, биосферамен бюртұтастық жағдайдағы
техника мен технологияның мөлшерін жатқызуға болады. Биосфераның ... күші – бұл тірі ... Ал ... ... ... іс -
әрекетінің белсенді болуына байланысты адамзат та осындай күшке айналуда.
Биосфераға әсер ету биосфера мен ... ... ... ... ... ... ... керек. Біртіндеп биосфера даму бағытталған
сипаттағы ноосфераға айналады.
Ноосфераның қалыптасуы – мүмкіншілік, ... ... ... Бұл
концепцияның құндылығы, оның ... ... ... ... ал оның ... ол ... саналы деп. қарастырады, бірақ
адам жеке дара ... ... ... де өзін ... ... ... Қазірше адамзат ноосфераға қарай қозғалып жатқан жоқ, ... ... ... ... ... «Ноосфера ұғымының» негізгі мәні –
адамзаттың ғылым мен техниканың көмегімен биосфераны ... ... ... (П. ... де ... Цит. Сог. С12) тез таусылаттын еді.
Жердің ... ... ... жүйе ... ... ... ... массасы өзгермейтіндігін тек қана бір күйден басқа ... ... ... жүйелерді оқып үйренетін биологияның бөлімі ... ... Оның ... ... орыс ... В.Н. ... тек қана ... күштердің ғана емес, сонымен бірге космостық
күштердің әсері нәтижесінде пайда болжы. Ең ... ... ... ... ... Күн ... 30% құрайтын ультрокүлгін
сәулелердің барлығы дер лік атмосфера ... ... ... ... келетін энергияның 50% - ті жылуға айналып, кейіннен ... ... ... ... ... ... түзуге жұмсалады,
тек қана 0,02% - тін ғана биосфера қолданады. Осы энергияның өзі біосфера
құрамын ... ... оны ... ... етуге, біосфера эволюциясын
қамтамасыз етуге жеткілікті.
Адамзаттың табиғи жолмен пайда болуы.
1. Адамның пайда болуына ықпал ететін жағдарйлар
2. Адам ... ... ... Адам ... ... ... маңызы.
4. Адамның биологиялық және әлуметтік эволюциясы
Жаратылыстану ғылымы барысында адамзаттың тарихи ... әр ... ... Адам ... ... ... көзқарасты қалыптастырған XVIII
ғасырдың ортасында К. Линей болды. Ол өзінің ... ... » ... ... ... дүниесіне жатқызып он адамтектес маймылдар
қатарына жатқызады.
XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың бас ... ... ... ... даму нәтижесінде адамның шығу тегі жайлы ... ... ... ... ... ... Буше де
Перта көптеген тастан жасалоған құралдарды тауып олардың ... ... ... ... ... ... XIX ... эволюциялық
теорияның дамуымен адамзаттың ... ... ... ... ... ... 1871 ж. Ч. Дарвин «Адамның пайда болуы ... ... атты ... негізгі екі жағдайды атап ... ... ... ала ... ... жайлы, екіншіден қазіргі
маймылдар эволюцияның қосалқы тармағы екендігі, а ладам қазіргі ... ... ... ... ... ... ... деген болжам жасайды.
Адамның пайда болуы мен дамуын зерттейтін ғылым – антропология ғылымы ... ... тек қана ... ... ... ... әлеуметтік тұлға
болғандықтан оның пайда болуына биологиялық және әлеуметтік факторлар ... ... ... ... ... абиотикалық алғышарттар:
Адамзат пайда болуының ең негізгі алғышарты табиғаттың өте көп мерзімдік
тарихи даму ... ... ... ... ... ... ... географиялық, климаттық, физико – химиялбық, космостық
факторлармен қатар даму шешуші жадай болып есептеледі.
1. Геологиялық алғышарт. ... ... жер ... кайназой
эрасының соңғы дәуірінде неоген де жүзеге асты. Антропосционегездің
геологиялық ... жер ... мұз ... мен ... ... ... ... жерді магниттік
өрісінің өзгеруі.
2. Географиялық алғышарт негізінен ... ... ... болып
есептеледі. Жердің географиялық жағынан өзгеруі ... ... ... ... мұз ... және кемннен жылынуы жердегі флора мен ... алып ... ... жаңа ... ... алған организмде ғана өз
эволюциясын әрі ... ... ... ... ... ... мен физико-
химиялық жағдайлардың өзгерін де жатқызуға болады. Абиотикалық факторлардың
маңызы олар мутациялық өзгергіштіктің негізгі түрткісі бола ... ... аса ... ... материал жеткізіп берді және жаңа ... ... ... жасады.
Антропосциогенездің биологиялық алғы шарты
Қазіргі кездегі материалистік адамды табиғи сұрыптау нәтижесінде ... ... ... деп ... ... ... отрядымен
анатомо-физиологиялық жағынан ұқсастық жақтарының көптігі адамды приматтар
отрядына жатқызуға негіз болуда. Қазіргі ... ... ... Сүрп ... ... ... ... Тар танаулы маймылдар тұқымдасына
4. Адам тектес маймылдар туысына
5. Саналы адам түріне жатқызады.
ХІХ ғасырдың өзінде Ч. Дарвин және оның ... адам мен ... ... ... ата-тегі бір екендігі жайлы жормак айтқан
болатын. Бұл ... ... адам және ... кездегі адам тәрізді
маймылдар неоген дәуірінле өмір сүрген ... ... ... ... ... ... табылған полектологиялық материалдар осыдан 12-20 млн. жыл алдын
неоген дәуірінде жасаған проконсул, романитек, ориопитек, сивапитек сияқты
қазіргі ... ... мен ... ... мақлұқтардың жасағандығын
дәлелдейді. Жалпы жоғары ... ... ең ... ... ... және плиоцен дәуірлері болды.
Миоценде антропоидты маймылдардың 20 тұқымдасы 30 түрі ... ... ... даму барысында қырылып тек қана бір түрі адамның
пайда болуына негіз болған.
Қазіргі ... тағы да бір ... бірі ... ... адам ... ... ... адамға ұқсастығы көбірек
екендігін анықтау. Қазіргі кезде молекулярлық гибридтеу әдісі бойынша адам
мен адамға ұқсас маймылдардың ... ... ... ... ... қолдану адамның шимпанзе мен – 91%, гиббонмен 76%, макаки –
резуспен 66%, ... ... бар ... ... Бұл ... қолдану
эволюциялық даму барысында мартышкалар 27-33 млн жыл, гиббондар 18-22 млн
жыл, орангутандар 13-16 млн жыл, горилла – 8-10 млн жыл, ал ... 5-8 ... ... ... даму ... ... ... көрсетеді.
Антропологияның тағы да бір маңызды мәселесі адамның арғы ата-тегінің
отанын анықтау. Полентологиялық ... ... ең көп ... Азия мен ... ... ... осы ... адамзаттың
алғашқы отаны болғандығын көрсетеді. ... ... ... ... дүниесінен ажыралып шығуына ең қолайлы жағдай осыдан 2 млндай жыл
алдын Шығыс ... ... ... ... ... ... береді.
1924 ж Оңтүстік Африкада жасы 2,5 – 5 млн жыл деп есептелінген құрып ... ... ... табылған. Олар австролопитектер – яғни ... сүт ... деп ... ... күнге дейін австролопитектердің
400 зарасының қалдық сүйектері табылған. Австролопитектер ... ... ... яғни ... ... ... болып есептеледі.
Австроловитектер ағашта емес, жерде топтасып тіршілік еткен, және екі ... Тік жүру ... ... ... ... жамбас сүйегі мен аяқтардың анатомиялық және қозғалысты орталық нерв
жүйесі арқылы басқарудың өзгеруіне алып келді. Ол өз ... ... ... ... алып келді. Австролонитектердің миының
көлемі 552 см3 болған.
Австролопитектердің тік жеруі сонымен бірге ... ... ... ... ... құралына айналуына, екіншіден бастың ... ... ... ... мен ... ... алып келді.
Австролопитектер ашық ... ... тек қана ... тектес емес,
сонымен бірге жануар тектес қореқпен көректенді.
Австролопитектерді биологиялық эволюциясы өте қиын ... ... ең ... ... ... әр түрлі заттарын құрал ретінде
пайдалана білуі болды. Құралдарды жүйелі түрде пайдалану біртіндеп еңбектің
қалыптасуына алып келді. Адамзат ... ... ... ... ... пайда болуына негіз болды.
ХХ ғасырдың 50-60 жылдарында ... адам ... ... ... ... қалдық сүйектері табылған. Оны гомо-хабилис – яғни енті адам деп
атаған. Енті адамдардың бойы 140 см, ... ... 668 см3 ... ... ... ... адамдарға ұқсас болған. Гомо хабилис Индонезиядағы
Ява ... ... және ... ... 800 мың – 1 млн жыл ... питеконтронтар мен ... ... буын ... және адам ... ... нерв жүйесі.
2. Ағзаның өзін өзі тұтуы.
3. Этология және адам.
4. Этнология.
5. Адам миынын ерекшеліктері.
6. Сана және ... ... ... ... ... ... бірі
тітіркенгіштік болып табылады. ... ... ... бүкіл ақпара,
түрін өзгерткен нерв жасушалары – рецепторлар ... ... ... ... орта жағдайларының өзгеруі рецепторларды тітіркендіреді,,
нәтижесінде рецепторларда қозу пайда болды. Қозудың ... ... ... жүйесі, нрв жүйесі деп аталады. Нерв жүесі нерв жасушаларынан яғни
нейрондар тұрады.
Нерв ... ... ... ... қабылдау, пайда болған қазуды
электрохимиялық жолмен өткізу, оны ... және оған ... ... ... ... ... нейрондар афферентті, яғни қозуды рецепторлардан
орталық нерв жүйесіне және ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
Нейрондар қозғыш жасушалар, себебі олардың мембранасындағы ... ... ... ... нерв ... зерттейтін ғылым саласы – нейрофизиология
деп аталады. Нейрофизиология ақпараттың нерв ... ... және ... ... ... өзгеруін зерттейді. Ми ақ және сұр заттан
тұрады. Сұр зат бұл ... ақ зат – нерв ... яғни ... ... ... Миға ... крест-накрест әдісімен келіп түседі.
Сондықтан көптеген адамдардың (оң қолмен жақсы істейтің адамдардың) сол жақ
жарты шары ... ... ... ең ... ... бірі, нерв жүйесінің ақпаратты
сақтау және қажетті кезінде қайта ... ... ... Н. ... «ақпарат мида нейрондар, немесе әрбір синапстың ... ... ... ... Мида ... ... ондағы
белгілі бір заттардың түзілуімен сипатталатын, биохимиялық ... ... Қозу бұл ... ... ортв әсерлеріне жауабы
ретінде көрінеді. Нерв ... ... мен ... ... ... ... сырттан берілген әсерлерге байланысты ағзаның өзін-өзі
тұтуы күрделене береді.
Ағзаның өзін-өзі тұтуы оның ... орта ... ... ... ... ... әсеріне байланысты өзін өзі тұтуы әр ... ... ... өзін өзі ... ... ... энергияның көзі болып
табылады), мақсатты (соңғы тұрақты күйге ... ... яғни ... бір ... пен кеңістікте басқа бір объектімен белгілі бір қатнасқа
түседі), кері ... бар және ... ... ... ... ең ... реакциясы – бұл рефлекс. Рефлекс бұл ағзаның
сыртқы ортадағы берілген ... ... ... ... ... ... нерв ... өтуін қамтамасыз ететін ... ... деп ... және ... көрініске ие:
Стимул рецептор нейрон жүйесі эффектор реакция.
Рефлекстің екі түрі болады: шартты және шартсыз рефлекстер. ... ... ... ... ... ... ... тәуелді болады. Шартты
рефлекстер ағзаның тіршілігі, тәжірибесі ... ... ... ... құалайтын, тұма пайда болатын рефлекстер.
ХХ ғасырдың 30 жылдарында Австрия зоологы К. Лоренцтің еңбектері арқасында
жануарлардың өзін-өзі тұтуын ...... ... ... болды.
Этология ғылымының көзқарасы бойынша жануарлардың өзін-өзі ...... ішкі ... мен ... ... ішкі ... ... активті заттар) тәуелді болады.
Жануарлар инстинкт деп аталатын көптеген, бейімделген ... ... ... ... әр түр ... үшін ерекше болып,
қарапайым рефлекстерден өзінің күрделілігімен ... ... ... ортаның ағазаға әсерінің нәтижесі. Олар түрде жаңа морфологиялық
белгілердің пайда болуы, қалыптасуы, дамуы ... ... ... ... ... ... ... ажыратуға болады:
1. Өзін-өзі тұту механизмінде кері байланыстың болуы жануарларды артықша
әрекеттерден сақтайды (егер қарны тоқ болса, ол қоректенбелді).
2. Өзін өзе ... бір ... ... оның ... ... әлсі
ретуге алып келеді.
3. Табиғатта түрді сақтап қалу үшін тек қана мақатты ғана ... ... ... мақсатсыз инстинкттер де бар.
4. Жануарлар инстинктің қарапайым формаларына ие.
Қазіргі кезде жануарлардың өзін өзі тұтуын зерттейтін ... ... ... ... ... зерттейтін социобиология ғылымы да
дамуда (әлеуметтік биология).
Социобиология тек қана жануарлар дүниесінің емес сонымен бірге адамзатты ... ... ... физиологиялық негізін түсіндіруге
әрекеттенгені сияқты, социобиология – адам эволюциясының ... ... ... екі ... тұратын: биологиялық және әлеуметтік
жанзат ретінде қарастырады. Социобиологияның ... ... ... ... ... ... эволюциясын түсіндіру үшін
оның тіршілік әрекетінің табиғи – биологиялық ... ... ... адамды» генетикалық жағынан әр түрлі өзін - өзі ... ие ... ... ... түр ... қарастырады.
Этология және социобиология адам мен жануарлардың өте көп ұқсастықтары бар
екендігін дәлелдеуде.
Адамның психикалық әрекеттерін түсіндіру оның жоғары ... нерв ... ... Адам миын ... ... - өзін-өзі тұту
механизмдерін түсіну және оны басқару.
Ми нейрондар (адам миында ... ... ... 1011 ... ... жолдар және синалстардан тұратын басқарушы орталық ретінде
қарастырылады.
Миға ... ... ... ... ... ... тұту ... мембрананың деполяризациясы мен
электрохимиялық өзгерулерімен жүретін жасуша ... ... пай ... ... ... ... ... үрдестедің екі түрі болады: қозу және тежелу.
3) ССО бұл тізбектің бөлігі сияқты.
4) Психкалық энергия дегеніміз мидың ... ... ... ... ақпараттың қосындысы.
5) Ерік дегеніміз қалыптасқан механизмдерде әректке келтіру үшін қажет.
Нейрофизиология ғылым бас миы қызметіндегі ассиметрияны анақтады.
Сол жақ жарты шар – ... ... ... әрекет жасайтын,
белсенді, басқарушы, қимыл әрекетін басқарушы.
Оң жақ жарты шар – ... ... ... формаларды ажырату мен
көруді басқарады.
Адамзаттың жануарлар дүниесінен ерекшеліктерінің – оның саналалағы. Сыртқы
ортаның әр ... ... ... беру механизмнінің күрделенуіне
байланысты адам психикасы күрделеніп – ақыр ... ... ... болуына
алып келді.
– сана адам ... мен ... орта ... кері ... ... адам мида ... ... өзін-өзі тұту реацияларының, сенсорлық
ақпараттардың функционалды тұтастығы болып табылады;
– тұылу кезінде сана ... сана ... ... ағымынсыз пайда болуы мүмкін емес. Адамды
тұқым құалаушылық пен ... ... ... ...... функция;
– тәрбиенің мақсаты – дараның психикалық функцияларын қалыптастыру;
– тәрбие авторитарлы болмау керек, бірақ ... ... ... орта ... мида ... құрылымының молекулярлық
өзгерістері арқылы ... ... - ... ... нәтижесі.
-----------------------
E=mc2
m
c2

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Смиттің зерттеу әдісі және пәні5 бет
Экологиялық білім және тәрбие бағыттары44 бет
Информатикадан сыныптан тыс жұмыстар әдістемесі4 бет
Сұрақ кітапшасы 3804 нұсқа 8 сынып12 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет
"Физика" пәнінен тест сұрақтар6 бет
"Философия тарихы" пәнінен тест сүрақтары5 бет
"Қазақ әдебиеті" пәнінен тест сұрақтар3 бет
Html тілінде математикалық логика пәнінен электрондық оқулық құру40 бет
«Вокалдық-хор тәрбиелеу» пәнінен дәрістің қысқаша конспектісі32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь