Қазақ ұлттық интеллигенциясының қалыптасуы және отарлау саясатына қарсы күресі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І. ХІХ Ғ. АЯҒЫ . ХХ Ғ. БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК . ЭКАНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ ЖАҒДАЙ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.1. ХІХғ.ХХғ Патша үкіметінің Қазақстанға отарлау жүйесін енгізе бастауы ... ... ... 10
1.2. Ресей патшалығының қазақ жерін тартып алудағы жолдары мен әдістері ... ... ... .19

ІІ. ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ОТАРЛАУ САЯСАТЫНА ҚАРСЫ КҮРЕСІ ... ... ... ..34
2.1. Қазақ зиялы қауымының жер мәселесіндегі көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ..34
2.2.Орыс интеллигенциясының қазақ жері туралы айтқан ойлары ... ... ... ... ... ... .48
2.3. Қазақ жерінің Ресей Мемлекеттік Думасында талқылануы ... ... ... ... 59

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .74
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе................................................................
...............................................3
І. ХІХ Ғ. АЯҒЫ – ХХ Ғ. БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК - ЭКАНОМИКАЛЫҚ
ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... отарлау жүйесін енгізе
бастауы.....................................................................
...............................................10
1.2. Ресей патшалығының қазақ жерін тартып алудағы жолдары мен
әдістері....................................................................
..........................................19
ІІ. ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ... ... ... Қазақ зиялы қауымының жер мәселесіндегі
көзқарастары................................................................
..........................................34
2.2.Орыс интеллигенциясының қазақ жері туралы айтқан
ойлары......................................................................
...............................................48
2.3. Қазақ жерінің Ресей Мемлекеттік Думасында
талқылануы..................................................................
..........................................59
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
......................................74
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
.........................................................................78
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
...................................82
| ... ... ... ... өркениеттер тоғысында
талай халықтарды тал ... ... ұлы ... төсінде дүниеге
келген біздің халқымыздың барша тарихы – ұлт пен ұлыс ... ... ... толассыз күрестерге толы тарих.
Тәуелсіздігімізді алған 16 жылдың ішінде ... төл ... ... ... ... ... ... назардан тыс қалып
келген мәселелердің шешімін табуға, бұрын біржақты баға ... ... ... айтыла бермейтін жабық ... ... ... ... үшін жаңа ... ... ... Отан тарихына
жаңаша көзқарас бұл- соңғы жылдары тарихи айналымға енген құжаттар мен
деректерді ... ... ... ... ... арқылы белгілі,
бұрмалағнан мәселелерді қайта қарау мен бағалау екендігі белгілі.
Кеңестік тарихнамада қазақ даласын ... ... ... іргелі
зерттеулерге арқау болса да, нақты өз бағасын ашық түрде ала алмады. Кеңес
өкіметі жылдары патша өкіметінің отарлау саясатының ... ашып ... ... ... ... ... ... деген желеумен тиым
салғаны белгілі.
Қазіргі кезеңде, еліміздің тарихына жаңаша ой-пікірдің ... ... осы ... ... ... ... туды.
Отарлық кезең тарихының толықтай ... ... ... ... ала ... мәселелеріне ғылыми талдау жасауға жол ашылды. Бұл
Қазақстан тарихындағы аса ... осы ... ... ... саралауға,
қоғам дамуының заңдылықтары негізінде әлеуметтік құбылыстарды ... ... ... мен ХХ ... басы ... ... үшін күреске
толы кезең. Өйткені, Ресей үкіметінің қол ... ... ... мен ... ... ... ... халқы басқа да бұратана халықтармен
қатар өз азаттығы үшін күреске шықты. Бұл кезде ... ... ... ... ... ... ашық ... қарсы шыққан қазақ
интеллигенциясының қатары қалыптаса бастаған болатын.
Осы зиялы топ ... елін ... ... ... ұлт-азаттық
жолындағы күресте көш бастаушы болды. Қазақ интеллигенттерінің бұрыннан
алға қойған басты мақсаттарының бірі – жер ... еді. Жер ... ... ... ... ... ... патша үкіметінің
әкімшілік органдарын пайдалануға тырысты. Зиялы қауымның осы қызметі және
олардың ... ... жете ... ... ... ... ... етеді. ХХғ. бас кезінде қазақтың зиялы ... ... ... мен ... «Айқап» журналы мен «Қазақ», ... ... ... ... ... ... өз ... қазақ қоғамының келешегі, қазақ ... ... ... мен ... ... ... пікірталастар ұйымдастырды.
Олардың сол кездегі қызметі мен ... ... ... ... жоқ. ... ... қазақ интеллигенциясының пайда болып, қалыптасу
ерекшеліктерін, қоғамның ... ... және ... оның атқарған ролін анықтап және мұны әр сала бойынша қарастыруда.
Сондықтан бүгінгі қазақ тарихнамасында ғасыр ... ... ... ... тырысқан ұлттық интеллигенцияның көзқарастарын әр
қырынан ... ашып ... ... ... ... сол ... ... тақырып арнайы ғылыми тұжырымдар қажет, жаңаша көзқараспен ... ... ... ... бірі деп ... ... зерттелу деңгейі. Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңдегі
Қазақстанның ... ... және ... өмірін орыс
тарихшылары мен саяхатшыларының зерттеулері мен ... ... оқып ... ... Алайда, олардың барлығы отырықшылықты
көздеген патша үкіметінің арнайы нұсқауымен орындалған еді. Өйткені, қазақ
даласын ... ... ... ... ... ... ... тұрмысын, әлеуметтік өмірін, жерінің табиғи-географиялық жағдайын,
мәдениеті мен тілін, дінін, жалпы психологиясын зерттеу өте қажет ... ... ... ... ... ... сыни ... арқылы
пайдалануға болады. Ал қазақ интеллигенциясы өкілдерінің пайда болуы,
қалыптасуы, қоғам ... ... жер ... байланысты қызметі
мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған мақалалары мен арнайы ... ... Бұл ... ... ... 1910ж, ... һәм ... А.Байтұрсыновтың («Жер мәселесі», «Қазақ өкпесі»),
Р.Мәрсековтың («Қазақ қайтсе жерге ие ... ... ... ... съез ... ... ... айтқан жөн.
ХІХ ғ. аяғы – ХХ ғ. бас кезіндегі қазақ тарихына байланысты ... ... ... ... ... ... де еңбектері баршылық. Бұл ... ... ... қол ... ... ... ... жүргізген әскери, әкімшілік-
шаруашылық отарлауы, орыс шаруаларын қазақ жеріне қоныс аудартуы сияқты
жолдарын ашып бере ... ... ... ... ... қазақ әскерлерінің қазақ
жерін иемденуі И.Бородиннің (Уральская казачье ... ... в двух ... ... 1891), ... ... (История Семиреченского казачье войска. –Верный, ... ... ... А.Кауфманның (Переселение и колонизация.
–СПб, 1905, По новым местам –СПб, 1905) ... баян ... ... ... в ... и ... –СПб, 1905,
Материалы по обследованию туземного и русского старожильческого хозяйства и
землепользования в Семиреченской ... ... и ... ... ... СП.б 1911-1916), П.М.Головачев, Н.Коншин,
Т.Седельниковтың (Борьба за землю в ... ... ... 1907, ... ... в ... ... 2007), А.Л.Трегубовтың, Бератовтың (Страна
свободных земель. ... 1908), ... ... ... Средней
Азии. –СПб, 1905.)еңбектері де қазақ даласын отарлау тарихына арналған.
Аталған авторлар ... орыс ... ... ... ... ... себептерін ашып беруге тырысқан болатын.
1868 ж. Патша реформалары мен оның қазақ жеріне тигізген ... ... ... жүгенсіздіктерін, жергілікті құқық
ұйымдарының заңсыздық әрекеттерін М.Н.Вяткин (Очерки истории Казахской ССР.
–М.Л, 1941) мен ... ... ... в ... ХІХ ... ХХв. АГУ им. ... -1941. Т-2), ... өз еңбектерінде
көрсетуге тырысты.
Қазақстан жеріндегі аграрлық мәселенің зерттелуіне ... ... ... ... в период империализма. –М.1960),
С.Сүндетовтың (О генезисе капитализма в ... ... ... ... ... (Из истории крестьянского
переселения в Казахстане. –А.1950), В.Шахматовтың (Казахская пастбищно-
кочевая ... ... 1964), ... ... в ... русской революции/1905-1907гг/ А. 1965), С.Әсіптің
(Қатерлі дерт, қалжыраған халық. –А.1998), Л.Әуезованың еңбектері зор үлес
қосты. ... ... ... Ресей үкіметінің қазақ даласында
жүргізіп келген аграрлық саясатын, оның қазақ халқына тигізген ... ... ... және саяси күрес барысын әр қырынан
ашып ... ... ... бас кезінде патша үкіметінің саясатына қарсы мақсаттағы
азаттық қозғалыстар тек ішкі ... ... ... жоқ, ... ... қол ... ... елдерді де шарпыды. ... ... ... болып, жөн сілтеп, жол көрсеткен ұлттық
интеллигенция өкілдерінің саяси мақсатын ... ... ... казахского народа. –А.1993) еңбектері айқындайды. ... ... ... ... ... «Жер ... – ел тағдыры»
еңбегінде қазақ жерін талан-таражыға салып, ... ... ... ... ... патша үкіметінің заңсыз әрекеттері нақты
әшкереленген. Ол қазақ жеріндегі ... ... ... бөліп,
тигізген зиянын, осының нәтижесінде қазақ-орыс ... ... баса ... орыс ... кейінгі Қазақстандағы азаттық қозғалыстар
кезінде орыс пен қазақ ... ... жер ... байланысты
ұлттық интеллигенция өкілдерінің саяси күрес бағытын айқындауда ... ... ... өз ... бір сала. Мысалы: зерттеуші – ғалым
А.Ф.Якунин «Қазақстандағы 1905-1907 жж. ... атты ... ... ... ... екі түрлі бағыттағы зиялы қауым тобының
болғанын атап ... Ол ... ... өзін ... ... ... ... (Б.Қаратаев
басқарған) деп бөліп, олардың патша шенеуніктеріне ... ... ... ... ... тырысты.
Интеллигенция тақырыбы әрбір дәуір тынысы, оқиғалардың және үстем
идеологияның ... - ... ... ... ... Ұлттық
интеллигенцияның пайда болуы мен қалыптасу тарихына және ... ... ... ... мен ... ... да, бүгінгі зерттеушілер де
біраз еңбектер жазған. Шетел ғалымдарының қазақтар ... ... ... ... аударып, құрастырған «Қазақтар шетел
әдебиетінде» кітабынан оқып білуімізге болады. Шетелдік әдебиет ішінен Алаш
қайраткерлерінің ... мен ... ... ... (Алаш-Түркістан
түркілерінің үлт-азаттық ұраны// Азат.-1991.№8.10) еңбегін атаған жөн. Алаш
қозғалысына қатысты мәселелер М.Олкоттың «Қазақтар» атты монографиясында да
атап ... ... ... ... орыс ... деректерге сүйеніп
жазған және көпшілігі шындыққа жанаспайды.
Шетел зерттеушілерінің қарастырылып ... ... ... арасынан Дж Демконың «Орыстардың Қазақстанды отарлауы (1896-
1917)» деген кітабын атап өткен жөн. ... ... орыс ... ғана ... тек ... ... келтірумен
шектелген.
Тақырыптың деректік негізіне байланысты қазақ интеллигенциясының
үкімет ісіне араласып, ... ... ... ... ... ... революциясынан кейін шыққан және кеңес дәуірі кезеңінде ... ... ... мағлұмат береді. Мемлекеттік ... ... ... депутаттарының жүргізген қызметіне толық мәліметтер бере
алады. І,ІІ Мемлекеттік Думаларға сайланып, мұсылман фракциясының ... ... ... ... ... Б.Қаратаев,
У.Алдабергеновтердің ондағы қоғамдық-саяси қызметі татар зиялысы Усалдың
«Бірінші, екінші, үшінші думадағы мұсылман депутаттар және ... ... ... ... қарастырылды.
Ұлттық интеллигенция тарихы мен қызметі 20-40 жылдары сол заман
ағымымен зерттелгені ... ... ... ... ... жүргізілген жаппай қудалау саясаты бұл тақырыптың зерттелуіне кедергі
келтірді. Т.Рыскулов (Из прошлого казахской нацеональной ... ... –А. 1987) ... интеллигенциясының пайда болуы мен
қалыптасуына зор көңіл бөліп, олардың ... ... ... ... ал ... ... тарихы ғылымының негізін қалаушылардың бірі
С.Асфендияров (Қазақстан тарихының очерктері. –А. 1994) ... ... ... ХІХ ғасырдың аяғына жатқызып, олардың іс-
әрекеттерін дәйекті ... ... ... Бұл ... үкімет тарапынан
қудалануға түсті.
Патша үкіметінің отарлық саясатын, жер, су, тіл ... ... ... бірі Қошмұхамет Кеменгерұлының (Таңдамалы.
–А. 1994) еңбегі де маңызды. Автор онда патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... сынға алып, осы заңдардың
тигізген ... ... ... ... ... тақырыбын зерттеу 50-60 жылдары едәуір жандана
түсті. Мысалы: Ә.Әтішев (Политическая ... ... ... ... ... ХХ века. –А. 1979), Қ.Бисембиев (Идейно-политические течения в
Казахстане конца ХІХ- ... ХХ ... А. 1961.), ... ... ... Кеңестік ұлттық мемлекеттілік. –А. 1970), Д.Қабдиевтардың
(Развитие экономической мысли в Казахстане (конец ХІХ-начала ХХ века). ... ... ... ... ... жекелеген қырларын
зерделеуге арналып, олардың дүниетанымдық көзқарастарын тереңірек көрсетуге
тырысқан. Ал ... ... ... қоғамдық ғылымдар саласындағы
бетбұрыс отандық тарихты жаңаша тұрғыдан зерттеуге жол ... ... ... ... ... ... өміріне арналған
М.Бурабаевтың (Общественная мысль ... ... гг. –А. ... ... интеллигенттеріне қатысты құнды мәліметтер берсе, С.Зиманов
пен К.Ыдырысов ... ... ... Сералина. А.
1991) еңбектері көрнекті қазақ интеллигенті, «Айқап» журналының редакторы
М.Сералиннің қоғамдық-саяси ... ... ... кезеңіндегі өзгерістер Алаш қозғалысы мен Алашорда
тарихын қайта қарап, ақиқат тұрғысынан зерттеуге мүмкіндік береді. ... ... Алаш ... мен алаш ... олардың
ұлттық ерекшеліктерін айқындауда жаңа тарихи таныммен сараланған күрделі
зерттеулер басылып шықты. Бұған М.Қозыбаевтың (Ақтаңдақтар ақиқаты.А.,1992;
Тарих ... 1-2 ... ... ... ... һәм Алаш орда.
А.,1995), М.Қойгелдиевтің (Алаш қозғалысы. А.,1995), Д.Аманжолованың (Пртия
Алаш: история и историография. ... 199; ... ... и ... ... ... М.,1994), Ә.Пірманов пен А.Қапаеваның (Қазақ
интеллигенциясы. ... Х. ... пен Ә. ... ... мен ... ... А. 1992), ... (Алаш
ардагері Жақып Ақбаев. А., 1996; Алаш ... ... ... ... ... ... Алаштың:
Тарихи очерктер. -А.1998) еңбектері айқын дәлел. Сондай-ақ Ж.Б.Әбілхожиннің
еңбектерінде ұлттық-демократиялық интеллигенция өкілдерінің ... ... ... ... қосқан үлесі тиісті
бағасын алған.
Кеңестік тарихнамада «буржуазиялық-ұлтшылдықтың» ... ... ... ... қауым өкілдері, ... ... ... ... ... ... көзқарастарын анықтауда
белгілі тарихшы М.Қойгелдиевтің «Қазақ демократиялық интеллигенциясының
1905-1907 жылдардағы қоғамдық-саяси қызметі» деп ... ... мол ... ... тың ... ... Интеллигенция
тарихында әділетсіз бағаның ақиқатын анықтап, қазақ ұл-азаттық қозғалысын
бүгінгі ғылыми және ... ... сай ... ... ... и ... –А. 1991) ... орны ерекше.
Бұрын аты айтылмай келген Алаш ... ... ... ... ... Р.Сыздықова (А.Байтұрсынов. –А. 1991),
Б.Қойшыбаев (Б.Қаратаев. –А. 1993), ... ... ... 1996), ... (Рух ... – Астана. 1999), Б.Байғалиев және
басқалары өз үлесін қосты.
ХІХ ғ.соңы мен ХХ ғ. Басындағы Қазақстандағы жер ... ... ... ... ... ... ... зиялы қауымы
өкілдерінің Ресей мұсылмандық қозғалысына қатынасуы ... и ... ... ... ... Дума ... Канд. дисс. –А. 1981), С.Рүстемовтың (ХХ
ғасыр басындағы Қазақстанның қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... Ө.Озғанбаевтың
докторлық диссертациясы мен сол негізінде шыққан монографиясы Мемлекеттік
Дума мәселесін, оған қазақтардың қатысу ... ... ... жылдары
Ресей империясының отаршылдық саясаты туралы В.З.Галиевтің (Ссыльные
революционеры в ... – А. 1978, ... ... ссылных в северо-восточной Казахстане (1890-1904г), А. 2004),
Ж.Қасымбавтың, Құл-Мұхаммед Мұхтар (Колониальный ... в ... ... жж). А. 2000.), ... З.Т. ... экспанция царизма в
Казахстане в области оброзования и ... ... ХІХв – нач. ХХв). ... ... ... империясының Оңтүстік ... ... ... ІІ-ж - ХХғ ... атты ... ... ... Оңтүстік Қазақстан өңірін
отарлауда Жетісу казачествосының үлесін ... ... ... ... 2003 жыл ... Ресейдегі жылы» болып аталып өтуіне
байланысты – Г.Хабижанова, ... ... ... ... ... 2003 жылы Мәскеуде жарық көрген «Русская
демократическая интеллигенция в ... ... ... ХІХ – ... ХХ
в)» - деген еңбекті айта кету керек. Бұл ... ХІХ ғ ...... Қазақстан жеріндегі Ресей интеллигенциясы туралы мағлұмат береді.
Орыс демократиялық және қазақ интеллигенцияларының ... ... даму ... аша ... Бір өкініштісі еңбек орыс
зерттеулері негізінде жазылғанын көреміз.
Зерттеудің ... мен ... ... өлкесін орыстандыру
мәселсі отандық тарих ғылымында аз зерттелген мәселелерінің бірі деуге
болады. ХІХ ғ аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... ... саясаты нәтижесінде аграрлық және отарлау мәселесінің
қайшылығын, отарлау мен ... ... ... ... ... өміріне тигізген әсерін, қазақ ұлттық
интеллигенциясының ... ... ... жер ... ... ... ... анықтап. Тарихи шындық, жаңа көзқарастар
тұрғысында талдай отырып төмендегі міндеттерді қарастыруды көздедік:
- ХІХ ғ жартысы мен ХХғ басындағы ... ... ... ... ... «Қоныстандыру», «орыстандыру» ... ... ... ... ... ... ... саяси-қоғамдық өміріне белсенді орналасқан ұлт
зиялыларының жер мәселесіне қатысты ой-пікірлері мен отаршылдықпн ... ... ... осы ... ... ... ... тарихшылардың еңбектерін
талдау;
- орыс интеллигенциясының ұлттық мәселеде, Қазақстандағы отарлау
саясатының жүргізілуіндегі аграрлық мәселедегі көзқарастарын ... ... дума мен оған мүше ... ... депутаттарының жер
мәселсіне қатысты атқарған қызметі мен жұмыс баысындағы рөлін көрсету.
Зерттеудің дерек көзі: ... ... жазу ... тұлғалы
ғалымдар К.Нүрпейісов, М.Қойгелдиев, Т.Омарбеков, т.б. ғалымдардың және
орыс зерттеушілерінің ... ... ... ... ... материалдары кеңінен талданып, ғылыми айналымға енгізілді. ҚР
Орталық Мемлекеттік Архив құжаттары, Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қыздар педагогика
институтының кітапхана қорындағы материалдары мен ғылыми зерттеу еңбектері
қолданылған.
Зерттеудің ... ... ... ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ ... ... қамтиды. Онда Патшалық Ресейдің қазақ жеріне жүргізген
қоныстандыру саястының, яғни ... ... ... шарықтау шегіне
жетіп, кең ауқымда жүргізілу барысы, өлкедегі қозғалыстар, қазақ ... ... ... ... ... ... ... ойлары,
Мемлекттік дума қызметінің 1914 жыл аралығындағы жұмыс барысы қамтылған.
Ғылыми ... ... ... ... ... ... ... мен аграрлық саясатына қарсы қазақ зиялылары мен
жалпы қазақ қауымының жүргізген күрес барысын, оның ... мен ... ... ... ... І-ші, ... ІІІ-ші Мемлекеттік
Думасында қазақтың жер мәселесін қазақ ... мен ... ... өзге ... ... ... айқындап, патшалық Ресейдің
Қазақстан жеріне жүргізген саясатын әшкереленді. ... ... ... ... Қазіргі кезде Қазақстан тарихын жаңаша көзқараспен
жазу мүмкіншідігіне қол ... ... ... талдау мен сараптау
принцпі алынды. Қоғам дамуының диалектикалық ... ... ... ... жан-жақтылық, салыстырмалық әдістері
кеңінен ... ... ... ... ... ... кіріспеден, 2
тараудан, қорытынды және пайдаланған әдебиеттер тізімінен ... 2 ... І – шісі 2 ... ІІ – шісі 3 ... ХІХ Ғ. АЯҒЫ – ХХ Ғ ... ... ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКАНОМИКАЛЫҚ
ЖӘНЕ САЯСИ ЖАҒДАЙ
1.1. ХІХғ-ХХғ Патша үкіметінің Қазақстанға отарлау ... ... жері екі ... астам Ресей империясының бодандығында
болды. ... елі ... ... ... ... ... отаршыл орыс
әкімшілігі біржолата билікті қолына топтастыруға тырысты. Сол мақсатпен
1822 жылы 22 ... ... ... ... ... ... қазақ
қоғамындағы хандық билікті жою ісіне көшті. «Жарғы» авторы – ... ... ... уағыздаушы патшалық жендет – реформатор
М.М.Сперанский еді[1,58б]. М.М.Сперанскийдің бұл «Жарғыны» ... Орта жүз ... ... ... ... арқылы мұндағы
ел байлығын тонап, халықты қанауды күшейтуге жағдай ... еді. ... ... ... ... әрі өтіп ішкі далаға ене бастайды. Мұның ... ... ... ... ... мөлшерсіз қанауға мүмкіндік берді.
Нәтижесінде қысқа мерзім ... ... ... жері ... ... ... айналып, жергілікті халық өз жерінде екінші қатарлы өгейшілікке
ұшырады, еркіндігінен айырылып, орыс билеушілеріне ... ... ... 20 ... ... Министрлігінің жанындағы Азия депортаменті
комиссиясының ... ... ... ... ... Бұл ... тек қана шекара ... ... ... ... кіші жүзде хандық билік ... ... ... ... ... ... бағынды. Ал 1844 жылы 14
маусымда «Орынбор қазақтарын басқарутуралы ереже» жасалады. Бұл әкімшілік
реформаның 1824ж. ... ... ... ... [2,88б]. Патша
үкіметі отарлау саясатын күшейту мақсатында 1854 жылы 19 ... ... ... ... жаңа ... енгізеді. Аталған ережеге сәйкес «қазақ
даласының сол қанаттағы бөліктерінен: ... ... ... ... ... өлкесінен, Семей, Өскемен қалаларынан, Бұқтырма бекінісінен ... оң ... ... ... ... ... Семей деп
аталатын айрықша облыс құрылды»[3,23б]. Облыс басшылығына ... ... ... ... ... болыстық және ауылдық басқару
жүйелеріне басқа өлкелермен салыстырғанда көбірек ... ... ... ... ... Олардың төраға құқығында округтік
әскери бастық басқарады. Округтік приказдың құрамына аға сұлтан, үш ... және бір ... ... ... Дәл осы ... ... орталық
әкімшіліктің ықпалы күшейді. Өйткені мұндағы округтердің басында ... ... ... ... тұр еді. ... басшылары аға сұлтандардың
билігін шектеп, облыстар мен ауыл ... ... ... ... сүйенуге тырысты. Патша үкіметі түрлі реформалар жасады. 1865
жылы патша үкіметі Қазақ ... ... ... ереженің жобасын жасау үшін
«Дала комиссиясын» құрып, оған ішкі ... ... ... ... мен ... ... ... Батыс Сібірден
«депутаттар» еніп 1865-1866 жылдары ол Сібір және ... ... және ... ... ... қазақ даласын басқару туралы
ереженің жобасын жасады[4,54б].
ХІХ ғасырдың 60-шы ... ... ... қосылу процесі
толығымен аяқталып, қазақ даласында орыс патшалығы билік жүргізбеген ... еді. Сол ... ... әлеуметтік-экономикалық, саяси және
мәдени өмірдің даму ... ... ... ... даласында жүргізген
әкімшілдік-отаршылдық саясатымен тығыз байланысты болды. Бүкілресейлік
капиталистік рыноктың нығаюына жағдай ... орыс ... ... ... айналған Қазақстанды да тысқары қалдыра алмады. ... ... ... ... ... ... Қазақстан
сияқты шеткі ұлт аймақтарымен тығыз шаруашылық байланысына түспейінше
мүмкін ... ... ... ... ірі-ірі өндіріс орындарын
шикізатпен қамтамасыз ететін аудандардың негізгісінің бірі қазақ даласы
болды.
Сондай-ақ 1861 жылы 19 ... ... ... жою» ... да ... ... қолайлы ең негізгі реформа есебінде
көрінді. Осы ... ... ... ... ... бестен
бірінен айырды. Бұл помещиктерге қарсы күреске патшалық биліктің негізінің
әлсіреуіне де себепші ... ... ... ... ... ... қоныстандыру арқылы осы мәселені шешуге тырысты. Осы кезеңде
Қазақстан патшалы Ресейдің ең артта қалған ... ... ... Реформа
бойынша крепостниктік тәртіп жойылғанымен, Ресейдегі аграрлық мәселенің өз
шешімін табуы өте киынға түсті. Енді, күнкөріс үшін орыс ... ... ... ... кете ... ... ... Ресей империясының қазақ өлкесін басқаруда
отарлау саясатының өте сорақы түрде әскерлік-феодалдық әдісін қолданғанын
айта ... ... ... ... ... ... отарлау, қара
шекпенлілердің отарлау және 1905 жылғы революциядан ... ... деп үш ... ... өкіметінің қоныс аудару саясатының негізгі жолдары мыналар:
1. Ең шұрайлы жерлерді ... ... ... ... жұмысын
басқаратын шенеуніктердің жолсыз зорлықпен алуы.
2. Қазақ елінің ешбір ... ... ... ... қоныс
тәртібін бұзуы.
3. Қазақ ауылдарын бұрынғы үйреншікті ... қуып ... ... ... егін суаратын жақсы азықтарды, өсірген
бақтарды, тағы ... осы ... ... ... ... ел тіршілігіне керекті
орындарды патша өкіметінің қоныстанушыларға күштеп алып беруі.
4. Қоныстанушылар өз беттерімен келіп қазақ жерін ... ... да ... ... ерік берді.
Патша өкіметі қоныстандыру саясатын жүргізе отырып осы төрт жолды
қолданды деп көрсетті С.Асфендияров өз ... Ол ... ... ... жер ... ... ... тонаумен
байланыстырады.
Ал Қазақтардағы жер мәселесі тарихын зерттеген көрнекті ғалым Телжан
Шонанұлы қазақ жерін отарлауды екі ... ... ... ... бағынғаннан бастап ХІХ ғ. 80-жылдарының басына дейін. Бұл
қазақтардың, әскерилердің ... деп жер алу ... ... ... ... ... келе ... 80-жылдардың аяғы – 90-жылдардан бастап патша құлағанға шейін. «қара
шекпенділер» үшін жер алу дәуірі. Қазақтың ... орыс ... ... ... ... ... мәтелі осы кезеңді сипаттайды [7,209б] -дейді
Т.Шонанұлы.
Әскери отарлау саясаты ... ... ... ... ... ... қанаудан қашқан қара шаруалар (казактар)
қазақ жеріне келіп ... ... ... ... ... ... ... патша үкіметі оны үшке бөліп, Орынбор,
Батыс Сібір және Түркістан генерал-губернаторлығы арқылы биледі. ... ... ... үш ... топ – ... Қазақстанда, Орал
әскері, Арқада-Сібір әскері, Оңтүстікте – Жетісу әскері болды.
Оралдағы казак-орыс әскерінің қолында 6 ... ... жер ... ... Осы Орал ... ... әскрлерінің
станицалары мен поселкелерінің саны 116 еді. Ал Сібірдегі казак-орыс
әскерінің жері 5 ... ... ... ... ... ... [6,69-
70бб]. 1895 жылғы мәлімет бойынша Сібір әскерлері мүшелерінің ... ... ... 50 десятинадан қазақ жері тиді. Ал Ақмола ... ... ... ... ... мен Омбы уезіндегі әрбір казак-орыс
жанұяларына берілген жер мөлшері 200 десятина болды.
Жетісу казак-орыс әскерлерінің ең шұрайлы деген жері 610519 ... яғни ... 2 ... келді. Сөйтіп қазақтың ең құнарлы
жерлері казак ... ... ... ... ... ешқандай
шектеусіз, өздері қалаған жерлерге жыртып егін ... ... ... 387 ... ... ... казак-орыс әскерінің қазақ
кедейлерінен тартып алынған жерлері 117618 десятинаға жеткен, яғни ... 300 ... ... ... өз ... отаршыларға жалға беруге мәжбүр болды.
Мысалы, негізгі әскери капиталдық мөлшері 240 355 сом, ал жерді жалға ... ... ... ... 13 474 сом ... ... Сонымен бірге орыс-
казактар егіндік жермен қатар мал басын да ұстады. ... ... 29 850 ... 24 477 бас ірі қара мен 21 800 қой, ешкі ... ... ... 181 бас малдан келді. Бұл барлық ... ... ең ... ... еді.
Телжан Шонанұлы «Жер тағдыры – ел ... ... ... 1905 ... ... Орал атты ... ... десятина
жер берілген. 1894 жылғы сынақ бойынша бір ... 45 ... ... Бір бас ... 5 ... жер, ... 4,4 десятина жақсы жер
келді» [7,105б]- деп көрсеткен еді.
1855 пен 1860 жылдар аралығында Іле ... ... ... ... ... Әскери станциялар, поселкелер салынып, олардың саны жылдан-
жылға ... ... ... қазақтардың 10 млн. десятина жерін
алды. 1867 жылға қарай Сібір казак әскерлерінің 15 мыңдай ... бар ... мен ... ... ... ... одан әрі ... үшін Ресей патшалығы
шаруа-мұжықтарға қазақ жеріне қоныстануға мүмкіншіліктер (кеңшіліктер)
жасай бастады. Мәселен, 1859 жылы Том ... ... ... ... ... жанұялары келіп, казак-орыс паселкелеріне орналасты.
Үкімет жанұяға 55 сом мөлшерінде ақша, ... ... ... да ... ... ... ... алым-салықтан босатты[8,63б]. Міне,
осындай жағдайлар үй-күйсіз, жерсіз орыс ... ... ... алып ... ХІХ ғ. 90 жылдарының басынан бері қарай қазақ жеріне атты ... ... үшін ... ... некесіз туғандар, ауыр, жаман
қылмыстылар, басына бостандық беріліп қуып ... ... ... соғыс
қызметіне жарамсыз, салық төлей алмайтындарды» жіберді.
Қазақстанға россиядан қонысаудару қозғалысы жыл өткенсайын күшейе
түсті. Тек 1885-1893 ... ... ... ... ... ... жері ... алынып, 10 мың халқы бар 24 орыс селолары бой
көтерді. Осы жылдары бір ғана ... ... ... шаруаларының 33 мың
десятина құнарлы жерлері орыс шаруаларының есебіне көшті.
1861 жылғы крепостниктік құқықты жою Ресейдегі отарлық ... ... жоқ. Бұл ... ... жерінен айырды. Помещиктер шаруалардың
жерін тонады. Жерсіз қалған шаруаға Ресейдің ішкі ... ... ... ... еш ... ... жоқ. ... айырылып, күйсіз қалған
шаруалар аштыққа ... ... ... ... ... ... қозғалыстардан бұрып жіберетін бір ... ... ... ... ... ... ... жандандыра түсті.
Шаруалар жер іздеп Сібірге, қазақ даласына ағылды. Әсіресе, бұл толқын
1870 жылдың аяғында кеңінен қанат жайды. Орыс ... ... ... ... себептерін қазақ зиялыларының бірі Қошке Кеменгерұлы
былай деп көрсетті: ... ... ... ... ашып ... ... неше ... алым-шығымнан азат қылып қазақ жеріне
шегірткедей қаптауының мәні: 1) Ішкі ... қара ... ... ауыз сала ... 2) Мал ... орыс байлары Сібірге
келіп орныға бастаған соң бұларға жұмыскер керек болды. Байлардың ... ... ... ... ... ... ... 3)
Шоқындырумақсатынан; 4) Келімсекпен қазақты жауластырып саясатқа қаратайық
дегенінен; 5) бәрінен де күшті пікір; қазақты ... ... ... ... ... ... мақсатынан».
Ресейлік патша қонысаударуға тиым салса да бұл көне тоқтамады. Ерікті
шаруалар қазақ жеріне нобайлап келмеді олар ... шөбі ... ... Қостанай облыстарына келді. Терістік Қазақтандағы Петрапавл (Қызыл
жар), Көкшетау уездеріне (бұрынғы ... обл) ... ... ... ... төмендегі №1 кестеден байқалады [7,71б].
Кесте №1.
|Жылдар |Үй саны ... саны ... |30 үй |150 адам ... |237 |1700 ... |304 |1800 ... |373 |2200 ... |418 |2500 ... |2140 |13 000 ... ... орыс ... (еріктілер) қазақ жеріне «тамақтану
үшін» келді. ... ... ... ... ақшасын төлеп арендеға жер
алды. Бос кезінде қоныстанушы орыс шаруалары қазақтардан жерді ... ... ... ... егін ... еш мүмкіншілігі болмаған еді.
Екінші ... ... ... 25-30 ... ал ... ... 75 ... 1
сомға дейін көтерілді.
Сонымен Қазақстанға шаруалардың қоныстануы ... ... ... ... ... бұл ... ... бәсеңдетуге
бағытталды. Сонымен қатар, айта кетуіміз керек бұл іс-шаралар ... ... ... отаршылдық саясаты болып табылды.
Патша өкіметі орыстардың құндылықтар мүддесін көздей отырып ... ... ... ... мен ... кең жол ... әртүрлі жолдармен көмектесті.
Арендаға алған жер мерзімінің уақыты жақындағанда шаруаларға ... ... ... және ... сол ... ... ... бестады. Қоныстанушы шаруалардың паселкелері пайда ... ... ... салып алғаннан кейін олар қоныстандыру мәселелеріне
осы жерді бекітіп беруге «өтініш-арыз» жазады[9,16-17бб]. Осындай жолдармен
бірнеше қоныстанушылар ... ... ... та мұндай стихиялы
қоныстану тек белгілі уақытқа дейін созылды. Ресей жерінің тар ... жаңа ... және жаңа ... ... ... итермеледі.
Қазақ халқына отаршылдық саясатын жүргізу негізінде, ... ... ... ... және орыс казактарын
қоныстандыра отырып, патша өкіметі жаулап алған өлкенің мәдениеті ... ... ... отаршылдық құлға айналдырып, олар жақсы
жерлерді ... ... ол ... өздерінің сенімді адамдарын
қоныстандыруды көздеді.
Қазақстанды ... ... ... ... ... ... ... әзірленді. 1865 жылдарға қарай қазақ жері Ресей үкіметінің әскери
линияларыменқоршалған ... ... ... Бұл ... ... ... ... білдірді. Енді әскери отарлаудың орнын
шаруашылықпен отарлаудың кезеңі басты.
1865жылы ... ішкі ... ... мен ... ... ... ... және Батыс Сібір генерал-губернаторлардың
депутаттарынан құралған комиссия ... ... ... ... ... Қазақстанды басқару жөніндегі Ереженің жобасын даярлау ... ... ... ... ... жаңа ... ... байланысты Батыс Сібір әскери округі құрылды. Оның құрамына
Семей және ... ... ... округтері мен Жетісу енді. Сол, 1865
жылы ... ... ... ... Сырдария облысының бүкіл
территориясымен болашақ Жетісу ... ... жері ... ... ... ... облысы үш әскери бөлімге бөлініп, Орынбор генерал-
губернаторына бағынды. 1865 жылы 6 ... ... ... ... облысын
басқару туралы уақытша ережесі бекітілді. Комиссия жұмысының нәтижесінде
1867 жылдың 11 шілдесінде «Жетісу мен Сырдария ... ... ... ... 21 қазанда «Ақмола, Семей. Орал, Торғай далалық ... ... ... қабылданып бекітілді[10,76б].
Патша өкіметі жер мәселесін шешуде біріншіден қазақтың ежелден ... ... ... отырып, жергілікті халықтың қажеттерін қамтамасыз
етуді, екіншіден, өздерінің көздеген мақсаттарына жетуді көздеді.
Қазақ елі ... ... ... ... мал ... Бұл (көп ... жергілікті ерекшеліктеріне, өмір сүру
орталықтарына – ... ... ... және ... Яғни, қазақ халқының тіршілік өркениетінде басты ... ... ... және жүйелі экономикалық стратегиялық рөлде болды. Ол
тек ... ... ... ... жоқ, ... ... әлеуметтік
тирихи құбылыстарды және қозғалысын, өмір сүру бейнесін, ... ... ... т.б ... Қазақ жерінде шаруашылықтың үш түрі:
көшпелі мал шаруашылығы, жартылай көшпелі және отырықшы ... ... ... ... ... – мал ... еді. Ғалым Н.Масанов
өзінің зерттеуінде Қазақстан территориясында үш ғасырға жуық ... ... ең ... ... түрі болғанын баса көрсетті [11,16-17бб].
Көпелі шаруашылықта тұрақты негізі болып ... ... ... жыл ... болып табылды. Қазақтардың жайылым жерлерін алып ... ... ... өмір сүру ... ... Қыста – қыстауға, жазда –
жайлауда, көктемде – ... ...... ... ... Сондықтан
негізгі қысқы жайылым шөлді және шөлейтті ... ... ... ... болды. Жазғы жайылым солтүстік немесе таулы
және аласа таулы аймақтарда ... ... ... ... таңдау су
көздерінің көптігі ескерілді. Көшу ... ... ... бір жыл ... км ... ... жағдайда 1000-2000 км ... ... қой, ... жылқы, түйе және ірі қара мал ұстады.
ХІХ-ХХ ғасырдың 60-70 жылдары ... ... ... саны 4 ... ... ... өсіру көп мақсаттылығымен сипатталды: ет, сүт,
көлік, күш ретінде.
Сонымен қатар ... ... ... ... қой ... ... жерге бейімділігі мен төзімділігімен ерекшеленді. ХІХ-ХХғғ қой
18-18,5 млн, ешкі – 3-3,5 млн жетті.
Қуаңшылық және ... ... ... түйе ... Түйелер
негізінен 10 күнге дейін су ішпей жүре алды. ХІХ-ХХғғ басында түйе саны бір
миллионға жетті.
Ірі қара мал негізінен ... ... ... ... Бірақ
та мүйізді ірі қараны ұстау және ... ... ... ... Ірі қара мал ... ... қажет етті. Қазақстанда
мүйізді ірі қара малдың жалпы саны ХІХ-ХХғғ 3,5-4 млн болды.
Қазақстанның өзен көлдерінде қазақтар балық ... ... ... ... ... түрды. Көбнесе өзіндік орын ала алмады [11,65,75бб]
1868 жылғы Ереже қазақ шаруаларына өте ауыр тиді. Ереже бұрынғы ата-
бабадан келе ... ... ... Бұл заң ... қазақтарға өте
тиімсіз болды. Ал ... ... ... ... жасалды.
Реформалардың іске асырылуымен қазақ даласында ... ... ... бір ... ... ... бөлімдерінен жаңадан тартып алынған немесе бұрыннан
пайдаланып жүрген жерлері ... ... ... ... ... ... 225 пунктінде казак әскерлерінің жерінде көшіп-қонып
жүрген қазақ тұрғындарының ақысын алуға мүмкіндік ... ... ... жер ... ... ... ... 1895 жылдың
мәліметіне сүйенсек,орта есеппен алғанда жер бір адамға 50 ... ... ... әскерлері жергілікті қазақ ... ... ... жуық ... ... ... 21 қазандағы реформа бойынша Қазақстан территориясы үш
генерал-губернаторлыққа бөлінді: ... ... ... ... ... облыстардан құрылды. ... ... – Орал мен ... ... ... ... генерал-
губернаторлығына – Ақмола мен Семей, Түркістан генерал-губернаторлығына –
Жетісу мен ... ... ... Өз ... ... бірнеше
уездерге, уездер болыстарға бөлінді. Генерал-губернаторлықтардың міндетіне
әскери және ... ... ...... даласын жаңа реформа
бойынша әкімшілік ... ... ... және ... ... принципі
болды. 1867-1868 жылғы ережелер бойынша облыс басқарушысы өз ... және ... ... ... шоғырландырды.
1867-1868 жылдары Қазақстанда жүргізілген реформалар патша үкіметінің
отарлау саясатының маңызды бүтақтарының бірі еді. ... ол ... ... жер мәселесі, сот жүйесі, халық ағарту, ... аса ... ... ... ... «Уақытша ережеге»
қолқойылған соң бір жыл өткенде Орынбор генерал-губернаторлғы Кржижановский
«Бұдан әрі қазақ даласын шын ... орыс ... ... ... орыс
билігіне бағынуға мәжбүр болады» деп жазады.
70-жылдардың ... ... ... ... ... ... жеріне толассыз ағылған орыс шаруаларының толқынына көңіл
аударды. Ол қазақ жеріне орыс ... ... үшін ... ... ... ... ескертті. Бұл комиссия жұмысы 4 жылға ... ... ... ... ... ... және Петрапавл
аралығын байланыстыратын орыс паселкелері пайда болды. Комиссия зертеген 30
участкенің 19-ында 4 000 жаннан келген қоныстанушылар орналастырылды.
Міне, осы ... ... өз ... қазақ жеріне қоныс аудару жылдан-
жылға ұлғая берді. Патша үкіметі бұл толқынды ... ... ... ... қарай үкімет «Қазақстан облыстарына шаруаларды ... ... ... ... ... ... үкімет орындарының арнайы
рұқасты барларға қоныстануға мүмкіндік берілді. 1881 жылы ... ... ... ... ... мына мөлшерде ерікті ... ... яғни 1881 ... ... ... ... ... 1886-5490, 1887-9094, 1888-13 109 рұқсат етілді.
Үкіметтің рұқсатымен келген шаруаларға 45 десятинадан жер және ... ... ... Алайда, екі жылдан кейін, яғни 1883 ж
Қазақстанға қоныс ... ... ... ... генерал-губернаторлығы ревизиясынан кейін Ақмола
облысының әкімшілігіне ... ... ... ... ... ... 1) уезд ... қатал бақылауымен Европалық Ресейден
келушілерге қоныстануға тиым салу; 2) ... ... ... өз ... қоныстануына жол бермеу; 3) ерікті қоныстанушыларды
белгілі тәртіппен қайтадан Ресейге қайтару.
«Дала уалаяты ... ... ... ... ... топ-топ
болып келуі жайында: «Жыл сайын Дала уалаятының ішінде тұрған болыстарға
Ресейдің ішкі жағынан мұжықтар көп көшіп ... ... ... ... ... ... ... сулы, ағашты, шөбі көп өсімтал жерді ... ... жолы бар ... оларға силап, бөліп беру қажет болды.
Дала уалаятының ... ... ... ... ... ... көп, аз
мөлшерін күні бұрын болжап ... ... Ішкі ... ... өсіп
көбейе берген сайын олар ықтиярсыз, астындағы бос жерлерге қарай ұмтылып,
көшіп жүре береді», - деп ... мен 1885 ... ... ... 300 ... шаруа-мұжықтар
қоныстанды, яғни 1 жыл ішінде 12 мыңдай. Шаруалардың ... ... ... ... 1894 жылдар аралығында 450 мың, 1 жылда 45 мыңдай, 1895-
тен 1906 жылдар ... ... 1 ... 131 мыңдай, 1906 жылдан 1913
жылдар аралығында 3274 мың, 1 ... 409 мың ... Ал ... ... 1885 пен 1913 ... ... Орал ... 5 млн.
қара шекпенділер қоныстанды.
Ерікті шаруалардың қоныстануынан қазақ жері күннен-күнге тарыла
бастады. Бұл жердің ... ... ... ... ... ... бұрын мал баққан шұрайлы, шөбі мол ... енді ... ... ... ... ... тартып алумен бір тонаса,
саудамен екі тонады. ХІХ ғасырдың аяғында ... ... ... жүз миллион сомға жетті. Қазақстаннан Ресейге мал, тері, май, ... ... ... та әкетілді. Оның мөлшері 1900 жылы 9 млн сом, ал 10
жылдан ... 15,3 млн ... ... еді. Орыс ... мен ... ... ... тез дамыды. Қазақстардың шаруашылығын нарық
қажеттілігіне сай болуға итермеледі. ... ... ... ... жерлерінің аумағын және жақсы жайылымдарын алып, ірі ... ... ... ... ... ... ... тұрақты
шаруа мүмкіншілігінен айырды және оларды отырықшылыққа көшуге ... ... ... ... бір ... айналысуға алып келді. Қазақтардың
мал шаруашылығы «жан түршігерлік» негізде төмендеді. Мал ... ... ... ... кедей мал өсірушілерді кедейлендіру
нәтижесінде болып ... ... ... мал ... үшін ... ... жұт еді[9,42-43бб].
Жер тағдыры – тіршілік тағдыры. Халықтың бүгіні мен ... ... ... ... ... жеріндегі назар аударарлық тағы бір келеңсіз жайт етек ... ... пен жай ... ( ... ... мен ... дау-талас әкімшіліктің араласуымен көбінесе сол ... ... Әр ... ... ... шаруалар мен орыс казактарының
жаласымен де жергілікті ... ... көп ... көрді. Мұнда
сауатсыздық пен аудармашыны сатып алушылықтың да әсері болмай қалған жоқ.
Біз бұл жерде ... ... ... ойы, ... ... ұлт
өкілдерінің үлес салмағын азайтып, оларды қорлай отырып, жер асты және жер
үсті ... ... ... ... ... ... ... көреміз.
Ал ХІХ ғасырдың соңында патша үкіметінің көздеген мақсаты толықтай
жүзеге асып, отарлауға қатысты қабылданған ... одан әрі ... ... ... ... ... тартып алудағы жолдары мен
әдістері
Патша үкіметі Қазақстандағы мақсатына негіздеп өзінің аграрлық
саясатын одан әрі ... ... ... ... ... ... ішкі аймағынан шаруаларды жоспарлы түрде қоныс ... ... ... іске ... бастады. Қоныстандыру саясатының бастамасын ең
алғаш болып қолға алған Жетісу облысының билеушісі Колпаковский 1868 ... ... ... уақытша қоныстандыру Ережесін» қабылдады. Бұл
Ереже 1883 жылға дейін ... Осы ... ... ... ... жеңілдіктер жасалды: әрбір қоныс аударушы ер адамға
30 десятинадан жер берілді; алым-салықтардан босатылды; 15 ... ... ... берілді; жаңа жерден үй салуға жанұяға 100 сом мөлшерінде
несие берілді. Мысалы, 1868 ... 21 ... ... ... ... «Қазақтардың көшіп-қонып жүрген жерлері мемлекеттік жер
болып табылады және ол ... ... ... беріледі» деп
көрсетілді[12,97б]. Ал 1869 жылы Түркістан генерал-губернаторы ... ... ... ... қоныстандыру туралы Уақытша Ережелер»
облысқа келген қоныс ... ... ... көздеген
бірсыпыра шараларды белгіледі. Осы ережеден кейін Жетісу облысында 35 569
тұрғыны бар 63 ... ... ... ... облысының Дала генерал-губернаторлығының құрамына енуіне
байланысты 1883 жылы ... ... ... ... ... ... Ережесін» қабылдады. Бұл заң 1885 жылы 1 мамырда бекітілді.
Ереже бойынша Шығыс түркістанға қоныс ... ... ... ... орналастыру ісі қолға алынды. 1884ж Жетісу ... ... 45373 ... ... 1897 жылғы санақ бойынша Қазақстанға
14130 дұнған мен 55 999 ... ... ... жаңа заң ... ... ... ... деген артықшылықтарын азайтты. Мысалы, бұрынғы 30 десятина жер
ендігі жерде 10 ... ... ... Қоныстанушы шаруалар салықтан үш
жылға босатылды.
Жетісу облысындағы 81 жер учаскесін Колпаковский Украинадан және ... ... ... ... ... ... ... келген
шаруаларға берді. 1891 жылы ішкі Істер Министрі арнайы бұйрықпен Жетісуға
шаруалардың ... ... тиым ... Бұл ... ... ... дайын жердің жоқтығынан, әрі жаппай ағылған
келімсектердің жергілікті халыққа өте ... ... ... жылы 12 ... «Түркістан өлкесін басқару» туралы ... Бұл ... 331 ... ... ... ... ... және
4 бөлімнің ішкі тараулары мен бөлімшелері қосылды. Ереже кезінде Түркістан
өлкесіне – ... ... ... кірді. Түркістан өлкесі империяның
әскери министрлігінің ... ... Бұл ... 9 бабы ... назар
аудартады. Оның кіріспесінде былай делінген – «Түркістан өлкесінің көшпелі
және отырықшы ... яғни ауыл ... ... ... ал қалалық
тұрғындар қалалық заңдылықтармен ... ... 1886 ... ... жер мемлекеттікі деп бекіте отырып «бұл қоғамдық жер жергілікті
халықтарға ... ... ... ... деп» ... етек жаюы патша үкіметін қатты ойландырды. Жер жәннатын
іздеп ағылған шаруалардың толқынын тоқтату мүмкін емес еді. ... ... ... 5 жыл көлемінде әр түрлі комиссиялар ... ... ... қызу ... ... ... саясаты өз бетінше
рұқсатсыз жүрмес үшін, арнайы ... ... ... ... ... ... барып орналасу үшін жаңа «Ереже» қажет болды.
Ішкі Істер Министрі граф Толстойдың бақылауымен ... ... ... жасалып, патшаның бұйрығымен қабылданды. Осы қабылданған
жоба бойынша ... ... ... ... ... ... ... бақылауы
арқылы жүргізілуі тиіс деп табылды. ІІІ Александр пікірімен санаса отырып
жобаға түзетулер енгізіп, әрі ... ... үшін граф ... жаңа ... ... ... жұмысының нәтижесінде патша үкіметі 1889 жылы 1 шілдеде
«Селолық адамдар мен мещандарды қазыналық ... өз ... ... ... және осы топтың адамдарын «бұрынғы уақыттары ... ... ... тәртібі туралы арнайы Ережені жасап бекітті.
Ережеде Том және Тобыл ... ... ... ... ... ... олардың көшіп баратын нақтылай түсті. ... ... 15 ... мөлшерінде жер кесіліп берілген ... ... ... ... ... ... қоныс аударту көшпелі қазақтардың жерлерін
тартып алу есебінен жүргізілді. Тек 1885-1893 жж. Дейінгі ... ... ... ... халқының пайдалануынан 251 779 десятина жер
тартып алынып, 10940 жан ... ... бар 24 ... ... ... Ал ... облысында осы аралықта қазақ шаруаларының 33064 десятина
егін егетін жерлері ... ... жылы 13 ... «Селолық адамдар мен мещандарды қазыналық
жерлерге өз еріктерімен қоныс аударту» туралы заң ... Осы ... ... ... орыс шаруаларын толассыз қоныс аударуы басталды деп
айтуымызға болады. Қоныс аударушылар Ақмола облысына көптеп келе ... бір ғана 1890 жылы ... ... ... 32 ... 15 ... орыс ... қоныс аударса, 1891 жылы ... саны 39 595 ... ... Бұл ... күші ... ... ... мен Орал
облыстарына тарады. Осы заң бойынша қоныс аудару үшін арнай ... ... ... өз ... қоныс аударуына шек қойылды. Бірақ стихиялық
процеске айналған ... ... ... ... ... бір ... ... баққанынан түк шықпады. 1896 жылға қарай Торғай
даласында мыңнан ... орыс ... мен ... ... ... қазақ жерлерін өз беттерімен басып алуы жалғаса берді.
1891 жылы 25 наурызда 1868 жылғы 21 ... ... ... ... ... Жетісу, Орал мен Торғай облыстарын ... ... ... 1868 ... ... ... салыстырғанда 1891
жылғы Ережеде жайылымдық жерлерді қауым аралық бөлу ... ... ... ... бұл ... осы ... аяғына дейін толық аяқталды деп
есептеді. 1891 жылғы «Уақытша Ереже» бойынша қазақ ... ... ... ... ... бақылауға жал мәселесі қолға ... ... ... қазақтар өздерінің пайдаланып келген жерлерін орыстарға 30
жылға бере алады. Жалға беру ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Жалға алған жерлерге ... ... ... басқа да мекемелік орындар сала ... ... 1891 ... ... ... үкіметінің қанау билігін нақты
жүргізген тұрақты ... ... ... ... 119,120-баптары
бойынша байырғы көшпенділер қонысы мемлекет меншігіне айналды. Орман,
көлдер мемлекет қарамағына ... ... ... деп ... «Көшпенділер
үшін артық деп саналатын жерлер Мемлекеттік Мүлік ... ... Басы ... ... ... ... алынды. 120-баптың І-қосымшасы
қазақтарға өте ауыр тиді. Осы ереженің есебінде қазақтардан көп ... ... жер ... ... 1906 ... дейін Жетісу
облысындағы қазақтардың пайдаланып келген 838495 ... жері ... ел ... ... жер осы ... негізінде және оның
тәртіптері бойынша көшпенділердің мерзімсіз қоғамдық ... ... ... Заң 1868 жылғы Заңмен салыстырғанда қазақтарды көптеген
жерінен айырды, сансыз салықтар салды. Заң бойынша Қоныстандыру ... ... ... ... ... ... бөлуде
өз үлестерін тағайындады. Сондай-ақ, осы жерді межелеудің негізінде «артық»
деген жерлерді анықтап, сол ... ... ... ... ... ... легі 1891-92 жылдары астық шықпай қалып, ашаршылық
қаупі төнген сәттерде, оба індеті жайлағанда ұлғайды. ... ... ... індетінің жайылуынан шаруалар Сібір мен Орынборға, қазақ жеріне ағылды.
Қыстың түсуіне байланысты: Қазалыға – 968 жан, ... – 989, ... 1534, ... – 1148, ташкентке – 377 жанды бөліп орналастыруға тура
келді. Барлығын ... 5 213 ... ... генерал-майор
М.А.Терентьев өзінің «Орта Азияны жаулап алу тарихы» ... ... ... ... әлі ... ... ... шаруалар
аштықтың әсерінен өздерінің қоныстанбақ болып алған участкелерін тастап
қалаларға ағылды. Мысалы, Омбыда 6 ... ... – 800, ... ... қалаларында -600 –дей қоныстанушылар ... ... ... ... бір ... ... ... көпшілігі қайтадан Ресейге қайтты.
Негізінде, көпшілігі қайтадан осы облыстардың станциялары мен поселкелеріне
қайтып оралды.
80-90 жылдардағы жұт қазақтарға оңай ... жоқ. ... ... ... ... Сырдария облыстарындағы 13 млн бас малдың 6 ... ... Осы оба ... ... шөп ... ... ... қыстың қатты боранынан Семей облысында 89 мың бас мал, Ақмолада – 100
мыңнан аса, ... 63 ... бас мал ... ұшырады.
Астықтың шықпай қалуы одан сайын егіс көлемін ұлғайтуға алып келді.
Әбден ашыққан ... ... ... ... кетті. Жетісу облысынан 1019 үй
немесе 3675 жан Қатайға кеткен.
8 жылдың ішінде, яғни 1892 жылға дейін қоныстанушы орыс және ... ... жер ... 722 мың ... жетті. Бұл десятина 6000
жан басына бөлінген еді. Ерікті қоныс аударушылардың саны ... ... ... ... – 24 ... ... жылы қоныстанушылар 1 117 жаннан тұратын 9 поселке, ал 1892 жылы ... ... 13 ... ... ... ... ... болмады.
Орыс шаруаларының қоныстануы Сібір темір жолы ... ... ... ... жолы магистралын салу ісі ХІХ ... ... Ұзақ ... бойы талқыланып 1891 жылы темір жол құрылысын бастау
жөнінде патша ... ... Ал 1892 ... 10 ... «Сібір темір
жолының арнайы комитеті» құрылды. Осы темір жолдың салынуынан кейін өлкеде
1893 және 1894 ... ... ... 468 539 ... ... ... уезінде 23, ал Омбы уезінде 20 қоныс аударушылардың мекендері
құрылды. Қоныс аударушылардың Ақмола облысына ... ... ... ... ... дәлелдейтін тағы бір-екі мысал келтірейік. Мысалы,
облыс көлемі бойынша, бір ғана Көкшетау ... ... ... ... мың адам ... ... ал ... жылдар аралығында олардың саны
55,6 мыңға дейін ... ... 19 ... ... уездегі қоныс
аударушылардың саны 39,1 мың ... ... ... ... ... ... ... үкіметі аграрлық саясатын жүргізудегі ең негізгі жолы
болғандығын көреміз.
Патша үкіметі 1893 жылы 24 ақпанда ... ... жолы ... және ... ... құру үшін ... ереже» қабылдады. Осы
ереже бойынша Сібір темір жолы арқылы ... үшін ... ... Комитет құрамында 100 мүше, яғни 81 жер өлшеуші техниктер мен 19
жер ісін ... ... Олар ... ... Том, ... ... ... зерттеу жүргізуінің нәтижесінде 1893-1895 ... ... ... 30 512 жанға жетерлік 78 учаске табылды.
Тобыл, Том губерниялары мен Ақмола облысының жер ... ... ... мәселе тұрды: таяу арада, яғни 3-4 жылдың
ішінде темір жол бойындағы 11 млн ... ... ... ... облысының Петропавл, Көкшетау, Омбы уездерінің ең жақсы 2 421 503
десятина жерлерін межелеп, ол жерлеге 160 мың орыс ... ... ... ... қарай Ақмола облысының Петропавл уезінде 23 учаскесі
құрылды.
1896 жылы Ішкі Істер ... ... ... аудару
басқармасы құрылды. Бұл мекемеге орыс шаруаларының Қазақстанға қоныс аудару
мәселесін реттеу мен ... ... ... ... ... ... қазақ
жеріне қоныстанушы орыс шаруаларының жан-жақтан қаптап келуі ... ... ... ... екі жақтың да тыныштығын ойлап, шешімін табу үшін
арнайы далалық комиссиялар ... Бұл ... ... ... басқарып, қоныстандыру қорын қолға алды. Қазақстанда құрылған ... ... ... халқын қанау, жерін отарлау еді. Т.Седельников
осы қоныстандыру қоры өзінің 13 жыл өмір сүру ... ... 3,5 ... ... ... жерлерін алғанын атап көрсетті.
1897 жылдың ... ... және ... ... ... ... беру туралы» және 1899 жылдың
11- маусымындағы «Ортаазиялық ... ... ... құру ... ... ... Жетісу облысы Түркістан өлкесіне қаралуы тиіс болды. Бұл
жарлықтарды жүзеге ... ... ... ... 1899
жылдың 4- шілдесіндегі бұйрығымен Закаспий және Жетісу губернаторлары
Түркістан генерал-губернаторлығына бағынды[18,24б].
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... және жергілікті ғылыми, ... ... ... ... Бұл ... ...... саясатын одан әрі жандандыру үшін өлкедегі
егістікке жарамды жерлерді ... ... деп ... ... ... алу еді. Осы ... жүзеге асыруда статистикалық комитеттер
жыл сайын арнаулы шолулар жасап, ... ... ... ... ... ісін ... ... генерал-губернатор
Кауфман қоныстандыру экспедицияларына «барлық облыс пен уездерге зерттеу
жүргізудің қажеті жоқ, тек ... ... ... ... көп
аудандар ғана зерттелуі тиіс» екендігін баса ескертті.
Мемлекеттік жер мүлкі департаментінің директоры И.И.Тихеев 1895 жылы
10 ... ... ... ... бойынша экспедицияны басқару туралы
пікірді экономист Ф.А.Щербинаға жіберді. 1896 жылы 27 қаңтарда ... ... ... байланысты зерттеудің міндеттері жөнінде баяндама
жасады. Ф.А.Щербина зерттеу ... ... ... ... алдымен алдын-ала зерттеп көріп ... ... соң ... оны ... әдістемесін анықтауды ұсынды. Кеңес бұл
пікірді мақұлдады. 1896 жылы ... ... да ... ... ... кеткен.
Экспедиция басшысының атымен «Щербина экспедициясы» деп аталған[20,51б].
Ф.А.Щербина экспедициясы 1896-1901 жылдар ... сол ... ... Ақмола, Семей, Торғай облыстарының 12 ... ... ... ... ... міндеттер қойды: 1. ... жер ... ... ... көз ... ... ауылдық қауымға бөліп, оларды шаруашылық жүйе бойынша жіктеу;
3. Сол жеке шаруашылықтарға қажет төрт түлік малдың көлемін есептеп ... Әр ... ... ... ... ... жер ... анықтау; 5.
Этикалық жағынан, географиялық ерекшелігі мен тарихи даму тұрғысынан
зерттеу. Қай уез, қай ... қай ... ... жер ... қанша? Оның
ішінде егінге жарамды неше десятина жер бар? ... ... ... ... ... қандай шөп өседі? Малды жылына ... ... ... ... қар, ... ... ... жерге қанша ылғал түседі.
Өзендері мен көлдерінің су қоры түпкілікті қоныс ... жете ме? ... ... деп аталатын отыз метр жерге дейінгі тереңдікте қанша су
бар? Одан төменгі ... ... ... ... қандай? Экспедиция
мамандары осылардың бәрін зерттеп, қарап, ... ... ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейханов та статистик
ретінде шақырылған. Кейін ол экспедицияның жеке ... ... ... істейді. Жұмыс мерзімі 1896-1903 жылдар аралығында өткен бұл
экцпедицияға қатысуы ... ... ... даласына байланысты
империялық ... ... ... бұрын өзі байқай ... ... ... және оның таяу ... ірі ... ... ... Ақмола облысының бес уезінде, Семей облысының екі уезі мен
Торғай облысының бір ... 4 жыл ... ... 171 200 ... және ... ... ... жүргізеді. Осы үш облыста құрылған 208 ... ... ... ... ... жиналды. Осы бес
уездігі орыс шаруаларының ... жер ... 1,4 млн. ... ... де 8 ... бір ... ... тұрғыны бар 4 крестьян болыстары
құрылды.Осы поселкенің ... ... ... ... және шөбі
мол шабындықты деген 88 мың ... ... ... ... ... ... мемлекет қарамағына кетуі жергілікті халыққа ауыр тиді. Олар мал
жайылымдық жерінен айрылды.
Географиялық жағдайларды ескере отырып ... ... ... ... ... ... ... нормаларын белгілеп берді.
1893-1905 жылдар аралығында қазақ даласынан «артық-ау» деп тапқан 18 ... ... 4074180 ... ... ... қоныстандыру
аудандарынан – 2550 202 десятина, Семейден – 499566 ... ...... ... жер ... сол ... 56 қоныстандыру және
25 запас учаскелер ... ... ... ... осы ... 1906 ... дейін Ақмола
облысында қазақ шаруалары ... ... 183 50 ... ... оның 2978 560 ... ... ... 204 790-ы запас
қорға, Семей облысынан – 536 124 ... жер, оның 3 699 ... ... ... ... – 1 94 841 ... оның ... қоныстандыру қорына, ал 372 674 десятинасы запас қорға ... ... ... ... ... ... ... жүрген жерлерінде жоғары мөлшерде алған. Нәтижесінде арзан аренда
алып-сатарлық шаруашылыққа үлкен жол ашып ... ... ... ... ... саясатын
қолпаштаудың орнына қарсы шыққандай сынай ... ... ... ... басты себебі де осында болатын.
Экцпедиция зерттеуіне ілінген жоғарыда ... ... жер ... 45 889 000 десятина болған. Щербина есебі ... ... ... ... (51℅) ... ... ал ... 22
592 000 десятинасы (49℅) артық жер есебінде переселен мекемесі қарамағына
көшуге тиіс еді.
1897 ... ... ... есеп ... ... ... мен саны: қазақтар – 3392 мың адам (81,8℅), орыстар- 454,4 ... ... ... – 300,6 мың ... адам ... жылдар аралығында Семей облысы мен ... ... ... мен еріктілердің саны 2 628 14 жанға жетті.
Бір ғана 1906 жылы ... ... ... және ... бойынша орыс шаруаларының 100 поселкесі болып, онда 37413 адам
орын тепті. Ферғана, Самарқанд және ... ... 6,9 ... ... 58,5 млн. ... Ресей үкіметіне тиесілі болды. Ал
жергілікті ... ... 5 ... ... 5 млн. ... жер қалдырылды.
1913 жылдың қаңтарында Жетісудың ... ... 13 28 ... ал сол ... 1 ... бұл ... 13 895-ке жеткен.
Сонымен жер жөніндегі Министрліктің Щербина бастаған экспедициясына
жүктеген қазақтың жерін «нормалап», оның мал жайылымын, ... ... ... ... ... ... ... анықтайды-ау деген үміті ақталмады. Керісінше, зерттеу жұмыстарының
нәтижелері қазақ даласының негізінен егін ... ... ... ... икем ... ал ... ... саясаты
Дала өлкесінің табиғатына, жер-суына және ежелден ... ... ... нұқсан келтіретінін дәлелдеп шықты. Сөйтіп, патша
үкіметі артқан ... ... ... ... күтпеген нәтиже
береді.
Зерттеу жұмыстарының кенеттен жабылуының басты ... ... ... да, ... ... ... үшін патша үкіметі ХХғ бас
кезінде ... ... ... одан әрі ... В.Кузнецов,
П.Румянцевтың басшылығымен тағы да «зерттеулер» жүргізу ... деп ... ХІХ ... ... қарай қоныстанушылар қозғалысы негізінен стихиялы
түрде және әскери жүйенің кеңейтілуіне байланысты ... ... ... басында ол жалпы мемлекеттік ... ... ... ... ... жаппай ұйымдасқан маңызға ие болды. Осыған сәйкес
отарлаудың, қоныстандырудың, күштеп отырықшыландырудың жаңа ... ... ... жылы 10 маусымда «Сырдария, Ферғана және Самарқан облыстарындағы
қазақ жерлеріне ерікті қоныс аудару» заңы қабылданды. Бұл заң бойынша, 1906-
1913 ... ... ... ... ... жерлерді анықтау үшін
арнайы зерттеулер жүргізіліп 1000000 десятинадай ... ... ... жерлерге орыс шаруаларын қоныстандыру үшін даярлық жұмыстарын жүргізу
қажет деп ... Осы заң ... 1889 ... ... ... Заңда жергілікті халықтың «артық» деген жерлерін, су ... ... ... ... ... ... - патша үкіметінің 1904 ... ... ... шаруаларды Орталық Ресейден шеткері аймақтарға қоныс аудару
істерін басқарған мекеме құрылды[12,226б]. Оның міндеті – ... ... ... 6 ... ... тұрғындары мен жер иеленуші мещандардың өз
еркімен көшіру ... ... ... » ... іске ... еді. Мұнда
«үкімет қажет деп тапқан» аудандарға барғысы келетін жерлерге Ішкі Ресейден
шаруалардың қоныс ... ... ... 1906 жылы ... ... жерлерді табу үшін зерттеулер жүргізілді.
1904ж Шілдеде ... ... ... ... және ... өз ... қоныстануы» туралы уақытша ереже қабылдады. ... аз ... ... бару керек деп санаған аудандарға барғысы
келетін жер иеліктеріне көмек көрсету ... ... ... ... ... мен ... ... қарастырылды
[22, 26-27бб].
1906 жылы «Далалық облыстарды ... ... ... ... ... сәйкес көшпелілер үшін артық болуы мүмкін жерлер «Жерге
орналастыру және Егіншілік басқармасы қарамағына өтті»[23,94б].
1904-1905 жылдары үкімет ... ... ... бес қоныс
аударатын аудандарға бөлді. Олар: Торғай-Орал, Ақмола, Семей, Сырдария және
Жетісу аудандары. Сондай-ақ осы аудандарда қоныстандыру мекемелері ... ... ... міндеті – ... ... ... ... ... қоныс аударушыларға учаскелер
дайындау, сол мақсатта құрылған жер ... ... ... ... аударушыларға тиесілі түрлі мемлекеттік ... ... ... ету, ... ... орналасуы барысында
пайда болған түрлі мәселелерді, солардың ішінде ... ... ... туып ... ... ... ... қоныс аудару 1905 жылғы бірінші орыс революциясынан кейін
күшейді. Патша ... ... ... ... көбірек жіберіп, жағдайын
дұрыстау үшін қара шаруалардың жерді одақтасып ... ... ... ... ... ... бастады. 1906 жылы 9 ... ... ... ... жеке ... шығуға мүмкіндік еткен
заң шығарды. Бұл заң 1910 жылы 14 ... ... ІІІ ... мен ... ... бекітілді. Столыпиннің аграрлық реформалары
патша үкіметінің тағдырын шешудің кілті болып есептелді. Реформаны ... ... ... 1. ... ... 2. Саясаттың бағытынан бас
тартуға ... ... ... 3. Осы жаңа ... 4. ... ... қолдау беретін саяси жеке тұлғалардың
болуы[24,110б]. Ал реформаның бағдарламасы төрт ... ... ... ... Соңғы қорытынды кезеңі жергілікті ... мен ... ... дайындау еді. Бұл екі заң да кулактардың ... ... ... ... ... үкіметінің ауылдық жердегі
ең сенімді тірегі еді. Өз жерлерін өз күшімен өңдей алмаған ... ... ... ... ... 1906 жылы 9 қарашадан 1915 жылға
дейін қауымнан 2 млн. ... қара ... ... ... Столыпиннің
реформасы 20 жыл мерзімге есептелген еді. Ол іс жүзінде 1907 жылы басталып,
1917 жылғы 28 ... /11 ... ... ... ... ... сәйкес қоныс аударушылар
Сібір мен Қазақстанға көптеп келді. Бұл жерлерге қауымнан шығып жерлерін
сатқан кедей ... еді. ... ... санының көбеюін келесі
сандардан көреміз: ... ... төрт ... ...... ... және Оралға – 1068 мың орыс және ... ... ... жж ... ... ... яғни бұл
облыстарға 291 мың қоныстанушылар келген. Жалпы Қазақстандағы Столыпиндік
аграрлық реформа жылдарындағы ... ... ... төмендегі
кестеден көруге болады[25, 168б].
Кесте №2
|жыл ... саны |жыл ... саны ... |25 100 |1912 |64 088 ... |82 692 |1913 |63 838 ... |83 207 |1914 |64 920 ... |93 519 |1915 |29 072 ... |78 209 | | |
| | ... |673 913 ... |89 268 | | ... ... ... ... кейінгі
келімсектердің келуі 1906 жылдан 1912 жылдар аралығында Ақмола облысында
2 293 44 ... ... мен Орал ... 153 41 ... ... облысында
55 315 адамға жеткен. Өлкеде 1897-1916 жылдар ... ... ... ... 347,6 мың ... 1548 мың ... ... сол кезеңде қазақтардың
саны тек 16,2% ғана өскен[26, 148б].
Қазақстан жеріне шаруалардың қоныстануының қарқыны ХХ ғасырдың ... ... ... 36 жыл ... ... Қазақстан өлкесіне
521023, ал тек 9 жыл ішінде (1907-1914жж) 714395 әртүрлі ұлт ... және ... ... жылы ... ... қорын көбейту үшін «артық» жерді
анықтау мақсатында, әрі қазақтарды жерге орналастыру ... ... ... ... шақырды. Мәслихат қазақтарға ... ... ... жер мөлшерін қайта қарауды қажет деп тауып,
осы мақсатта ... ... ... ... жаңа ... Бұл ... Щербина зерттеп кеткен уездерге қайта зерттеулер
жүргізді. Щербина экспедициясы зерттеген «артық» жерлердің көлемін өсірді.
Ақмоланың бес ... ... ... қайта зерттеу нәтижесінде
(1907-1909 жж) жерді қолданудың жаңа нормалары анықталған[24,119б].
Кесте №3
|Уездер ... жері ... |
| ... ... ... экспедициясы |
| ... ... ... |168-199 |77-205 ... |191-51 |74-323 ... |209-444 |72-28 ... |168-84 |55-358 ... |158-401 |85-286 ... |30-360 |44-280 ... |226 |116-280 ... |177 |92-142 ... |123-168 |27-168 ... |120-300 |27-40 ... | |130 ... ... шаруашылықтың екі түрін белгілеген. Олар: тұтыну
және өндірістік.
Кузнецов экспедициясының ... қоса ... ... ... саясаты да белең ала бастады. Осы ... Ішкі ... ... ... шақырылды. Кеңесте қазақтарды жерге орналастыру
мәселесі қарастырылып, мемлекет ... ... ... ... ... ... ... алынбайтын жерлерге: а) қазақтардың
қыстық үйлері, бау-бақшалары саналған жерлері, б) су ... ... ... ... в) ... ... ... жайылымдар, г)
арендаға берілмейтін өңделген жерлер, шабындық жерлер, д) зират ... ... е) ... мал айдап өтетін жолдар және малдарды карантин
кезінде ұстайтын алаңдар жатқызылды.
Нәтижесінде Щербина бойынша қазақтардың жер иеліктерінің ... ... ... ... жаңа ... 6000 ... жетті. Жалпы,
Қазақстан бойынша 1893-1905 жылға дейін, яғни 12 жыл ішінде қазақ шаруалары
4 млн. десятина жерінен айрылса, ... 7 жыл ... ... ... ... 17 млн. ... ... айрылған. Осы алынған жерлердің 13 млн.
десятина жерлеріне 2 млн. ... ... Тек 1917 жылы ... 56 млн ... ... ... барлық территориясының 5-ші
бөлігіне жуығын, ең жақсы жерлерінің бөлігін алған[26,147б]. ... ... ... тұрғындарының ұлттық құрамына да үлкен өзгерістер
әкелді.
1909ж Патша үкіметі Жетісу облыстарында жалпы статистикалық зерттеу
жүргізу ... ... ... ... ... басқарушы
статистик П.П.Румянцев тағайындалды. Ол Ресейдегі бірден-бір жер мәселесі
жөніндегі сатитик, социал-демократ және ... ... ... ... ... негізгі мақсаты Жетісу жерінің жағдайын және
қырғыз және қазақтардың жерді пайдалануының сандық есебін, ... ... ... ... және ... әр ... ... көлемін
анықтау болды. Бұл тапсырманы орындау қырғыз және қазақтардың шаруашылығын
және артық жерлерді анықтау, жер иелігінің ... ... ... ... 1909ж сәуірде егін шаруашылығын және басты қоныстанушылық
басқармасының, қоныстандыру басқармасының басшысына докладтық ... ... ... ... ... ... ... зерттеу бағдарламасының ортасында шекара туралы және арықтар
жүйесі жөніндегі қырғыздардың ... ... ... ... ... ... ... жергілікті жердің тарихи-жаратылыстану жағдайын анықтау
жатады. Бұл мәселе ... ... ... және ... ... ... істеуіне болуын айтар едім. Қырғыздардың
шаруашылығын ... алу ... үй ... ... ... ... зерттеулерді жеделдету және еңбектерді жоғарлату мақсатында
П.П.Румянцев ... ... ... құрамының азайтып
қайтадан ұйымдастырды. 11 адамның ... әр ... 4-5 ... ... ... партия құрды[27, 19б]. Олар үшін ... ... ... ... ... ретінде П.П.Румянцев сол уақытта
Харьков губерниялық земствосының ... ... ... ... ... ... еңбектері бар және статистика
саласында 10 жыл жұмыс жасаған П.И.Паповты шақырады. 1904-1905жж П.И.Папов
Берлин ... ... ... ... және ... курсын тыңдаған. Партияларды менгеру қызметіне ақмола ... ... ... статис болып жұмыс жасаған Д.И.Дзюба,
А.Л.Бурыгин, В.Ф.Измайловтар шақырылды.
1909ж 6- уездің ішінен ең алғашқы болып Лепсі уезі және ... ... ... Лепсі уезін зерттеуге 6 статистикалық, 3- уездің
солтүстік жартысына және 3- ... ... ... топ құру ... ... (1909ж 28 ... Қапалда қайтыс болады)ауыр жағдайда, содан
соң қайтыс болуы бұл топтың 5-4 болып қысқаруына алып келеді[28, ... ... ... ... ... ... алып келді. Дзюбадан
басқа (өкпесіне суық тиіп), 2- статистик Бурыгин және Жұмабеков іш ... 1- ішек ... 2- ... ауыр ... ... ... 2
мәрте ауырған; ішек асқынуы және безгек ауруымен ... ... ... ... ... ... ... 1910 ж соңында Қапал ... ... уезі ... 1911ж ... ... уезі, Пішпек уезі
-1912-1913жж, Прежевальск уезі -1913ж ... Бұл ... ... және ... ... тұрушылық шаруашылығы және Жетісу
облыстарының жерді пайдалануын зерттеу ... ... ... ... 8 ... материалдар шықты[27, 20-21бб].
Қазақстандағы Ресейдің отаршылдық агрессиясы бір-бірімен байланысты үш
негізі ... ... ... ... және ... ... жүргізу.
Әскери өктемдік – бұл патша үкіметінің Қазақстандағы әскери отаршылық
режимінің қарулы тірегі ретінде ең алдымен қазақтардың қарулы қарсы ... ... ... және ... ... ... бекініс шептерді
салу, оларда ... ... ... ... ... ... ... өктемдіктің нәтижесін бекіту және ары ... ... ... ... жүрді – қазақтардың саяси құқығын шектеуге бағытталған
хандық билікті жою; ... ... ... ... орыс ... құру ... өктемдік – алдыңғы екі нысанның «жетістігіне» сүйене
отырып ... ары ... ... ... өзінің мақсатын білді, енді
шаруашылық тетіктер арқылы Ресей империясының ... ... ... Бұл ... ... ... жерін жаппай жаулаушылықпен сипатталды[29,
8-9 бб].
Бұл үрдістердің барлығы бірінен соң бірі ... ... ... ... ... алдынғының аяқталғанын көрсетпеді. Керісінше, олар
бір-бірімен тығыз байланысып Ресей патшалығы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы саясатының төртінші және соңғы
элементі рухани өктемдігі болды, яғни келесі мақсаты халықтың ақылын ... орыс ... ... түсуі және олардың орыстануы болды.
Патша өкіметінің Қазақстандағы рухани жаулаушылығы бір-бірімен
байланысты екі ... ... ... ... ... жергілікті халықты
орыстандыру және орыс тілін кең көлемде тарату, білім саласында; күштеп
шоқындыру, ... ... ... отырып Православтік дінді уағыздауға жол
ашты.
Христиан дінін тарату үлкен территорияны қамтыды, оған тек ... ... ... ... Ресей империясының ... ... ... ... ... ... ... дінді уағыздау бағыты
көрсетілмеген: «Оренбургтен Ташкентке дейін, бұл жерден Верный ... және ары ... ... жол ... - ... крест үлкен
қашықтық арқылы Орта азия шөлдерінде жарқырайды». Миссионерлердің пікірі
бойынша, бағыттың дұрыс таңдалуы тарихпен ... – бұл ... ... ... ... хан, арабтар, Темір және Бабыр. «Бірақ біз ... ... [29, ... ... ... ... осал ... пайдаланып, қазақ
елінің халқын, шалқыған кең байтақ жерін, ... ... үшін ... ... ... ... түсірудің саяси астарын кеңінен ... ... ... ... ... қарай дінге шоқындыру
арқылы орыстандыру саясаты және оны жүзеге асыру екендігін көреміз. Бұл
сөзімізді ... ... ... ... Г.А.Колпаковский
өзінің орталыққа берген есебінде «Қазіргі кезде қазақтардың ескі әдет-
ғұрпы, салт – ... ... ал ... әлі құрыла қойған жоқ. Ал,
мұндайда босаңсыған халық өзіне діннен ... ... ... ... ... ... көпшілігінің сол дін туралы түсінігі жоқ. Бұлардың
арасында могомет ислам ... ... ... жүрген саудагер татарлар,
бұхаралықтар. Сондықтан, оларға ... ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып, қазақтарды христиан дініне
қабылдау керек»- деп нақтылай түседі. ... ... ... ... ... ... ... орыстандыру, шоқындыру
мақсатын түбегейлі жүзеге асыру үшін ... ... мен ... қоғамыдарды, пунктерді ерте кезден-ақ құра бастады. Бұл салада
Мәскеудің «миссионерлік қоғамы» мен ... ... ... ... ... ... тәрбиеленіп шыққан өздерінің жан-жақты
даярлықтарымен миссионерлік ... ... ... ... ... ... А.Е.Алекторов, Е.А.Малов, Е.Едисеев,
А.Е.Яковлев т.б. өз орталарынан өкшеленіп шығып, ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... миссионерлік жұмысты жүргізуге
патшалық империя мен православия дінінің ... ... ... ... ... ... ... қаражатпен қамтамасыз ету саласында,
ұздіксіз айналысып, қатаң бақылауға алып отырды.
Миссионерлер бір ұйым болып бірігіп, ... ... ... ... ... ... ХХғ басында дүниежүзінде 331 миссионерлік ұйым қызмет
еткен. Миссионерлер православтік дінін тарату ортасында, сол халықтың ... ... ... ... сөз болмады, бұл миссионерлер үшін масқара
болды». Бірақта бұл ережелер мен талаптар тек қағаз ... ... ... мен ... ... миссионерлері шоқындыру саясатын
халық-ағарту ісі, қоныс аударушының, дәрігерлік ... және ... ... ... дініне енгізудің жолдары мен әдістері ашып
көрсетілді. Ресей империясының ағарту ... ... ... ... ... ... ... – аралас мектеп немесе әртүрлі
саяси-әлеуметтік жағдайларға орай ашылып отырған мектептер түрі мен ... оқу ... ... ... деп ... Патшаның отаршыл өкімдері
қазақ даласында ашылған ... ... мен орыс ... ... аралас мектептер атаулының бәріне де шамаға қарай миссионерлік
ағартушылық мақсатта ... ... ... даласынан қазақ балаларына
кәсіптік білім беретін ... деп ... ... аша ... ... негізінен кедей балалары оқыды. Осындай мектептердің бірі Шучинск
миссионерлік станның жанынан 1887 жылы құрылған ... ... ... мектебі ашылды. Бұл ашылған ... ... ... ... ... ... ... «Миссионерлік
қоғамдары» қаржыландырып тұрды. Орыс ... ... ... мен ... ... ... ... түрмесінде,
түрмедегілер өздерінің қиын уақыттарында келіп сиынатыын шіркеулері болған.
Сонымен қатар басқа ұлт өкілдерінде дінді қабылдауға шақырды.
1870 жылы ... ... ... ... ... ... орыстың оқу-ағарту жүйесіне тәуелді етуге байланысты заң
қабылдап, ... ... ... ... ... ... ... Отар әкімшілігі мұсылман балаларының бір
мектепте оқуына қарсы шығып отырды және ... ... ... ... ... жасап, оны қадағалауға алды. әсіресе, қазақ балаларының татар
мектептері мен медреселерінде ... ... ... ... Ал, ... ... ... қазақ даласында атқарып, қазақтар арасында
православие ... ... орыс ... ... атқарды. 1878
жылғы патша ағзамның өзі қазақтар ғасырлар бойы ... келе ... ... орыс ... ... ... жарлыққа қол қоюында еді.
Бұратана халықтарды шоқындыру әдістерінің бірі – баспасөз ... ... ... ... үшін ... зерттеу жинақтарын,
православиені насихаттайтын кітаптарды, ... ... ... жатыр. Осыған орай 1847 жылы 2 маусым күні Қазанның
рухани академиясының ... ... ... құрылып, оны атақты
миссионер Н.И.Ильминский басқарды.
Миссионерлікте негізгі назар ... ... ... ... ... ерекше орын алды, ол бірінші
орында олардың жақтастары ... ... еді. Бұл ... әйелінің бостандығының
көп болуы, «бетін ер адамдардан жаппауы және қоғамға кедергісіз жіберілуі
ескерілді. Оны православтік орыс рухында ... ... одан ... одақтасымызды шығарады». Православтік дінге ... ... ... ... ... кргендер миссионерлік Православтік
ұйым кеңесінің қырғыздар арасында Православтік дінді уағыздауға рұқсат
берілген куәлік ... Ұйым ... ... ... ... ... ең бір ұрымтал тәсілінің бірі – шоқынушы бұратана
атаулының ата-анасының азан шақырып қойған атын өзгертіп, ... ... ... ... салынуы Православтік діннің таралуына тағы ... ... 1898 жылы ІІІ ... император атындағы қор және
құрылыспен айналысатын қосымша өндірістердің қаражатымен 110 ... ... 19 ... облысының ауылдарында салынды. Сонымен қатар,
жұмысшылардың рухани қажеттілігін өтеу ... және ... ... 1896 жылы 11 ... ... ... Осы айда оны ... аймағындағы әртүрлі станцияларына шіркеу қызметтерін атқару үшін
жібереді [30,15,17,18бб].
Патшалық Ресей осындай түрлі-түрлі айла ... ... ... ... ... ... ... жергілікті жердің
тарихи ерекшеліктеріне сүйене отырып, асықпай, әрі өте сақтықпен толассыз
түрде, біртіндеп ... ... ... мақсаттарына жетіп отырды.
Патшалық Ресейдің отаршылдық саясатына Шоқан, ыбырай, Абайлардың жолын
басушы, қазақ халқының тағдырына ... қол ... ... ... ... ... деген сол кездегі қазақ зиялылары да ... ... ... Олар ... ... ... С.Асфендияров, М.Тынышпаев т.б. еді.
Патша үкіметі осындай жолмен аграрлық саясатын «жаңа бағыт» ұстауға
тырысты. ІІІ Мемлекеттік ... ... ... 1909 ... ... ... ... пен Жерге орналастыру Басқармасында
министр Кривошеин сөз сөйлеп Думада қоныстандыру ісін ... ... бөлу ... 1909 ... 9 ... ... ... облыстарында
Мемлекеттік жер қорын бөлу тәртібі» нұсқауына байланысты қолға ... ... ... ... ... ... тілек білдірген
қазақтарға жер бөлу олардың иелігіндегі жерлердің «артығын» қоныстандыру
бөлімшелеріне кесумен қатар жүргізілді. ... ... ... ... тілек білдірген қазақтарға жалпы жер көлемі 384,364 десятина болатын
17, 192 ер адамға ... 107 ... ... ... ... ... орналастыруға қоныстандыруға қоныстандыру
ұйымы дайын емес еді.
Ресейден келген келімсектерге үнемі «бос жатқан» ... жоқ ... тіра ... ... қоныс аударушылар қолдарына жер тигенше қаңғып
өмір сүрді. Қоныстандыру ұйымының өздеріне деген селқос көзқарастарына ... соң, ... ... бос ... жерлерді іздеуге шықты.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Ресейдің Қазақстандағы
отарлау процесі ... ... ... ... 1868 ... реформа сол кезеңдегі қазақ қоғамына тән болымсыз дербестіктің
ізін де ... ... ... даласы темір құрсаудай әскери феодалдық
басқару жүйесі орнаған Еуразиялық империяның шет ... ... ... ... ... ... және 1891 ... Дала өлкесін
басқаруға арналған заңдар қазақ жерін орыс ... ... ... оған ішкі ... ... ... кең жол ашып берді.
Сөйтіп, ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ... шегіне жеткен
отаршылдық әрекеттері қазақ халқының саяси-рухани ... ... ... әсер ... ... ... ... жерге орналастыру ісін 1909-
1910 жылдары кең көлемде жүргізді. Мемлекеттік Дума ... да ... орыс ... қазақ жеріне орналастыру ісін жалғастыра ... деп ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... САЯСАТЫНА
ҚАРСЫ КҮРЕСІ
2.1. Қазақ зиялы қауымының жер мәселесіндегі көзқарастары
Қазақ елінің өзінің ... ... ... түсіне бастауы ұлтық
интеллигенцияның нақты әрекетке көшу 1905 жылғы орыс революциясымен ... ... ХХ ... алғашқы кезеңіндегі оқиғасы – ... ... ... қарсы 1905-1907 ... ... ... ... Дала ... де ... ... зиялыларын саяси
белсенді күрес майданына алып шықты. ХХ ғасырдың басындағы қазақ қауымының
рухани және саяси ... ... ... ... атсалысқан ұлттық
интеллигенция 1905-1907 жылдардағы революциялық қозғалыс барысында барлық
деңгейдегі орыс ... ... ... ... ... 18 ақпанында «Бостандық манифесі» қазақ халқына жасқанбай
өз талаптарын қойып, мұң-мұқтаждарын ... ... ... ... ... ... ... діни сенімдерді арттықу, оқу-ағарту ... ... ... ... ... жою, орыс ... ... қазақ
тілінде жүретін мектептер ашу, газет шығару, баспахана ашу, іс-қағаздарын
қазақ тілінде жүргізу сияқты ... ... ... Орал мен ... Лепсі Уезінің, Сырдария облысының қазақтары жазған петициялар
тарай ... Бұл ... ... ... қамы үшін ... петиция
(өтініш-талаптар) еді.
Жер, дін, тіл мәселелері қазақ қауымының бірден-бір шешәін таппаған
мәселесі болды. Міне, осы істерден қазақ қоғамының ... ... ... ... қызмет етуге тырысады. Патша үкіметі өзінің қызметіне деп даярлаған
қазақтың зиялылары елдегі ... ... дем ... ... көш ... ... Олар ... жаңа сипат, жаңа өрлеу ала бастаған
ұлттық қозғалысқа саналылық, ұйымдасқан сипат беру ... ... да ... ... ... ... кадеттер ұсынған Ресей
қоғамын реформалау талаптарын жүзеге асыру жолында ... ... ... ... ... көрсетіп, нақтылы іс-
әрекеттерге барды. Олар, атап айтқанда, ... ... ... ... уездер мен болыстар шеңберіндегі жүйесін қалыптастырудың отарлық
сипатын ... ... ... ... ... ... тағы бір бағыты
Ресейден Қазақстанға орыс мұжықтарын көшіру ісін басқаратын қоныс аударушы
мекемелерінің қызметін тоқтату үшін саяси ... ... ... ... ... ... ... саяси
өмірінде өзін өкімет пен жергілікті халық ... ... ... ... ... ... шешуде интеллигенция өкілдері ... ... ... орындарға хат жазды. «Қазақ» газетіне, «Айқап» журналдарына
мақалалар жариялады, халық арасында пікір-таластар өткізілді.
1905 жылғы ... ... ... ... оны ... ... ... талаптарын кіргізгендері жайында
«Сын Отечества» газетінің 173 ... ... үшін ... ... дейін ең негізгі мәселелердің бірі –
жер мәселесі болды. Әлихан қазақ ... ХІХ соңы мен ХХ ... ... ... және ... ... аса ... тұлғасы ретінде
белгілі. Ол көрнекті қоғам қайраткері – Ресейдің жергілікті және ... ... ... ... ... масоны, қазақтың 20-
ғасыр басындағы ұлт-азаттық ... ... ... әрі ... ... ... Алаш партиясының ұйымдастырушысы және Алашорда
автономиялық үкіметінің ... ... ... ... ... әдебиеттенушы, әрі дарынды публицист ретінде танылды.
Әлихан Нұрмұхамедұлы 1866 жылы ... ... ... ... ... ... жетекшісі ауылында өмірге келген. Қазіргі әкімшілік-
аймақтық бөлініс бойынша бұл елді ... ... ... ... ауданы,
“Даратал” савхозына қарайды. Әлиханның әкесі Нұрмұхамед, ... ... ... ... ... болған[32, 137б].
Әлихан Бөкейханов үкімет орындарының шешімімен 1896 жылдан 1903 жыл
аралығына дейін ... ... ... ... ... ... мақсаты аталған жылдар аралығында қазақ өлкесінің Ақмола,
Семей және ... ... жер ... ... ... ... ғылыми негіз жасап беру еді. Әлихан бұл экспедицияға
алғашында статистик ... ... ... ... жеке ... ... ... істеген. Әлиханның ойынша бұл экспедицияның ... ... үшін ең зәру ... ... – жер ... ... ... бір тұжырымға келуге жағдай жасауға тиіс еді. ... ... ... Ә. ... ... ... ... жеріне байланысты бұрыннан көздеп келген мақсатын аңғарды және де
патша үкіметінің қазақ ... ірі бір ... іске ... ... жатқанын түсінді.
Қазақ даласына отарлау саясатын пәрменді ... ... үшін ... ... ... ... ала ... Байырғы қазақ жері “мемлекет
меншігіне” айналған соң, қазақ шаруаларын жерінен ығыстыра бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... ең басты мәселе
мал екендігін түсіндіре келе, Әлихан ... орыс ... ... ... еш ... жоқ ... ... Ресейден келген келімсектер көбінесе дала облыстарының
солтүстігіндегі ... ... ... “1907 жылдың өзінде, - ... ... - ... ... ... ... ... 54
мың жан есебіне 810 мың десятина жер алынды. Жер ... ... ... ... ... ... ... алып келді” [33, 18-19бб].
“Речь” сынды орталық ... ... ... ... ... ... тарылтып, өрісін таптап, күнін ... ... ... пересенел саясатын қатты сынайды, батыл
әшкерелейді.
Ә.Бөкейханов Стольпиннің 1909 жылғы 9 маусымдағы заңына ... ... ... ... өмір сүріп жатқан қазақ қауымын 15 десятинаға әкеп
қамау ақылға ... елін ... ... ... ... ... ... тырысты.
Әлихан қазақ шаруаларының15 десятина мөлшерінде жер ... ... ... ... шыққан адамның бірден-бірі. ... ... ... ... ... мен “Қазақ” газетінің маңайында қызу
жүріп жатты. Әлихан осы ... ... ... ... ... ... оның қандай зиян тигізетіндігін ашып көрсетуге тырысады.
Ә. Бөкейханов ... Дума ... осы ... ... үміт
етті. Бұл бүкіл халықтың қол жетпес арманы еді. ... да ... ... ... ... ... Думаға халық сенді. 1906 жылы
“Семипалатинский листок” газетінің № 11 санында бұл ... ... ... ... тез ... шешілуі қажет, өйткені бұл шешімсіз елді
тыныштандыру мүмкін емес”, - деп жазылды. Әрине, ... да алға ... осы ... дума ... ... әйгілі “Выборг үндеуіне” қол
қояды. Бұл “Выборг үндеуінің” негізгі ... ... ... ... ... мен ... ... босату болатын.
Әлихан Бөкейханов І Мемлекеттік думадан кейін үкімет орындарының қазақ
жеріне ... ... ... ... ... ... Ол дала генерал-
губернаторы Надаровтың Дала өлкесін ... ... ... ... ... ... аса ... аударады.
Сонымен, Ә.Бөкейханов ұсынған Қазақстандағы жерді игеру принциптері
мынаған ... ... ... ... ... алып болғанша келімсектердің келуі
тоқтатылуы тиіс. Жер ... ... ... ... ... ... ... алуға тиіс.
2). Адамға, үйге тиетін жер үлесі шаруаға жердің ... ... ... ... керек. Барлық облыс, аудандарда жер
үлесін, нормасын жергілікті жер ... ... ... жері ... ... ... ... өздерінің тілегіне
қарай бөлінеді. Жерді бірге алған ру, ауыл болыс өз ішінде өздері ... ... ... атты ... ерекше құқықтары біржола жойылады. Жер
сыбағасы жергілікті халыққа ... ... ... яғни ... Атты ... ... біз Ертістен кетпейміз, жер алмай
қоймаймыз. Жерді жолмен, законмен аламыз.
5). Жер сатуға тиым ... ... ... жер ... ... мұның билігі жұрт мекемесі қолына өтеді.
6). Қазақ мемлекетінің жер үлесіндегі түгі, суы, астындағы кеңі Алаш
мүлкі болып ... ... ... ... бірі – ... Ақбаев та қазақ халқының
тарихындағы туған елінің азаттығы үшін ... оның ... ... ... ... пида ... ... Жақып Ақбаев 1876 жылы қарашаның
7 Қарқаралы округінің, Берікқара ауданындағы, 3- ... ... ... ... ... Ол ... ғылым зиялыларының қаймағы жиналған ортада
болып, ең үлкен ғылым ордасында білім алып, ... ... ... ойды қалыптастырады.
Жақып Ақбаевтың заң ... ... кезі ... ... ... ... ... кеуіп, іргесі іріп,
қабырғасы сөгіле бастаған кезбен қазақтың интеллигенция өкілдерінің ... ... ұлт ... ... қолына алуға барында, жанын да жатқан
сәтпен тұспа-тұс ... ... ... ... ... ... 1886 жылы ... қазақ интернатына оқуға түстім, 1888 жылы Омбы
гимназиясына тіркелдім, ... ... ... ... Том ... ... оны 1898 жылы ... деп көпсетеді.
Жақып Ақбаевты заңгер ретінде ғана білдік ... ол ... ... ... да еді. Ол заң ... ... оқи ... 1901 жылдың
тамыз айынан бастап Архиология институтында қосымша дәріс ... ... ... ... Ж. ... саяси көзқарастары да
демократиялық арнада қалыптасады. Патшаның монархиялық ... ... ... ... Ж. ... ой ... өз халқының болашағы
толғандырады. Ол өз кезіндегі мемлекеттік құрылысты демократиялық ... ... ... ... ... 1905 ... ... жұлдызында ең бірінші рет қазақ даласына әйгілі болды. ... ... 1905 ... 22 ... ... жіберілген петицияны
ұйымдастырушы ретінде де белгілі.
Жақып Ақбаев студент кезінен-ақ жазғы каникул (демалыс) кездерінде ... ... ... ... Ол халықтың сеніміне кіріп,
олардың саяси санасын оятуға ... ... ... патша үкіметі
тңшыларының назарына бірден ілігеді. Оның астыртын халық арасындағы үгіт
жұмысын жүргізгендігі ... 1901 жылы ... 22-ші ... ... ... ... Санкт-Петербург университетінің ректорының
атына мәлімет жіберді[36,10б].
Жақып студент бола ... қолы ... ... ... ... ... жариялап тұрды. “Санкт-Петербургские ведомости” 1901
жылғы №69 ... ... ... улаяты газетінің” 1901 жылғы 25
наурыздағы №12 санында сол кездегі патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... еді. Ол мал ... салынатын салық
жүйесін қатал сынға алып, оның ... ... ... да күйзелген
тұрмысын одан әрі тұралата түсетіндігін және де халық инспекторларының
асыра ... мен ... ... ... ... ... пікірінде салық салудың ескі жүйесін сақтау керектігі жөнінде ұсыныс
жасайды. Сол ... ... ... ... ... сынау екінің бірінің
қолынан келе бермес еді.
1905-1907 жылдардағы революция кезінде саяси қызметін ерекшеөрістеткен
Жақып Омбы, ... ... ... өткен митингілер,
демонстрацияларда үкіметке қарсы саяси сөздер сөйлеп, ... ... ... ... ... ... ... құлату үшін күреске
шығуға шақырады.
Жақып “17 ... ... ... ... көз байлаушызаңы екенін,
олардың әрекетінен түк ... ... ... ... ... ... ... қараша айында осы жоғарыда аталған қылмыстары үшін 50 сом
айып салынады. Қарқаралы уезд ... ... ... ... ... ... ... арасында үгіт-насихат жүргізіп жүрген деген
мәліметтер бар ... ... ... ... “егер де шындығында салық
төлемеуді қаласам, онда айтсам болды олар төлемейтінін” қаймықпай айтады.
Ж.Ақбаевтың ықпалынан қатты сескенген Семей ... ... ... 1908 жылы17 қарашадағы хабарламасында Ақбаевты
Семей облысынан аластатып, алыс бір губернияға 5 жылға жер ... ... жылы 1 ... Дала генерал-губернаторы өзінің №30 қаулысымен
Ж:Ақбаевты Ақмола облысы Омбы уезіне бес жылға жер аударады. Арада төрт ... ... ... ... ... ... ... Якут
облысына полицияның ұдайы бақылауымен бес жылға жер ... ... ... ... әрі бұл ... ... шауып бара
жатқанын сезген Жақып Ішкі Істер Министрлігіне хат жолдап, Дала ... ... ... жала ... ... жазады. Ақбаевтың
“шешінген судан тайынбасын” білген министр дала генерал-губернаторына жерді
Ақбаев өзі таңдасын деген хат ... ... ... ... ... даласында өтеуді қалайды.
Қапалға келгеннен кейін де ол қазақтардың арасында ... ... ... Ал Дала ... оның ... ізін ... Ішкі
Істер Министріне хабарлап отырған. Халық арасында ықпалының ... 1910 жылы ... ... ... екі жыл ... ... Торғай өңірінде тұруға тиым салды.
Ж.Ақбаевпен бірге Ахмет Байтұрсынов та патша үкіметі ... ... ақыр аяғы ... ... ... Ол ... халқының
мұқтажын, патша үкіметінің қанаушылығын, озбырлығын, ... ... ... ... ... саясатын көріп, оны көпшілік
қауымның талқысына салуға “Қазақ” газетін ... ... деп ... ... жер ... жібергеннен кейін
А.Байтұрсынов та ... ... ... ... Ахмет
Байтұрсынов жер мәселесін тіл, дін мәселесінен жоғары қойды. ... ... һәм ... қай ... ... да көп: ... ... ең
бірінші жер мәселесі. Біз бұл туралы бұрын жазған жоқ едік; Жазбағанда
үміт күткендіктен яки ... деп ... ... ... жер деген сөзді
жеңіл түсініп жүрген сықылды”, - деп жазды.
“Қазіргі қазақ мәселелерінің ең зоры – жер мәселесі. бұл қазақтың тірі
ия өлі болу ... бұл ... ... ... ... қазақты теріс
жолға салғанымыз – 5 миллион адамның обалын ... ... бұл ... ... ақыл ... қазақты һәм басқаларды да
қате ұқпастай ... ... ашық ... ... - деп ... осы жер
мәселесінің төңірегінде айтысты пікірлер қажет екенін ... ... ... осы ... ... ... газеті шыққанша “Айқап”
журналы арқылы жеткізіп отырды. “тағы да жер жәйінан” ... ... ... барарын білмей дағдарып жүргенін, жер мәселесін шешу ... ... таба ... ... ... дегендерге “қазірде аяулы жерді
алып қалудың қолайлысы жалғыз-ақ сол жақсы жерге қала салу, бұл қала ... сөз ... ... айтылған емес, егін салып, күн көрерлік жер бар
қазақтарға айтылған сөз, мұны мақұлдамайтұғын адам аз ... деп әлі ... ... өтінеді. “Жерді қолда қатты ... бос ... ... деп ... ... ... үшін бар мүмкіншіліктерді жібермеу
қажет дейді.
“қазақ жерінің екі ұшы қолда, - дей ... - бір ұшы ... ... орыста, әдіс қылған жағы ... алып ... бос ... ... ... ... ал “қазақ жерін алғанға риза ма, жоқ па” ... ... ... де жоқ деп ... ... ... ... бұғаудан құтқару мақсатында патша үкіметімен
ымырасыз күрес жүргізген, ІІ ... ... ... ... бірі – Бақатжан Қаратаев студент кезінен-ақ қозғалыстарға
белсене араласып отырды. Бақытжан қаратаевтың осындай оғаш ... ... ... ... оны оқу ... ... ... жібермей, құлақ
естімеген Кутаиси қаласына жібереді. Өйткені, 1891 жылы ... ... ... ... жаңа ... ... даярлап жатқан еді. Сондықтан да
олар үшін әкімшілік Сенатында шенеунік қазақтың ... ... ... ... ... 1905 жылы ... бір топ ... депутациясын
бастап, ІІ Николай патшаның қабылдауында болды. Партиясының бағдарламасын
талқылап, оның жер жөніндегі ... ... ... ... “қайта
тұжырымдаған” бес облыс делегаттары съезі деп аталған қазақ интеллигенция
өкілдерінің әрекеттеріне ат салысады.
1905-1907 жылдардағы бірінші орыс ... жаңа ... ... Қаратаев кадет корпусының мүшесі болды. 1907 жылы ІІ Мемлекеттік
Думаға қатысу үшін Петербургке ... ... ... ... ... татар-
социал демократтарының “Орал” газетінің 7 ... ... ... бағыштап “Орыс халықтарына ашық хат” деген тақырыпта ... ... ... ... ... ... ... іспетті
болған мақаласын жариялады.
Б.Қаратаев ІІ Мемлекеттік Дума басталғанға дейін де, одан ... ... ... ... ... қайтара барады. Ол бұл жөнінде 1911
жылы “Айқап” журналына: ... жылы Орал һәм ... ... ... ... ... патша ағзамды һәм министрлерді ... ... жер ... ... де жеткіліксіз деп; Қазақ адамдарының
ішінде мен де бар едім”, - деп жазады.
Бақытжан көшпенді және ... ... ... ... ... ... ... жергілікті тұрғындарды ата-мекенінен
күшпен ығыстыру арқылы отырықшы жер қорын ұлғайта түсу ... ... ... шықты.
1907-1916 жылдар аралығында Б.Қаратаев ел аралап, үгіт-насихат
жұмысымен ... ... ... ... ... қарсы “Айқап”
журналы мен “Қазақ” газеттеріне мақалалар жазады. Осы жол ... ... ... ... ... ... әшкерелейді.
Мұхаметжан Тынышпаев қазақ халқының саяси өміріне белсене араласқан
азаматтардың бірі. Тіршілік тыныс оған қоғамдық ... ... Ол ... халқының қайғысын өз көзімен, көріп, оны ... ... ... – 1879 жылы ... ... ... ... тұңғыш
темір жол инженері. ІІ Думаға Жетісу облысынан ... 1890 ... ... ... түсіп, оны алтын медальмен бітірген. Сонсоң,
Санкт-Петербургтегі І ... ... Жол ... ... ... ... Осы оқу ... жүрген жылдары оның саяси
көзқарасы ... 1905 ... ... автономияшылар одағының І
құрылтайына қатысып, “Қазақтар һәм азаттық ... ... ... жасаған.
М.Тынышпаев сот ісінің әрекеттерін де сынайды. Ол дін саласында да
қысым ... ... ... ... ... ... жеріне әдейі
жіберіп, мешіт пен медіресе салуға тиым ... деп ... ... қабылдағаннан бері қазақтардың бірде-бір жарқын, қуанышты күні,
бірде бір бақытты міндеті болған емес! Үкімет тарапынан болып отырған ... ... ... ... ... мен дін ... ғана
мойындаумен шектеліп қоймай, экономикалық өмір саласында одан да асқан
кеселдер келтіруде” [37, 24-25 бб] – деп ... ... ... ... гөрі мал ... ... екенін,
алайда егіншілікпен айналысып отырғанын дәлелді фактілермен келтіреді.
Мысалға, ... ... ... ... ... ... сонша, жылына жан
басына шамамен 15 пұттан айналған. Ақтөбе мен Қостанай уезінде – 13 пұттан,
Семей – 6 пұт ... ... 4,5 ... ... ... ... аз, Сырдария
облысында – 3,5 пұтқа жуық ... ... жер ... ... ... ... ... мал көп, ал астықты ... ... ... ... даласында алынған қоныстанушылар легінен үкімет
жаңа учаскелерді барған сайын ... ... алып ... қынжыла
баяндайды. “Сібір темір жолының құрылуына ... ... ... ... ... түсті... жер үшін дау-жанжал, талас-төбелес және
кісі өлтіру басталды”.
“Қазақтардың жер мәселесі сөзсіз аса маңызды. Жер одан әрі ... ... және ... ... ... ... ... сақталуы
қиын[37, 24-25 бб] ,– деп жағдайдың нысырға шауып кетуі мүмкін екенін баса
көрсетті”.
Үкіметтің нені көздеп отырған ... ашық ... ... ... және ... қуғын-сүргіндер және тілді, әдет-ғұрыпты,
барлық өзіндік ерекшелікті қыспаққа алу арқылы ... ... ... жою және ... өлкені орыстандыру; екіншіден, түрлі әкімшілік
шаралар, ... мен ... ... ... құқысыз, қауқарсыз,
заңсыз тобырға айналдыру; үшіншіден, оларды қаны төгіліп, сүйегі ... ... ... ... және құла ... ажал ... ... Сондай-
ақ, үкіметтің 1907 жылғы 12 желтоқсандағы, 1905 ... 19 ... ... ... көз ... екенін дәлелдеп, “Осының бәрі
халықтың ашу-ызасын туғызып толқуларға алып ... [37, 25б],- ... ... патша үкіметінің отырықшылыққа көшу саясатының
әрекеттерінің бет-пердесін ашып беруге тырысты.
Сонымен ... ... ... ... азаматтық
басқару жүйесіне көшу, мемлекеттік Думаға халықтың санына сәйкес мандат
беру, ар-ождан, сөз бостандығын беру, баспахана, ... ашу, ... ... ... өз еліндегі және шетелдегі саны, қоныстану
жиілігі, т.б. зерттеп, ең алғашқы ... ... ... Кеңес
одағы кезінде ол өз мамандығы бойынша түрлі қызметтер істеді. Бірақ ... мүше ... ... НКВД соңына түсіп, 1932 жылы тұтқындап,
Воронежге жер аударады. Есіл ер сол ... көз ... ... ХІХ ... ... ... қазақ даласының
қоғамдық-саяси өміріне белсене араласты. Ол Петербург университетінде оқып
жүрген ... ... атты ... ... ... үшін ... Ал ... Омбы техникалық училищесіне түседі. Алайда, саяси
сенімсіз Анненков, Аргутинский-Догоруков, Казанский, Гончаренко ... ... ... үшін бұл ... да ... Петропавл
қаласының полицмейстрі 1889 жылғы 4 наурыздағы 112 нөмірлі ... ... ... ... жеке ... ... “сенімсіз адамдармен” байланысын үзуін ескерткенін, алайда
Сердалин сол адамдармен кездесуін тоқтатпағанын, оның бұл ... ... ... басқармасына хабарлап, оқудан шығарылғанын айтады.
Мұнан кейін ол ел ішінде әкімшілік орындарда ... ... ... ... ... ... соңынан жасырын бақылау қойғызды. “Жасырын
бақылуда жүрген Мәмбетәлі Сердалин туралы жазба қатынастар” деп ... ... ... Бұл ... ... ... шығарылғандығы жайлы
материалдарды қайта қарап, оның ... ... түсу ... ... 24 шілдесінде басталып, 1904 жылы аяқталған.
М.Сердалиннің Петербург университетінен шығарылуы, одан кейін ... ... ... ... бақылауға лаынуы, сонымен қатар
Омбы, Қызылжар, Көкшетау қалаларына жер аударылған революционерлермен ... ұйым ... ... ... жасап, олардың жасырын
жиналыстарына қатысуы патша үкіметін елеңдетпей қоймады. Ол ... ... ... ... ... үшін 1890 жылы абақтыға да
отырғызылады.
Мәмбетәлінің көзқарасының қалыптасуына қазақ қоғамындағы болып жатқан
патша билігінің шектен тыс ... ... әсер ... Ол ... ... ... сұрықсыз өміріне көп бақылау қояды.
Ол Щербина жұмысын “Оның (Щербинаның – С.С.) ... ... ... ... бір ... ... сусыз қалауына тек қана қазақтардың өзі кінәлі
деген пікірінің жалған екендігін ... ... ол ... ... ... ... сақтандырады. Ол жер мәселесіне қатысты өз ойын ашық
білдіреді. Қазақтың көп ... ... ... бұл ... егін егу
қолайсыз деп көрсетеді. “1889 жылдан бастап орыс шаруалары ... ... ... бастады. Дала табиғатының жағдайын білмей олар бұл жерлерді
“жұмақ” төрі деп ... ... ... олар ... дей ... сол
келімсектердің үй-жайын тастап қайтадан өздерінің келген жақтарына қайтып
жатқанын баса ... ... ... ... ... ... әкімдердің алдына
барады. Еш нәтиже шықпаған соң Санкт-Петербургке ... ... ... ... Ол ... Дума ... Әлихан Бөкейханов пен
бақытжан қаратаевқа жолығып, өзінің ... ... ... айтып
ақылдасады. Ол бірнеше министрліктерге, соның ішінде Жер ... ... ... ... ... да ... ... олардан еш қайран
болмады. Солтүстік кавказ тер ... ... ... ... ... ... рұқсат алып, алты сөзден тұратын арыз жазады. Патша оған
“Безобразие. Вернуть. Николай” деп бұрыштама қойып қабылдамай тастайды.
Жер мәселесіне ... ойын ... ... ... ... жұрттың
талқысына салған азаматтың бірі – заңгер Райымжан Мәрсеков.
Столыпиннің ... ... ... ... ... ... суы мол,
шұрайлы, шабындықты жерлердің келімсектерге берілуі, оның үстіне олардың
тоқтаусыз қазақ даласына ағылуы жанына қатты батады.
Райымжан ... ... ... ... ... ие ... деген
мақаласында қазақ жерін отарлаудан аман алып қалу керектігіне жауап
іздейді. “ … ... ... ... ... ... ... жүр, бірақ соның
бір-біреуі қалдыра алмай жүр. Бәлкім олар жөнін, жолын тауып іздей алмаған
шығар”, - деп жазады. ... ... бір жағы ... ... бір жағы ақ
патшадан елшілер келіп ... ... деп сөз ... біз ақ ... ... көп, ... да ... тілейді, кеңшілігі мол деп
қараған жұрт едік, оқ атып, қылыш суырмай бар жер, суымызбен. Енді ... ... ... көз ... ... ... па? – деп ... сенген “ақ
патшаның” арам ісіне ызаланады. Жер турасында қалай да болса біреулермен
кеңесіп, бір ... ... ... ... ... бізге бұл
біреумен кеңесіп, хал жағдайымызды ... бұл жер ... ... ... іс қылу ... “Ата қонысынан айырылған қазақ жайлы”, “Жер
мәселесі” атты мақаларында патша үкіметінің ... ... жері ... қонысаудару саясатына, оны жүзеге асырудағы озбырлықпен
заңсыздықтарға қарсы наразылық ... ... 15-20 ... көз ... ... ... жер ... кеткенде де жерінің жақсысы кетіп өздері сығылыса-сығылыса барған
сайын жиынтық жерлерге кетіп жатыр. Әсіресе ... 3-5 ... ... ... ... - деп ... жерінің қалмай, барлығы үкімет қазынасына кетіп,
ендігі жерде отырған үй орындарынан да ... ... бәрі ... ... күйінеді. “Бұлай тұруымызда не қасиет?” деп қынжылыс білдіреді.
Қазақ интеллигенциясының өкілдері “Айқап” ... ... ... ... аман алып ... ... ой ... кеңесіп, өз ойларын ортаға
салып отырды. Соның бірі Райымжан мен ... ... ... ... бұл ... барысында “жерді аман сақтаудың бірден бір жолы
отырықшылыққа көшу, диқаншылықпен ... ... ... ... ... жақсы жерді алып кетіп барады, қазаққа нашар жерлер қалып, ... мен шөл ... ... ... ... тау мен тас, құм мен
шөл болатұғынға ұқсайды. Ондай жерлерде мал бағу ... тұру ... ... ол үшін “әр ... ел ... бір жерге жиналыс
өткізсе”, - дейді. Бұл яғни ... ... ... өкілдерінің басын
қосып съезд өткізсе деген ұйғарымы еді.
“буржуазиялық демократ” деген атқа ие ... орыс ... ... жер ... ... ... ... қазақ зиялыларымен тығыз
араласып, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінің ауырлығын шешуге ... ... ... де бар ... ... ... «Айқап» журналы арқылы «Қазақ жерін
қалай аман алып ... ... ой ... ... өз ... ... отырды.
«Буржуазиялық демократ» деген атқа ие болған, орыс ... ... жер ... ... ... айтқан, қазақ зиялыларымен тығыз
араласып, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінің ... ... ... ... ... де бар ... жылы «Бостандық Манифесінен» кейін Ж.Сейдалин қазақ халқының ар-
ождан бостандығы, дін, жер ... ... орыс және ... баспасөз
беттерінде мақалалар жариялайды. Жаһанша осы жылы Орынборда шыққан газетті
ұйымдастырады. Аграрлық мәселе оның ... ... ... айналды.
«Айқап» журналы шықпай тұрып ол осы аграрлық ... ... ... ... ... ... ... отырды. Ол патша
үкіметінің қазақ ... ... ... ... ... ... ... мәселе» деген мақала жазады. Сонымен қатар ол патшаның
әкімдеріне қазақ жерінің «артық» деген жерлерді ал дегенге ... ... ... ... ... ... ... Жаһанша қазақтардың
орыс шаруаларына деген қастығы жоқ екенін, керісінше өздерін тартып, ... өз ... ... ... ... 35б].
Өз заманының озық ойлы азаматы Барлыбек патша үкіметінің ұлттық
езгісіне, Столыпиннің ... ... ... ... ... ... ... империя саясатының езгісіне қарсы шығады. Барлыбек
Сыртанов 1866 жылы Жетісу топырағында Қапал уезінің ... ... деп ... ... ... ... дүниеге келген. ХІХ ғасырдың 70-
ші жылдарының соңында Верный қаласында ашылған ерлер гимназиясына ... ... ... ... соң Барлыбек сртанов 1889-1894
жылдар аралығында Ташкент қаласында Түркістан генерал-губернаторлығының
қазыналық палатасында ... ... ... ... ... ... деген шенге ие болады. 1894 жылы қыркүйектің 29-шы
жұлдызында Жетісу әскери губернаторының бұйрығымен ... ... ... ... менгерушісі болып тағайындалады[41, 19-21бб] .
1903-1907 жылдары Ресей мен Қытай шекарасының межесін тексеру ісіне
белсенді түрде араласады, ... ... ... ... ... көп ... ... «Айқап» журналының беттерінде қазақтың озық ойлы
зиялыларымен бірге қазақ қоғамын ... ... ... оған ... ... ... ... әдет-ғұрыптарды жою туралы өзінің пікірлерін
ортаға салды. ... ... ... ... ... ... жер мәселесіне
ерекше көңіл бөлді.
Барлыбек Сыртанов «- қара шекпенділер күнен-күнге біздің жерімізге
қоныстануда, халыміз ... ... күн көру ... соғып тұр, жақсы
жердің бәрі қара шекпенділердің меншігіне ... ... ... ... ... ... ... Ауыз ашпай жатуға енді болмас. Ояну ... ... ... ... ... ... жерімізді сақтап қалу басты
міндетіміз. Қара шекпенділердің келуін тоқтату үшін бүтін қазақ ... ... ... [41, 42б], - деп елін ... ... пен ... Зейнуллин «Семиреяенские областные
отдел» деп аталатын патша үкімет газетінде ... ... деп ... ... ... Бұл ... ... халықтың тұрмыс-тіршілігі, орыс
шенеуніктерінің жүргізіп отырған саясаты хақында ... ... Бұл ... патша, губернатордың бұйрығымен кейін жабылып қалады.
Барлыбек Сыртанов 1911 жылдың мамыр айында ... ... 1911 ... ... ... ... өтініш-хаттар жазады. Ол қазақ
жеріне тоқтаусыз келіп жатқан келімсектердің ... ... ... әрі ... ... ... ығысып, шөл далаға кетіп, қара ... ... ... деп ... ... қазақ жері екенін
түсіндіру үшін кеңес өткізуге әрекет жасады. Нәтижесінде, 1910 ... сол ... ... ... өзі баяндама жасап, халыққа
үкіметтің отарлау саясатының мәнін түсіндіруге ... ... аяғы мен ХХ ... бас ... ... қоғамдық-
саяси өміріне қызу араласқан Мұхамеджан Сералиннің ... ... ... зор. ... ... қаласында медреседе оқып, одан кейін Қостанай
қаласындағы екі кластық орыс-қазақ училищесінде білім алады. Бірнеше жыл
Арал өңірінде ... ... ... ... ғылым-білімге үйретеді. Далаға
сапармен көбірек жүргендіктен Мұхаметжан ауыл ... ... ... ... ... ... ... көзі ашық зиялы қауыммен, ақыл-ой
иелерімен, орыс, татар ағартушыларымен танысады. ... ... ... арасында революциялық идеяны таратты. Ол қазақ шаруаларына
патша үкіметінің қанау саясатын түсіндірді. ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, одан қорыққан бай-
билер қара күйе жағып, ақыры оның ... ... ... жер ... қатты көңіл бөлді. Ол өзінің «Қазақ даласына
хат», «Айқап» журналының ең бірінші саныдағы ... жер ... ... патша үкіметінің саясатына қарсы шығады. Мұхаметжан ... ... ... ... бірі мал ... айта ... сол үшін ... айырылмауымыз керек деп топшылайды. Ол үшін «қала сал, жиылып отыр, ... ... ... ... ... қалады» - дейді.
Патша үкіметінің қазақ өлкесіне ... ... ... ... ... қарады. «... Заң қабылданып ... ... ... ... ... ... деп ... жатқан заңдардың барып
тұрған «отаршыл заң» ... ... ... жеткізуге тырысады. Ол қазақ
шаруалары мен орыс келімсектерінің арасындағы зорлық-зомбылық былай ... ... ... да ... атап ... интеллигенттерінің бірі Мыржақып Дулатов та ... ... ... ... ... ... қатысты мақаласын «Серке»
газетінің 1907 жылғы 2 санында жариялайды. М.Дулатов елдегі негізгі болып
жатқан жағдайлардан ... ... ... ... ... өкіметтің, сонымен қатар отаршылдық аппараттың ... еді. Ол ... «Жер ... ... құқық бұзғандарды
жазалайтын және осы жазалар түрін ашу ... ... ... «Біздің мақсатымыз» деген атпен жарық көрген бұл
мақалада «Қазағым менің, елім менің!» деп басталып, 1905 жылы ... ... мен ... құрылтайдағы қазақ халқының айтқан талаптарын
көрсетеді. Міржақып Дулатовтың ... ... ... ... ... қазақ көгіне өрмелеп шығып күн болу» еді. М.Дулатов
қазақтың өз алдына түтін түтетіп, басқа ... ... ... ... ... мұраға қалған байтақ жеріне, оның ... ... ... ... ие ... армандады. Міржақып
қазақ халқының көзін ашуға талпынып «Оян, қазақ!» ... ақ ... ... ... ... ... елінің патша боданына кріп,
жер-судың қазыналық болып, мұжыққа кеткенін ... ... Ақын ... ... малға жайлы, шұрайлы жерлерден ысыруға ... ... мың ... жүз ... ... ... ... һәммасын да.
Тарылып жылдан-жылға жер, суымыз,
Мұжықтың кетті бәрі қаласына.
Кір жуып, кіндік кескен қайран жерлер.
Мұжыққа, хош аман бол, барасың да.
Қасиетті бабамызды ... ғой ... ... ... қарамай бұзып, орнына переселен поселкелерін салып,
сүйектерін қорлап, зират тастарын монша салуға алып, қазақ жұртын мазақ
қылып, емін-еркін алшаң ... ... ... ... қара ... ... жер де қалдырмады:
Мінекей, келді мұжық көшкен бұлттай,
Қазақтың қояр емес жерін құртпай.
Көрдім ғой бұл ... ... ... ... ... кісі басы десятина,
Жер берсе сонда қазақ нешік халің? - деп, енді ... ... аш, ... ... ... ... ... басыңды көтер, елің, жерің, дінің үшін
күрес дейді[42,15-16бб]. М.Дулатовты қазақтың езілген, ... ... ... ... ... дәл көрсетті. Осылай болудың басты себептері
патша үкіметінің саясатына (жерге, ... ... ... ... ... бар) ... деп түсінді. Дәл сол кезде Ахмет ... ... ... оның 1911 жылы ... жарық көрген «Маса» жинағы
цензура енгізбей тастаған мына жолдар да жоғарыда көрсетілген ... ... ... белің
Сынуға тұр таянып.
Талауда малың,
Қамауда жаның,
Аш көзіңді оянып» [40,48-49бб].
Қазақты сынау мен ояту үрдісін үлкен ұттық мәселе ретінде ХІХ ... ... мен ХХ ... ... ұлы Абай ... еді. ХХ ... оны ... Дулатов пен Ахмет Байтұрсынов жалғастырды. Міржақыптың
«Оян, қазағында» ХХ ... ... ... ... ... ... ... көркем сөзбен шыншыл
баяндалды.
Патшалық Ресейдің отарына айналған ел мен ... ... ... дін жағдайы, жетімдер мен жесірлер халі, ауылдағы сайлау ісі ... ... ... ... ... ... ... қазақ!» кітабы
патша үкіметіне ұнамағандықтан М.Дулатов қамауға алынады. Омбы жандарымдық
Басқармасының ротмистрі ... 1911 жылы 13 ... ... ... ... түрде М.Дулатовты кінәлі деп, үстінен сот ... ... ... ... ... үкіметі М.Дулатовты 103-ші баптың
2-ші тармағы бойынша ... деп ... бір жыл ... ... ... М.Дулатов бұл үкімге риза болмайды. Семей округтік сотының шешімі
бойынша 200 сом ... ... ... ... ... ... ... ала губернатор Тройницкийдің бұйрығымен ол қайтадан Семей
абақтысына жабылады. ... ... ... 1912 жылдың желтоқсанына
дейін отырып шығады.
«Оян, қазақ!» бүкіл қазақ даласын тарады. Бұл патша ... ... ... ... бар ... ... алып, сауда
орындарында сатуға тиым салған бұйрықтар бірінен кейін бірі шығып жатты.
Орыс қоныстанушыларының легі ... ... ... ... қаупін
туғызды. Міржақып қазақ жерін қалай аман сақтап қалу керек, «бұрынғыдай
көшіп жүру керек пе, 15 ... ер ... жер ... қала салу ... ... ойын «Айқап» журналына жазады. Осылайша М.Дулатов баспасөз
бетіне шыққан мақалалары ... ... ... сана-сезімін оятып, жер
мәселесін шешуде бағыт-бағдар беруге тырысты.
Сонымен, ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... бас ... ... ... ... ... ... саясатымен күрескен өз жерін,
дінін, ... ... ... жанталасқан қазақ интеллигенттерінің күрес барыс
осы еді.
2.2. Орыс интеллигенциясының қазақ жері туралы айтқан ойлары
Орыс және қазақ ... ... ... көп жылдық
тарихы бар. Бірақ ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... екі ... ... ... мән ... талап етеді.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басы Қазақ қоғамы үшін өте ... толы ... ... Нақ осы кезеңде Ресей империясы өлкені
отарлаудағы басқыншылық ... ... ... ... ХІХ ... ... ХХ ... басында Ресей империясының қоғамдық-саяси өмірінде аграрлық
мәселе аса маңызды орын алды. ... ... өз ... ... ... ... ... саясатын жандандыра түсті. Өкімет жергілікті халықтың
жақсы жерлерін тартып алып және оларды ... ... ... орыс шаруаларын қазақ ... ... ... ... ... айналдырды.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Патша өкіметі Қазақстанға
арнайы статистикалық, экономикалық және ... ... ... ... ... ... ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басы Ресейде жаңа революциялық
қозғалыс кезеңімен ... ... ... ... ... ... ... басына сәйкес келетін ғалымдардың аттары, өлкетанушылар таныла
басады. ... ... ... ... ХХ ... басындағы
оқиғалар, саяси өмірге ең жақсы қазақ және орыс ... жол ... ... аяғы мен ХХ ... ... ... көптеген жер
аударылған қоғамдық-саяси тұлғалар, ... ... ... ... бағдарламаны жасауға қатысқандар, қоныстандыру қозғалысына,
отаршылдық, өлкенің статистикалық және ... ... ... жасағандар
болды.
Жоғарыда айтылған экспедициялар негізінде ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ
ғасырдың басында дала өлкесіне шыға бастады. ... ... яғни ... ... ... 1896 ... ... бастаған
экспедиция еді. Бұл экспедиция құрамында Ә.Бөкейханов ... ... 1896 ... 1903 жыл ... ... ... Ә.Бөкейханов
экспедицияға алғашында статистик ретінде шақырылып, кейін экспедицияның
жеке ... ... ... жұмыс істеді.
Аталған экспедицияны басқарған Федор Андреевич Щербина (1849-1936 ... ... және ... дін ... отбасында, Кубанск облысында
дүниеге ... ... ... ... Новороссиск
университетінде оқыған. ХІХ ғ. 70 ... ... ... және ... ... таратқаны үшін бірнеше рет тұтқынға ұшырады. ... соң, ... ... өз ... статистика және экономика
саласында ғылыми жұмыспен шұғылданды. 90 ... ... ... ... шенеуніктің ерекше тапсырыстық қызметін атқарады.
1902 жылы Ф.Щербина саяси ... деп ... 5 жыл ... ... 1905 ... ... ... ол Кубанск облысынан ІІ
Мемлекеттік Дума депутаттығына сайланады. Ресей Ғылым ...... ... 100 жуық ... еңбектердің авторы[43,43б].
Қазақстан территориясында Лев Кириллович Чермактың ... ... ... жылы ... ... ... ... католик дінін ұстанған. 1885
жылы ... ... ... ... ... ... басқармасының статистика бөлімінің менгерушісі қызметін атқарады.
Ол 1894 жылы Санкт-Петербургте жұмысшылар ... ... ... ... ... ... топтың құрамында болды.
Революциялық қозғалысқа қатысқаны үшін Л.К.Чермак ... ... ... ... қадағалауымен жер аударылады. Ол 1903 жылы Далалық
облыстарды зерттеу экспедициясының ... ... ... ... ... контингентін жинақтады. 1904 жылдың ... Дала ... ... 5 жыл мерзімге тиым салады. Бірақ білгір
адам ретінде далалық облыстарды зерттеу экспедициясы жинаған мәліметтерді
өңдеуге ... ... ... ... 1907 жылы ... Санкт-
Петербургте кадеттер партиясының ... ... ... ... кеңеске қатысады. 1909 жылы ... ... ... ... бөлімшесінің менгерушісі Л.Чермактың «Сырдария
облысының қазақтарының ... ... ... ... ... ... ретінде қажет болатындығын» көрсетеді.
Л.К.Чермак, Ф.Щербинаның 6 томдық «мәліметтеріне» кіріспе сөз жазған
ол 1982 жылы Нахичеванда тұрады[43,45б].
Сонымен ... ... ... ... экспедициясының құрамында
Дала өлкесінің білгірі Александр ... ... ... жж) ... 1876 жылы Перм ... ... отбасында дүниеге
келген. 80 ... ... ... Омск ... ... келеді, яғни
бастауыш білімін осында алады. Саяси сенімсіз деп ... ... ... ... ... ... ... үшін тінтуге ұшырайды.
Оның үстінен саяси сенімсіз деп ... ... ... ... ... ... ... факультетінің
жаратылыстану бөлімінде ботаника, зоология, ... ... ... жылы ... ... ... тоқтатылады.
Орыс интеллигенциясының арасынан қазақ өлкесінде болған Сергей
Порфирьевич Щвецовты (1858 1930 жж) атап ... ... Ол ... ... ... дүниеге келген. ХІХғ 70 жылдары революциялық ұйымдар
құрамында ... 1888 жылы ... ... ... ... ... 1888 жылы Сібірде тұру құқығына ие болады. Омскіде статист қызметін
атқарады, «Степной край» ... ... ... ... ... қазақ
халқының ХХ ғасырдың басындағы басты мәселелері қызықтырды. Ол социалистік-
революционерлер партиясы құрамына ... ... ... ... ... ... «Сибирский вестник» эсерлер газетінің
редакторы болды. С.П.Швецов 1903-1904 жылдары ... ... ... ... ... ... жасайды. Бұл
экспедицияның негізгі мақсаты қой шаруашылығын зерттеу болды[44,16б].
С.П.Швецов: ... ... ... жою ... мал шаруашылығы
мен қазақ шаруашылығын құрту ғана емес, сонымен қатар қуаң ... ... ... айналдыру үшін шайқасу болар еді», - деп ескертті.
Осы кезеңде Қазақстанда ... ... ... Авенирович
Шкапский өткізді. Ол 1865 жылы ... ... ... ... ... ... ... Москва университетінің физика ... ... ... ... ... студенті 1897 жылы
Москвада революциялық ұйымы, заңсыз әдебиеттерді тарату және ... ... ... ... ... үшін ... О.А.Шкапский 1887 жылы тұтқынға алынады. 1888 жылы шілде ... ... ... ... 5 ... жер ... 1892 жылы
Сырдария облыстық басқарма қызметіне келеді. 1899 жылы сол басқармада
ауылшаруашылық және ... ... ... ... ... ... 1905
жылы мамырда Шкапский Жетісу партиясының менгерушісі болып тағайындалады.
1906 жылы қаңтарда ... ... ... ... ... ... оның ... жұмысын басқарады. 1904 жылы
Жетісуға халық санын, экономикалық жағдайды және жергілікті халықтың жерді
пайдалану, жағдайын білу мақсатында қызметке ... ... ... ... ... ... және этнографиясы туралы зерттеушілік
мақалаларын жаза бастады[43,50б].
1903 жылы түркістан өлкесіне ғылыми-практикалық мақсатпен Александр
Аркадьевич Куфман ... ... егін ... министрлігінің ғылыми
комитетінің мүшесі болып табылады. 1903 жылы ... ... ... ... онда О.А.Шкапскийдің көмегімен Шымкент, ... ... және ... ... ... ... партиясының мүшесі болған. Аграрлық мәселелерді
өңдеуге қатысқан, осы ... ... ... ... аграрлық
комиссиясының жұмысына қатысқан.
Қазақстандағы социал-демократияның көрнекті өкілі Петр ... ... Ол 1870 жылы ... ... ... Баре
қаласында дүниеге келген, Нижегородск гимназиясында оқыған, кейін Санкт-
Петербург университетіне түседі. Кейін ол ... ... ... ... ... ... білім алады. 1893 жылы ақпанда
П.П.Румянцев 6 айға жалғыз түрмеге жабылады, кейін 2 жыл ... ... 1897 жылы ... ... 1 ... ... жаьылады. 1903 жылы
П.П.Румянцев Санкт-Петербургте тұруына рұқсат ... ... ... ... ... ... ... партиясының кеңесіне
қатысады.
1907 жылы Санкт-Петербург университетінің заң ... ... ... ... ... ... қазақтарының шаруашылығын
зерттеу менгерушісінің көмекшісі қызметін атқарады. 1909 жылы ... ... ... орыс және ... ... шаруашылығын
зерттеу экспедициясын басқарған[43,58б].
1909 жылы ... ... ... ... зерттеу
экспедициясын басқара отырып, П.П.Румянцев Лепсі уезіндегі статистикалық
топтың ... да ... 1910ж ... ... ... уезі және ... ... 1911ж мамыр –қыркүйекте Верный уезі, Пішпек уезі-1912-
1913жж, Прежевальск уезі -1913ж ... Бұл ... ... по ... ... и ... старожильческого хозяйства
и землепользования в Семиреченской области, собранные и ... ... ... 8 томдық материалдар жинағы шықты[45].
ХХ ғасырды басы қазақ халқы үшін ең маңызды мәселе аграрлық ... Бұл сол ... ... қоныстанушылардың легіне байланысты
болды. Өкімет орталықтағы аграрлық дағдарысты шешу үшін жергілікті халықтың
жақсы жерлерін тартып алып және ... ... ... мәжбүрлей
отырып орыс шаруаларын қазақ даласына жіберді. Осы аграрлық мәселе шетел
тарихнамасында, яғни ... ... ... ... ... ... Белгілі Щвейцар ғалымы А.Каппелердің Ресей мен қазақстан
арасындағы Қарым-қатынасын зерттеуі төмендегідей қорытындыға алып ... ... ... ... шиеленіскен жағдайлар аренасына айналды.
1897 жылы зерттеу нәтижесінде, ... мен ... ... ... ... 1/3 ... көрсетті. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ
ғасырдың басында Солтүстік Қазақстанға қоныстандыру қарқынмен ... жылы ... ... ... 2 ... ... ... жерлері қысқарды. Социалды-этникалық жарылыстар және мұнда
күйзелістер ... ... – деп ... ... қатар аграрлық мәселесіндегі отарлау саясатының мәні жоғарыда
айтылған орыс зерттеушілерінің және ... ... ... ... ... ... ... болады. Олардың еңбектерінен
қазақ халқының ... ... ... ... ... ... көруге
болады. 1904 жылы күзінде ауылшаруашылық шенеунік және ... ... ... басқарушысы О.А.Шкапский мемлекеттік жер ... ... ... облысына шаруа – ... ... ... жіберіледі. Шаруа қоныстанушылардың
шаруашылық жағдайын бақылай отырып, ол ... ... ... ... ... ... біріншілердің
экономикалық жағдайларының жоғары екендігін көрсетеді. «шаруалардың байлығы
оларға қырғыздарды жалдауға ... ... - деп ... ... ... зерттей отырып, автор қоныстанушыларды 2 топқа
бөледі: 1) тиянақты ... 2) өзі ... ... ... ... ... болған жергілікті халықтың
отырықшылыққа көшу процесі мен жағдайларын қарастырады. О.А.Шкапский ... ... ... ... ... ... мәдениетін жеңуі» деп
түсіндірді. Жоғарыда атап өткеніміздей Шкапский Пішпек ... ... т.б. ... ... алдын-ала тексеру және ... соң егін ... және ... басқармасының
меңгерушісі Шванебахқа қорытындылай келе Жетісу облыстарында қырғыздар
тұратын ... ... ... жоқ, ол, ... ... ... тартып алу үшін қойылған, заңды немесе заңсыз ба – бұл оның
жұмысы, ал, ... еш ... жоқ ... ... ... ... ... берген түсініктемесінен
көруімізге болады[37,33]. Ол Қазақстан жеріндегі аграрлық саясатты және
оның әдістері ... ... ... жазды. Ол Қазақтардың артық жерлерін
зерттей отырып үкімет жергілікті ... ... емес ... құру ... ... деп атап көрсетті. Сондықтан жер бөліп
беретін партиялар пайдаланатын жерлердің жер игеруге ... ... ... ... ... ... ... О.А.Шкапскийдің айтуы
бойынша, қазақтарды көшпелілер, яғни оларға егістік жерлер ... ... ... ... мемлекеттік думаның жұмысында ең басты орын алды. ІІІ
Мемлекеттік Думаның депутаттарының арасында Қазақстандағы аграрлық мәселені
қарастырған Николай Лукич Скалозубов болды. 1861ж 29 ... (11 ... ... ... келген. Мамандығы бойынша агроном, ... ... ... ... ... жазған қазанамасында
Ә.Бөкейханов былай дейді, ол саясатшылардың шаруашылық мәселелеріне
араласуына қарсы ... Н.Л. ... ... жері және ... ... ... ... сөзінде қазақтардың 15-тен жер алуы негізінде
отырықшылық саясатына сенімсіздігін көрсетіп, ол дала ... ... ... мал ... ... ... ... айтты.
Оның пікірінше орыс қауымы қазақтардың шаруашылық ... ... ... ... ... ... шешуде хабары болмады. Ол
өзі жүргізген ауылшаруашылық комиссиясының ... ... ... ... отырды, думада жұмыс істеп жүрген кезінде
80 мақала, 175 депутаттар хатын және кітапша, кітап жариялады.
Қазақ ... ... ... дума ... 1909 ... бар. ... 15-тен жер алғанмен аз уақытта егінші бола ма? Мал
шаруасы егін шаруасына ... ... ... ... Қазақ жерінде мұжықта
мал бағуға құл. Жердің түріне қараған Сібір мұжығы да ... көп ... ... ... ... көгендеп, жәбір қылып отырсыңдар дейтін.
1914 жылы Тобылға келіп, Сібір мұжықтарының шаруасын ізденіп, тесіле
қарап оықып, Сібір ... ... ... ... ... ... Сібір мұжықтарына бірлесіп іс қылуды үйретті, талай жиып ... ... ... «Сен мұжыққа бас болдың» деп Скалозубовты
абақтыға жапты. Сол жылы ... мұз ... ... ... ... жер аударды. Тобыл ... ... және ... ... ... ... ... сөйлеуге шешендігі кем, дәлелге мықты,
білімі көп, кіріскен ісін ... ... ... ... ... анда-санда ғана шығып сөйлейтін.
Үшінші думада қазақ жері үшін ... өз ... ... ... ... болғанда қазақты қорғап, сөйлеген. Комиссияда
қазақ шаруасы, қазақ халі туралы істеген ісін ... ... ... к изучению почв и растительности Тобольской губернии» ... ... ... ... ... ... 1899[46,59,69бб].
Н.Л.Сколозубов баспасөзді жоғары бағалаған. Газеттерде жер өңдеу,
бірлесу, мал ... ... көп және жиі ... ... ... өзі
сайланбайды. Сонда да «Речь», «Сибирский ... ... ... ... ісін жиі жазды.
Скалозубовтың айтатын бір пікір мынау еді: қазақ жайын орыс ... ... ісі, ... ... ... ... ... саясат жолындағы
кісілерімізге қараңғы. Думада жетекшіл көп депутат бәрі ... біле тұра ... ... істі қуаттайды деп айтуға ауыз бармайды,
білмеген соң ... ... ... ... іске қол ... отыр.
Сондықтан қазақ тұрмысы, қазақ салты, шаруасы тұрасынан орыс тілінде кітап
шығарып, газет, журналдарға ... орыс ... ... ... ашу зор іс ... деп ... ... ].
Қазаққа жазылған Өскемен уезі Кошанай жерін мұжықтан айырып, қазаққа
қалдырған Скалозубов болатын. Осындай ... ... ... ... депутат
болған кезінде пайдасы тиген.
Столыпин Петр Аркадьевич ... - орыс ... ... ... университетін тамамдаған. 1884 ж Ішкі ... ... ... 1899 ж - ... ... ... губерниясының губернаторы. Кең ... және ... ... ... ... үшін ІІ ... ... 1906 жылдың 26 наурызында Ішкі ... ... ал 1906 жылы ... ... және ... ... төрағасы болып тағайындалған.
Үкімет Столыпиннің жүктемелерін ... ... ІІ ... думаны
таратты және төңкеріс жасады. П.А.Столыпиннің ... ... ... өз ... алып ... [48,49б]
Қазақстандағы аграрлық мәселеде қазақ емес депутаттар белсенділік
көрсетті. Аграрлық мәселені өзінің ... ... ... Седельников
(1876-1930жж) жазды. Т.И. Седельников 1876 ж Верхнеуральск ... ... ... ... ... ... Уфа жер өлшеу
училещесін бітірген. ХХғ ... ... ... басқармасында
статистик болып қызмет атқарды. 1906ж І Мемлекеттік Думаның депутаттығына
Оренбург ... ... ... ... тобына кірді.
Т.Седельников өлкедегі аграрлық мәселе жөнінде өз еңбегінде нақты пікірін
білдіруге тырысты. Ол ... ... мен ... ... ... өткір сынға алды. Т.Седельников Ф.А.Щербина жұмысының
басты ... оның ол ... ... ... ... ... ... заңсыздығына тіпті көңіл бөлмегенін айтады. ... ... жер ... мен жер пайдаланудың заңды
нормаларын тәртіпке келтіруді басты міндет етіп ... ... ... саясатының фактілері, қазақтарға тілектес
авторлардың мақалаларында жарық ... ... ... бірі ... ... Николай Яковлевич Коншин. 1862ж Твер губерниясында шаруа
отбасында ... ... ... ... және Ярослав Демидовск
атындағы мемлекеттік лицейде білім ... Ол көп жыл ... ... комитетінің секретары болып жұмыс істеді, кейін ... ... ... ... ... Бұл жұмыс оның ауыл өмірін
жақын ... ... ... Ол жаппай қазақтардың жерін тартып алу
нәтижесінде, қазақтардың өмірінің, әдет-ғұрпының ... ... ... ... ... ... кеш ... бұл көшпенділердің
бірігуіне, осылардың ішінде малдары жоқтар, яғни жатақтардың пайда ... ... ... ауыл ... ... ... ... бойынша бұл –
мал шаруашылығының құлдырауы, сонымен қатар «қырғыздардан жақсы ... ... ... үшін ... өзі тығырықтан шығатын жолды іздестіреді. Қоныстанушылардың
ағымын тоқтату мүмкін болмады. Онда ... үшін ... жол – ... мен ... ... ... ... ешқандай уақытша шаралар
малшаруашылығын сақтай алмай, көшпенді ... ... ... бұл ойларынан біз сол кездегі қазақ халқының қандай ... ... 8 ... ... орыс ... ... бір ... қарауға
да болмайды. Олардың еңбектеріндегі мынадай ойларын айта кетуіміз керек.
Мысалы; ... ... ... статистигі А.А.Кауфман өзінің
«Переселение и ... ... ... ... деп ... «... ... көшпелі-қырғыздардың шаруашылығына, әсіресе ... ... ... көшуге тигізген пайдалы әсері
туралы ... ... көп ... Орыс қоныстанушыларының солтүстік
қырғыздардың ішінде егіншілікті таратуындағы ықпалын мойындай отырып, жалпы
егіншіліктің ... ... тек ... ... пайда болды деген
пікірлермен келісуге болмайды. Торғай облысында 1875-1882 жж. ... орыс ... ... ... дейінгі уақытта, қырғыз егістіктерінің
көлемі 17 мың десятиннен 44 мың десятинге, немесе 2,5 ... ... ... ... ... болғаннан кейін жергілікті тұрғындардың егістік
жерлерінің көлемдері өспек түгіл ... ... 331б]. ... бұл ... ... ... ... орыс үкіметінің
қоныстанушылар үшін тартып ... ... Оның ... ... жер ... ... ... қысқаруы, қазақтардың
жалқаулығымен, өздері жерді өңдемей жалға бере ... тек ... ... (өздері жыртқаннан гөрі, жалға беріп, өнім ... ... ... ... ... жерін заңсыз тартып алуы мен ол жерлерді
орынсыз, ... ... ... ... былайша бағалайды:
«Қырғыз даласындағы жерді жалға алудың тым жеңіл жаңа ... ... ... шаруашылықтардың кеңінен таралуына қолайлы
жағдайлар жасайды: бұл жерде енді қоныстанушының ерекше түрі қалыптасты, ... ... бұл ... ... көздемейді, сондықтан да ол жердің қамын
ойламайды. Қазіргі үлесінің құнарлығы таусылғаннан ... ол ... ... ... ... бұл ... құнарлы жерлер таусылғаннан кейін ол бөтен
ұлттық ... ... ... ... ... Бұл ... орыс
қоныстанушыларының өзге ұлт өкілдерінің жерлеріне немқұрайлылықпен
қарайтындығын аңғаруға болады.
А.А.Кауфман: ... ... ... ... ... керемет мал өсірушілер; олардың мал өнімдерінің өтімі де тамаша,
сонымен бірге, бір жағынан, қырғыз ... ... ... ... ... ... жабдықтаудың мол көзіне айналды, ал екінші жағынан,
өлкеде жылқы өсіруді дамыту және күшейту – мемлекеттің, яғни ... ... аса ... туып ... [52,21б] деп, Ресейдің қажетіне
қарай, мал ... ... ... етті. Отарлық саясат мүддесін көздеді.
А.А.Кауфман: «...Қырғыз үшін жер өңдеу құт ... ... ... ... керек, барынша кедергі жасау керек»,- деп ... ... әрі ... ... «мал шаруашылығының құлдырауына алып келеді. Ал
мал шаруашылығын сақтау – жалпы мемлекеттік іс»- деп, жымысқы ... ... бұл ... ... ... ... ... мемлекетінің игілігі
жөнінде болып отыр.
П.Румянцев «Жаулап алушыларға қазақ жерін иемдену қиынға ... бос жер көп ... Ал, онда ... ... ... ... болатын.
Әрі олар бейбіт, қонақ жай жандар еді. Сондықтан, қырғыздар ... ... ... Көп жағдайда орыс шаруалары өздері ұнатқан
жерге уақытша орналасып, шатырлар тігетін. Ал, одан соң бар ... ... бір ... орналасып алатын»- деп жазған[53,25б]. Қоныстанушылардың
мұндай әрекеттерге баруын сол ... ... ... шептердің салынуы
және сол жерлерде қоныстанған орыс казактарына сүйенгенін айтуымызға
болады. ... орыс ... ... бола ... ... ... ... еді, яғни отарлау саясатының бір қыры.
Қарқаралы, Атбасар және Өскемен уездерінде ... ... ... жерді
арықтармен суарады. Бұл арықтық егін шаруашылығы өте ертеде пайда болған.
Біз басқа уезде егін ... ... жер ... ... ... ... ... мүшелерінің Көкшетау уезінде
ескі арықтардың орнын табуынан, ... ... ... ... ... ... кеңірек болғанын көруге болады. Онда
қырғыздардың ... ... ... ... астық шаруашылығын
жүргізуі шынында да жақында пайда ... және олар орыс ... ... мал ... ... сипаты орыс
отарлауының дамуымен қалыптасып ... ... бұл ... ... егін ... жер ... ... болғандығын
айта келіп, астық шаруашылығының ... орыс ... ... ... ... ... қорытындылай келе, қазақтың
қоғамдық-әлеуметтік құрылысын ... ... ... ... ... ... өз бетімен дербес саяси өмір сүрген кезеңінде
(1456-1730 жж) бұларда патриархалдық-рулық ... ... ... ... ... тек алғы ... ғана пайда бола бастаған. Атадан
балаға мұра ... ... ... ... ... өзі ... ... Ресейдің қол астына кірудің бірінші және екінші кезеңдерінде (1730-
1822 жж) қызғыз ... ... ... орыс ... ... ... ... ұшыраған жоқ. Өйткені, бұл кезде қырғыздардың
Ресейге тәуелді ететіндей ... ... ... ... ... ... бағынып қол астына «өз еркімен кірді» деп
тек шартты түрде айта ... ... ... ... сахарасына баса
көктеп кіріп, жаулап алғаннан кейін ғана нағыз билікке ие болды.
4. Қырғыз тарихының үшінші кезеңінде (1822-1891 жж) хандық ... ... ... ... ... ... ... билікпен бірге
сұлтандық мұрагерлік, ақ сүйек, қара сүйек болып бөлінушілік ... ... ... ... Ресей тарапынан міндеттер мен құқықтар
белгіленеді[55, 4-5 бб].
Ф.А.Щербина «Біздің шаруа-қоныстанушылардың ... ... ... өте зор. ... ең ... ... ... оқытушысы, ол жер жыртуға, егуге, жинауға,
ұнтақтауға және нанды қалай ... ... деп ... ... «По новым местам» деген кітабында қазақтардың өмірін былай
сипаттайды: «Қырғыздар Шу ... және ... ... ... ... ... және Троицтен Сырдарияға және Хиуа иелігіне дейінгі кең
өлкеде еркін көшіп-қонып жүреді. Қырғыздар отырықшылықта ... ... киіз үйде ... суық ... ... қар және қимен айнала қымтады.
Мал шаруашылығы (қой және түйе, жылқы аздап үстады, ал мүйізді ірі ... ... ... тағы ... ... пішен шаппады және мал қыс бойы
жайылым шөбінде қалды». Автордың бұл ойының жаңсақ екендігіне ... ... ... ... үй және барлық шаруашылық тұрмысы өзгерді: ... ... әлі нан ... ... ал түрі көже немесе
шелпек бірінші қажеттілік болды; қымыз сумен араластырылған сиырдың қышқыл
сүті- ... ... ... ... ... фабрика
материалдары қолданылады- деп орыс ... ... ... үлгі ... ... ... ... жер үлесін берудегі түпкі мақсатын
отаршыл аппараттың өзі де ... жоқ. Ол ... 1913 ... 11 ... ... ... ... басқармасының бастығы Глинка: «Қазақ жері
қазақтан көп артылып қалу үшін – яғни переселендерге қазақтан ... ... ... біз әдіс іздеп отырмыз. Әдіс қылу жолсыздық емес, ептілік. Біз
Министрлер кеңесінен ептілік ... ... ... ... ебімізге түсіруге
қайырмалап едік, топ-тобымен топырлап түсіп жатыр. Ол істеген ... ... ... ... ... жер ... риза болсаңдар, сендерге де мұжықпен
қатар 15 ... ... ... жер береміз дедік. Айтуымыз-ақ мұң екен,
қазақтар отырықшы нормамен жер бер деп жабыла ... ... ... ... нормамен қазақтарға 700 мың десятина жер бердік», - деген деі.
Үкімет орындарының 15 десятина үлес нормасын не үшін ... ... ... шенеунігі осылай түсіндірген болатын[47,20б].
Қоныстандыру шаралары қазақ қоғамының ... ... ... М.Қойгелдиев өзінің «Жетісудағы Ресей ... ... ... ... ... ... орыс ... жерді пайдалану
және қазақтар арасындағы қарым-қатынасты төмендегідей көрсетеді.
Жетісу өңіріне қоныс аударып келген орыс шаруалары кеңестік ... ... ... егін ... ... ... қатарлы
егіншілік мәдениетін әкелушілер» ретінде ... ... ... қоныстандыру саясаты тың жерді игеру бағытында емес, ... ... егін ... мал бағып, су жүйелерін жүргізіп игерген
құнарлы жерлерді келімсектерге ... алып беру ... ... облысына алғашқылар болып келген казактар да, отарлық билік
орындары егіншілік ... ... деп ... орыс ... да ... жаңа ... жүргізу тәсілін алып келе алмады. ... 1906 жылы ... ... ... тек 15%ға ... ... ғана
игеріп, қалған жерлерді игермеді немесе қазақтарға ... ... Ал ... ... ... олар ... ұзап кете ... ХХ ғасырдың
басында ұйғырлар мен дүнгендер әрбір десятина жерден орта есеппен 75 сом 40
тиыннан пайда ... ... орыс ... ... ... десятинадан
19 сом 29 тиыннан аспады. Мұның себебін К.К.Пален орыс шаруаларының жерді
тағылық тәсілмен ... ... ... орыс ... алып келген «егіншілік мәдениеті туралы былай дейді: « Орыс ... ... ... егіншілік мәдениетін алып келді деп ойлау
қателік. Әсте, өйтіп ойлауға болмайды. Өйткені, орыс шаруасы мұнда ... ... ... түскенді тек қана түтынумен болды»[57, 153-154 бб].
Жетісу ... ... ... ... ... ... тарапынан
берілген артықшылықтарды емін-еркін пайдаланды. Келімсектер тіпті, отарлық
билік орындары тартып әперген жерлерге де жан ... ... ... ... ... ... ... Түркістанда тексеру жүргізген
сенатор ... ... ... өздеріне тиесілі жерді ... ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштар қолданбайсыңдар деп сұрағанда біреулері «Ол үшін тезек
даярлау керек, ал ол үшін көп жұмыс қажет» - деп ... ... ... ... үй ... ондай тыңайтқыш тұрі үйіліп ... ... ... жоқ» - деп жауап беретіндігін, алайда, осы паселкелерге жақын
орналасқан неміс менонитеттері өмір сүретін елді ... ... ... ... ... немістер үкімет тарапынан ешқандай көмек алмаса
да, шаруашылығының өнімділігін арттырып отырғандығын, тіпті ертеден ... орыс ... ... ... ... алдыңғы
сатыда тұратындығын ашына жазған.
Сол кезде «Туркестанские ведомасти» газеті «ауыл шаруашылығын жүргізу
жағынан жергілікті халық біздің ... ... әлде ... ... ... жергілікті халықтан суғару жүйелерін жүргізуді, арықтар
қазуды үйренді» ал «ауыл шаруашылығы ... ... ... ... деп көрсеткенін айтады.
Әкімшілік орындарының қоныстанушылар пайдасына ... ... ... ... ... таныту Жетісу өңірінде барған сайын өрістей
түсті. Мұны Т.Седельниковтың қазақтардың қоныс аударушылармен қақтығыстары
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... облыстарда, соның ішінде Жетісу облысында күшейтілген күзет жұмыс
істегені туралы келтірген мәліметтері де ... ... ... ... ... өкіметінің Қазақстанда қоныс аудару саясаты авторлардың
еңбектерінде қазақ ... ... көшу ... ... ықпалымен пайда болғаны, ... ... ... ... деп ... ... ... саясатындағы
көздеген мақсаттарын жасыруға тырысты.
2.3. Қазақ жерінің Ресей Мемлекеттік Думасында талқылануы
Патшалық биліктің қазақ даласын ... ... ... ... байланысты саяси оқиғаға дер кезінде түсінік ... ... ... ... ... ... ... басылымдар болды. Саяси
тұрғыдан алғанда ... ... ... интеллигенция мен халықты
жалғастырушы көпір іспеттес болды. Қоғамдық күрес жолына түскен жас ... ... ... ... ... жайлардың бірі – ел
тағдырына қатысты жер мәселесі еді. Бұл мәселе оның азаттық санасына қозғау
салды, ... сын ... ХХ ... алғашқы он жылдығында қаьылданған
столыпиндік ... ... ала ... ішкі ... ... ... ... өлкеде жер мәселесін асқындырып жіберген
еді. Бұл ретте қазақ шаруаларына ауыр тиген ... 9 ... ... ... ... семей, Торғай және Орал облыстарындағы мемлекеттік
жер қорын ... ... ... мен ... ... басқару туралы
ереженің 270-бабына қосымша заң болды. Басыбайлылық сипатта жазылған бұл
екі құжат іс ... ... ... переселен басқармасының еркіне берді. Бұл
құжаттар бекітіле салысымен переселен мекемелері қазақ ... ... ... ... өз қарамағына алу мақсатында қазақ шаруаларына да орыс
қоныстанушылары сияқты 15 ... жер ... ... ... ... ашты және бұл ... ... аудандарда қорқыту-үркіту
шараларымен қатар жүрді. Міне, осындай ... ... ... жасап отырған айласын жан-жақты сынап, әшкерелеп, сол арқылы
халықтың көзін ашып, оған бұл көкейтесті ... өз ... ... ... ... публицистикалық саяси құрылысымен жақсы таныс, жер
қатынастары мәселесін терең менгерген адам ғана жүзеге ... ... Ұлт – ... ... ... ... ... зиялыларының бірінші
кезекте шешуге тырысқан мәселелерінің ішінде жер ... өте ... ... және «Қазақ» басылымдары бұл мәселені ұлттық ауқымға
көтеріп, қызу ... ... Бұл ... ... ... ... ... ең тұңғыш айтыс болды. «Айқап» журналының ... ... ... позициясы болды: ол – ... ... ... еді. ... ... ... ... Ресейдің билеуші топтары қазақ даласында шаруашылыққа қолайлы
артық жерлер қалдырмады. Осындай жағдайда жергілікті ... ... ... күттірмейтін мәселе деп есептеледі, сондықтан отырықшылықтың
жақсы қасиеттерін барынша насихаттады. «Айқаптықтар» отырықшылықты өркениет
тірегі ретінде ... ... ... ... ... ... ғана қалды. Егерде қазақтар тез арада жаппай отырықшылыққа көшіп,
тұрғын мекен-жайларын салып, ... ... ... халықтар жерсіз
қалады», - деп сақтандырады[58,21б].
Тарихи әділеттік үшін атап айту керек, «Қазақ» газеті маңына топтасқан
Ә.Бөкейхановпен оның серіктері қазақ халқының ... ... ... жер ... ... норманың отаршыл мазмұнына, аңқау елді алдауға
көздеген астарына ... ... ... ... «Қазақ жерін алу
туралы низам» атты мақаласында («Қазақ», 1913, №29, 30) ... деп ... ... ... алады, қыстауларынан көшіреді ... сондай жолсыз
істерден орынсыз жәбір көріп, әуре болып жүрген қазақтар көп. Қыстау ... ... ... жаңа ... общества бермей, жер алып ... ... ... оған қабырғасы қайысып қайырмай, екі ... жыл, төрт жыл ... шаба ... егін сала ... ... орын таппай,
сандалып жүрген қазақтарды көз көріп ... ... бас ... ... жарияланған А.Байтұрсыновтың
«Жер жалдау жайынан» атты еңбегінде қазақ жерінің екі ұшы екі ... ... ... ... ұшы ... екенін айтыла келіп, мынадай мазмұнды ой
түйілген: «Әдіс қылған жағы ауыстырып алып ... бос ... жағы ... ... ... ... ... ұстау, бос ұстау қазақтың өздерінен...
Қазақ жері қазақтан кетпес еді, ... жері ... ... іс ... ... болмаса, алдырмасқа іс қылған қазақ жоқ. Әркім өз жерін ... өз ... ... ... өз ... ғана ... іс қылып, жұрт
пайдасы мен залалына тіпті ... Бұл ... өз ойын ашық ... ... ... ... орыс патшалығынан жерімізді
тоналуына бірлесіп қарсы тұруға, «қазақ жері ... ... іс ... ... ... қиын емес. «Қазақ» гаетіне осыған мазмұндас
мақалалар аз ... ... ... ... «Ата ... ... ... және «Жер жалдау жайынан», «Қазақ жерін алу
турасындағы ... ... ... ... һәм жер ... тағы сол
сияқты мақалалар.
Өз ретінде де қазақ зиялылары да ... ... ... ... ... ... аяғына дейін отаршылдық сипатын жақсы түсінді.
«Айқап» журналы мен «Қазақ» ... ол ... ... ... ... ... сайлау аяғы бітпейтін дауға ұласты. Болыс
көпшілік сайлағаннан болмай, бөтен елден орыс жетелеп ... ... ... ... ... тыңдаған адам жоқ. Мұның болысынан не қасиет, не
береке», -деп ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз әшерилеп отырса да, кейде осы ... ... ... ... ... де ... тыс ... Мысалы,
А.Байтұрсынов 1911 жылы «Айқапта» жазған «Қазақ өкпесі» деген мақаласында
былай деген еді: Қазақ ... ... ... ... алып ... ... ... Қазақ жерін қазыналық етуге неге көнген ... ... ... ... болғанына өкіну – білмегендік, әуелі –
қазыналық етемін дегенде көнбеске шара жоқ. ... жер ... ... пайдалы емес, бәле болар еді... Қазақтың әлі күнге қол үзбей
отырғаны – жер ... ... ... тойғанына мәз болып,
ертенгісін ұмытатын қазақ бүгін жерін сатып, тойып, ... ... ... Жер ... ... аз ба? ... ... тартынбағандар сатуданда
тартынбайды. Жер қазыналық болған соң сата алмайды, жалдаудан ... ... аз ... ... ... ... қалғанымыз, ордалы жерде
орыннан қағылғанымыз, жоралы жерде жолдан ... – бәрі ... ... да оның ... ... артық көреміз».
А.Байтұрсынов «Айқап» бетінде өзінің ұлтын сынағанда оны жеп көргеннен
емес, керісінше барынша ... ол ... ... намысқа тырысса
екен, өзінің жерін өзіде байқамай басқаларға таратып беретін аңқаулығынан,
надандығынан ... екен ... ізгі ... көздеп ... ... ... ... ... ... қулық-сұмдықтарына терең
бойлаған Ә.Бөкейханов бұл мәселеде ... ойын ... ... «Үшінші Дума һәм қазақ» деген мақаласында тұжырымдап былай
жазады: «Жетісу, ... ... ... һәм Орал ... ... қазақтарға
закон болып «25 март 1891 жылғы Степное положение» шықты... ... ... ... ... қазақтарына шығарған закон «21 июнь
1886 жылғы Түркістанский крайды билеу хақындағы шыққан ... ... 279 – ... ... жер ... ... өз пайдасына
алады деген қосымша жоба еді. Бұл закон бұрынғы ... ... ... жері ... ... еді, ... 279 – статьяға қосымша деп 1911
жылы ІІІ Думаға ... екі жол ... ... ... қазақ жерінен
артық жер табылса қазына өз пайдасына алатын болсын» деп
Большевиктік бағыттағы берік ұстаған Ораз ... ... ... ... ... орында тұруы тиіс деген көзқкраста болды. Ол ... ... ... ойын ... ... «... ... ... елінің мүддесі қарастырылуы керек. Басқадан бұрын қазақ елі ... ... ... ... ... қолдандық, өйткені патша заманында қазақ
елінің жерге қожалығы болмады. Бұл негізгі бағытымыз» [59,245б].
Патша заманындағы ... ... ... алу ... қазақ зиялыларын
кейбір тұңілуге алып келді. Осыған баланысты «Қазақ» газеті былай ... ... ... ... ... жақсысын мұжық алды; жаманы да қазақ
пайдасына қалмайды. Үкімет мұжықтан ... ... ... ... ... ... бұл ... шықса керек. Аз да болса 15 десятинадан жер
алып жатқан бауырларымыздың не ... ... ... ... ... ... мұжық болыстарына қосақтады. Бұл қосақтау бірінші февральда
басталды».
Қоныстанушы орыс мұжықтарынан қазақтың ... ... ... ... та ... ... ... жазған еді. Оның «Торғай» деп
аталатын мақаласынан төмендегідей жолдарды оқимыз: «1914 жылы 15 ... ... ... ... ... келе ... Сарықопа болысының 4 –ауылына Көкенбай
қарсуы деген жерге қонған. Хахолдардың малы қазақтың ... ... кісі ... ... ... ... ... мен қазақ арасында жанжал
шығады. Сол арада бір орыс ... ... ... ... ... ... военный хакімге білдірген. Міне, осы қазақты ... ... ... ... Қызылжар уезі болысының крестьяны Павел
Манулов 1415 ... 2 ... ... ... обвинительный акт
жасалып Оренбург окружной судына түсті» [59,247б].
Ауыр отарлық ... жер үшін ... ... ... ... ... саяси әлеуметтік құқықтың жоқтығы, міне, ... ... ... мен ... ... бар ... мақсатта кең пайдалана отырып, қазақ демократиялық зиялылары
ұлт-азаттық қозғалыс идеологиясының ... ... ХХ ... беташар оқиғасы, Ресей империясының басқару жүйесіне
қарсы 1905-1907 жылдардағы орыс революсиясының жойқын дүмпуі Дала өлкесінде
де ... ... ... ... ... ... ... алып шықты.
Қазақ оқығандары халқының саяси-әлеумемтік, мәдени-рухани ... ... ... ... ... ... тиек ... ел
арасында түсіндіріп, үгіт-насихат жұмысын жүргізген листовкалар таратып,
петиция үлгісіндегі жоғарғы мәртебелік билік иелеріне ... ... ... ... ... шиеленістің шешімін тауып, алдаусырату
мақсатымен ... ... ... ... талап-тілектерін
орындауға мәжбүр болды. Бостандық теңдік ... ... ... бара ... ... ... ... алдауға көшті. Ол 1905 жылы
17 «Бостандық Манифесі» деген атпен елге әйгілі болған манифесін ... ... ... ... жұмысына араласуына жол ашып берді.
Осылайша сан ... ... ... ... «теңдік пен бақыт» әперуші
көрінген Мемлекеттік Дума дүниеге келді. Әсіресе, заң ... ... ... ... ... халқының мүддесін қорғайтын ұлт өкілдерінен
депутат сайлауға, ана тілінде төл мерзімді баспасөз құралының жарық ... ... – сөз жоқ, сол ... ел ... ... ... жандардың үлкен
жеңісі еді[60,75б].
«Алланың мәрхаббатымен» деп басталған патша Манифесінде: «Астанада
және империямыздың ... ... ... ... ... ... Біздің жүрегімізді ауыр қайғы басты. Осы ереуілдердің аяғы мен
ел ішінде тәртіптің бұзылуына соқтырды. Державиямыздың ... ... ... ... ... ...
Үкіметке біздің мынадай қалауымызды екі етпей орындауды жүктейміз.
1.Әр адамның іс жүзінде толық азат ... ... ... ... өткізуіне одақ құрылуына ерік берілуі негізінде халыққа
түпкілікті азаматтық ... ... ... Дума сайлау жұмысын кідіртпей жүргізсе, ... аз ... ... ... ... қазірден бастап бұл сайлауға
араластырылсын, алдағы уақытта жалпы ... ... ... заң тәртібі
бойынша өрби беретін болсын.
Және 3. ... ... Дума ... заң орындалмайтын болсын, осы
тәртіп қатты сақталсын және ... ... ... ... тарапымыздан
қойылған үкімет басшыларының істеген жұмыстарының заңдылығын шын ... ... ... ... берілсін.
Руссияның барлық адал ұлдары Отан алдындағы ... ... ... ... көз көрмеген бүлікті тоқтатуға, бізбен бірге туған
жерімізге тыныштық пен бейбітшілікті орнатуға ... ... ... деп ... Міне, осылай дүниеге келтірілген Мемлекет
Думаның мақсаты елдегі революциялық күштерді жойып, ... ... ... бұру еді. Мемлекеттік Дума Ішкі Істер Министрі
Булыгиннің ... ... ... деп ... Булыгин жобасы
алғашқы кезде министрлер кеңесінде, ал ... ... ... ереше
мәжілістерде тікелей ІІ Николайдың басшылығымен қаралды. Сонымен қатар,
Ішкі істер Министріне ... Дала ... ... ... осы аймақтардағы жағдайларына келетіндігін білу ұсынылды.
Түркістан және Дала ... ... ... онда ... ... ушығып отырғандығын ескере отырып, ... ... ... ... ... ... ... арасында
жаңа “жергілікті халықтың көпшілігінің арасында сәтсіз болулар” тудырады
деп үкіметті ескертті. ... ... ... қарсы болған халық
үкіметтің көшпелі халықтың сайлау құқығы ... ... ... етті ... Ақыр аяғы 1905 ... 6 ... ... Думасын
бекіту жөніндегі Манифестке» патша Николай ІІ қол қойған еді. 1905 жылы 6
тамызда «Сайлау ... заң» ... Онда ... патшалығы
губернаторлығы, Торғай және Орал ... ... ... ... ... және Дала ... және Кавказдық
наместниктік, көшпелі бұратана халықтардың мемлекеттік думаға сайлануы
ерекше ... ... ... Бұл ... ... ... патша граф
Д.И.Сольсконың басшылығымен шақырылған жиналықта қаралды[58,11б].
Патша бекіткен заң бойынша Мемлекеттік Дума мерзімі 5 жыл, ... ... ... ... ... деп ... Дума ... бұрын
таратылатын болды /2-3-баптар/. Дума заңдарын бұзғандар Дума мәжілісінен
қуылатын болды /40-бап/.
Дума заң ... ... ... ... ... және ... Дума сайлауына қатыстыру қажет емес деп кемсітті. Булыгиннің
Дала генерал-губернаторына жазған хатында “қазақ жұрты арнайы, көшпелі, ... ... ... ... ... ит жегіп жүрген самоед, лапармен
бірдей, ... ... ... ... деп ... сіз ... билеп
отырсыз, біздің бұл ақылды қалай көресіз”- деген еді. Булыгиннің бұл ... ... ... ... ... ... кеңеске салды. Орта
Азиядағы ұлт аймақтардан Думаға мүше сайлауды помещиктер де өте ... ... ... ... құқынан айыру ұлт аймақтардағы халықтың
арасында ... ... Дала ... ... ... ... қарамағындағы басшыларды жиып алып ... ... ... ... ... іскер, шешен, өзі он облыста, саны бес
миллион, қазақ өз жайын өзі ... баян ... жөні бар. ... ... ... бес миллион жұрт мақсұды жетім-жесір қалады және қазаққа
депутат бермесе, бұл әділдіктен тысқары ... ... ... қарсы
болады”,- деп, көшпелі халықты сайлау құқынан айырғанына қарсы шықты, әрі
Думаға Ақмола мен Семей облыстарының ... ... бір ... екі адам
жіберу туралы өзінің ұсынысын қойды. Кейінен Сухотин Булыгиннің пікірін
қайтадан жақтап қалады.
І Думаға ... 1906 ... ... ... ... ... ұзаққа созылған үлкен айтыс-тартыстың нәтижесінде арнайы мәжілістің
шешімі бойынша “бұратана елдерден” Думаға мүше ... ... ... жылы 22 ... ... ІІ ... ... Орал және Торғай
облыстарына Мемлекеттік ... ... ... ... ... мен ... енгізулер” деген арнайы жиналыста қаралған заң жобасын бекітті.
Түркістан ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Дума
заңы бойынша орыс тілін білмейтін ... ... ... ... ... ауыр тиді.
Қазақ халқынан Думаға сайлау 1906 жылғы 22 ақпандағы заң бойынша қатаң
бақылау жағдайында жүгізілді. Осы заң бойынша ... ... ... ... облыстарындағы бұратаналардан Мемлекеттік Думаға бір-бір мүшеден, ал
қалалық жерлерде және отырықшы өмір сүретін халық ... әр ... ... І мүше ... тиіс ... ... сайлау тікелей жүргізілмеді. Қазақстанның қалалық
халқы екі дәрежелі жүйе негізінде ... ... ... ... ... сатыға бөлінді. Мысалы, Ақмола, Семей, Орал ... ... ... ... үш ... ал ... ... үшін төрт сатылы болды. Жетісу облысының ... ... ... ұйғыр, дұнғандар да үш сатылы құрылымменен сайланатын болды.
Сібір, Орал және Жетісу ... ... ... ... ... жасалынды. Олар үшін сайлау екі сатылы болды. Сайлау жасарын
дауыс беру негізінде ... ... ... Мемлекеттік Думаға 30 млн. мұсылман халқының атынан 14-ақ адам
қатынасты, Бұл мемлекеттік Дума құрамының 3,1пайыз ғана еді. ... ... ... қазақ халқының саны 4 млн. 800 мың болды.
Сайлау заңы бойынша І-ші шақырылған Мемлекеттік Думаға 524 ... ... ... ... ... 478 адам ... ... Ресей
құрамындағы мұсылман елдерінің атынан І-ші, ІІ-ші, ІІІ-ші Думаларға 70
депутат қатысады. І Мемлекеттік Думаға ... ... 25 ... ... – 35 депутат, ал ІІІ Думаға – 10 депутат қатысты.
Қабылданған заң бойынша қазақ өлкесі Думаға 10 ... ... ... ... 4-еуі ... 4-еуі ... екі ... Орал және Сібір казак-
орыс әскерінен сайланды. Ал ... – 1, ... ...... орын бөлінді. Жергілікті ұлт өкілдеріне 5 орын, орыстарға 5
орын, Жетісу казак-әскерлеріне І орын және 2 орын ... ... ... ... ... І Мемлекеттік Думаға 25 депутат сайланды. Соның
11-і қазақтар еді.
Ставрополь мен Астрахан губерниясындағы көшпелі халықтың ішінде Думаға
депутат сайлау құқығын ... мен ... ғана ... Олар ... ... ... қалмақтар атынан, ал екіншісі ішкі ... ... ... алды.
Газет беттерінде Думаға сайлау басталғаны жөнінде хабарлар жариялана
бастады. Қазақ халқы сайлауға қатысту құқығын 1906 ... ... ... ... алды. Бұл кезде І Мемлекеттік Дума өз жұмысын бастап қойған
еді.
“Семипалатинский листок”, “Фікір”, “Степной голос” ... І ... ... ... ... ... ... жатты. Қазақ
интеллигенциясы Мемлекеттік Думаны жер мәселесін шешетін бірден-бір құрал
деп есептеді. ... да, ... ... ... ... Дума ... араласа алатын, қазақ мұңын ... ... ... ... тырысты. 1916 жылы Санкт-Петербурктан ... ... ... ... атты ... Думаға қатысқан қазақ депутаттары жәйлі
мәліметтер берді. Осы басылымда Ахмат Бірімжанов, ... ... ... ... ... ... Мақсұтовтың
суреттері беріліп бірсыпыра мәліметтер келтірілген. Депутаттар кітапшасында
Шаймерден Қосшығұлов пен Әлихан ... ... ... кеш
жүргізілуіне байланысты кірмей қалған.
Сайлау қазақ даласында ең соңынан өткізілді. ... ... ... Ә.Бөкейханов сайланды. Семей облысының ең бірінші сайлаушылар
жиналысы 10 маусымда Семей қаласындағы ... ... ... ... 150 адамдай жиналып, Павлодар уезінің Сейтен болысының басқарушысы
Темірғали Нүрекенов төрағалық ... ... ... ... таныстырып, Думаға Ә.Бөкейхановты бірауыздан депутат қылып
сайлау жөнінде шешім қабылдайды. Ал 15 маусымда Омбы Сот ... ... ... ... ... ... облысынан
Мемлекеттік Думаға бірауыздан Ә.Бөкейханов сайланды. ... ... Дума ... ... ... Өйткені ол Дума өз жұмысын
бастаған ... Омбы ... ... ... ... үш ай ... абақтысында отырады. Ал абақтыдан ... ... Дума ... ... ... оның ... ... актісін қабылдау үшін Финляндияның Выборг қаласына ... ... ... ... ... аттанып, Выборг үндеуіне қол
қояды[32,144б].
Сол күні Көкшетау қаласында ... ... ... ... мүшелкке 36 жастағы молла Шаймерден Қосшұғұловты сайлайды. Халық
қалаулысы, ізгі ниеті мен ... үшін ... ... ... Думаға мүшелігі «орыс ... ... ... Бұл ... ... ... 1906 жылғы 27-санында
хабарлама беріледі. Ш.Қосшығұлов ІІ- Думаға сайланады.
Торғай облысының атынан Думаға Ахмет ... ... ... ... Ішкі ... ... ... жеделхатта Торғай
облысындағы бұратаналардан Мемлекеттік ... ... ... хабарланады. 1871 жылы Торғай облысы, Торғай уезінде Тосм
болысының №1 ... ... ... Ол екі кластық орысша-қазақша
училищесін, кейін білімін Орынбор гимназиясында ... ... ... ... заң ... 1896 жылы ... медальмен бітірген.
«Руссияның бірінші Мемлекеттік ... ... ... ... «Степной крайдан сайланған қырғыздар арасында ... ... деп оның ... ... мәліметтер
беріледі.
Астрахан губерниясына қарайтын Ішкі Орда ... ... ... ... сайланады. Ол Санкт-Петербург университетінің заң
факультетін бітіріп, қазақта тұңғыш рет шет ... ... ... ... біріші алған адам. Бөкей Ордасын басқаратын уақытша кеңестің
кеңесшісі болып ... ... ... ... ... ... ... болып сайланады.
Алпысбай Қалменов 1864 жылы Орал ... ... ... Бастауыш
мектепте дәріс алған, Орынбор гимназиясында оқыған, уақытша үкіметтің ішкі
ордадағы лауазымды кеңесшісі ... ... ... ... ... ... ... айналысқан, қазақ халқының арасында беделі өте
жоғары болған.
Сәлімгерей Сейітханұлы Жантөрин – Уфа ... ... ... ... халықтық мұсылман партиясы жергілікті ұйымының
өкілі. Орынбор гимназиясын ... ... ол ... заң факультетіне ... ... ... ... ... ... ... Оқуды бітірген соң
үш жыл судья болып істеді, төрт жыл ... ... Оның ... ... ... көзқарасы айқындалды: ол ана тілінде
оқытатын ... ... ... деп ... [62, 128б]. Адвокат болып
жүріп депутаттыққа башқұрттардан сайланған.
Жетісу облысы ... ... ... ... ... өз уақытында депутат
сайлап үлгермеді. Дума аяқталар сәтте ... ... 20 ... мен 7 ... ... Таинов Молланы депутат қылып сайлайды.
І Мемлекеттік Дума жұмысы 1906 жылдың 27 сәуірінде Таврия сарайында
ашылады. ... 478 ... ... ... болды:
Кадет-179
Автономистер (шет аймақ ұлттар, депутаттары) – 63
Октябристер -16
Партиясыздар -97
Еңбек партиясы ... ... ... ... ... күш ... Дума ... қарсаңында Ресей империясының 87 губерниясы
мен облыстарының 82-сіне төтенше әскери жағдай енгізілді. Жиналыс, митингі
өткізуге тиым ... ... ... І ... Думаға қатыса
алмады. Көбіне депутаттар Дума жұмысы басталып, қызу айтыстар болып жатқан
кездерде ... ... ... басты қойылғаны аграрлық мәселе болды. Аграрлық
мәселені талқылау Дума жұмысында 8 мамырдан ... ... ... ... Дума кеңесіне 3 жер жобасы: кадеттер жобасы (42 мүше қол
қойған), ... топ ... (104 мүше қол ... ... жобасы (33
мүше қол қойған) келіп түсті. Жер мәселесі ... ... ... ... ең ... ... Дала өлкесіндегі жер бөлу ... ... ... үш ... әскери жағдайға көшіру миллиондаған
қазақтарды жерінен айырғанын баса айтты. Ресейдің ... ... бұл ... шешімі қандай болар деп тағатсыздана күтті. Оңшылдар
мен ... ... ... ... жер ... ... заң
жобасын дайындауға мерзімді созуға тырысты. Дума ... жер ... ... бойынша құралды.
Дала өлкесіндегі орыс демократиялық интеллигенциясының отаршылдық
саясатының зардаптарын түсініп және көшпелі халықтың жағдайын ескере ... ... ... ... ... ... аудартуларының
пайдасыз екенін түсіне отырып, орыс шаруаларының алдында қоныстанудың мәнін
түсіндіруге тырысты. «Далалық ... ... үшін ... ... ... деп ... болады) мақалада автор (су, орман,
жол және т.б. жоқ ... ... ... ... ... ... келтіре отырып дәлелдейді. Өкімет саясаткерлеріне балай дейді:
«мейлі ... ... ... ... ... ... тартып
алған жерлерінен қоныстанушылар бытырай қашсын, бұлардың барлығы маңызды
емес, так ресейдің жер ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен далалық өлкеге
қоныстанбастан бұрын, Ресейдің ішіндегі ... ... ... ... ... мәселеде көп тәжірибесі бар демократиялық мамандар, соның
ішінде қоныстандыру ... ... ... думада жалғастырған
А.А.Кауфман, Ф.А.Щербина және П.П.Маслов, И.В. Гурко, М.И.Туган-Бароновский
және т.б. болды[63, 73б].
Қазақ депутаттар Думаға ... ... ... комиссия
құрамында болмады. Сондықтан да 26 ... күні ... ... депутаттарынан
Сібір және Дала өлкесінің өкілдерін ... ... ... енгізу
турасында ұсыныс түседі. Аграрлық комиссия құрамына өкілдер енгізу мәселесі
бойынша ... рет ... ... ... ... Бірімжанов сөйлейді.
Ол қазақ елінің жерге байланысты шешілмей жатқан көп мәселелері бар екенін
айтып, осы аграрлық мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... енгізуді ұсынады. Комиссия құрамында Сәлімгерей
Жантөрин де бар еді. Орал ... ... ... атынан сайланған
Н.А. Бородин да аграрлық комиссия құрамына көбейту, оған қазақ депутаттарын
енгізу мәселесінде ... ... ... ... ... ... ... жер мәселесіне қатысты аграрлық заң ... ... ... ... ... Дума ... Бородин,
Сыртылановтың ұсынысы бойынша 99 мүшеден тұратын аграрлық ... ... ... ... ... ... шешілуі тиіс, бұл шешімсіз
елді тыныштандыру мүмкін емес»,- деп жазды «Семипалатинский листок» ... ... ... ... ... ... мен ... тобының
құрамына енді. Мемлекеттік Думадағы аграрлық мәселе 6 және 20 ... ... ... тартыс шаруалардың, помещиктердің жерге ... бұл екі ... ... тіл ... ... ... Дума ... Орталдық Алпысбай Кәлменов үш бөлімге мүше
болып бекітіліп, сұрау салу жөніндегі үш бірдей үндеуге қол қойған.
Бірінеше күн ... ... жер ... ... ... ... ... министрлер, профессорлар, латыш, мұсылман, башқұрт
өкілдері шығып, шаруалардың, ... ... жер ... сөз ... 1906 жылы 4 шілдеде Думаның 53 мүшесі Министрлер
Кеңесінің ... ... пе ... ... Дала өлкесінде
заңсыз переселен учаскелерін құрып, орманды жерлерде рұқсатсыз ... ... арыз ... ... қол ... Орынбор депутаты
Т.Седельников, Алаштың ... ... ... ... ... ... ... мүшесі С.Жантөрин, Шепкин, Л.Петроженцкий, Хан
Эриванский, Н.Жорданин, И.Церетели, В.Нобаков, Лединицкий, ... ... және ... Бас ... переселен
учаскелерін құру жөніндегі уақытша партиялар өзінің 13 жыл өмір ... 17 млн. ... ... ... ... ... млн. десятина жерлерді «артық» деп алып ... деп ... құру ... ... партиялардың жұмысының заңсыз екендігін,
осы мәселелерге қатысты қазақтардың жоғары орындарға, Дума депутаттарының
атына петиция жібергендігін атап ... осы ... Дума ... ... ... ... ... депутаттарының бұл сұраулары ... 1906 жылы 8 ... 72 күн ... жасаған І Мемлекеттік Дума
үкімет шешімімен таратылады[60, 146б].
Дума таратылғаннан кейін ... Дума ... ... ... ... ... ... үндеуіне» қол қояды. «8 июльде ағзаларға
Таврический ... ... ... ... ағзалар Петербург жанында
Финляндия княздығында Выборг деген ... ... ... ... ... ... ... сонда... 180 адам қол қойып халыққа
таратылады.
Үкімет бұл ... ... ... деп ... қол ... ... ... Қол қойған депутаттардың арасында 6 мұсылман депутаттары
Ә.Бокейханов, С.Жантөрин, С.Алкин, Ахмутов, ... (бір ... ... бар еді. Дума ... ... та ... баруға
вокзалға келген кезде бір себепке ... бара ... ... ... ... ... ... қатысты. Мұсылман фракциясындағы
басқа депутаттармен бірге олар жер ... ... ... ... ... «мен кадет партиясынан неге шақтым?»
деген ашық хатында: «Кадет партиясы жер адамға меншікті болып ... ... ... ... ... меншікті қылып алса башқұртша көрші мұжыққа
сатып, біраз жылда сыпырылып, жалаңаш шыға ... - деп өз ойын ... ... ундеуіне» қатысқандардың үстінен 22 тамызда іс қаралады. Сол
үшін барлығы да сотқа тартылып, үш ай ... ... үкім ... тартылған депутаттардың келесі ІІ және ІІІ Мемлекеттік Думаға депутат
болып сайланбауының бірден-бір себебі осында болса керек.
І Мемлекеттік ... ... ... ... ... одан ... түсуіне әсер етті. Әсересе, аграрлық мәселе бойынша қозғалыс жаңа
сипат алды.
ІІ Мемлекеттік Думаға сайлау 1907 жылдың қаңтар-ақпан ... ... 11 ... ... ... дума 1907 жылы 20 ... ашылып, өзінің 103 жұмыс күнінде 1 рет
сессия ашып, 53 ... ... 1906 жылы 19 ... Ішкі ... ... сайлауға өз атынан үй жалдап, бірақ біршіма уақыт онда
тұрмаса» және «пәтер ақысын төлемей ... ... ... ... ... алмайтынждығын білдіріп жарлық шығарды. Сонымен қатар
курьер, вахтер және от жағу ... ... ... сайлаушылар
қатарына енгізілмеді. Сайлау құқынан темір жол қызметкерлері, бу ... ... ... ... және жол ... ... ... 21 наурызда Жетісу облыстық Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Верный
қаласының сайлаушысы Сергей Федорович Аваевтың Верный қаласынан ... ... ... ... және 1907ж 7/8 ... уезіндегі сайлаудың дұрыс еместігін, ... ... ... ... Бұл жерде Верный уезіндегі сайлаушылардың
сайлау ... ... ... ... Дала ... депутаттыққа Ақмола облысынан Виноградов,
Орал облысынан И.И.Космодамианский, ... ... ... ... Мемлекеттік думада Сібір автономияшыларын құрған Н.Я.Коншин, Орал
казактарынан Ф.А.Еремин, Ақмола облысының Сібір казактарынан ... ... ... ... 36 ... кірді. Бұл фракцияның өзі
«Мұсылман фракциясына» және «Мұсылман ... ... ... екіге
бөлінді. «Мұсылман фракциясының» құрамына 30 депутат енді. Бұл фракция ... ... Дума ... ... ... ... еді. ... қызмет фракциясының» құрамында 6-ақ ағзасы болды: үш молда, бір
дәрігер, бір саудагер, бір мұғалім[67,43б].
Қазақ халқынан депутаттыққа Орал ... ... ... ... ... ... А.Бірімжанов, Семей облысынан
Т.Нүрекенов, Жетісу облысынан М.Тынышпаев, ... ... ... ... ... ... облысының қазақтары мен орыс шаруалары 15 ақпанда ІІ ... ... ... ... пен Ф.Ереминді шығарып салуға вокзал
басына келіп, олардың Думада мұң-мұқтаждарын ... күш ... ... ... патша әкімшілігіне қарсы шыққан адамдарды сайлауға
қатыстырмауға тырысты. Осыған орай 1906 жылы 23 ... Заң ... ... ... ... отрып Дала генерал-губернаторына Омбы
қаласының сайлау тізімінен ... ... ... қол ... тартылғаны үшін тез арада шығару турасында нұсқау жібереді. ... Омбы ... ... ... ... ... Дума ... кандидатурасын сайлаушылар тізімінен алынып ... ... ... ... ... ... ... Б.Құлманов
және А.Бірімжановтар мұсылман фракциясының бөліміне, ал Жетісу ... ... ... ... ... ... ІІ Дума да үкіметтің аграрлық және отаршыл саясатын сынға ... ... Дума ... ... ... да, күн тәртібіне
қойылған мәселелерді талқылау жағынан да бірінші ... гөрі ... ... Дума ... оның ... А.Бірімжанов Далалық сот пен жергілікті
сот комиссиясының ... ал ... пен ... ... ... ... Б.Қаратаев алғашқы кездерде тіркеу тізімі
бойынша кадет ... ... ... еді. ... ... ... толықтай құрған кезде мұсылман фракциясының тізіміне енгізіледі.
Ол Дума жұмысының барысында, әсіресе Дала ... ... ... ... Дума депутаты И.И.Космодаминскийдің қолдауына сүйенеді.
Дума отырысының барысында Б.Қаратаев Егіншілік пен ... ... ... барып қазақ өлкесіндегі үкіметтің жүргізіп отырған жер
саясатының көшпелі қазақтарға үлкен зиянын тигізіп ... Дала ... ... ... тоқтату қажеттігін айтқан болатын. ... ... ... ... ... ... заң жобасын жасауға
қатынасты. Сондай-ақ бірнеше рет қазақ өлкесіндегі жер саясатына ... ... сөз ... ... 39 пленарлық отырысында аграрлық
мәселені ... ... ... ... сөз ... ... ... Мемлекеттік Думаға жеделхат жолдап, онда былай дейді:
«Екі жыл қатарынан қуаңшылық ... ... жоқ. Орал ... ... ... және Орал ... ... ұшырауда: кедейлердің малы жоқ,
Қаратөбе, Қызылқұм, Гурьев, Темір және т.б. ... аш ... жүр. ... өзінің жергілікті азық-түлік капиталы барлық аш
қырғыздарды тамақтандыруға жетпейді. Сондықтан ... ... ... үміт ... 1912 ... ақпанның жартысынан қырғыздар қайыршылық
жағдайға ұшырауы мүмкін деген қауіп бар. Сол ... мен ІІ ... ... ... өз ... ... арнап, олардың жүрегін
оятпақпын». Бұған жауап ретінде ... ... ... ... ... еді, онда былай делінген: «Сіздің жеделхатыңыздан кейін мен Ішкі
істер министрі төрағалық ететін азық-түлік кеңесіне ... ... деп ... ... ... пен ... жеделхат жолдап,
былай деген: «Сіздің жеделхатыңыздан кейін біз ... ... ... ол ... жеделхат жіберуге және қырғыздарға
үлестіру жөнінде өзінің жергілікті капиталынан қазынадан көмек жасауға уәде
берді» [67,130б].
Б.Қаратаев орыстың ... ... мен ... ... ... ... ... көңіл аударуға шақырады. Ол басқа депутаттар сияқты қазақ
халқының ... және ... ... ... деп ... оның Думаның алдында қойған жер мәселесіне қатысты ... ... ... ... да ... елге құр ... үшін Дала
Ережесіне қатысты әр түрлі циркулярларды жинады. Дума қарастырар деген
үмітпен талабын хат ... ... ... ... ... фракциясының депутаттары 21 сәуірде «Дума» газетін шығарып,
Думадағы қаралған мәселелерді ... ... Бұл ... ІІ ... 6 номері шықты. Газет Петербургтың қалалық төрағасының әмірі
бойынша тоқтатылды. Бұл ІІ Думада да патшаға ұнамады. 1907 ... 3 ... заң ... бұл Дума да таратылады. Осыдан кейін Столыпиннің бұйрығы
бойынша 65 социал-демократтардың 16-сы «бүкіл» ұйымдастыруға ... ... ... ... алынуға тиіс болды.
Думаның таратылуына халық наразы болды. Сондықтан әр жерлерде қарсылық
білдірген жиналыс, митингілер өтіп ... ... ... бірі ... ... ... ІІІ ... Думаға сайлау заңы түбірімен өзгертіледі.
«Бұратана халық» деп менсінбеген қазақ депутаттары патша ... ... ... да, ... ... ... өз ынғайларына тартады
деп сайлау құқығынан айырды. Думада 82 ... орын ... ... Дума 1907 ... 1 ... ... 1912 жылдың 9
маусымына дейін жұмыс істеді. Осы уақыт ... 5 ... 62 ... Бұл ... да ... ... негізгі жұмысы аграрлық мәселе
болды. Мысалы: Верный қалалық думасы мәселелерді талқылауға шақыруында:
І. Мещенин Ф.М.Денисенконың қалалық жерден 10½ кв ... ... ... ... ... ... ... жердің Юдин Черновке 50 жыл мерзімге жалға беру туралы.
ІІІ. 1910ж Верный қаласының кіріс-шығысы сметасын қарау туралы. ... ... ... ... 14 желтоқсанда, сағат 5 жиналысқа
шақырылады[68]. Бұл жерден біз әліде Мемлекеттік Думада қазақ жерінің орыс
шаруаларының ... ... ... ... ІІ ... Дума
да қазақ жері мәселесі ешқандай өзгеріссіз қалды.
Ендігі жерде ... ... ... ... ... ... ... фракциясына үлкен үміт артты, сондай-ақ Сібір депутаттары жер
мәселесіне көмек береді деп ... ... ... аластатылуы зиялы қауым өкілдеріне қатты
батты. «Енді бұл уақытта Думада қазақтардан депутат жоқ, ноғайлардан бары
он ғана кісі бар; ... орны ... еш ... қазақ үшін сөйлемей
қалғандары жоқ Бірақ, қазақтардың тұрмысын, әдет-ғұрпын, мұқтажын ... ... һәм ... ... ... ... ... көрмеген соң,
бұлардың да пайда келтіре алулары қиын»,-дей келе М.Дулатов ... ... ... мәселелері қазақ жеріндегі шындықты ашып көрсетсе екен деп
тіледі. Қазақ ... мен орыс ... да ... ... ... ... ІІІ ... Сібір депутатары, мұсылман фракциясының депутаттары
қазақ елінің ауыр ... ... ... жер, дін, ... ... ... әр отырысында айтылып
жатты. Дума депутаттары реті келген кездерде қазақтың ... ... ... ... Мысалы, Думаның бір отырысында Астрахан губерниясының
депутаты Винаградов қазақтарды ... ... ... ... әлі жоқ
екенін, бұл жөнінде ешкімнің осы күнге шейін қиналыс ... ... ... Дзюбинский қазақ жеріне қоныстанып жатқан орыс
шаруаларының ... ... он бес ... жер үлесінің жанұя асырауына
жетпейтінін ашып көрсетеді және Павлодар уезінде, Атбасар, ... егін ... ... баса айтады.
Қазақ зиялылары қалай да болса Думаға қазақ ... ... Уфа, ... татарларынан Орынборға берілген бір орынға сол өлкедегі
қазақтың мұңын жақсы түсінетін қазақ депутатын ... ... ... бір ... жедел хатпен Шымкент уезінің қазақтары Бәйтереков,
Қарынбаев, Шарипов, Алдияровтар «Уақыт»газеті арқылы жолдайды. Мемлекеттік
Думаға депутат енгізуге қаншама әрекеттенгенімен де ... ... ... ... ... алмады, алайда, қазақ жұрты назарларын Думаға
мұқиятпен аударды.
Олар ІІІ ... ... да ... ... шеше ... Депутат сайлауынан айырылса да, қазақтар әр түрлі жолдармен өз ... ... ... ... Дума ... сөз болған іске
өздерінше баға бере алды. ІІІ Дума ... ... 1912 ... ... таратылды. Ал ІV Дума 1912 жылдан басталып, 1917 жылдың қазанына
дейін ... ІV ... ... ... ... ... ... жұмсаумен жүргізілді. Бұл ІV Думада да қазақтың жер мәселесі сөз
болды.
Дала өлкесіндегі Мемлекеттік Дума ... ... ... ... ... Биржалық комитет те белсене кірісті. 1913 ... ... ... 629 ... Дала генерал-губернаторына хат жолдайды. Бұл
хатта «Дала өлкесі-ауылшаруашылық өлкесі» деп Дала өлкесінің ... ... ... ... ... ... ... өтінеді. Өкінішке
орай Дала өлкесіндегі аграрлық мәселені І-ші, ІІ-ші, ІІІ-ші, ІV-ші Дума ... ... ... І-ші және ІV-ші ... мұсылман фракциясының
негізгі міндеті - өз сайлаушыларының ұлттық мүддесін қорғау, ... ... ... теңдігін заң жүзінде бекіттіру, ... ... ... ... және ... ... байланысты
барлық шектеулерді жою болып табылды[58,19б].
Мемлекеттік Думаның аға буын қазақ депутаттары ең бірінші парламенттік
тәртіптің бүкіл мәні мен ... ... және оны ... сан ... ... ... мен проблемаларды шешу үшін қару ретінде
қабылдады. ... ... ... сауатты саяси тұлғалар мемлекеттегі ... ... ... ... ... ... ... және
парламеттік әдістермен шешу мүмкіндігі бар екенін көре білді.
Міне, осылайша Дума депутаттары Мемлекеттік Дума ... ... ... әрекетінің бет-пердесін ашып, олардың теріс пиғылдарын
әшкерелеуде Мемлекеттік Дума мінбелерінде және қазақ баспасөздері арқылы ... ашық ... ... ... ... ... қазақ халқының атадан-
балаға мирас болып келе ... ... ... орыс ... ... ... ... толқынын тоқтатуға әрекет жасаған еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ халқының тарихын зерттеуде ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың бас
кездері ең ... ... ... Бұл ... қазақ мемлекеттілігі
жойылып, Қазақстан ... ... ... ... еді. ... орыс мұжықтарын қазақ жеріне қоныстандыру саяси қажеттілігі –
қазақ халқын орыстандыру, ... ... және ... ... ... ... орыс халқының өлкедегі санын арттыру
болса, эканомикалық жағынан қазақ даласының табиғат байлығын ... ... ... жол ... ... ... ... отырып, қазақ жері мен оның
жер ... жер үсті ... ... ... ... Орыс мұжықтарының
сыбағасына қазақтың ең шұрайлы, сулы-нулы жерлері бөлініп берілді. Өзен-
көлдер бойындағы шабындықтар мен жайылымдардың, ... ... ... алынуы қазақтардың шөлді, құмды жерлерге ығысуына алып келді. Бұл
саясат жергілікті халықтың дәстүрлі ... ... ... ... ... қазақтарда жер тартысын, рулар арасындағы ... ... ... ... ... әлеуметтік мәселелерін қатты
шиеленістіріп, қазақ ауылдарындағы таптық ара-жіктің ажыратылуына ... Екі ел ... ұлт ... ... ... ... 1886, 1891 жылдардағы ... ... ... болды, қазақ өлкесінде ... ... ... ... елді өз ... мен тәуелсіздігінен
толық айырған болатын.
40 жылдық “Демократиялық бастау” тәжірибесін енгізуде қазақ қоғамы
қайғылы нәтижеге ... ... ... ... ... ... халықтың кедей бөлігі.
2) пәреалушылық барлық деңгейдегі жергілікті ... ... ... ... ... ... ... көбейді.
4) туыстық топтар арасындағы араздықтар көбейді.
5) жергілікті отаршыл органдар (уездік, облыстық), соттарға (араздық топ
адамдарын айыптатпаған) мыңдаған шағымдар, өтініштер, ... ... жүз ... қалыптасқан салт-дәстүрлер жоғала бастады. ... ... ... бастады.
Бұлардың барлығы қазақтардың жалғыз ұлт ретінде қалыптасуына жол бермеді,
өнегелі-құқылық кері кетуіне алып ... ... ... ... ... ... “өлкеге келген орыс
шаруаларынан қазақтар егін салуды, шөп шабуды ... ... ... өлкедегі өндіріс күштерінің ... ... ... кеңестік
әдебиеттегі бір жақты тұжырым тарихи шындыққа толық келе бермейтінін
есекерсек, керісінше, ... ... ... ... экономикасының
эволюциялық дамуына түрлі кедергілер тудырды. ... ... ... 40-45 млн ... ... ... мемлекетінің меншігіне өтіп,
қазақ өлкесі келімсектер мекеніне айналған еді.
Қазақ халқы ... ... ... ... келді. Ол халықтың
әлеуметтік-эканомикалық дамуын ... ... оның ... ... ... жасады. Бұл жағдайлар халыққа білім беру саласында айқын аңғарылды.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... әлеуметтік-
эканомикалық және саяси дамуында болған өзгерістер ... ... ... әсер етті.
Ресей үкіметінің отарлық және қазақ феодалдарының езгісіне, қыспағына
түскен қазақ қоғамы өзінің бойына бар күш-қуатын, ... ... ... ... ... ... іздеуге кіріскен еді. ХХ ... ... ... ... ... ... ... бас көтерді. Ең алдымен
ұлт-азаттық қозғалыс отаршылдыққа қарсы бағытталды. Өздерінің шыққан ортасы
тұрғысынан алғанда әртекті ... ... ... ... ... қанаушылық саясатына қарсы ашық және ... ... ... олардан арылу жолын көкседі.
Туған халқының басына түскен азапты жағдай мен аянышты халі ... ... ... ... езгіден құтқарып, азат ету жолында өздерінің
өмірін сарп еткен қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... және ұлт ... сай дүниеге келген болатын.
Саны аздығына қарамастан ХХ ғасыр басында қалыптасқан ... ... ... ... мен қарапайым қазақ шаруаларының
патша үкіметінің саясатына қарсы шығуы, жер мәселесінің ... ... 1905 ... орыс революциясы тұсында, сондай-ақ, ... ... ... Думаға қатысу барысында ерекше айқындалды.
Аграрлық ... ... табу үшін ... әрбір қазақ
интеллигенттерінің назарынан тыс қалмады. Олар күш-жігерін Қоныстандыру
мекемелерінің қызметін тоқтату үшін ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарын мақалалары мен ғылыми ... ... ... ... ашық ... жері ... өмір кешу керек пе, жоқ әлде көшпелі өмір сүру
керек пе» ... ... ... қалыптасқан ерекше екі топ ... ... 1911 ... ... ... көре ... ... журналы мен
1913 жылдан жүйелі түрде шыға бастаған ... ... ... ... ... ... жер үшін күрестің шиеленісе түсуі, шаруашылық
дағдарыстарының тереңдеуі, ... ... ... ... ... «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналының бар ... ... кең ... отырып, қазақ интеллигенциясы ұлт-
азаттық қозғалыс идеологиясының негізін жасады.
Қазақ интеллигенциясы өз қызметінің басты ... ... ... ... ... тарату үшін баспасөз арқылы саяси аренаға шығуға ұмтылды.
Сөйтіп қазақ халқының ұлттық сана-сезімін ояту және жаңа ... ... ... ... ... мен «Айқап» журналы зор үлес қосты.
Қазақтың жер ... ... ... ... да ... қазақ халқынан Думаға сайланған депутаттардың негізгі ісіне
айналды. Мемлекеттік Дума ... ... ... ... ... түрде
қатынасты. Онда қазақтың мұң-мұқтажын көре білген өзге ұлт депутаттары ... ... ... жер ... тоқталмай өтпеді. Қазақ
интеллигенттерінің белсенділігі І және ІІ ... ... ... ... ... қалған жоқ. Олардың кейбір өкілдері Ресей
мұсылмандарының қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... ... атқарылуына жәрдемдесті. Жас қазақ
интеллигенциясының негізгі мақсаты – тәуелсіздікке қол жеткізіп, бостандық
алу, отаршылдық езгіден азат ... ... мен ... ... жету еді. ... ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ұлт ... Отан ... ... ... ... және
саяси қызметтерімен өшпес із қалдырды.
Қазіргі таңда, бұрын соңды болмаған жаңа ... ХХғ ... мен ... ... интеллигенциясының діни және идеологиялық
ұстанымдары, саяси ... және ... ... өмір ... ... қателіктері мен күмәндары түсінікті және ... ... ... ие ... ... ... болған орыс
интеллигенцияларының барлығы Ресей империясының Қазақстандағы аграрлық
саясатын ... ... ... өздері де осы саясатты іске асырудағы іс-
шараларға белсене араласты.
Сонымен жоғарыда айтылғандарды ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарында қазақ ... жер ... ұлт ... орны мен ... ... білді және осыған байланысты өздерінің пікірлерін ашық айтты;
• Ұлттық интеллигенция патша үкіметінің отарлау саясатының ауыр салдарын
өздерінің ... дер ... және ... аша ... ... ... ... туған халқын жан-жүрегімен сүйді, алайда
олар қазақ ... тән ... ... ... мен ... олардың
жерден айрылуына едәуір ықпал еткендерін де батыл атап көрсете білді;
• Жер мәселесінің ұлт мәселесіне шешуші ... ... ... ... ... ... орналастыру қажеттігін және бұл асығыс
жүргізілмей, қазақтың дәстүрлі тұрмысын, шаруашылығын ... ... ... ... ... байланысты ұлттық интеллигенция қазақ жерін алу үшін әр түрлі
әдіс-айлаларға барын және өздерінің ... ... ... ... шығару жолымен қорғамақ болған патша ... ... ... Олар ... ... 15 ... жер мөлшерін үлестіру саясатының
қазақты әуре-сарсаңға салып, шатастыру болып табылатынын батыл
мәлімдеді;
• Орыс ... ... ... ... әсер ету
мәселесі көп жоспарлы болды. Онда екі ... ХІХ ... ... ... ... ... ... және
революцияшыл әртүрлі ... ... ... ... құрады;
• Кейбір ұлтына адал қайраткерлер кеңестік биліктің алғашқы кезеңінде ... ... ... ... Қазақстанда отарлау саясатының
өз жалғасын тауып отырғанын дер кезінде көре білді және ... ... ... ... де айта ... ... ... ұялатар, жанына жаз самалындай әсер ...... ... ... ... 1991 ... 10 қыркүйекте Елбасымыз
Нұрсұлтан Назарбаев Қазақ ССР Жер ... және ... ... Мемлекеттік комитетін құру туралы Указ шығарды. «Қазақ ССР-нің
жер кодексі» қабылданды. 1991 ... ... ... жер ... асырылуда. Мұның негізгі мақсаты жерде әртүрлі шаруашылықтарын
дамыту нәтижесінде ауыл шаруашылығының өнімдерін өндірушілер ... ... бөлу еді. ... ... ... ... ... заң шығару,
аграрлық және жер реформалары жүзеге асырылуда. Аграрлық ... ... ... ... ... ету, азаматтар мен
заңды тұлғаларға, жерге меншік және шаруашылық түрін таңдау құқығын нақты,
заңды және ... ... ... ... айтылған мәселелерді ескерсек, жер тағдыры – бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қарасаев. Ғ.М. Патша үкіметінің ХІХ ғасыр көлеміндегі орта жүздегі
әкімшілік-территориялық реформалары, мақсаты, міндеттері, маңызы // ... ... ... -2004, -№3, 57- ... ... С. ... ... отарлық саясаты. Алматы: Санат,
1994. - 136б
3. Борсықбаева. А. Патша өкіметінің ... ... ... ... -2000. -№6. ... ... Д. Оңтүстік Қазақстанда Патшалық Ресейдің отарлау
саясатының ... ... // ... ... ... ... -2005. ... - 53-55 бб.
5. Нұрпейісов. Т.Ә. Ресей капитализмінің қазақ ауыл шаруашылығына
тигізген әсері (ХІХғ.ІІ-ж – ХХғ. ... // ... ... ... сериясы. –
2005. -№3. - 37-39бб.
6. Асфендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. Алматы: Санат, 1994.-
120б.
7. ... Жер ... - ел ... Алматы: Санат, 1995. -224 б.
8. Алексеенко Н.В. Население дореволюционнго Казахстана/ ... ... ... ... ... 1981. ... ... К.Б. Идейно-политические течения в Казахстане конца ХІХ-
начале ХХ ... ... ... наук ... ССР, 1961. ... Карманова. Р.А. Әкімшілік мекемелеріндегі қазақ шенеуніктері
(ХІХғ. ІІ-жартысы – ХХғ. басы) // ... ... ... сериясы. -2006.
-№1. -76-79бб.
11. Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов (Основы жизнедеятельности
номадного общества). Алматы: Социнвест, Москва: Горизонт, 1995. ... ... ... ... қоғамдық-саяси зерттеулер мен толғаулар.
Алматы: Қазақстан, 1994. -304 б.
13. Шуланбеков. Г.К. ... ... ... ... ... тигізген зардаптары // ҚазҰУ хабаршысы.
Тарих сериясы. -2004. №3. -80-82бб.
14. Галузо Г.Г. Аграрные отношение на юге ... в ... ... ... ... 1965. -274 с.
15. Юлдашев. А. Аграрные отношения в Туркестане. Ташкент. 1969. -256с.
16. ... Л.А. ... ... ... облысы
тұрғындарының ұлттық құрамына тигізген әсері /ХІХ ғасырдың соңы/. // ҚазҰУ
хабаршысы. Тарих сериясы. -2004. -№4. -58-62 ... ... К.А. ... ІІ-жартысындағы орыс зерттеушілері Ресейдің
Қазақстанға қоныс ... ... ... ... // Отандық тарихты
оқыту: проблемалары мен инновациялық мәселелері. ... ... ... ... ... мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-
практикалық ... ... 21-22 ... 2004. 2 ... ... ... С. Ресейдің Түркістанды отарлау саясаты (1867-1924ж)
Алматы: ҚазҰТУ, 2004. -114 ... ... Ә.Ж. ХІХ ... ... мен ХХ ғасырдың басындағы
Перовск уезіндегі егіншіліктің ... және орыс ... ... // ... ... Тарих сериясы. -2003. - №2, (29). - 64-66 бб.
20. Амирина. М.С. ... ... ... ... - ... принциптері // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих
сериясы. -2006. -№4. -51-57 бб.
21. Қойгелдиев. М.Қ. Таласып – ... ... де, ... да...
бәйге жоқ // Жас алаш. -2006. -11 шілде, -1 б.
22. Құл-Мұхаммед Мұхтар. Колониальный режим в ... ... ... ... 2000. -48 ... ... Ш.Т. ... кеңес үкіметінің қоныс аудару қорын құруы
// ҚазҰУ хабаршысы. Тарих ... 2003. -№4,- 94-97 ... ... Г.Ә. ... патша әкіметінің аграрлық саясаты
// Отан ... -2005. -№3. 110-119 ... ... А.Ю. ... ... ... ... в российской политике ХVІІІ-ХХ ... ... ... -267 с.
26. Жиренчин. К.А. Политическое развитие ... в ХІХв – ... Жеті ... 1996. -152 ... ... Ф.Н. Русские переселенцы в Семиречье в конце ХІХ-
ХХвв. Алматы: Б.и, 2002. -50 ... ... П.П. ... Жетысу. Алматы: Жалын, 2000. сост: Ж.Кариева,
Б.Нуржекеев. – 336 с.
29. Садвакасова З.Т. Духовная экспанция царизма в Казахстане в области
оброзования и ... ... ХІХв – нач. ХХв). ... ... им. ... ... университеті, 2005. -277с.
30. Батырханов. Ғ.К. ... ... ... ... ... ІІ-ж – ХХғ басы). Т.ғ.к. дисс. Афторефераты. ... 1997. -25 ... ... Ұ. ... отырықшыландыру – жерді тонаудың тың
тәсілі // ... ... -1996. -№5. -31-33 ... ... М. ... ... элита қызметі мен ... ... ... ... 2004. -400 ... ... Ә. ... Құрастырған, кіріспесін және
өмірбаяндық ғылыми мақаласын жазған: М.Қойгелдиев. Алматы: Қазақстан, ... ... ... М.Қ. ... Бөкейханов // Ақиқат. -1992. -№6, -71-76
бб.
35.Тайшыбай. З.С., Дулатбеков. Н.О. ... ... ... ... Жеті ... 1997. -90 ... ... С. Жақып мырза Ақбаев // Қазақ батырлары. -1992. ... ... М. ... Казахского народа. Алма-ата: «Қазақ
университеті», 1993. -224 с.
38. Озғанбай. Ө. Ресей ... ... ... ... ... ... жоғарғы мектебі. -2006. -№2. -171-173 бб.
39. К.Гуман. Патшаның қабылдауында болған қазақ // Сарыарқа. -1994.
-№4.- 59 ... ... К. Алаш һәм ... ... ... 1995. -256 ... Өзбекұлы. С. Барлыбек Сыртанов. Алматы: Жеті Жарғы, 1996. -112 с.
42. Әсіп.С. Қатерлі дерт, қалжыраған халық. Алматы: Қазақстан, 1998.
-336 ... ... ... ... ... ... в ... (ХІХ ІІ пол - ХХ начало вв),
под. Ред. Қойгелдиев М.К. Москва: Русская книга, 2003. -288 ... ... Г.Г. ... ... ... в Казахстане в начале ХХ века. К.и.н. дисс. ... -2003. -3-29 ... ... по обследованию туземного и русского старожильческого
хозяйства и землепользования в ... ... ... ... под руководством П.П.Румянцева. СП.б 1911-1916.
46. Шелухин. И.С. Николай Лукич Скалозубов. Новосибирск: ... ... ... ... Ә. ... ... ... жариялаған мақалалары.
Құр. М.К.Қойгелдиев. Алматы: Қазақстан, 1994. -384 ... ... П.А. ... и ... в ... России ІІ
половины ХІХ-ХХвв. Москва: Санкт-Петергург, 1992. -60 с.
49. Седельников. Т. Борьба за ... в ... ... СПб. 1907.
-44с.
50. Галузо. П.Г. Очерк ... ... и ... ... в ... ... Алматы. 1971г, -113 с.
51. Кауфман. А.А. «Переселение и колонизация». СПб. 1905г. -349 с.
52. Кауфман. А.А. К ... ... ... ... ... ... Ж. «Патша өкіметінің Қазақстанға қоныстандыру саясатының
тарих кезеңдері» // ҚазҰУ ... ... ... -2005. ... ... ... қызы Ләззат Жүніс келіні. Өкіне білген - өркендей біледі
//. Қазақ үні. -1994. №12. -4-5 ... ... П.П. ... ... в ... и настоящем. СПб. 1910г.
-66 с.
56. Кауфман. Я.Я. По ... ... ... и ... ... 1901-
1903гг. СП: «Общественной Пользы» , 1905. -353 с.
57. Қойгелдиев.М. К. Жетісудағы ... ... ... ... 2004. – 216 ... ... Р.Ж. Отарлық езгіге қарсы ұлттық идеологияның
қалыптасуының тарихи мәні (ХІХғ ІІ-жартысы мен ХХғ ... ... ... ... Афторефераты. – Алматы. -2006. -3-23 бб.
59. Омарбеков. Т. Омарбеков. Ш. Қазақстан ... және ... ... ... ... ... 2004. -389 ... Озғанбай. Ө. Ресей мемлекетінің ... және ... ... ... үшінші басылымы, Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы
қазақтың Білім академиясы, 2006. -360 б.
61. ... С.Н. ... и ... ... и ... Дума ... ... дисс. автореферат,
-Алматы. -1981. -3-23 сс.
62. Перманов.Ә. ... ... ... ұлттық
интеллигенцияның қалыптасу тарихынан. Алматы: Атамұра, 1997. -160 ... ... Т.З. ... дума и ... ... края в
1905-1917гг. Караганда: Болашақ, 1999. -130 с.
64. ҚР ОМА. 64-қор. 1-тізбек. 3685-іс. 144-парақ.
65. ҚР ОМА. 64-қор. 1-тізбек. 3669-іс. ... ҚР ОМА. ... ... 25-іс. ... ... А. ХХ ... ... татар баспасөздері Мемлекеттік
Думадағы қазақ депутаттарының қызметін зерттеуде құнды тарихи дерек ... ... -2006. -№3. -40-47 ... ҚР ОМА. 55-қор. 1-тізбек. 30-іс. 9-парақ.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХIX ғ. аяғы –XX ғ басындағы Қазақстандағы әлеуметтік-эканомикалық жағдай48 бет
Ұлтаралық қарым-қатынас8 бет
Кенесары бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық күресі9 бет
XIX ғасырдағы Ұлыбританияның Қытайды отарлауы23 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
ІІ-ші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Маньчжуриядағы Жапон империализмінің отарлау саясаты48 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі14 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы хиуа хандығымен рассйге қарсы ұлт-азытық күресі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь